Η ευρωπαϊκή σιωπή για το δικαστικό πραξικόπημα στην Τουρκία

Στην Τουρκία φαίνεται ότι η εξουσία έχει ξεπεράσει πλέον το απλό ζήτημα της εκλογικής νίκης. Αυτό που επιχειρείται, σύμφωνα με μια ανάγνωση, είναι η συγκρότηση μιας νέας πολιτικής τάξης, όπου οι αντίπαλοι αποδυναμώνονται και η αντιπολίτευση τίθεται υπό έλεγχο. Την ίδια στιγμή, ευρωπαϊκή σιωπή…

Η σύλληψη του υποψηφίου προέδρου του CHP (Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα) Εκρέμ Ιμάμογλου, οι επιχειρήσεις εναντίον δημάρχων του κόμματος και, πιο πρόσφατα, οι συζητήσεις περί “mutlak butlan” (απόλυτης ακυρότητας) που αγγίζουν την εσωτερική δομή του CHP, δεν μοιάζουν πλέον με κανονικό πολιτικό ανταγωνισμό. Η εικόνα που προκύπτει, σύμφωνα με κάποιους, είναι ότι η εξουσία δεν θέλει μόνο να νικήσει την αντιπολίτευση· θέλει να καθορίσει και το πώς αυτή θα διαμορφώνεται. Με άλλα λόγια, επιχειρείται, κατά μία ερμηνεία, η δημιουργία ενός συστήματος ελεγχόμενης αντιπολίτευσης.

Ευρωπαϊκή σιωπή

Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, οι σχέσεις Τουρκίας-ΕΕ επηρέαζαν άμεσα την εσωτερική πολιτική της Άγκυρας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν ήταν απλώς ένας οργανισμός που έκανε διπλωματικές δηλώσεις· ήταν ένας μηχανισμός πίεσης που ωθούσε μεταρρυθμίσεις:

• Η κατάργηση της θανατικής ποινής.
• Το κλείσιμο των Δικαστηρίων Κρατικής Ασφάλειας.
• Οι ρυθμίσεις κατά των βασανιστηρίων.
• Βήματα για τα πολιτιστικά δικαιώματα των Κούρδων και τη χρήση της γλώσσας.
• Η αναδιάρθρωση του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας και ο περιορισμός της στρατιωτικής επιρροής.

Όλες αυτές οι μεταρρυθμίσεις έγιναν υπό την ισχυρή επιρροή της διαδικασίας ένταξης στην ΕΕ και του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Τότε, η Άγκυρα προσαρμοζόταν στις ευρωπαϊκές εκθέσεις. Ακόμη και μια έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου μπορούσε να αλλάξει την πολιτική ατζέντα. Η ένταξη στην ΕΕ θεωρούνταν στρατηγικός στόχος, τόσο για επενδύσεις, όσο και για διεθνή νομιμοποίηση.

Eξατμίστηκε η δημοκρατική ευαισθησία της Ευρώπης

Σήμερα όμως η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική. Οι δηλώσεις από την Ευρώπη περιορίζονται σε φράσεις όπως:
“Παρακολουθούμε με ανησυχία”. “Το κράτος δικαίου είναι σημαντικό”. “Πρέπει να διασφαλιστούν τα δημοκρατικά πρότυπα”. Και τίποτα περισσότερο. Γιατί; Διότι η προσέγγιση της Ευρώπης προς την Τουρκία έχει αλλάξει.

Η Τουρκία δεν θεωρείται πλέον μόνο υποψήφια χώρα εκδημοκρατισμού, αλλά κυρίως γεωπολιτικό εργαλείο. Η συμφωνία για το προσφυγικό αποτέλεσε σημείο καμπής. Η ικανότητα της Τουρκίας να ανακόπτει τις μεταναστευτικές ροές έγινε πιο σημαντική από τα δημοκρατικά της πρότυπα. Έπειτα ήρθε ο πόλεμος Ρωσίας-Ουκρανίας. Οι ισορροπίες στη Μαύρη Θάλασσα, η ενεργειακή ασφάλεια και οι σχέσεις με το ΝΑΤΟ έθεσαν τη δημοκρατία σε δεύτερη μοίρα. Σήμερα, για την Ευρώπη το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι: Πώς κυβερνάται η Τουρκία; αλλά: Απομακρύνεται η Τουρκία από το δυτικό μπλοκ;

Ο νέος άξονας της Άγκυρας

Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές των τελευταίων ετών είναι αυτή. Η Τουρκία πλέον, όταν χαράζει πολιτική στάση, δεν κοιτά κυρίως την ΕΕ αλλά τις ΗΠΑ – και ειδικά τις ισορροπίες στην Ουάσινγκτον. Με τον Τραμπ, ενισχύθηκε μια νέα αντίληψη: Η Δύση δεν μιλά με τη γλώσσα της δημοκρατίας, αλλά με τη γλώσσα της ισχύος.

Την στάση του Τραμπ απέναντι σε αυταρχικούς ηγέτες και την υποβάθμιση θεμάτων ανθρωπίνων δικαιωμάτων παρακολουθήθηκαν στενά στην Άγκυρα. Διότι τότε παρατηρήθηκε μείωση της πίεσης προς την Τουρκία. Σήμερα, η τουρκική εξουσία παρακολουθεί περισσότερο τις αμερικανικές εκλογές και τις ισορροπίες στην Ουάσινγκτον παρά τις Βρυξέλλες. Η αντίληψη είναι η εξής: Όταν ενισχύονται παγκοσμίως τα αυταρχικά και λαϊκιστικά μοντέλα, μειώνεται και το διεθνές κόστος αντίστοιχων πολιτικών στο εσωτερικό.

Η αναζήτηση “ήπιας αντιπολίτευσης”

Το βασικό στοιχείο της σημερινής περιόδου είναι ότι η εξουσία δεν θέλει μόνο να κυβερνά το κράτος, αλλά να καθορίζει και τα όρια της πολιτικής ζωής. Οι συζητήσεις περί “mutlak butlan” (απόλυτης ακυρότητας κομματικών διαδικασιών) δείχνουν ακριβώς αυτό: Η δικαστική παρέμβαση στη δομή ενός κόμματος προκαλεί συζητήσεις για τις ισορροπίες του πολιτικού συστήματος. Το ζήτημα δεν αφορά μόνο το CHP. Αφορά το αν η εκλογική δημοκρατία στην Τουρκία θα διατηρήσει το πραγματικό της περιεχόμενο.

Στη διεθνή πολιτική, μερικές φορές η πιο ισχυρή στάση είναι η σιωπή. Σήμερα, η ευρωπαϊκή σιωπή ερμηνεύεται στην Άγκυρα ως εξής: Όσο είστε γεωπολιτικά χρήσιμοι, ό,τι συμβαίνει στο εσωτερικό σας είναι δευτερεύον. Αυτό δίνει μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση στην εξουσία. Κάποτε, οι ευρωπαϊκές ανακοινώσεις επηρέαζαν αγορές και πολιτικές αποφάσεις. Σήμερα, αυτός ο μηχανισμός πίεσης έχει σχεδόν εξαφανιστεί.

Ωστόσο, υπάρχει και μία άλλη πραγματικότητα: Όταν η οικονομική κρίση βαθαίνει, όταν το κόστος ζωής αυξάνεται και όταν οι νέοι χάνουν την ελπίδα τους, κανένας μηχανισμός ελέγχου δεν μπορεί να εξασφαλίσει διαρκή σταθερότητα. Το ερώτημα είναι αν η χώρα μπορεί να διατηρήσει την πολιτική και κοινωνική της ισορροπία μέσα σε αυτό το περιβάλλον.