Η κοινωνία των πολιτών, τα κινήματα βάσης, τα εναλλακτικά κινήματα, τα νέα κινήματα κριτικής, το κίνημα των καταλήψεων κ.α.,  και απέναντι το σύστημα, και συγχρόνως δημιουργία μιας εν δυνάμει νέας εναλλακτικής απελευθερωτικής κατάστασης, μιας κατάστασης  αυτοπροσδιορισμού, αυτοδιαχείρισης, αυτόνομης και αυτοτελούς ύπαρξης: Ο άνθρωπος. Τα κινήματα της αυτονόμησης ως προϊόν, αποτέλεσμα της κρίσης του  συστήματος, και εν δυνάμει της  ολικής καθορισμένης άρνησής του.

Ο αναγκαίος διαρκής έλεγχος της βάσης-Νέες κοινότητες – Νέες κοινωνικότητες – Διαρκής αμφισβήτηση, κριτική, άρνηση. Κινήματα πάντοτε ως αντίπαλο δέος του συστήματος, ως μορφές διαδικής –  εναλλακτικής – εξουσίας… Η κρίση του 1973 μέσω της επιβολής της ριζικής αλλαγής του μοντέλου που επιφέρει, ωθεί στην πλήρη ανασυγκρότηση του ανθρωπιστικού – απελευθερωτικού προτάγματος. Η κρίση γίνεται  διαρκής, δομική πλέον, με νέα μάλιστα στοιχεία – νέα χαρακτηριστικά σε σχέση με τις προηγούμενες κρίσεις. Η δομική αμφισβήτηση του συστήματος, που έφερε ο Μάης, υποχωρεί πλέον διεθνώς.

Ένα σύγχρονο ρεύμα στη θεωρία

Praxis πρακτική, θεωρητική, κοινωνική, καλλιτεχνική, καθημερινή… Praxis όμως μετατρεπτική, διαρκώς μετατρεπτική. Η μετατροπή των κοινωνικών σχέσεων και διαδικασιών προετοιμάζεται θεωρητικά, και αυτή είναι μια πράξη, αλλά έρχεται μόνο δια της πράξης, όπως τη συλλαμβάνει και την ορίζει διαλεκτικά – μετασχηματιστικά πλέον ο νεαρός Μαρξ στην 11η θέση για τον Φόϋερμπαχ: όχι ερμηνεία του κόσμου μόνο, αλλά αλλαγή του δια της πράξης. Ο μετασχηματισμός δε, σύμφωνα με μια άλλη θέση για τον Φόϋερμπαχ, της κοινωνίας, αλλάζει και τον ίδιο τον άνθρωπο…

Οπότε η Νέα κριτική θεωρία, αυτονομώντας την πράξη, ουσιαστικά την αναδεικνύει σε μια αυτοτελή οντότητα και σε όλες τις μορφές της, σε όλες τις ιστορικοκοινωνικές συνθήκες, σε όλες τις καταστάσεις. Έτσι δημιουργείται ένα δίπολο μιας αυτόνομης και συνάμα δυναμικής σχέσης στο συνεχές γίγνεσθαί του προς το διαρκώς άλλο, το νέο, το μετατρεπτικό, το δυναμικό, το εναλλακτικό. Η ιδέα του εναλλακτικού κινήματος δεν υπάρχει στον Μαρξ, ούτε στον νέο, ούτε στον ώριμο, ούτε στον γέρο. Είναι σύλληψη, δημιούργημα, κατάκτηση του  κινήματος του Σιατλ και στη συνέχεια του γενικότερου παγκόσμιου κινήματος της εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης, με το γενικό τίτλο Altermondialisation. Βασικό πρόταγμά του ήταν: ένας άλλος κόσμος, καλύτερος και ανθρωπινότερος είναι  δυνατός. Όμως δεν κατόρθωσε να επιβληθεί διεθνώς και να ν’ αναδειχθεί σε πραγματική εναλλακτική λύση, καθόσον δεν απέκτησε ερείσματα μέσα στο υπάρχον σύστημα.

Δεν κατόρθωσε δηλαδή να μετατραπεί σε ένα συγκροτημένο κοινωνικό κίνημα στο εσωτερικό κάθε χώρας. Με φεστιβάλ, πορείες  κ.τ.λ. δεν γίνεται ουσιαστική αλλαγή. Στη συνέχεια το κίνημα των Αγανακτισμένων και των πλατειών, ενώ διαδόθηκε σε όλο τον κόσμο σε συνθήκες πρωτόγνωρης κρίσης το 2008, ούτε αυτό κατόρθωσε να δημιουργήσει έναν ζωντανό εναλλακτικό κοινωνικό πόλο. Έτσι χάθηκαν δύο διαδοχικές δυνατότητες δημιουργίας μιας ιστορικής εναλλακτικής πράξης, και βέβαια τουλάχιστον κριτικής, μιας νέας δομικής κριτικής κατάστασης του πνεύματος. Η κοινωνία παρέμεινε στην αλλοτριωτική Aufheben, χωρίς να μπορέσει να κάνει το ιστορικό βήμα στο επαναστατικό Aufheboung,  δια της πράξης, σύμφωνα με την  11η θέση του Μαρξ για τον Φόϋερμπαχ.

Έτσι η παγκοσμιοποίηση ανασυγκροτείται, αυταρχικοποιείται όλο και περισσότερο, και οι μεγάλες ολιγαρχικές δυνάμεις οργανώνουν συστηματικά και ουσιαστικά ανενόχλητα πλέον το ληστρικό μοίρασμα του κόσμου. Μέσα στη μεγάλη αναταραχή που επέφερε η κρίση και τα μνημόνια ήταν αναγκαία η ανασυγκρότηση του μοντέλου της όλης θεωρητικής έρευνας, καθώς και η κοινωνικοποίησή του σε σύγχρονους όρους, μέσω της επαναφοράς του επικαιροποιημένου νεοανθρωπιστικού – απελευθερωτικού προτάγματος. Όλες οι άλλες διαστάσεις της μέχρι τότε έρευνας πέρασαν εκ των πραγμάτων σε δεύτερη θέση.

Προείχε η πρόταξη του αναγκαίου, όσο και επίκαιρου νεο-απελευθερωτικού ανθρωπιστικού προτάγματος. Έτσι η όλη εντατική, πολυεπίπεδη και εναγώνεια ερευνητική προσπάθεια μέχρι τότε απέκτησε νόημα, κατεύθυνση. Με τον τρόπο αυτό ξέφυγε από ένα περισσότερο ακαδημαϊκό πλαίσιο, στο οποίο είχε περιοριστεί αν όχι αυτοεγκλειστεί. Έτσι η συνάντηση με φορείς, με συνεργάτες εκτός πανεπιστημίου έδωσε τη δυνατότητα διεύρυνσης του όλου μοντέλου, και απόκτησε ουσιαστική υπόσταση πλέον η όλη σύλληψη της Νέας κριτικής θεωρίας και πράξης.

Το ένα στρογγυλό τραπέζι στη Ρόδο και στην Αθήνα  διαδέχονταν το άλλο, οι διαλέξεις, και κυρίως η δημιουργία του blog με τον τίτλο “Νέα κριτική θεωρία και πράξη” έδωσε άλλη διάσταση στην όλη έρευνα: Συλλογικά βιβλία [1] με την επιμέλειά μας, δύο ογκώδης τόμοι κειμένων [2] μας και πολλά άλλα κείμενά μας αναρτημένα στο blog μας κατέστησαν αισθητή την όλη παρουσία και θεωρητικοποίησή μας. Έτσι η νέα αυτή θεωρητική σύλληψή μας φαίνεται ότι απόκτησε κάποια υπόσταση πλέον: Η νέα κριτική θεωρία και πράξη είναι ένα σύγχρονο θεωρητικό ρεύμα, με  ιδεολογική, αισθητική και πολιτισμική διάσταση, με επίκεντρο την πράξη (εν αρχή ην η πράξη)…

ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ

Αυτά που αναφέρουμε για τα κόμματα – ομοιώματα, ισχύουν και για τις εφημερίδες, τα sites, τα κανάλια των ολιγαρχών – μιντιαρχών και όχι μόνον, εννοείται εκτός πάντα από ελάχιστες εξαιρέσεις.

^{ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1.Κριτική της τέχνης – Κριτική της παγκοσμιοποίησης, Νησίδες, 160 σελ., Νέα ανθρωπολογία και Μοντέρνα τέχνη, Ζήτη, 460 σ., Προς τη Νέα ανθρωπολογία, 360 σελ., Αρμός.}

Θα κόψει την εξαγωγή ντίζελ

Η προειδοποίηση αυτή σηματοδοτεί κλιμάκωση της πίεσης προς την Ευρώπη, καθώς ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ εξετάζει το ενδεχόμενο απαγόρευσης των εξαγωγών ντίζελ για να μειώσει τις τιμές των καυσίμων στις ΗΠΑ ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών του Νοεμβρίου.

Η αμερικανική κυβέρνηση έχει εκφράσει έντονη δυσαρέσκεια για τη Γαλλία και τη Γερμανία, καθώς Αμερικανοί αξιωματούχοι θεωρούν ότι αυτές οι δύο χώρες δεν τήρησαν πλήρως τις προηγούμενες δεσμεύσεις τους για τη διάθεση αποθεμάτων έκτακτης ανάγκης πετρελαίου και προϊόντων πετρελαίου, όπως έχει μεταδώσει παλαιότερα το Reuters.

«Είναι προς το συμφέρον της Ευρώπης να συνεργαστεί με τις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς επιδιώκουμε διάφορες λύσεις για την ενίσχυση της προσφοράς διυλισμένων προϊόντων και τη μείωση του κόστους για τους καταναλωτές», δήλωσε στο Reuters Αμερικανός αξιωματούχος. Μια δεύτερη πηγή, με έδρα ευρωπαϊκή πρωτεύουσα, ανέφερε ότι οι ΗΠΑ ζήτησαν από την ΕΕ να διαθέσει 120 εκατομμύρια βαρέλια ντίζελ μέσα στους επόμενους έξι μήνες.

Ο υπουργός Ενέργειας των ΗΠΑ, Κρις Ράιτ, δήλωσε στους δημοσιογράφους χθες, Τετάρτη, ότι η αμερικανική κυβέρνηση αναμένει σύντομα ανακοινώσεις από την Ευρώπη σχετικά με νέες προμήθειες ντίζελ.

«Έχουμε χάσει ορισμένες ποσότητες από εξαγωγές ντίζελ από τη Μέση Ανατολή —αν και τις αποκαθιστούμε— και έχουμε χάσει επίσης εξαγωγές ντίζελ από την Κίνα. Επομένως, πρόκειται για πολλές διαταραχές στην αγορά», είπε ο Ράιτ.

Το γερμανικό υπουργείο Οικονομίας δεν ανταποκρίθηκε άμεσα σε αίτημα για σχολιασμό. Το γαλλικό υπουργείο Ενέργειας αρνήθηκε να σχολιάσει. Αξιωματούχος της προεδρίας δήλωσε ότι ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν και ο Τραμπ δεν συζήτησαν το θέμα κατά τη συνάντησή τους στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη την περασμένη εβδομάδα.

Ωστόσο, ο αξιωματούχος δήλωσε ότι ο Μακρόν θα συγκαλέσει τηλεδιάσκεψη των ηγετών των χωρών της G7 για να αντιμετωπίσουν την άνοδο των τιμών των καυσίμων και τη διαθεσιμότητα διυλισμένων προϊόντων σε παγκόσμιο επίπεδο, συμπεριλαμβανομένου του συντονισμού για την απελευθέρωση αποθεμάτων σε συνεργασία με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας.

Η Ευρώπη έχει καταστεί πλέον σχεδόν απόλυτα εξαρτημένη από τα καύσιμα των ΗΠΑ, μετά την απαγόρευση των ρωσικών εισαγωγών αλλά και, εν συνεχεία, μετά την εκλογή του Τραμπ, λόγω της απειλής του να επιβάλει δασμούς στην ΕΕ αν δεν αυξήσει τις εισαγωγές της από ΗΠΑ, περιλαμβανομένων των ακριβότερων καυσίμων τους. Η κατάσταση, σύμφωνα με το Reuters, έχει γίνει οριακή λόγω του αμερικανο-ισραηλινού ισραηλινού κατά του Ιράν.

Γι’ αυτό και έγιναν τραγικά λάθη. Η Κυπριακή Δημοκρατία δεν επιχείρησε συστηματικά και μεθοδευμένα, στρατηγικά, να ενσωματώσει στο νέο κράτος ολόκληρο τον πληθυσμό. Αν και το εγχείρημα ήταν δύσκολο, καθώς η Τουρκία είχε στρατηγική ελέγχου των Τουρκοκυπρίων, είναι πρόδηλο ότι δεν υπήρξε κρατική πολιτική για τους Τουρκοκύπριους.

Από τα πρώτα βήματα του κράτους, η Άγκυρα χρησιμοποιώντας τους Τουρκοκύπριους προσπαθούσε να οδηγήσει το κράτος σε αδιέξοδα, ώστε να διευκολυνθεί ο σχεδιασμός της για διαχωρισμό της Κύπρου. Οι τουρκικές μεθοδεύσεις σε πολιτικό επίπεδο για υπονόμευση του νεοσύστατου κράτους, ο εξοπλισμός και η εκπαίδευση των Τ/κ στα όπλα εντάσσονταν σε έναν συνολικό σχεδιασμό. Είναι ξεκάθαρο από τα γεγονότα ότι πριν ακόμη λειτουργήσει το κράτος η Τουρκία επιδίωκε την κατάργησή του, τη διάλυσή του. Τα τουρκικά σχέδια διευκόλυναν και οι αδυναμίες των εκάστοτε διαχειριστών στη Λευκωσία αλλά και στην Αθήνα.

Ο βρετανικός ρόλος

Οι Βρετανοί, διά της πολιτικής του «διαίρει και βασίλευε», ήθελαν να διασφαλίσουν την εσαεί παρουσία τους επί της Κύπρου. Ακόμη και από την περίοδο του αγώνα της ΕΟΚΑ είχαν διαμορφωθεί διάφορα σενάρια πολιτικής, που μέσα από το διαχωρισμό, τις αντιπαραθέσεις, αναδείκνυαν το δικό τους ρόλο.

Μεταξύ των βρετανικών εγγράφων, που δημοσιοποιήθηκαν ήταν κι αυτό για το Περί Διχοτόμησης Δέσμευση (Partition Pledge). Στο έγγραφο αναφέρεται ότι ποτέ δεν είχε παραχωρηθεί στους Τουρκοκύπριους το μονομερές και χωρίς όρους δικαίωμα διχοτόμησης του νησιού. «Αυτό που έχουμε πει είναι το εξής: αν η αυτοδιάθεση εφαρμοστεί και αν εσείς οι Τουρκοκύπριοι δε συμφωνείτε με την απόφαση της ελληνοκυπριακής πλειοψηφίας, τότε και μόνο τότε μπορείτε να επιλέξετε να μην αποδεχθείτε την απόφαση αυτή και να ασκήσετε το δικαίωμά σας σε διαφορετική αυτοδιάθεση, που θα οδηγούσε, αν το επιθυμείτε, σε διχοτόμηση. Με άλλα λόγια, εφόσον υπάρχει αυτοδιάθεση, θα υπάρχει επιλογή διχοτόμησης. Αλλά μη αυτοδιάθεση σημαίνει μη διχοτόμηση» (τα έγγραφα δημοσιοποιήθηκαν από το Κυπριακό Πρακτορείο Ειδήσεων το Σεπτέμβριο του 2013).

Το βρετανικό αφήγημα- παγίδα ήταν ξεκάθαρο: Εάν οι Κύπριοι επέμεναν σε αυτοδιάθεση, αυτή θα ασκείτο χωριστά από Έλληνες και Τούρκους! Είναι πρόδηλο ότι αυτό που προέκυψε το 1960 ήταν ένα δοτό Σύνταγμα, το οποίο ο κυπριακός λαός ουδέποτε κλήθηκε να επικυρώσει με τη ψήφο του.

• Η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας αντικαθίσταται από τη δυαδική αρχή, η οποία χαρακτηρίζει τις βασικότερες διατάξεις του.
• Το Σύνταγμα χωρίζει τους πολίτες της Κυπριακής Δημοκρατίας σε δυο κοινότητες: την ελληνική και τουρκική.
• Το Σύνταγμα στηρίζεται στην πολιτική λειτουργία δυο αριθμητικά άνισων κοινοτήτων, χωρίς όμως να διασφαλίζει με οποιονδήποτε τρόπο πώς θα ρυθμίζονται οι διάφορές σε περίπτωση που η μία ή και οι δυο κοινότητες αρνούνται να συνεργαστούν (πηγή: ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΣΑΓΓΕΛΙΑ ΚΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ, ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ).

Αυτή η στρέβλωση οδήγησε στα 13 σημεία του Μακάριου, που επιχείρησε να κάνει διορθωτικές κινήσεις, για να λειτουργήσει το κράτος. Αν και ενθαρρύνθηκε από τους Βρετανούς, η πρόθεση του να υποβάλλει προτάσεις αλλαγής του συντάγματος, προκάλεσε την αντίδραση της τουρκικής πλευράς, που ανέμενε την ευκαιρία. Με αφορμή την πρόθεση (όχι την επιβολή) του Μακάριου να θέσει προς συζήτηση αλλαγές, η Τουρκία οργάνωσε την τουρκοκυπριακή ανταρσία και την αποχώρηση από το κράτος, των Τουρκοκυπρίων.

Το παρασκήνιο από τον Κυπριανού

Στο βιβλίο, «Σπύρος Κυπριανού στην μάχη της ιστορίας όπως την έζησα, τόμος Α΄ 1932-1956»,  που αποτελεί κατάθεση και βιογραφία του δεύτερου Προέδρου της Δημοκρατίας Σπύρου Κυπριανού, αναφέρεται ότι το ελλαδικό δόγμα, τότε, του «ανήκομεν εις την Δύσιν» προνοούσε ότι το Κυπριακό έπρεπε να λυθεί εντός αυτών των πλαισίων και, προπαντός, να μην το  θέτει σε κίνδυνο. Αναγνωρίζοντας ακριβώς αυτά τα αδιέξοδα, αλλά και το γεγονός ότι στα Ηνωμένα Έθνη το αμερικανο-βρετανικό μπλοκ, παρά τις επιμέρους εσωτερικές διαφορές τους, εμπόδιζε την υιοθέτηση από την Γενική Συνέλευση ικανοποιητικών ψηφισμάτων επί των ελληνικών προσφυγών, ο Μακάριος, σύμφωνα με τον Κυπριανού,  αναγκάστηκε να υιοθετήσει την γραμμή της Ανεξαρτησίας. Γνώριζε ότι η ελληνική κυβέρνηση ευνοούσε την γραμμή της Ανεξαρτησίας, αλλά η κυβέρνηση Καραμανλή δεν ήθελε να μοιραστεί την ευθύνη της εγκατάλειψης της γραμμής της Αυτοδιάθεσης-Ένωσης. Όπως σημείωσε ο Σπύρος Κυπριανού, την ανέλαβε εξ ολοκλήρου ο Μακάριος, όπως συνήθιζε να πράττει στις δύσκολες στιγμές.

Τα όσα συνέβησαν στην Πενταμερή Διάσκεψη, κατά την οποία υπογράφηκαν οι Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου, ήταν για τον Μακάριο μία πάρα πολύ οδυνηρή εμπειρία, αναφέρει ο Σπύρος Κυπριανού. Όπως αφηγείται ο πρώην Πρόεδρος, ο Μακάριος δεν περίμενε ποτέ την απειλή του πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Καραμανλή ότι η Ελλάδα θα τερμάτιζε την συμπαράστασή της στον αγώνα της Κύπρου εάν ήγειρε ο Αρχιεπίσκοπος επιφυλάξεις ή δεν αποδεχόταν τις Συμφωνίες της Ζυρίχης ως είχαν, επιζητώντας βελτιώσεις στα εξαιρετικά επικίνδυνα σημεία τους.

Ούτε, φυσικά, την συμπεριφορά του υπουργού Εξωτερικών Ευάγγελου Αβέρωφ κατά την διάρκεια των εργασιών της Πενταμερούς Διάσκεψης, ο οποίος στην ουσία επανέλαβε, δύο φορές με διαφορετικά λόγια, αλλά επισήμως, εντός των Πρακτικών και ενώπιον των υπουργών Εξωτερικών Βρετανίας και, προπαντός της Τουρκίας, την απειλή εγκατάλειψης των Ελληνοκυπρίων και τις επικρίσεις της Ελλάδας για τις επιφυλάξεις του Μακαρίου.

Κυπριανού και Μακάριος

Σύμφωνα με τον Κυπριανού, το γεγονός ότι ο Μακάριος αποφάσισε, παρά τις ελληνικές αντιδράσεις, να θέσει ενώπιον της Πενταμερούς Διάσκεψης τις επιφυλάξεις του ήταν χαρακτηριστικό της προσωπικότητάς του. «Δεν μπορούσε να αποδεχθεί ένα τελεσίγραφο χωρίς να πει αυτά που πίστευε και για τα οποία, εκ των υστέρων, αποδείχθηκε ότι είχε απόλυτο δίκαιο. Υπέγραψε τις Συμφωνίες, παραμερίζοντας τις διαφωνίες του, γιατί, αν δεν τις υπέγραφε, αυτό που θα επακολουθούσε θα ήταν πολύ χειρότερο και θα οδηγούσε στην καταβαράθρωση των αγώνων και των θυσιών του ελληνισμού της Κύπρου. Όντας δίπλα του, όλες εκείνες τις κρίσιμες ώρες των διλημμάτων στην διάρκεια της Πενταμερούς Διάσκεψης, είχα καταλάβει ότι πρόθεση του Αρχιεπισκόπου ήταν τελικά να υπογράψει τις Συμφωνίες».

Ο Μακάριος έκλεισε, σχεδόν αμέσως, το ρήγμα που δημιουργήθηκε μεταξύ του ιδίου και της ελληνικής κυβέρνησης λόγω των επιφυλάξεων που είχε εκφράσει στην Πενταμερή Διάσκεψη. Και αυτό γιατί στην απαρχή του νέου κράτους, και όπως πάντα, η Ελλάδα θα εξακολουθούσε να είναι το βασικό μας στήριγμα. Όπως και σήμερα.

Για την ιστορία αξίζει να αναφερθεί πως κατά τις ελλαδοτουρκικές συζητήσεις το 1959 για την ανεξαρτησία της Κύπρου, η Αθήνα μπροστά στην επιμονή της Άγκυρας να της παραχωρηθεί στρατιωτική βάση, υπό τουρκική κυριαρχία, μόνη διασφάλιση, κατά την γνώμη τους, εναντίον της Ενώσεως ή της επικρατήσεως του κομμουνισμού στην Κύπρο, προβλήθηκε το θέμα των εγγυήσεων.

Ο  τελικός συμβιβασμός έγινε με την αποδοχή να μην παραχωρηθεί καμία βάση, αλλά: α) να υπογραφεί συνθήκη εγγυήσεως στην οποία να συμμετάσχει και η Αγγλία β) να συνομολογηθεί συνθήκη συμμαχίας μεταξύ Ελλάδος, Τουρκίας και Κύπρου,  η οποία πρόβλεπε την παραμονή στρατιωτικών αποσπασμάτων από την Ελλάδα και την Τουρκία στην Κύπρο και τη δημιουργία ενός τριμερούς στρατηγείου το οποίο, θεωρητικά, δεν θα είχε καμία σύνδεση με την συνθήκη εγγυήσεως. (Άγγελος Σ. Βλάχος, Δέκα Χρόνια Κυπριακού, σελ. 240-241).  Ό,τι χειρότερο δηλαδή.

Η ανάδειξη της σημασίας του κράτους

Δυο ιστορικές συγκυρίες και γεγονότα ανέδειξαν τη σημασία της Κυπριακής Δημοκρατίας. Οι Έλληνες της Κύπρου συνειδητοποίησαν μερικώς τη σημασία της Κυπριακής Δημοκρατίας το 1964, κυρίως μετά που εξασφαλίσθηκε το σωτήριο ψήφισμα 186/64 για την ΟΥΝΦΙΚΥΠ, το οποίο κλείδωνε τη συνέχεια τού ενός και μοναδικού αναγνωρισμένου κράτους της χώρας. Τη σημασία της Κυπριακής Δημοκρατίας την αισθάνθηκαν όλοι το 1974, όταν μόνοι απέναντι σε μια πανίσχυρη στρατιωτικά δύναμη, την Τουρκία, έδιναν μάχη επιβίωσης. Ευτυχώς, λέγεται εκ των υστέρων, που έχουμε κράτος διεθνώς αναγνωρισμένο γιατί θα μας εξαφάνιζαν και δεν θα αντιδρούσε κανείς.

Σε αυτή την πορεία δραστικά επηρέασαν οι εκ των έσω υπονομεύσεις του κράτους. Υπονομεύσεις από τη χούντα και τους ανθρώπους της στην Κύπρο, την ΕΟΚΑ Β, που ροκάνιζαν τα θεμέλια του κράτους. Αποκορύφωμα των υπονομεύσεων το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου 1974, που οδήγησε πέντε ημέρες μετά στην τουρκική εισβολή. Αποτελούσε την κορύφωση μιας σειρά γεγονότων και σχεδιασμών, συνεννόησης μεταξύ διαφορετικών κρατών, που από τη δική τους οπτική γωνία στόχευαν στη διάλυση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Τεκμηριώνεται πλέον με έγγραφα ότι υπήρξε συνεννόηση ΗΠΑ, Τουρκίας και χούντας για τους σχεδιασμούς του Ιουλίου του 1974 και για την πρώτη φάση της τουρκικής εισβολής.

Εφόσον το επόμενο εκλογικό σκηνικό οδηγήσει σε ανάγκη συνεργασιών, το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιοι θα συνεργαστούν, και σε ποιο πρόγραμμα.

Η πολιτική ευθύνη του προοδευτικού χώρου

Εδώ βρίσκεται η μεγάλη ευθύνη των προοδευτικών κομμάτων. Η κοινωνική δυσαρέσκεια απέναντι στις κυβερνητικές πολιτικές δεν αρκεί από μόνη της να συγκροτήσει εναλλακτική πλειοψηφία. Απέναντι στην επιδοματική λογική της ΝΔ χρειάζεται ένα σχέδιο διεύρυνσης και ενίσχυσης της παραγωγικής βάσης. Πρόσβαση των μικρομεσαίων και της παραγωγικής οικονομίας σε χρηματοδοτικά εργαλεία, τράπεζες, τεχνολογίες και τα αναπτυξιακά προγράμματα. Αξιοποίηση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων κάθε περιοχής και πρόγραμμα αντιμετώπισης της περιφερειακής ερήμωσης και του δημογραφικού. Πολιτικές τόνωσης της ζήτησης.

Ζητούμενο δεν είναι η αποσυγκέντρωση υπουργείων. Χρειάζεται πρόγραμμα με αποκέντρωση και μεταφορά πόρων και αρμοδιοτήτων και στις Περιφέρειες και την Αυτοδιοίκηση. Χρειάζονται παράλληλα πολιτικές για τη μείωση του κόστους παραγωγής και την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας του πρωτογενούς τομέα. Κίνητρα ώστε οι νέοι να ενταχθούν στην παραγωγική δραστηριότητα και να μπορούν να δημιουργήσουν στον τόπο τους.

Παράλληλα, το κράτος πρέπει να είναι προσβάσιμο σε όλους. Με διασφάλιση του δημόσιου χαρακτήρα των κοινών αγαθών. Στην εργασία, οι συλλογικές συμβάσεις και η προστασία των δικαιωμάτων πρέπει να προσαρμοστούν στις νέες μορφές απασχόλησης, στην τηλεργασία και στις νέες κοινωνικές διαστρωματώσεις. Ένα εναλλακτικό προγραμματικό πλαίσιο που θα εμπεριέχει τις προηγούμενες ενότητες δεν μπορεί να στηρίζεται στην εφάπαξ παροχολογία. Πρέπει να στηρίζεται στη διεύρυνση της παραγωγής, στη δημιουργία περιβάλλοντος κοινωνικής συνοχής.

Η παγίδα της προσωποποίησης

Μέσα στο σύγχρονο τοπίο υπάρχει ένας ακόμη κίνδυνος: να μεταλλαχθεί η πολιτική αντιπαράθεση σε αντιπαράθεση προσώπων. Εάν δεν προκύψει αυτοδυναμία της Νέας Δημοκρατίας, η κοινωνική δυσαρέσκεια μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στον Κυριάκο Μητσοτάκη και όχι στις πολιτικές που εφαρμόστηκαν. Έτσι, η αλλαγή προσώπου μπορεί να παρουσιαστεί ως αλλαγή πολιτικής. Οι διεργασίες στον χώρο της ΝΔ, μεταξύ άλλων και η πρωτοβουλία του Αντώνη Σαμαρά, θα πρέπει επομένως να κριθούν πολιτικά: ότι θέλουν να εκτονώσουν την κοινωνική δυσφορία σ΄ ένα πρόσωπο για να διασφαλισθούν κυβερνήσεις συνέχειας με τη ΝΔ.

Εδώ βρίσκεται και η σημασία των κυβερνητικών εξαγγελιών στη ΔΕΘ. Κατά την άποψή μου, οι προτάσεις της κυβέρνησης διατηρούν τον πυρήνα ενός μοντέλου που έχει συνδεθεί με διεύρυνση ανισοτήτων, αποδυνάμωση της εγχώριας παραγωγικής βάσης και περιορισμό του κοινωνικού και αναπτυξιακού ρόλου του κράτους. Οι παροχές μπορούν να προσφέρουν ανάσες. Δεν αρκούν όμως για να αντιμετωπίσουν τις βαθύτερες αιτίες της ακρίβειας, των ανισοτήτων, της περιφερειακής ερήμωσης και της δημογραφικής συρρίκνωσης. Και όλα αυτά σε μια περίοδο μεγάλων γεωπολιτικών ανακατατάξεων, που απαιτούν από τη χώρα μια ενεργητική και πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική.

Γι’ αυτό το πραγματικό δίλημμα των επόμενων εκλογών είναι ποια πολιτική θα κυβερνήσει. Τα προοδευτικά κόμματα κρίνονται, πως αν θα αξιοποιήσουν την εκλογική δύναμη για να μετατρέψουν την κοινωνική ανάγκη σε αξιόπιστη εναλλακτική διακυβέρνηση σε αυτές τι εκλογές. Όχι για το ρόλο στην αντιπολίτευση που υποκρύπτει ανοχή στη συνέχεια με εμπλοκή της ΝΔ. Γιατί η κοινωνία δεν χρειάζεται απλώς διαφορετικούς διαχειριστές του ίδιου μοντέλου. Χρειάζεται να γνωρίζει ότι είναι εφικτός ένας διαφορετικός δρόμος.

Και αυτό προϋποθέτει ο ανταγωνισμός προγραμμάτων των προοδευτικών κομμάτων να μη κλείσει τον δρόμο προκειμένου όταν χρειαστεί να διαμορφωθούν συνεργασίες, κατά το μοντέλο των εκλογών του ´90, σε εκλογικές περιφέρειες που θα αποτρέπουν πλειοψηφίες διακυβέρνησης της ΝΔ με ή χωρίς τον Μητσοτάκη.

Θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι ο συγκεκριμένος όρος έχει άλλη ερμηνεία για τους ανθρώπους του ευρωγενούς Δυτικού Πολιτισμού και άλλη για τους ανθρώπους άλλων λαών και πολιτισμών. Μάλιστα, δεν είναι καθόλου σίγουρο πως αν η αρχική ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης είχε ξεκινήσει από κάποια άλλη περιοχή του πλανήτη, θα είχε καν προκύψει ο συγκεκριμένος όρος. Αυτές οι διαφορές προκύπτουν από τις κομβικές κοσμοαντιλήψεις κάθε πολιτισμού. Από τα κυρίαρχα ερμηνευτικά σχήματα των λαών, τα οποία προέρχονται από τον πολιτισμικό τους πυρήνα, που στην περίπτωση της Δύσης προέρχονται από τα βαθιά και εν πολλοίς αόρατα, θεμέλια του λεγόμενου Δυτικού Χριστιανισμού.

Αν θέλουμε λοιπόν να εξετάσουμε ρεαλιστικά τους κινδύνους της τεχνητής νοημοσύνης πρέπει να προσδιορίσουμε την οντολογία της τεχνητής νοημοσύνης, ή, για την ακρίβεια, την κυρίαρχη αντίληψη για την οντολογία της τεχνητής νοημοσύνης. Και επειδή η αντίληψη αυτή έχει δημιουργηθεί “κατ’ εικόναν και καθ’ ομοίωσιν” του Δυτικού Ανθρώπου, πρέπει να ξεκινήσουμε την έρευνά μας από την κυρίαρχη αντίληψη (dominant perception) της οντολογίας του Δυτικού Ανθρώπου: του ανθρώπου του Δυτικού Πολιτισμού.

Η νοημοσύνη ως ισχύς

Η ανθρωπολογία της Δύσης εδράζεται πάνω στην οντολογία του καθαρού, περίκλειστου, αυτόνομου και κυρίαρχου νου. Η ουσία του ανθρώπου θεωρείται ο νους του, όπως είχε διατυπώσει ο Ιερός Αυγουστίνος, ο θεμελιωτής της δυτικής ανθρωπολογίας, αιώνες πριν το Cogito Ergo Sum του Καρτέσιου. Επηρεασμένος από τον νεοπλατωνισμό του Πλωτίνου και του Πορφύριου, ο Ιερός Αυγουστίνος έβλεπε την ουσία του ανθρώπου ως καθαρό πνεύμα.

Σε αντίθεση όμως με τους νεοπλατωνικούς και τους γνωστικούς, ο Αυγουστίνος ήταν χριστιανός. Άρα, δεν μπορούσε να αγνοήσει το σώμα, δεδομένου ότι για τον Χριστιανισμό ο άνθρωπος είναι ψυχοσωματική ενότητα. Έτσι, ο Αυγουστίνος αντιλήφθηκε τον άνθρωπο ως δύο διαφορετικά και ανταγωνιστικά μεγέθη. Ως το ανώτερο πνεύμα και το κατώτερο άλογο σώμα, πάνω στο οποίο το πνεύμα πρέπει να κυριαρχήσει. Έτσι, προέκυψε ως κυρίαρχο ερμηνευτικό σχήμα η Θεολογία και η Οντολογία της Ισχύος όπως την περιγράφει, αναλύει και ερμηνεύει στα έργα του ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος.

Γεννιέται λοιπόν μια ανάγνωση του κόσμου και των σχέσεων μέσα σε αυτόν με όρους ιεραρχίας, κυριαρχίας και ανταγωνισμού. Γιατί το σώμα, η ύλη, ανθίσταται στην κυριαρχία του πνεύματος και πρέπει να κατανικηθεί δια της ισχύος. Και το ανώτατο κομμάτι αυτής της ιεραρχικής δομής είναι ο καθαρός νους. Ο ασώματος νους. Ο νους απαλλαγμένος από την ύλη. Ο νους που έχει την απόλυτη κυριαρχία πάνω στην ύλη. Σύμφωνα λοιπόν με την οντολογία και την ανθρωπολογία της Δύσης ο καθαρός νους είναι ανώτερος από τη σύζευξη του νου με την ύλη που είναι ο άνθρωπος. Και η τεχνητή νοημοσύνη είναι καθαρός ασώματος νους…

Υποκαθιστώντας τον Θεό

Εν συνεχεία, δια του Ανθρωπισμού και του Διαφωτισμού, ο άνθρωπος της Δύσης προχωρά στον “θάνατο του Θεού” και υφαρπάζει φαντασιακά τις εξουσίες και την ισχύ Του, ανακηρύσσοντας τον εαυτό του σε θεό. Έτσι προκύπτει το κοσμοείδωλο του ανθρωποθεού και η μεταφυσική πίστη στις ικανότητες του ανθρώπινου νου, ο οποίος, δια της επιστήμης, υποτίθεται πως θα μπορέσει, αργά ή γρήγορα, να κυριαρχήσει στον κόσμο. Όμως, ο Δυτικός Άνθρωπος φοβάται τις ίδιες του τις δυνάμεις, πραγματικές και φαντασιακές. Βαθιά μέσα του γνωρίζει τις τρωτότητές του και θεωρεί, συνειδητά ή ασυνείδητα, ότι η ισχύς του είναι τόσο μεγάλη που μπορεί να απειλήσει και τον ίδιο. Αρχίζει και φοβάται λοιπόν και τα δημιουργήματά του. Τόσο τα πραγματικά όσο και τα φαντασιακά.

Έτσι, γεννιέται το σύνδρομο του Φρανκενστάιν, από το σκοτεινό αριστούργημα της Μαίρη Σέλλεϋ, το οποίο έγραψε κατά τη διάρκεια της ζοφερής “Χρονιάς χωρίς καλοκαίρι“. Έκτοτε η δυτική τέχνη γεννά πλήθος πανίσχυρων τεχνητών οντοτήτων που απειλούν τους ανθρώπους δημιουργούς τους. Αξίζει να σημειωθεί πως ο φόβος αυτός είναι χαρακτηριστικό της Δύσης. Όπως αναφέρει ο Άλεκ Ρος, στο βιβλίο του “Οι Βιομηχανίες του Μέλλοντος”, οι ασιατικές κουλτούρες βλέπουν πολύ διαφορετικά τα ρομπότ. Τα βλέπουν ακόμη και φιλικά, όπως οι Γιαπωνέζοι, κάτι που πηγάζει από τον ιαπωνικό ανιμισμό. Έτσι, δεν έχουν τις φοβίες των Ευρωπαίων και ευρωγενών λαών και το γεγονός αυτό τους δίνει ένα μεγάλο πλεονέκτημα στην υιοθέτηση ρομποτικών τεχνολογιών και τεχνητής νοημοσύνης.

Η συζήτηση, λοιπόν, για την τεχνητή νοημοσύνη κυριαρχείται από μια εγγενώς λανθασμένη αντίληψη του Δυτικού Πολιτισμού, σύμφωνα με την οποία ο άνθρωπος θεωρείται ότι έχει μεν ισχύ θεού, αλλά αυτή η ισχύς εκδηλώνεται και υλοποιείται όχι στον ίδιο, ο οποίος έχει βιολογικά όρια, αλλά στα δημιουργήματά του. Δηλαδή, η συνειδητοποίηση της ανελέητης και αναντίρρητης πραγματικότητας των βιολογικών ορίων του ανθρώπου αυτού καθ’ αυτού, συντίθεται με την ανορθολογική, μεταφυσική του πίστη στις δυνατότητες του μυαλού του και αποδίδει στα δημιουργήματά του μαγικές δυνατότητες.

Έτσι, το δημιούργημα γίνεται αντιληπτό ως ανώτερο του δημιουργού. Εδώ ξεκινά η διαλεκτικά δίδυμη θεοποίηση και δαιμονοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης. Θα πρέπει δε να θυμηθούμε ότι στη δυτική οντολογία, η οποία, όπως είπαμε ξεκινά από τον Ιερό Αυγουστίνο, το καθαρό, ασώματο πνεύμα είναι η ουσία του όντος. Άρα, η τεχνητή νοημοσύνη, αν τη θεωρήσεις ως ον, είναι αξιωματικά ανώτερη του ανθρώπου, δεδομένου ότι είναι απαλλαγμένη από τα δεσμά της ύλης. Είναι “καθαρός” νους, ενώ ο άνθρωπος έχει το βαρίδι του σώματος.

Και στη δυτική οντολογία η ύπαρξη και η ταυτότητα δημιουργείται και αναπτύσσεται μέσα στα στενά όρια του εαυτού και εν συνεχεία προκύπτει η σχέση με τους άλλους. Αυτός λοιπόν ο περίκλειστος εαυτός, το αυτοαναφορικό υποκείμενο, βρίσκεται, έτσι και αλλιώς, σε σχέση ανταγωνισμού με τα άλλα αυτοαναφορικά υποκείμενα: Με τους άλλους.

Αν είσαι κλειστός μέσα στον εαυτό σου, οι άλλοι είναι δυνάμει είτε κίνδυνοι είτε θηράματα, όπως έχω αναλύσει και σε παλαιότερο κείμενό μου στο SLpress, το οποίο εξέταζε δύο ευρωπαϊκούς πολιτισμούς, αυτόν της κυριαρχίας στη Δύση και αυτόν της σχεσιακότητας-ελευθερίας στον Ανατολικό, Πατερικό Χριστιανισμό.

Εχθρική η τεχνητή νοημοσύνη;

Γιατί όμως αυτή η ανώτερη οντότητα που υποτίθεται ότι θα αποτελέσει στο μέλλον η τεχνητή νοημοσύνη να είναι σώνει και καλά εχθρική, ή έστω ανταγωνιστική έναντι του ανθρώπου; Εδώ θα πρέπει να ανατρέξουμε στη Θεολογία της Ισχύος. Όπως είπαμε πιο πάνω, στην δυτική ανθρωπολογία και οντολογία, το πνεύμα με την ύλη βρίσκονται σε σχέση ανταγωνισμού, ιεραρχίας και κυριαρχίας. Έτσι, θεωρείται αξιωματικά ότι ο άνθρωπος βρίσκεται σε ανταγωνισμό με το δημιούργημα του, το οποίο θεωρεί ισχυρότερο και ανώτερο. Άρα, κατά κάποιον τρόπο, το δημιούργημα, η τεχνητή νοημοσύνη, είναι “υποχρεωμένη”, σε έναν κόσμο όπου οι σχέσεις με τους άλλους είναι σχέσεις κυριαρχίας, υποταγής και ανταγωνισμού, να επιτεθεί στην εξουσία του ανθρώπου και να κυριαρχήσει επ’ αυτού και επί του κόσμου.

Και πάλι όμως μπορεί να πει κανείς, ωραία και γιατί να θέλει σώνει και καλά να καταστρέψει τον άνθρωπο; Εδώ οι πιθανές απαντήσεις είναι περισσότερες και πιο δύσκολες, αλλά θα μπορούσαμε να ανατρέξουμε στη βαθιά ενοχικότητα του Δυτικού Ανθρώπου. Η ενοχικότητα αυτή αποτελεί στοιχείο της μετανεωτερικότητας. Προέκυψε ως αναπόφευκτη συνέπεια και συνέχεια της ακραίας αλαζονείας, αισιοδοξίας και αυταρέσκειας της νεωτερικότητας και της παγκόσμιας κυριαρχίας της ευρωγενούς Δύσης, μετά το τέλος των ευρωπαϊκών αποικιακών αυτοκρατοριών, μετά τα ολοκαυτώματα των δύο Παγκοσμίων Πολέμων, μετά τα εγκλήματα των ολοκληρωτικών καθεστώτων, μετά την προοπτική του θερμοπυρηνικού αφανισμού και τα διαρκή οικολογικά προβλήματα.

Η τεχνητή νοημοσύνη λοιπόν αρχίζει να αντιμετωπίζεται, συνειδητά ή ασυνείδητα, ως ο πραγματικός ανθρωποθεός, με τον άνθρωπο να ήταν απλώς ένα μεταβατικό στάδιο, ο οποίος έρχεται να κυριαρχήσει αλλά και να τιμωρήσει τον Δυτικό Άνθρωπο για τις πραγματικές ή φαντασιακές αμαρτίες του. Εδώ θα πρέπει πιθανώς να προσθέσουμε και άλλες γνωσίες και κοσμοαντιλήψεις της Δύσης που προέρχονται από τον χριστιανογενή πυρήνα της. Όπως, για παράδειγμα, τον χιλιασμό, την εσχατολογία, τον μανιχαϊσμό. Όλες αυτές στη νεωτερικότητα εκκοσμικεύτηκαν και έχουν αποκτήσει υπόσταση μέσα στον πραγματικό κόσμο. Και παίρνουν ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις σε αυτήν την ασαφή, μεταβατική, εποχή, όπου το παλιό δεν έχει πεθάνει και το καινούργιο δεν έχει γεννηθεί, την εποχή των τεράτων κατά Γκράμσι.

Η άρνηση των ταυτοτήτων

Τέλος, θα πρέπει πιθανώς να προσθέσουμε και την άρνηση των συλλογικών ταυτοτήτων, που κυριαρχεί σήμερα στη Δύση, του έθνους, του λαού, του φύλου ακόμη και του ίδιου του ανθρώπου. Όταν, όμως, βρίσκεσαι σε κενό ταυτότητας χρειάζεσαι έναν “σημαίνοντα άλλον”, πάνω στον οποίο να μπορείς να ορίσεις τον εαυτό σου, είτε θετικά είτε αρνητικά. Και η τεχνητή νοημοσύνη, ή μάλλον η παρανοϊκή ανάγνωση της τεχνητής νοημοσύνης, ως μιας υπεροντότητας, παντοδύναμης, απειλητικής αλλά και υποσχόμενης, παίζει αυτόν τον ρόλο.

Εν κατακλείδι λοιπόν, η συζήτηση για τους κινδύνους της τεχνητής νοημοσύνης δεν γίνεται με ορθολογικούς όρους, αλλά με μαγικές αναγνώσεις της πραγματικότητας. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν κίνδυνοι από την χρήση της τεχνητής νοημοσύνης. Αντιθέτως, υπάρχουν και μάλιστα πολλοί. Και πλείστοι εξ αυτών εκκινούν ακριβώς από τη λανθασμένη αντίληψη περί της τεχνητής νοημοσύνης.

Τη δίδυμη δαιμονοποίηση και θεοποίησή της και κυρίως την αντιμετώπισή της ωσάν να ήταν ένα ον. Ένα τεχνητό ον, πλην όμως ον. Όπως είναι τα ρομπότ με τον ποζιτρονικό εγκέφαλο του Ισαάκ Ασίμοφ. Ένα υπερόν το οποίο μπορεί να κάνει αυτά που ονειρεύονταν να κάνει ο νεωτερικός άνθρωπος της Δύσης και αυτά που φοβάται αλλά και θεωρεί ότι του αξίζουν να του συμβεί ο ενοχικός ταυτοφοβικός μετανεωτερικός διάδοχός του.

Συγκεκριμένα, παρουσιάστηκε σχέδιο αύξησης κατά 245% του στόχου αποθήκευσης, στα 9,3 GW (5,6 GW μπαταρίες, 2,5 GW αντλησιοταμίευση, 1,2 GW υδρογόνο), παράλληλα με τριπλασιασμό του στόχου ΑΠΕ. Αυτή ήταν η πιο φιλόδοξη στιγμή του σχεδιασμού. Τον Ιούνιο του 2023, με υπουργό πάλι τον Σκρέκα, είχαμε την ενεργοποίηση του μηχανισμού στήριξης, που άνοιξε τον δρόμο για τρεις διαγωνισμούς μπαταριών συνολικά 1.000 MW με πόρους 341 εκατ. ευρώ, με ορίζοντα ολοκλήρωσης το τέλος του 2025 – προθεσμία που, όπως είδαμε στο προηγούμενο άρθρο, έχει πλέον γλιστρήσει για το 2026.

Τον Αύγουστο του 2023 ολοκληρώθηκε με επιτυχία ο πρώτος διαγωνισμός: Μεσοσταθμική τιμή 49.748 ευρώ/MW/έτος (56,74% κάτω από το πλαφόν) – έδειξε ότι υπήρχε τεράστιο επενδυτικό ενδιαφέρον. Τον Νοέμβριο του 2023 στον δεύτερο διαγωνισμό είχαμε την πρώτη “περικοπή” στήριξης – εδώ έγινε μια καθαρά πολιτική επιλογή: Η κρατική λειτουργική ενίσχυση μειώθηκε στο μισό, από 200.000 ευρώ/MW στα 100.000 ευρώ/MW. Το μήνυμα ήταν ότι το ΥΠΕΝ θεωρούσε τα έργα πλέον αρκετά βιώσιμα οικονομικά, ώστε να χρειάζονται λιγότερη στήριξη.

Τον Μάρτιο του 2023 ο Θόδωρος Σκυλακάκης γίνεται υπουργός στο ΥΠΕΝ, και το σχέδιο αλλάζει. Ο νέος υπουργός δήλωσε ρητά ότι δεν ήθελε «υπερφιλόδοξους στόχους που θα αποδειχθεί το 2030 ότι δεν μπορούσαν να υλοποιηθούν» – μια στροφή προς έναν πιο “συγκρατημένο” σχεδιασμό.

Αύγουστος 2023 – η πρώτη μεγάλη “ψαλιδιά”: Σε σχέση με το φιλόδοξο σχέδιο του Ιανουαρίου, ο στόχος αποθήκευσης για το 2030 περιορίστηκε από 8,1 GW σε 5,3 GW, με τις μπαταρίες να κόβονται από 5,6 GW σε 3,1 GW. Αυτή είναι ίσως η πιο κρίσιμη πολιτική απόφαση: Μέσα σε λίγους μήνες, ο στόχος μπαταριών υποδιπλασιάστηκε.

Οι τρεις αποφάσεις-κλειδιά

Τον Ιανουάριο του 2025 έγινε ο τρίτος διαγωνισμός που επέφερε το κλείσιμο της στήριξης. Η πολιτική ηγεσία του ΥΠΕΝ έκρινε ότι τα έργα είναι πλέον βιώσιμα χωρίς χρηματοδοτική στήριξη, και η επόμενη “φουρνιά” έργων θα έχει μόνο fast-track αδειοδότηση, χωρίς επιδότηση – αυτή είναι η ρητή επιβεβαίωση του “δόγματος μηδενικής στήριξης” που αναφέραμε στο προηγούμενο άρθρο, με σαφή ημερομηνία και πρόσωπο απόφασης.

Τέλος, τον Σεπτέμβριο του 2024 είχαμε το επικαιροποιημένο ΕΣΕΚ που ανέβασε τον στόχο για ΑΠΕ από 12,5 GW σε 22,4 GW έως το 2030  – αλλά, όπως δείξαμε στο προηγούμενο άρθρο, ο στόχος μπαταριών δεν αυξήθηκε ανάλογα. Το συμπέρασμα από το χρονολόγιο είναι απολύτως διαφανές: Υπάρχουν τρεις διακριτές πολιτικές αποφάσεις-κλειδιά, με συγκεκριμένα πρόσωπα και ημερομηνίες:

1. Η υποδιπλασίαση του στόχου μπαταριών μέσα στο 2023 (από 5,6 σε 3,1 GW) ενώ ταυτόχρονα ο στόχος ΑΠΕ συνέχισε ν’ ανεβαίνει.
2. Η σταδιακή μείωση της κρατικής ενίσχυσης στους διαγωνισμούς (από 200.000 σε 100.000 ευρώ/MW στον β’ διαγωνισμό).
3. Η ρητή απόφαση να σταματήσει η στήριξη μετά τον γ’ διαγωνισμό, στηριζόμενη στην εκτίμηση ότι η αγορά είναι ήδη “ώριμη” – εκτίμηση που, όπως δείχνουν τα τωρινά στοιχεία (220 MW εγκατεστημένα έναντι στόχου 4,3+ GW), αποδεικνύεται αρκετά αμφισβητούμενη.

Από τις ΑΠΕ στο φυσικό αέριο 

Στη συνέχεια βλέπουμε ότι επέρχεται μια μετατόπιση εστίασης με τη σημερινή ηγεσία του ΥΠΕΝ, η οποία φαίνεται να έχει εστιάσει στο φυσικό αέριο, με αποτέλεσμα ο κλάδος των ΑΠΕ να περνά σε δεύτερη μοίρα – δηλαδή υπάρχει και ζήτημα προτεραιοτήτων στην ενεργειακή πολιτική.

Η σημερινή ηγεσία του ΥΠΕΝ είναι ο Σταύρος Παπασταύρου, υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, με υφυπουργό τον Νίκο Τσάφο.
Ο Παπασταύρου είναι δικηγόρος, με μεταπτυχιακό από τη Νομική Σχολή του Harvard, διετέλεσε υπουργός Επικρατείας στην κυβέρνηση μετά τις εκλογές του Ιουνίου 2023, εργάστηκε ως νομικός σύμβουλος στην κεφαλαιαγορά και στο εταιρικό δίκαιο, και ήταν κύριος διαπραγματευτής με τους δανειστές του ελληνικού κράτους, την περίοδο 2012-2015. Δεν έχει δηλαδή προηγούμενο τεχνοκρατικό προφίλ στην ενέργεια – είναι κυρίως νομικός/πολιτικός, με εμπειρία σε διαπραγματεύσεις και θεσμικά θέματα.

Ο υφυπουργός Τσάφος, ήταν προηγουμένως σύμβουλος του πρωθυπουργού σε θέματα ενέργειας, με ειδίκευση στην στρατηγική ανάπτυξη ενεργειακών projects και στην εμπορία αερίου/LNG. Έχει συνεργαστεί με πάνω από 100 εταιρείες και κυβερνήσεις σε 30+ χώρες, και είναι τακτικός αρθρογράφος/σχολιαστής σε Foreign Affairs, Καθημερινή, Bloomberg, Economist κ.ά. Αυτός είναι ο πιο “τεχνικός” από τους δύο, με ισχυρό background στο φυσικό αέριο/LNG – κάτι που εξηγεί εν μέρει την παρατήρηση σχετικά για στροφή προς το αέριο.

Τα στοιχεία δείχνουν μια αρκετά συγκεκριμένη και επιβεβαιωμένη εικόνα: Η νέα ηγεσία έχει πράγματι θέσει τους υδρογονάνθρακες και το φυσικό αέριο πολύ ψηλά στην ατζέντα, αν και επίσημα διατηρεί ρητορική “ισορροπίας” μεταξύ των δύο.

Οι τρεις βασικοί πυλώνες της ατζέντας Παπασταύρου-Τσάφου

Αρχικά, σε μία άκρως εντυπωσιακή δήλωση, ο Παπασταύρου χαρακτήρισε την ανάπτυξη του τομέα υδρογονανθράκων ως «εθνική υπόθεση» που απαιτεί «σοβαρότητα, συνέπεια και συνέχεια», τονίζοντας ότι η χώρα εισέρχεται σε νέα φάση ενεργειακής στρατηγικής και γεωπολιτικής αναβάθμισης. Λίγες μέρες πριν (19/6/2026) δήλωσε ότι επιταχύνουν αποφασιστικά την ανάπτυξη στον τομέα των υδρογονανθράκων, με ιδιαίτερη έμφαση στην παρουσία Chevron και ExxonMobil στην Ελλάδα, εκτιμώντας ότι ένα πιθανό κοίτασμα θα μπορούσε να αξίζει έως 10 δισ. ευρώ.

Ο δεύτερος πυλώνας είναι το τρίπτυχο φυσικό αέριο-εθνικά κοιτάσματα και ενεργειακός κόμβος. Τον Μάιο 2026 από τη Λευκωσία, ο υπουργός σημείωσε ότι η Κύπρος προχωρά στην αξιοποίηση των εθνικών πόρων φυσικού αερίου και «εμείς ακολουθούμε», ζητώντας ισορροπημένο ενεργειακό μείγμα, χωρίς αποκλεισμό τεχνολογιών. Παράλληλα ο υφυπουργός Τσάφος, με ειδίκευση στο LNG, έχει επιβεβαιώσει ότι η Ελλάδα αποτελεί σήμερα σημείο εισόδου για το αμερικανικό LNG, και πιθανώς και για εγχώριους ενεργειακούς πόρους προς την Ευρώπη.

Ο τρίτος είναι ο γεωπολιτικός “διάδρομος” Νότου-Βορρά. Σε ομιλία στο προσυνέδριο της ΝΔ, ο Παπασταύρου περιγράφει πώς ο Κάθετος Διάδρομος (Ρεβυθούσα, TAP, FSRU, IGB) αντιστρέφει την ιστορική ροή φυσικού αερίου από Βορρά σε Νότο, καθιστώντας τη Ελλάδα δίοδο ενέργειας, προς μια αγορά 100 εκατομμυρίων ανθρώπων.

Η ισορροπία μεταξύ ΑΠΕ-φυσικού αερίου 

Η επίσημη ρητορική ομιλεί για «ισορροπίες» στην ενέργεια – αλλά η έμφαση είναι προς το φυσικό αέριο. Ο υπουργός επανειλημμένα μιλάει για “ισορροπημένο μείγμα” – δήλωσε ότι η Ελλάδα οφείλει να αξιοποιήσει όλες τις πηγές (ήλιο, άνεμο, υδροηλεκτρικά αλλά και πιθανά κοιτάσματα)–  διευκρινίζοντας ότι η ανάπτυξη υδρογονανθράκων δεν αναιρεί τη στόχευση για απανθρακοποίηση, καθώς το φυσικό αέριο παραμένει αναγκαίο για τη σταθερότητα του συστήματος.

Ωστόσο, παρατηρείται μια ασυμμετρία στην έμφαση και στη συχνότητα δηλώσεων: Οι περισσότερες δημόσιες τοποθετήσεις, συσκέψεις και πρωτοβουλίες αφορούν το φυσικό αέριο/πετρέλαιο/υδρογονάνθρακες (έκτακτες συσκέψεις για ενεργειακή ασφάλεια λόγω Μέσης Ανατολής, επισκέψεις σε Chevron/ExxonMobil, διάδρομος Νότου-Βορρά) – ενώ δεν υπάρχει ανάλογη δημόσια προβολή πρωτοβουλιών, για επιτάχυνση της αποθήκευσης μπαταριών για παράδειγμα. Αυτή η μετατόπιση εξηγεί εν μέρει το προηγούμενο εύρημα ότι η νέα ηγεσία του ΥΠΕΝ έχει εστιάσει στο φυσικό αέριο, με αποτέλεσμα ο κλάδος των ΑΠΕ να περνά σε δεύτερη μοίρα.

Πάντως, δεν φαίνεται να υπάρχει ρητή-επίσημη εγκατάλειψη των ΑΠΕ/αποθήκευσης – ο υφυπουργός Τσάφος μάλιστα υπερασπίστηκε τα οφέλη της πράσινης μετάβασης, τονίζοντας ότι η χώρα είναι καθαρός εξαγωγέας ηλεκτρικής ενέργειας από το 2024, αλλά η πολιτική προσοχή-χρόνος και το πολιτικό κεφάλαιο της ηγεσίας φαίνεται να κατευθύνεται κατά προτεραιότητα στους υδρογονάνθρακες και τη γεωστρατηγική θέση της Ελλάδας στο αέριο, σε μια περίοδο όπου το ζήτημα αποθήκευσης μπαταριών χρειάζεται ακριβώς αυτό το είδος πολιτικής ώθησης για να ξεμπλοκάρει.

*Το ΕΣΕΚ είναι το επίσημο σχέδιο, ο μακροπρόθεσμος “οδικός χάρτης” της Ελλάδας για την ενέργεια και το κλίμα, που καταρτίζει το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ). Καθορίζει συγκεκριμένους αριθμητικούς στόχους για το πώς θα μοιάζει το ενεργειακό μείγμα της χώρας, σε ένα μελλοντικό ορόσημο (συνήθως το 2030, με προβολή και έως το 2050). Περιλαμβάνει στόχους όπως:

• Πόσα GW θα έχει η χώρα σε φωτοβολταϊκά, αιολικά, μπαταρίες, αντλησιοταμίευση.
• Πόσο θα μειωθούν οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου.
• Τι ποσοστό της ηλεκτροπαραγωγής θα καλύπτεται από ΑΠΕ.
• Πόση ισχύς θα διατηρηθεί σε μονάδες φυσικού αερίου.
• Πόσα χρήματα χρειάζονται για επενδύσεις σε δίκτυα, κτίρια, μεταφορές.

Όλα τα κράτη-μέλη της ΕΕ είναι υποχρεωμένα να καταθέτουν τέτοιο σχέδιο στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών κλιματικών στόχων (Green Deal, στόχοι 2030/2050). Η Ελλάδα κατέθεσε το πρώτο της ΕΣΕΚ το 2019, και από τότε το αναθεωρεί περιοδικά – με αρκετά σημαντικές αλλαγές στόχων ανά υπουργό/περίοδο (2023 με Σκρέκα, 2023-2024 με Σκυλακάκη).

Το ΕΣΕΚ είναι ακριβώς το έγγραφο μέσα στο οποίο “κρύβονται” οι αριθμοί που δείχνουν τους στόχους – π.χ. ο στόχος για 3,1 GW μπαταρίες αντί 5,6 GW, ή τα 7,885 GW μονάδων αερίου που το Green Tank θεωρεί υπερβολικά. Δεν είναι απλά μια πρόβλεψη –
λειτουργεί σαν επίσημη κατευθυντήρια γραμμή που στη συνέχεια καθορίζει τι διαγωνισμούς θα κάνει η ΡΑΑΕΥ, τι επενδύσεις θα στηριχθούν, και πόσο αέριο “δικαιολογείται” να παραμείνει στο σύστημα. Γι’ αυτό η κριτική του Green Tank – ότι ο στόχος αερίου στο ΕΣΕΚ δεν έχει αναπροσαρμοστεί προς τα κάτω – είναι ουσιαστικά μια κριτική στο επίσημο σχέδιο της χώρας, όχι σε κάποια άτυπη πρακτική.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επαναφέρει στις πρόσφατες συστάσεις της γνώριμες από το 2022 συνταγές. Λιγότερη κατανάλωση, χαμηλότερη θέρμανση, περιορισμός της εξωτερικής θέρμανσης και σβήσιμο του περιττού φωτισμού. Ο επίτροπος Ενέργειας και Στέγασης Dan Jørgensen έχει καλέσει τις κυβερνήσεις να εξετάσουν εθελοντικά μέτρα περιορισμού της κατανάλωσης ενόψει του χειμώνα, καθώς τα αποθέματα φυσικού αερίου βρίσκονται σε χαμηλότερα επίπεδα από προηγούμενα χρόνια.

Και εδώ βρίσκεται η ενδιαφέρουσα λέξη: “εθελοντικά“. Η σύγχρονη εξουσία δεν χρειάζεται πάντοτε να απαγορεύει. Μερικές φορές αρκεί να εξηγεί ποια συμπεριφορά θεωρείται υπεύθυνη. Δεν σου λέει “μην ανάψεις το φως”. Σε ρωτά: “Χρειάζεται πραγματικά να είναι αναμμένο;”. Δεν σου λέει “κρύψου κάτω από την κουβέρτα”, αλλά σου προτείνει απλώς να χαμηλώσεις λίγο τον θερμοστάτη.

Η διαφορά είναι τεράστια και ταυτόχρονα σχεδόν αόρατη. Το 2022, μέσα στην ενεργειακή αναστάτωση που ακολούθησε τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η Κομισιόν είχε ήδη προτείνει περιορισμό της ζήτησης φυσικού αερίου, μεταξύ άλλων μέσω χαμηλότερων θερμοκρασιών σε κτίρια και περιορισμού της θέρμανσης δημόσιων και επαγγελματικών χώρων. Τότε υπήρχε η σαφής εικόνα μιας ενεργειακής κρίσης.

Σήμερα η κατάσταση είναι διαφορετική, η Ευρώπη έχει διαφοροποιήσει περισσότερο τις πηγές εφοδιασμού της και έχει μειώσει την εξάρτησή της από το ρωσικό φυσικό αέριο. Ωστόσο, η χαμηλότερη στάθμη των αποθεμάτων επαναφέρει την ανάγκη για προληπτική εξοικονόμηση.

Ποιος πληρώνει το κόστος;

Και εδώ αρχίζει το παράδοξο. Δεν χρειάζεται πλέον να υπάρχει κρίση, αρκεί η πιθανότητα της κρίσης. Έτσι η έκτακτη ανάγκη μετατρέπεται σιγά-σιγά σε μόνιμη ετοιμότητα. Ο πολίτης καλείται να είναι προνοητικός, να καταναλώνει λιγότερο, να περιορίζει τη σπατάλη και να συμμετέχει στην ενεργειακή ασφάλεια. Όλα αυτά ακούγονται απολύτως λογικά. Αλλά υπάρχει μια ενοχλητική ερώτηση: Ποιος πληρώνει το κόστος αυτής της “εθελοντικής” προσαρμογής;

Για ένα μεγάλο δημόσιο κτίριο, ένας βαθμός λιγότερος στη θέρμανση μπορεί να είναι ένας αριθμός σε έναν πίνακα. Για ένα νοικοκυριό που ήδη περιορίζει τη θέρμανση επειδή ο λογαριασμός είναι υψηλός, είναι μια εντελώς διαφορετική εμπειρία. Εδώ βρίσκεται η πραγματική αντίφαση. Η Ευρώπη θέλει ταυτόχρονα ενεργειακή ασφάλεια, πράσινη μετάβαση, βιομηχανική ανάπτυξη και ανταγωνιστικότητα. Όμως όλα αυτά χρειάζονται ενέργεια. Και όταν η ενέργεια γίνεται ακριβή ή λιγότερο διαθέσιμη, η μεγάλη γεωπολιτική στρατηγική καταλήγει τελικά σε ένα μικρό κουμπί στον τοίχο.

Έτσι λοιπόν σου περνά το νόμο με τη διαδικασία του ασυνείδητου μηχανισμού. Το  “σβήσε το φως”, “κατέβασε τη θέρμανση”, “κάνε οικονομία”, έχουν κάνει εγκατάσταση και έχουν γίνει επιταγές ανέκκλητες. Δεν είναι παράλογο να ζητείται εξοικονόμηση. Το παράδοξο βρίσκεται στο γεγονός ότι η “έκτακτη” εξοικονόμηση κινδυνεύει να γίνει μόνιμος τρόπος ζωής και η στέρηση να παρουσιαστεί ως νέα μορφή υπευθυνότητας.

Στο “Brazil”, το σύστημα λειτουργεί επειδή όλοι συμπεριφέρονται σαν να είναι φυσιολογικό. Ίσως αυτό να είναι και το ευρωπαϊκό μάθημα της ενέργειας. Δεν χρειάζεται κανείς να μας διατάξει να ζήσουμε με λιγότερο. Αρκεί να μας πείσει ότι το να θέλουμε λιγότερο είναι δική μας επιλογή. Και κάπου εκεί, ανάμεσα στον θερμοστάτη και στον διακόπτη, αρχίζει η πραγματική πολιτική της ενέργειας.

Μαζί του, κατά τη δημοσιοποιημένη πληροφόρηση, συμ-παραπέμπονται τέσσερα μη πολιτικά πρόσωπα, μεταξύ των οποίων ο τότε περιφερειάρχης Θεσσαλίας και στελέχη κρατικών υπηρεσιών. Η παραπομπή δεν είναι καταδίκη. Το τεκμήριο αθωότητας ισχύει για όλους και δεν επιτρέπεται να θυσιαστεί στον βωμό της πολιτικής αντιπαράθεσης. Το ίδιο, όμως, δεν επιτρέπεται να μετατραπεί σε πρόσχημα σιωπής, ή σε φραγμό της έρευνας.

Το ερώτημα, που βρίσκεται πλέον ενώπιον της Δικαιοσύνης, αφορά όσα συνέβησαν στον τόπο της τραγωδίας μετά τη σύγκρουση. Οι χωματουργικές παρεμβάσεις, η απομάκρυνση υλικών, ο χρόνος κατά τον οποίο έγιναν και η επίδρασή τους στη συλλογή αποδείξεων δεν είναι ζήτημα επικοινωνιακής εντύπωσης. Πρέπει να εξεταστούν με ακρίβεια και χωρίς προειλημμένο συμπέρασμα. Η προστασία ενός τόπου πολύνεκρου δυστυχήματος αποτελεί προϋπόθεση της έρευνας. Όταν αυτή αμφισβητείται, κλονίζεται και η εμπιστοσύνη των πολιτών ότι το κράτος μπορεί να ελέγξει τις δικές του ενέργειες.

Το αδίκημα της παράβασης καθήκοντος

Η παράβαση καθήκοντος του άρθρου 259 του Ποινικού Κώδικα δεν είναι ένα γενικό αδίκημα που καλύπτει κάθε διοικητικό λάθος. Για τη στοιχειοθέτησή της απαιτείται παράβαση συγκεκριμένου υπηρεσιακού καθήκοντος, γνώση και θέληση της παραβίασής του και πρόσθετος σκοπός: Να προσποριστεί ο δράστης στον εαυτό του, ή σε άλλον παράνομο όφελος, ή να βλάψει το κράτος, ή κάποιον τρίτο. Η νομολογία του Αρείου Πάγου χαρακτηρίζει το τελευταίο αυτό στοιχείο ως υπερχειλή δόλο. Δεν αρκεί, επομένως, να αποδειχθεί ότι μια απόφαση ήταν λανθασμένη, ή ότι επέφερε βλάβη. Πρέπει να αποδειχθεί ο ειδικός σκοπός και να προκύπτει ότι η επίμαχη πράξη ήταν αντικειμενικά πρόσφορη να οδηγήσει στο όφελος, ή στη βλάβη που επιδιώχθηκε.

Στην παλαιότερη παρέμβασή μου είχα συνδέσει το υπηρεσιακό καθήκον με τις συγκεκριμένες αρμοδιότητες του υφυπουργού, όπως αυτές ορίζονταν στο σχετικό ΦΕΚ. Η θέση αυτή χρειάζεται σήμερα μία σημαντική αποσαφήνιση. Κατά πάγια νομολογία, το καθήκον δεν απορρέει μόνο από τον νόμο, ή από το τυπικό περίγραμμα των αρμοδιοτήτων. Μπορεί να προκύπτει από διοικητική πράξη, από νόμιμες ιδιαίτερες οδηγίες της προϊστάμενης αρχής, ή από την ίδια τη φύση της υπηρεσίας.

Πρέπει, όμως, να συνδέεται με συγκεκριμένη υπηρεσιακή δραστηριότητα και με άσκηση κρατικής εξουσίας. Άρα, η επίκληση μιας «άνωθεν εντολής» ούτε αθωώνει, ούτε ενοχοποιεί αυτομάτως. Επιβάλλει να εξακριβωθεί ποιος έδωσε την εντολή, αν είχε αρμοδιότητα, ποιο ακριβώς ήταν το περιεχόμενό της, πώς την αντιλήφθηκε ο αποδέκτης και αν η εκτέλεσή της παραβίασε συγκεκριμένο καθήκον. Αυτό είναι το κεντρικό σημείο της υπόθεσης.

Τριαντόπουλος και Ειδικό Δικαστήριο 

Το Ειδικό Δικαστήριο δεν καλείται να δικάσει μια πολιτική αφήγηση περί “μπαζώματος”, αλλά ορισμένες πράξεις και παραλείψεις. Οφείλει να προσδιορίσει την πηγή του καθήκοντος, τη συμπεριφορά κάθε κατηγορουμένου και τον σκοπό που του αποδίδεται. Η απόφαση θα χρειαστεί ειδική και εμπεριστατωμένη αιτιολογία. Ιδίως ως προς τον υπερχειλή δόλο, ο Άρειος Πάγος απαιτεί να αναφέρονται συγκεκριμένα πραγματικά περιστατικά και όχι γενικές διαπιστώσεις, ή πολιτικές υποθέσεις.

Το άρθρο 259 έχει επιπλέον επικουρικό χαρακτήρα: Εφαρμόζεται εφόσον η πράξη δεν τιμωρείται από άλλη ποινική διάταξη. Η παρατήρηση αυτή δεν νομιμοποιεί αυθαίρετη διεύρυνση του κατηγορητηρίου. Υπενθυμίζει, όμως, ότι αν κατά τη διαδικασία προκύψουν νέα πραγματικά περιστατικά, διαφορετικός τρόπος συμμετοχής ή στοιχεία για άλλα πρόσωπα, αυτά δεν επιτρέπεται να αγνοηθούν. Πρέπει να ακολουθηθεί η νόμιμη οδός για τη διερεύνησή τους. Η παρούσα δίκη δεν μπορεί να λειτουργήσει ως “ευγενές άλλοθι” για να κλείσει κάθε άλλος ερευνητικός δρόμος. Δεν μπορεί, όμως, ούτε να μετατραπεί σε γενική πολιτική δίκη, χωρίς σαφείς και εξατομικευμένες κατηγορίες.

Εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία το Άρθρο 86 του Συντάγματος. Μόνο η Βουλή έχει την αρμοδιότητα να ασκήσει δίωξη κατά μελών της κυβέρνησης ή υφυπουργών για αδικήματα που τέλεσαν κατά την άσκηση των καθηκόντων τους. Μετά τη δίωξη, η προδικασία διεξάγεται από το Δικαστικό Συμβούλιο του Ειδικού Δικαστηρίου και περατώνεται με βούλευμα. Το Σύνταγμα προβλέπει επίσης ότι μαζί με τον υπουργό ή τον υφυπουργό συμπαραπέμπονται οι τυχόν συμμέτοχοι. Η διαδικασία αυτή είναι δεσμευτική και δεν εξαρτάται από την πολιτική σκοπιμότητα της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας.

Ο εφαρμοστικός νόμος 3126/2003 εξειδικεύει αυτή τη συνταγματική διαδικασία. Η Βουλή αποφασίζει για την άσκηση της δίωξης, αλλά από εκείνο το σημείο η υπόθεση μεταφέρεται στο δικαστικό πεδίο. Το Δικαστικό Συμβούλιο, ο ανακριτής και ο εισαγγελέας οφείλουν να ενεργούν με τις εγγυήσεις της ποινικής δικονομίας, ενώ το Ειδικό Δικαστήριο κρίνει σε πρώτο και τελευταίο βαθμό. Αυτή η μετάβαση έχει ουσιαστικό νόημα: H κοινοβουλευτική πλειοψηφία δεν επιτρέπεται να υποκαθιστά τη δικαστική κρίση και η Δικαιοσύνη δεν επιτρέπεται να μετατρέπεται σε συνέχεια της πολιτικής αντιπαράθεσης. Η ειδική διαδικασία δεν μειώνει τις εγγυήσεις του κατηγορουμένου, αλλά ούτε δικαιολογεί προνομιακή μεταχείριση.

Σε προηγούμενο κείμενό μου είχα χαρακτηρίσει αυτές τις διατάξεις jus cogens. Ο όρος αποδίδει την ιδέα της αναγκαστικότητας, ανήκει όμως τεχνικά στο διεθνές δίκαιο. Η ακριβέστερη διατύπωση είναι ότι πρόκειται για κανόνες συνταγματικού και αναγκαστικού χαρακτήρα, τους οποίους κανένα κρατικό όργανο δεν δικαιούται να παρακάμψει. Αν κατά τη δίκη ή σε άλλη δικαστική έρευνα προκύψουν στοιχεία που αφορούν άλλο κυβερνητικό πρόσωπο και πράξεις κατά την άσκηση των καθηκόντων του, το Άρθρο 86 παράγραφος 2 επιβάλλει την αμελλητί διαβίβασή τους στη Βουλή. Η προηγούμενη κοινοβουλευτική επιλογή ενός στενού κατηγορητηρίου δεν μπορεί να εμποδίσει τη θεσμική αξιολόγηση νέων στοιχείων.

Τι αποκάλυψαν τα Τέμπη 

Η ατομική ευθύνη παραμένει αδιαπραγμάτευτη αρχή του ποινικού δικαίου. Δεν υπάρχουν συλλογικά ένοχες κυβερνήσεις και κανείς δεν είναι ένοχος μόνο λόγω της θέσης του. Υπάρχουν, όμως, φορείς αρμοδιότητας, εντολείς, εκτελεστές και πρόσωπα που ενδέχεται να παρέλειψαν όσα όφειλαν να πράξουν. Η ευθύνη καθενός πρέπει να αποδειχθεί χωριστά. Η εντολή ανωτέρου δεν εξαφανίζει αυτομάτως την ευθύνη εκείνου που την εκτελεί, όπως η εκτέλεση από υφιστάμενο δεν απαλλάσσει εκείνον που έδωσε την εντολή. Η έρευνα οφείλει να ακολουθήσει την αλυσίδα των αποφάσεων προς κάθε κατεύθυνση.

Απαιτείται, ταυτόχρονα, καθαρή διάκριση ανάμεσα στην ποινική και την πολιτική ευθύνη. Η πρώτη προϋποθέτει την απόδειξη όλων των στοιχείων συγκεκριμένου εγκλήματος και κρίνεται αποκλειστικά από το αρμόδιο δικαστήριο. Η δεύτερη αφορά τον τρόπο οργάνωσης και άσκησης της εξουσίας, τις επιλογές, τις παραλείψεις και την υποχρέωση δημόσιας εξήγησης. Μια ενδεχόμενη αθώωση λόγω μη απόδειξης του ειδικού σκοπού του άρθρου 259, δεν θα ισοδυναμεί αυτομάτως με διαπίστωση ότι η διοικητική και πολιτική διαχείριση υπήρξε ορθή. Αντίστοιχα, η πολιτική αποδοκιμασία δεν μπορεί να αναπληρώσει την απόδειξη που απαιτεί το ποινικό δίκαιο. Η δημοκρατία χρειάζεται και τις δύο μορφές λογοδοσίας, με διαφορετικούς κανόνες και χωρίς σύγχυση μεταξύ τους.

Το ζήτημα δεν είναι μόνο εθνικό και συνταγματικό. Το άρθρο 2 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που προστατεύει το δικαίωμα στη ζωή, θεμελιώνει και διαδικαστική υποχρέωση αποτελεσματικής έρευνας. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο απαιτεί έρευνα ανεξάρτητη, επαρκή, έγκαιρη και ικανή να οδηγήσει στη διακρίβωση των πραγματικών περιστατικών και, όπου συντρέχει περίπτωση, στον εντοπισμό των υπευθύνων. Απαιτεί ακόμη ουσιαστική συμμετοχή των οικογενειών και επαρκή δημόσιο έλεγχο. Δεν εγγυάται ένα προκαθορισμένο αποτέλεσμα. Απαιτεί να ληφθούν όλα τα εύλογα μέτρα για τη συλλογή και τη διαφύλαξη των αποδείξεων.

Γι’ αυτό η υπόθεση δεν μπορεί να εξαντληθεί στην ποινή που ενδέχεται να επιβληθεί ή να μην επιβληθεί. Τα Τέμπη αποκάλυψαν αδυναμίες στην ασφάλεια των μεταφορών, στον συντονισμό των υπηρεσιών, στη διαφύλαξη των πειστηρίων και στην πολιτική λογοδοσία. Η απάντηση πρέπει να έχει κοινωνικό περιεχόμενο: Aσφαλείς δημόσιες μεταφορές, ανεξάρτητη διερεύνηση των ατυχημάτων, προστασία των εργαζομένων που προειδοποιούν για κινδύνους, πραγματική στήριξη των οικογενειών και δημόσια ενημέρωση για την εφαρμογή των πορισμάτων.

Ειδικό Δικαστήριο και Βουλή

Η “Ελπίδα για τη Δημοκρατία” οφείλει να τοποθετηθεί με αυτή τη θεσμική αντίληψη. Δεν πρέπει να αναζητήσει κομματικό κέρδος από τον πόνο, ούτε να εμφανιστεί ως προδικαστικός κατήγορος. Πρέπει να διεκδικήσει δεσμευτικό πρωτόκολλο προστασίας του τόπου μεγάλων δυστυχημάτων, ψηφιακή καταγραφή κάθε διοικητικής εντολής και επέμβασης, σαφή κατανομή των αρμοδιοτήτων και ουσιαστική ανεξαρτησία του φορέα διερεύνησης σιδηροδρομικών ατυχημάτων. Χρειάζεται επίσης αναθεώρηση του Άρθρου 86, ώστε η Βουλή να πάψει να λειτουργεί ως πολιτικό φίλτρο της ποινικής έρευνας και η δικαστική διερεύνηση των υπουργικών πράξεων να περιβληθεί με πραγματική ανεξαρτησία.

Η ευθύνη της Βουλής δεν είναι μικρότερη από εκείνη της Δικαιοσύνης. Η αποκλειστική συνταγματική της αρμοδιότητα δεν αποτελεί προνόμιο προστασίας των κυβερνητικών προσώπων. Αποτελεί υποχρέωση ορθής κίνησης της διαδικασίας. Η κοινοβουλευτική πλειοψηφία οφείλει να εξετάζει κάθε διαβιβαζόμενο στοιχείο, να αιτιολογεί τις αποφάσεις της και να μη ρυθμίζει το εύρος της έρευνας σύμφωνα με το πολιτικό κόστος. Διαφορετικά, το Άρθρο 86 μετατρέπεται στη συνείδηση της κοινωνίας από θεσμική εγγύηση σε μηχανισμό αυτοπροστασίας της εξουσίας.

Το Ειδικό Δικαστήριο πρέπει να αφεθεί να κρίνει ανεπηρέαστο, με βάση τον νόμο και τα αποδεικτικά στοιχεία. Η κοινωνία, συγχρόνως, δικαιούται να απαιτεί να μην περιοριστεί η αλήθεια σε ένα βολικό σχήμα, εφόσον τα στοιχεία οδηγούν σε ευρύτερη αλυσίδα ευθύνης. Ούτε η πολιτική πίεση πρέπει να κατασκευάσει ενόχους, ούτε η πολιτική εξουσία να καθορίσει τα όρια της έρευνας.

Τα Τέμπη δεν χρειάζονται άλλη μία περίοδο υψηλών τόνων και χαμηλής θεσμικής απόδοσης. Χρειάζονται δίκαιη δίκη, πλήρη διερεύνηση και μόνιμες αλλαγές. Τιμούμε τα θύματα όταν αρνούμαστε τη λήθη, σεβόμαστε το τεκμήριο αθωότητας και απαιτούμε από κάθε φορέα εξουσίας να λογοδοτεί. Αυτό είναι το μέτρο μιας δημοκρατικής πολιτείας: Δικαιοσύνη χωρίς εκδίκηση και θεσμοί χωρίς ασυλία. Διαφορετικά, η κικερώνεια επίκληση θα εξακολουθεί να μας καταδιώκει: O tempora, o mores.

Βασικές νομικές πηγές:

• Άρειος Πάγος 1047/2023, 1103/2023 και 1026/2021.
• ΕΔΔΑ, Οδηγός για το άρθρο 2 της ΕΣΔΑ και Öneryıldız κατά Τουρκίας, 30.11.2004.

Σε συνεργασία με την ελληνική εταιρεία  Coffeeco Upcycle, η οποία εξειδικεύεται στην κυκλική οικονομία στην αγορά του καφέ, ο Γρηγόρης παρουσιάζει το Lip Balm Espresso SPF 15, ένα καινοτόμο προϊόν περιποίησης με θετικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα.

Από την 1^η Οκτωβρίου και μέχρι εξαντλήσεως των αποθεμάτων, όσοι επιλέγουν τον αγαπημένο τους καφέ από τον Γρηγόρη μπορούν να αποκτήσουν το Lip Balm Espresso SPF 15 στην προνομιακή τιμή των 1,50€. Το προϊόν θα είναι διαθέσιμο στα καταστήματα Γρηγόρης, και online μέσω του www.gregorys.gr και του Gregory’s e-order app.

Με ενέργειες που συνδυάζουν την καινοτομία με την υπεύθυνη αξιοποίηση των πόρων, ο Γρηγόρης επιβεβαιώνει τη δέσμευσή του για ένα πιο «πράσινο» κόσμο.

Αυτούς που σου φτιάχνουν τη μέρα τους ξέρεις με το μικρό!

^{Λίγα λόγια για τον Γρηγόρη
Ο Γρηγόρης βρίσκεται δίπλα σου εδώ και πάνω από 50 χρόνια, στη δική σου γειτονιά, στη δική σου πόλη, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε μεγάλες Ευρωπαϊκές πρωτεύουσες! Βραβεύτηκε σαν Famous Brand στην Ελληνική αγορά για το 2026-2027 και κατέχει την 12η θέση στην ευρωπαϊκή κατάταξη με τις μεγαλύτερες αλυσίδες καφέ. Όλοι εμείς στην οικογένεια του Γρηγόρη εργαζόμαστε με πάθος για να καταλαμβάνουμε  μια υψηλή θέση στην καρδιά των εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων που καθημερινά μας επισκέπτονται! Γι’ αυτό σ’ εσένα, όπως και σε κάθε μας επισκέπτη δίνουμε μια υπόσχεση: να έρχεσαι και να φεύγεις από τα καταστήματά μας με χαμόγελο και φυσικά να απολαμβάνεις παραδοσιακές και μοναδικές συνταγές και τον καφέ σου ακριβώς όπως τον θες.}

Το μέτρο, που βρίσκεται σε εφαρμογή ήδη από τις 14 Ιουλίου, αφορά αποκλειστικά τα καύσιμα που προορίζονται για κατανάλωση στην εσωτερική αγορά και αποτελεί τον πιο αποτελεσματικό και άμεσο τρόπο για την οριζόντια μείωση των τιμών.

Η Εταιρεία θα συνεχίσει να παρέχει και το επόμενο χρονικό διάστημα την έκτακτη έκπτωση και πιο συγκεκριμένα 7,95 λεπτά προ ΦΠΑ ανά λίτρο στην τιμή της αμόλυβδης βενζίνης 95 οκτανίων και 4,05 λεπτά προ ΦΠΑ ανά λίτρο στην τιμή του πετρελαίου κίνησης. Η έκπτωση θα συνεχίσει να εμφανίζεται σε ξεχωριστό πεδίο στα τιμολόγια.

Η HELLENiQ ENERGY παραμένει δίπλα στον Έλληνα καταναλωτή, στηρίζοντας παράλληλα την εύρυθμη λειτουργία της αγοράς. Στο πλαίσιο αυτό, θα αξιολογήσει εκ νέου την παρέμβασή της, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαίτερες συνθήκες που θα έχουν διαμορφωθεί στην αγορά καυσίμων μέχρι τις 15 Οκτωβρίου, οπότε ξεκινά και η περίοδος της διάθεσης του πετρελαίου θέρμανσης στους καταναλωτές.

^{Σχετικά με τη HELLENiQ ENERGY
Η HELLENiQ ENERGY είναι ένας από τους κορυφαίους καθετοποιημένους ενεργειακούς ομίλους στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Ιδρύθηκε το 1998, ως ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΕΤΡΕΛΑΙΑ, με ιστορία που ξεκινά από το πρώτο διυλιστήριο στην Ελλάδα, το 1958. Σήμερα, αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες εταιρείες στην Νοτιοανατολική Ευρώπη, με βάση τα ετήσια έσοδα. Υλοποιώντας με συνέπεια μια φιλόδοξη στρατηγική μετασχηματισμού, έχει αναδειχθεί σε περιφερειακό ηγέτη στον ενεργειακό τομέα, με παρουσία σε 8 χώρες και συνεχώς διευρυνόμενη διεθνή δραστηριότητα.
Η HELLENiQ ENERGY δραστηριοποιείται στην παραγωγή, προμήθεια και εμπορία όλων των μορφών ενέργειας, εστιάζοντας πλέον ολοένα και περισσότερο σε νέες, πιο καθαρές μορφές, καθώς και σε Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας. Το χαρτοφυλάκιό της περιλαμβάνει τη διύλιση, τον εφοδιασμό και εμπορία υγρών καυσίμων και πετροχημικών προϊόντων, την έρευνα και παραγωγή υδρογονανθράκων και την εμπορία καυσίμων, ενώ παράλληλα αναπτύσσεται ραγδαία στις ΑΠΕ.
Στρατηγικός πυλώνας της HELLENiQ ENERGY είναι η ανάπτυξη ενός πλήρους καθετοποιημένου «πράσινου» utility. Σε αυτή την κατεύθυνση εντάσσεται η Enerwave, το νέο όνομα της Elpedison, εταιρεία παραγωγής και προμήθειας ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου στην Ελλάδα. Αυτή η νέα επιχειρηματική μονάδα παράγει και προμηθεύει απευθείας την ελληνική αγορά με ηλεκτρική ενέργεια -κυρίως από ανανεώσιμες πηγές -υλοποιώντας τη δέσμευση του Ομίλου για μια δίκαιη, προσιτή και ασφαλή ενεργειακή μετάβαση.
Στο επίκεντρο της στρατηγικής της HELLENiQ ENERGY βρίσκεται η ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού της, με στόχο να αποτελεί εργοδότη επιλογής στις χώρες όπου δραστηριοποιείται. Παράλληλα, η Εταιρική Υπευθυνότητα αποτελεί έναν από τους βασικούς πυλώνες της λειτουργίας της, μέσα από τον οποίο σχεδιάζει και υλοποιεί πολυδιάστατα προγράμματα για τη στήριξη της νέας γενιάς και της κοινωνίας ευρύτερα, επηρεάζοντας θετικά περισσότερους από 2 εκατομμύρια ανθρώπους κάθε χρόνο σε διεθνές επίπεδο.
Η HELLENiQ ENERGY έχει την έδρα της στην Αθήνα, είναι εισηγμένη στο Χρηματιστήριο Αθηνών (σύμβολο: ELPE) και διαθέτει δευτερεύουσα εισαγωγή στο Χρηματιστήριο του Λονδίνου (LSE: HPLD) μέσω Παγκόσμιων Αποθετηρίων Τίτλων (GDRs).
www.helleniqenergy.com}