Η διαφορά «Στρατηγικής Υποδομής» vs. «Πολιτικής Ευκαιρίας»

Όσοι υποστηρίζουν ότι η στροφή είναι μόνιμη, βασίζονται σε χειροπιαστά δεδομένα:

• Βάσεις και Υποδομές: Η Αλεξανδρούπολη, η Σούδα, η Λάρισα,το Στεφανοβίκειο, η Ανδραβίδα, η Καλαμάτα, η Ελευσίνα και τα Ναυπηγεία  δεν είναι απλές διπλωματικές δηλώσεις. Οι ΗΠΑ επένδυσαν δισεκατομμύρια και αναβάθμισαν την Αμυντική Συμφωνία (MDCA) σε βάθος χρόνου. Η Αλεξανδρούπολη έγινε ο βασικός διάδρομος παράκαμψης των Στενών του Βοσπόρου για τη μεταφορά ΝΑΤΟϊκών δυνάμεων στην Ανατολική Ευρώπη και φυσικού αερίου.
• Θεσμική συνέχεια: Παράλληλα, η θεσμοθέτηση του σχήματος «3+1» (Ελλάδα, Κύπρος, Ισραήλ + ΗΠΑ) μέσω του East Med Act προσέδωσε διακομματική νομοθετική κάλυψη στην αμερικανική υποστήριξη προς την Αθήνα, κάτι που σημαίνει ότι υποστηρίζεται και από τους Δημοκρατικούς και από τους Ρεπουμπλικάνους

 Υδρογονάνθρακες, ExxonMobil και Chevron

• Η στρατηγική αναβάθμιση της Ελλάδας δεν στηρίζεται μόνο σε στρατιωτικές βάσεις, αλλά αποκτά πλέον και βαθύ οικονομικό εκτόπισμα μέσω της ενέργειας.
• Η ψήφος εμπιστοσύνης των κολοσσών: Η παρουσία και οι ερευνητικές γεωτρήσεις αμερικανικών ενεργειακών γιγάντων (όπως η ExxonMobil στα νοτιοδυτικά της Κρήτης και την Πελοπόννησο, αλλά και το ενδιαφέρον της Chevron ή άλλων διεθνών παρόχων στο Ιόνιο) αποτελούν την πιο χειροπιαστή απόδειξη ασφάλειας. Τέτοιοι επιχειρηματικοί κολοσσοί επενδύουν εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια μόνο όταν θεωρούν ότι το πολιτικό, νομικό και στρατιωτικό περιβάλλον μιας χώρας είναι απολύτως σταθερό.
• Από καταναλωτής, παραγωγός και κόμβος: Αν τα κοιτάσματα φυσικού αερίου και πετρελαίου επιβεβαιώσουν τις προσδοκίες, η Ελλάδα αλλάζει πίστα: μετατρέπεται από απλός διαμετακομιστικός σταθμός (με τους αγωγούς TAP, IGB και τα σταθμούς LNG) σε αυτόνομη παραγωγό χώρα.
• Αμερικανικό «ομπρέλα» συμφερόντων: Όταν αμερικανικά κεφάλαια αξιοποιούν ενεργειακούς πόρους εντός της ελληνικής ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας, η ασφάλεια της περιοχής ταυτίζεται άμεσα με τα ίδια τα αμερικανικά συμφέροντα. Αυτό δημιουργεί ένα επιπλέον «ανασχετικό τείχος» απέναντι σε οποιαδήποτε αμφισβήτηση των κυριαρχικών δικαιωμάτων της Ελλάδας.

Η Τουρκία δεν “εγκαταλείπεται”…

Η άποψη ότι η μετατόπιση είναι παροδική ή ότι οι ΗΠΑ δεν εγκαταλείπουν την Τουρκία στηρίζεται στη σκληρή γεωπολιτική πραγματικότητα:

• Το μέγεθος της Τουρκίας: Η Τουρκία διαθέτει τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό στο ΝΑΤΟ, ελέγχει τα Στενά, συνορεύει με Ιράν, Ιράκ, Συρία και Ρωσία στη Μαύρη Θάλασσα. Η Ουάσινγκτον θεωρεί την Τουρκία «πολύ μεγάλη για να τη χάσει» (too big to lose) και δεν θέλει να τη σπρώξει οριστικά στην αγκαλιά της Ρωσίας ή της Κίνας.
• Η στρατηγική της «Εναλλακτικής»: Οι ΗΠΑ δεν αναζητούν απαραίτητα αντικαταστάτη της Τουρκίας, αλλά αντίβαρο (hedge). Χρησιμοποιούν την Ελλάδα ως ασφαλή εναλλακτική (plan B) ώστε να μην εξαρτώνται αποκλειστικά από τις ιδιοτροπίες και τους εκβιασμούς της Άγκυρας (όπως συνέβη με την βάση του Ιντσιρλίκ).

Τι ισχύει τελικά;

Η πιο ρεαλιστική ανάγνωση είναι ότι δεν πρόκειται για «στιγμιαία μόδα», αλλά ούτε και για ολοκληρωτική εγκατάλειψη της Τουρκίας:

1. Η αναβάθμιση της Ελλάδας είναι μόνιμη: Η Ελλάδα έχει κατοχυρωθεί ως ο βασικός, ακλόνητος πυλώνας αμερικανικής ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο και τα Βαλκάνια. Αυτό δεν πρόκειται να ακυρωθεί εύκολα.
2. Η σχέση ΗΠΑ-Τουρκίας άλλαξε μορφή: Η Τουρκία έπαψε να αντιμετωπίζεται ως «πιστός σύμμαχος» και αντιμετωπίζεται πλέον ως «συναλλακτικός εταίρος» (transactional partner). Οι ΗΠΑ συνεργάζονται μαζί της όπου χρειάζεται, αλλά δεν της έχουν τυφλή εμπιστοσύνη.

Σύνοψη: Η Αμερική δεν εγκαταλείπει την Τουρκία, αλλά σταμάτησε να εξαρτάται αποκλειστικά από αυτήν. Και σε αυτή τη νέα ισορροπία, η Ελλάδα έχει κερδίσει μια μόνιμη, αναβαθμισμένη θέση στο γεωπολιτικό χάρτη των ΗΠΑ.

Ως τώρα γνωρίζουμε, όπως υπογράμμισε πρόσφατα δημόσια ο διακεκριμένος επίτιμος Αρχηγός ΓΕΣ, αντιστράτηγος ε.α. και πρώην υπηρεσιακός Υπουργός Εθνικής Άμυνας κ. Φραγκούλης Φράγκος, ότι στα τουρκικά επιτελικά σχέδια εναντίον των έξι βασικών ελληνικών νησιών (από τη Λήμνο έως τη Ρόδο και τα 32 ενδιάμεσα νησιά και νησίδες), ο πρώτος και σταθερός αντικειμενικός σκοπός συνοψίζεται διαχρονικά στη φράση: “Birinci hedef Meis” (τουρκ., δηλαδή, πρώτος στόχος το Καστελλόριζο).

Η γεωπολιτική σκακιέρα στα 12 μίλια

Σε πρόσφατα δημοσιεύματα του τύπου μάλιστα, τονίστηκε με έμφαση ότι το Καστελλόριζο, τελικά, δεν “κείται μακράν”. Σύμφωνα με πληροφορίες που είδαν το φως της δημοσιότητας, αναφέρθηκε ότι έχει ολοκληρωθεί η τεχνική προετοιμασία για επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων από τα 6 στα 12 ναυτικά μίλια, όχι μόνο νότια και δυτικά της Κρήτης, αλλά και στο Καστελλόριζο. Ταυτόχρονα, επισημάνθηκε ότι μένει να φανεί αν η Τουρκία θα συμπεριλάβει το “γκριζάρισμα” του συμπλέγματος της Μεγίστης στο περιβόητο νομοσχέδιο για τη Γαλάζια Πατρίδα, που αναμενόταν να “φτάσει” στην τουρκική εθνοσυνέλευση τον Οκτώβριο.

Όμως, υπάρχει μια ειδοποιός διαφορά μεταξύ του “αναμένουμε το γκριζάρισμα” και του “δεν επιτρέπουμε το γκριζάρισμα”. Η πάγια θέση ότι μονομερείς ενέργειες δεν μπορούν να δημιουργήσουν έννομα τετελεσμένα γεγονότα, παραβλέπει δύο βασικές παραμέτρους: ότι για την όποια νομική ισχύ η Τουρκία δεν ενδιαφέρεται και ότι η αδράνειά μας συντηρεί τετελεσμένα γεγονότα, τόσο σε πρακτικό (επί του πεδίου) όσο και σε νομικό επίπεδο (όσο καθυστερεί η επέκταση στα 12 μίλια και η ανακήρυξη ΑΟΖ). Όσο η χώρα μας καθυστερεί τόσο η Τουρκία θα προσπαθεί να παγιώνει καταστάσεις αμφισβήτησης μέσα στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.

Το σύγχρονο “Γεφύρι της Άρτας”

Στην ομιλία του στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, ο Κυριάκος Μητσοτάκης δήλωσε χαρακτηριστικά ότι “η Ελλάδα είναι μια γεφυροποιός χώρα και όχι κράτος-ταραξίας”. Αν η Ελλάδα αυτοπροσδιορίζεται έτσι (χτίζει σχέσεις, σταθερότητα, διαύλους) και η Τουρκία αντιμετωπίζεται παραδοσιακά ή ιστορικά ως ο “ταραχοποιός” που προβαίνει σε μονομερείς ενέργειες, τότε βρισκόμαστε μπροστά σε ένα σύγχρονο γεωπολιτικό “Γεφύρι της Άρτας”.

Διότι το “γεφύρι”, όταν ο ένας χτίζει και ο άλλος γκρεμίζει δεν ολοκληρώνεται ποτέ. Στον μύθο, η γυναίκα του πρωτομάστορα θυσιάστηκε επειδή δεν υπήρχε άλλος τρόπος. Στη γεωπολιτική, η καλύτερη άμυνα είναι να μην επιτρέψεις στον εαυτό σου να γίνει το θύμα της ιστορίας.

Τα τετελεσμένα “επί χάρτου” και οι προθέσεις της Τουρκίας 

Το νομοσχέδιο για τη “Γαλάζια Πατρίδα” δεν περιλαμβάνεται στην ατζέντα που έχει γίνει γνωστή, με τα νομοσχέδια που αναμένεται να ψηφιστούν τον Οκτώβριο. Όμως στο Αιγαίο η Τουρκία δεν πρόκειται να κάνει ούτε μισό βήμα πίσω από τις αναθεωρητικές τις βλέψεις. 

Μόλις το σκάνδαλο των 17 δισεκατομμυρίων δολαρίων ξεχαστεί ή μόλις στριμωχτεί στην επόμενη στροφή ο Ερντογάν, η “Γαλάζια Πατρίδα” θα επιστρέψει “απροσδόκητα”. Καλό είναι λοιπόν να θυμόμαστε ότι, με την ψήφιση του νομοσχεδίου, θα αποτελεί νόμο εγκεκριμένο από την τουρκική εθνοσυνέλευση, όπως και το casus belli. Το πού μας οδήγησε το δεύτερο το γνωρίζουν και οι “πέτρες” πλέον, και παρόλα αυτά, το πού θα μας οδηγήσει το πρώτο αρνούμαστε να το δούμε.

Το σύμπλεγμα δε, Καστελλόριζου-Μεγίστης παραμένει “περικυκλωμένο” από το χαρακτηρισμένο, κατά δημοσιογραφικούς κύκλους, ως τουρκικό “βιλαέτι”(!) του ανακηρυχθέντος “Θαλάσσιου Πάρκου” – ενός εγχειρήματος που, αν και προς το παρόν παραμένει στα χαρτιά χωρίς φυσική υποδομή και εξοπλισμό στο πεδίο, οριοθετεί με σαφήνεια τις τουρκικές προθέσεις…

Έχει διατελέσει αρχηγός ΓΕΝ, αρχηγός ΓΕΕΘΑ και υπουργός Εθνικής Άμυνας και χαίρει διακομματικού σεβασμού. Είμαι σίγουρος ότι με τις γνώσεις του θα συμβάλλει στο πρόγραμμα του ΠΑΣΟΚ για μια σύγχρονη εθνική αμυντική πολιτική αλλά και στον αγώνα μας για την πολιτική αλλαγή που έχει ανάγκη ο τόπος στις επόμενες εθνικές εκλογές. Ναύαρχε, καλώς ήρθες», σημείωσε ο κ. Ανδρουλάκης.

Από την πλευρά του ο κ. Αποστολάκης, επισήμανε: «Ανταποκρίνομαι στην πρόσκληση του αρχηγού της αξιωματικής αντιπολίτευσης, Νίκου Ανδρουλάκη, για συνεργασία και συστράτευση για το καλό της χώρας, προκειμένου να αποκτήσει προοπτική.

Δεν ήταν εύκολη απόφαση για μένα. Όμως, πηγαίνω κόντρα στο κύμα, δεν το φοβάμαι το κύμα. Αρνούμαι τις αποστρατεύσεις, τις προσωπικές λύσεις και τα επιτακτικά κελεύσματα, τα οποία δεν δέχομαι. Θα δώσω όλες μου τις δυνάμεις ώστε όλοι μαζί να φτιάξουμε μια Ελλάδα σύγχρονη, ισχυρή και περήφανη.

Πρόεδρε, η πρόσκληση σου είναι πρόκληση για συνεργασία και αγώνα».

Και πρόσθεσε: «αποστολή μας είναι να διαφυλάξουμε την ένωση της ελευθερίας και της ευημερίας ενισχύοντας την άμυνα και την ανθεκτικότητά της».

Αναφερόμενος δε στο μεταναστευτικό, ο πρωθυπουργός είπε «πρέπει να προστατεύσουμε τα σύνορά μας».

Εξέφρασε, μάλιστα, την ικανοποίησή του για το ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δια της τοποθέτησης της Ούρσουλας φον ντερ Λαίεν στηρίζει την πρόταση της Ελλάδας για μηχανισμό έκτακτης ανάγκης για αντιμετώπιση έκτακτων μεταναστευτικών ροών και πίεσης».

Στη συνέχεια, ο κ. Μητσοτάκης έστειλε μήνυμα και στην Τουρκία, χωρίς ωστόσο να την κατονομάζει, τονίζοντας χαρακτηριστικά ότι: «η συμμετοχή τρίτων σε προγράμματα της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας που στηρίζονται σε ευρωπαϊκούς πόρους δεν γίνεται να είναι χωρίς όρους. Για να ενταχθεί κανείς στο SAFE ή σε αντίστοιχες πρωτοβουλίες πρέπει να σέβεται τα συμφέροντα ασφάλειας των κρατών μελών της ΕΕ χωρίς αστερίσκους».

Η αρχή αυτή δεν σημαίνει ότι κάθε χρήση ψηφιακής τεχνολογίας πρέπει να είναι προαιρετική. Σημαίνει, όμως, ότι η ψηφιοποίηση δεν μπορεί από μόνη της να καταστήσει την ψηφιακή συμμετοχή προϋπόθεση για την άσκηση δικαιωμάτων. Η διατήρηση του offline δικαιώματος αποτελεί θεμελιώδη έκφραση της ανθρώπινης αυτονομίας, της ιδιωτικότητας και της ελευθερίας επιλογής. Ένα κράτος μπορεί να ψηφιοποιεί τις υπηρεσίες του, δεν μπορεί όμως να θεωρεί αυτονόητο ότι κάθε πολίτης πρέπει να εντάσσεται σε μία συγκεκριμένη ψηφιακή αρχιτεκτονική, προκειμένου να ασκήσει δικαιώματα, ή να έχει πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες.

Η ως άνω διάκριση αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν ένα ψηφιακό σύστημα συνδέεται με πολλούς διαφορετικούς τομείς της δημόσιας ζωής. Για παράδειγμα, ένα σύστημα που αρχικά δημιουργείται για έναν συγκεκριμένο διοικητικό σκοπό, μπορεί σταδιακά να χρησιμοποιείται στη φορολογία, την υγεία, την κοινωνική προστασία, την εργασία, την εκπαίδευση ή άλλες δραστηριότητες. Κατ’ αυτόν τον τρόπο δύναται να προκύψει ένα καθεστώς “έμμεσα υποχρεωτικής ψηφιοποίησης”.

Σε αυτήν την περίπτωση, η χρήση ενός ψηφιακού συστήματος μπορεί να μην επιβάλλεται υποχρεωτικά, ωστόσο η μη χρήση του να συνεπάγεται καθυστερήσεις, πρόσθετες διαδικασίες, επιβαρύνσεις, ή ακόμα και πρακτικό αποκλεισμό των πολιτών από τις υπηρεσίες του κράτους. Η ουσιαστική προαιρετικότητα απαιτεί, επομένως, κάτι περισσότερο από την απουσία μιας ρητής υποχρέωσης. Απαιτεί η επιλογή του πολίτη να μην χρησιμοποιήσει ένα συγκεκριμένο ψηφιακό μέσο, να παραμένει πραγματική και αποτελεσματική.

Τι λένε άρθρα της ΕΕ

Τα άρθρα 7 και 8 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης προστατεύουν αντίστοιχα την ιδιωτική και οικογενειακή ζωή και τα προσωπικά δεδομένα. Παράλληλα, το άρθρο 52 παρ. 1 θέτει την αρχή της αναλογικότητας ως βασικό κριτήριο για κάθε περιορισμό θεμελιωδών δικαιωμάτων. Επομένως, για κάθε περιορισμό δεν αρκεί απλά ένας θεμιτός διοικητικός σκοπός. Η καταπολέμηση της απάτης, η πρόληψη της κλοπής ταυτότητας, η ασφάλεια των συναλλαγών και η διοικητική αποτελεσματικότητα μπορεί να αποτελούν θεμιτούς σκοπούς, ωστόσο, το χρησιμοποιούμενο μέσο πρέπει να είναι κατάλληλο, αναγκαίο και αναλογικό.

Ιδιαίτερο βάρος έχει και το άρθρο 52 παρ. 4 του Χάρτη, σύμφωνα με το οποίο τα θεμελιώδη δικαιώματα που αναγνωρίζονται από τον Χάρτη και απορρέουν από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών, πρέπει να ερμηνεύονται σύμφωνα με τις παραδόσεις αυτές. Η διάταξη αυτή ενισχύει την ανάγκη η τεχνολογική εξέλιξη να εντάσσεται στο υφιστάμενο συνταγματικό πλαίσιο και όχι να το υποκαθιστά.

Η απόφαση του ΔΕΕ στην υπόθεση Commission v Malta, C-181/23, της 29ης Απριλίου 2025, αφορούσε το σύστημα χορήγησης ιθαγένειας της Μάλτας σε επενδυτές. Συνεπώς, η συνταγματική της συλλογιστική παρουσιάζει ενδιαφέρον για τη σχέση μεταξύ εθνικών αρμοδιοτήτων και δικαίου της Ένωσης. Το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι η ιθαγένεια της Ένωσης, όπως απορρέει από τα άρθρα 9 ΣΕΕ και 20 ΣΛΕΕ, αποτελεί θεμελιώδες καθεστώς και ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να ασκούν τις εθνικές τους αρμοδιότητες σύμφωνα με το δίκαιο της Ένωσης.

Η συλλογιστική αυτή έχει κατ’ αναλογία μεγάλη σημασία για τα εθνικά συστήματα ταυτοποίησης. Η εθνική ταυτοποίηση μπορεί να ανήκει καταρχήν στην αρμοδιότητα των κρατών μελών, όμως τα έγγραφα και τα μέσα ταυτοποίησης συνδέονται με την άσκηση δικαιωμάτων της Ένωσης, ιδίως ως προς την ελεύθερη κυκλοφορία, καθώς και την πολιτική, οικονομική, εργασιακή και κοινωνική ζωή εντός της ΕΕ. Κατά συνέπεια, η εθνική διοικητική κυριαρχία δεν μπορεί να λειτουργεί εκτός του Ευρωπαϊκού νομικού πλαισίου. Η οργάνωση των εθνικών συστημάτων ταυτοποίησης πρέπει να συμμορφώνεται με τις απαιτήσεις του δικαίου της Ένωσης.

Ο Προσωπικός Αριθμός 

Στην Ελλάδα, το ζήτημα του Προσωπικού Αριθμού δεν πρέπει να εξετάζεται μόνο ως τεχνικό ζήτημα ταυτοποίησης. Το άρθρο 9Α του Συντάγματος και οι αρχές του Γενικού Κανονισμού Προστασίας Δεδομένων επιβάλλουν αυξημένη προσοχή ως προς τη συλλογή, επεξεργασία, διασύνδεση και περαιτέρω χρήση των προσωπικών δεδομένων των Ελλήνων πολιτών.

Η ανωτέρω εξέταση δεν οδηγεί αναγκαστικά στην απόρριψη ενός ενιαίου αναγνωριστικού, επιβάλλει όμως σαφείς σκοπούς, περιορισμένη διαλειτουργικότητα, ελαχιστοποίηση δεδομένων, αυστηρούς κανόνες πρόσβασης, διαφάνεια και αποτελεσματικό έλεγχο. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1183 για το Ευρωπαϊκό Πορτοφόλι Ψηφιακής Ταυτότητας. Η σχετική ρύθμιση προβλέπει την εθελοντική χρήση του Πορτοφολιού και προστατεύει τον πολίτη από δυσμενή μεταχείριση, λόγω της μη χρήσης του.

Η λογική αυτή έχει ευρύτερη σημασία, καθώς η προαιρετικότητα πρέπει να είναι ουσιαστική και όχι απλώς τυπική. Η αρχή αυτή ορίζει πως το κράτος μπορεί να προσφέρει ψηφιακές λύσεις, να τις αναπτύσσει και να τις καθιστά ιδιαίτερα αποτελεσματικές, δεν πρέπει όμως να μετατρέπει τη χρήση μιας συγκεκριμένης ψηφιακής υποδομής σε de facto προϋπόθεση πρόσβασης στη διοικητική, κοινωνική ή οικονομική ζωή των Ευρωπαίων πολιτών.

Αυτό δεν συνιστά άρνηση του ψηφιακού μετασχηματισμού. Αντίθετα, συνιστά έναν διαφορετικό τρόπο σχεδιασμού του, όπου ένα σύγχρονο, ψηφιακό κράτος λειτουργεί προσφέροντας απαραιτήτως εναλλακτικούς τρόπους συναλλαγής με τους πολίτες. Η υιοθέτηση μιας τέτοιας θέσης δεν ισούται απαραίτητα με απόρριψη της τεχνολογίας. Αντίθετα, προκρίνει τη διαμόρφωση μιας ανθρωποκεντρικής εκδοχής της ψηφιακής διακυβέρνησης, βάσει της οποίας η τεχνολογική πρόοδος και η προστασία των δικαιωμάτων υφίστανται ως αλληλοεξαρτώμενοι και όχι ως αντίθετοι στόχοι.

Εξάλλου, η Ελληνική Πολιτεία οφείλει να οργανώνει τον ψηφιακό της μετασχηματισμό εντός των ορίων του Συντάγματος και του δικαίου της Ένωσης. Η ψηφιακή ταυτοποίηση μπορεί να αποτελέσει αποτελεσματικό εργαλείο διοίκησης. Δεν μπορεί, όμως, να μετατρέπεται αυθαίρετα σε διοικητικό μηχανισμό που καθορίζει ή περιορίζει τα δικαιώματα που οφείλει να υπηρετεί.

Η ανωτέρω αρχή έχει αναπόφευκτα και πολιτική διάσταση, καθώς 60% περίπου των Ελλήνων πολιτών – σύμφωνα με δημοσιεύματα του Τύπου – δεν χρησιμοποιούν τον Προσωπικό Αριθμό για τις συναλλαγές τους με τη διοίκηση. Συνεπώς, οι αριθμοί αποδεικνύουν πως η ψηφιακή διακυβέρνηση μπορεί μεν να συνεχίσει να αναπτύσσεται, με παράλληλη όμως διατήρηση ουσιαστικών offline εναλλακτικών.

Εν κατακλείδι, η πραγματική πρόκληση της ψηφιακής διακυβέρνησης δεν είναι η επιλογή μεταξύ “ψηφιακού” και “αναλογικού” κράτους. Είναι η δημιουργία ενός ανθρωποκεντρικού ψηφιακού κράτους, στο οποίο η τεχνολογία αυξάνει την αποτελεσματικότητα της διοίκησης, χωρίς να μειώνει την αυτονομία του προσώπου, την προστασία των δεδομένων, την ισότητα και την ουσιαστική πρόσβαση στα θεμελιώδη δικαιώματα των Ευρωπαίων πολιτών.

Ο Γεώργιος Δασκαλούλης είναι Διεθνολόγος-Νομικός.

Είναι προφανές ότι απορρίφθηκε το αφήγημα που θεωρεί την Γερμανία απρόσβλητη στο ενδεχόμενο ακροδεξιάς διακυβέρνησης. Παρά το βάρος του ναζιστικού παρελθόντος και την γενικότερη κατακραυγή του που λειτουργούσε ως ανάχωμα αναχαίτισης απολυταρχικών τάσεων, η ακροδεξιά στην Γερμανία δεν εξαφανίστηκε ποτέ από τον πολιτικό χάρτη και πλέον κατέστη σοβαρός παράγοντας εξουσίας που προκαλεί  το δημοκρατικό υπόβαθρο σε όλη την Ευρώπη.

Αναμφίβολα, οι ακροδεξιές και εθνικιστικές δυνάμεις βρίσκονται σε άνοδο στην Ευρώπη, επωφελούμενες  από την απογοήτευση και τους φόβους για κοινωνική πτώση. Είναι ενδεικτικό ότι σε ολόκληρη τη Γερμανία το AfD φτάνει στις δημοσκοπήσεις το 30 %. Πρόκειται για  κόμμα που αξιολογείται από ειδικούς και ακαδημαϊκούς ως αταλάντευτα ακροδεξιό που όχι μόνον δεν μετρίασε στην πορεία εξέλιξης του την  πολιτική του ταυτότητα, αλλά έγινε ακόμα πιο ριζοσπαστικό.

Οι λόγοι ανόδου του AfD

Ποιοι είναι όμως οι λόγοι που οδήγησαν σε αυτή την ραγδαία άνοδο της ακροδεξιάς; Κάποια από αυτά είναι ότι η Ευρώπη κινδυνεύει να μείνει οικονομικά πίσω από τις ΗΠΑ και την Κίνα. Σε αυτό προστίθενται οι τρέχουσες κρίσεις, οι οποίες αντανακλώνται στην μεγάλη ακρίβεια. Πέρα από την ευθύνη των κυβερνήσεων, στην πραγματικότητα για την έκρηξη της ακρίβειας ευθύνεται ο παράδοξος  πόλεμος των Αμερικανών και των Ισραηλινών εναντίον του Ιράν.

Εντούτοις, ορισμένα προβλήματα είναι και εσωτερικής προέλευσης, ειδικά στη Γερμανία. Η παραμέληση των υποδομών και η καθυστέρηση στην ψηφιοποίηση κατά τη μακρά περίοδο ευημερίας επί Μέρκελ επιδρούν πλέον αρνητικά. Η άμυνα ανατέθηκε στις ΗΠΑ, ο ενεργειακός εφοδιασμός στη Ρωσία και η οικονομική επιτυχία (στις εξαγωγές) στην Κίνα. Αυτές οι εξελίξεις λειτουργούν ως μπούμερανγκ στη Γερμανία και οδηγούν σε αποξένωση μεταξύ των αποκομμένων ελίτ και του απλού λαού. Το ακροδεξιό AfD εκμεταλλεύεται τις εξελίξεις αυτές  με επιτυχία και σε τελική ανάλυση, οδηγείται η Γερμανία σε μια βαθιά κρίση της φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Ο νομπελίστας Οικονομικών Acemoglu σημείωσε ότι λόγω της αυξανόμενης οικονομικής ανισότητας και μιας πολιτικής κουλτούρας “από πάνω προς τα κάτω”, που περιφρονεί τους ανθρώπους με χαμηλό μορφωτικό επίπεδο και κοινωνική θέση, έχει δημιουργηθεί ένα κενό που καλύπτεται από την ακροδεξιά.

Η ανεργία πτυχιούχων και οι μετανάστες

Η εξεύρεση διεξόδου από τα καθιερωμένα κόμματα δεν φαίνεται στον ορίζοντα, ενώ οι εξωτερικές μεταβλητές δεν βοηθούν. Η τεχνητή νοημοσύνη έχει δραματική επίδραση στην αγορά εργασίας. Ακόμη και οι πτυχιούχοι αντιμετωπίζουν δυσκολίες, και μάλιστα σε κλάδους που θεωρούνταν ασφαλείς από την άποψη της απασχόλησης, όπως η δικαιοσύνη, η διοίκηση επιχειρήσεων και η πληροφορική.

Οι τυποποιημένες εργασίες ανατίθενται στην τεχνητή νοημοσύνη, ενώ οι τομείς όπου απαιτείται ανθρώπινο δυναμικό και ανθρώπινη επαφή θα παραμείνουν ανεπηρέαστοι στο άμεσο μέλλον, όπως οι τομείς της φροντίδας, των κατασκευών, της εστίασης και της χειρωνακτικής εργασίας.

Το πικάντικο της υπόθεσης είναι ότι ακριβώς σε αυτούς τους τομείς το ποσοστό των αλλοδαπών είναι υψηλό. Η σφοδρή αποστροφή προς τη μετανάστευση αποτελεί τον συνδετικό κρίκο μεταξύ των δεξιών εθνικιστών, ενώ δεν φαίνεται να τους απασχολεί η διαχείριση της τεχνητής νοημοσύνης.

Ταυτόχρονα αναδεικνύονται προσωπικότητες που βρίσκονται ακόμη πιο ακροδεξιά και είναι ακόμη πιο εχθρικές προς τη μετανάστευση, όπως ο Ρούπερτ Λόου στη Μεγάλη Βρετανία ή ο πρώην στρατηγός Ρομπέρτο Βανάτσι στην Ιταλία, ο οποίος ονόμασε το κόμμα του, παραδόξως, “Futuro Nazionale”.

Γιατί να ψηφίσω αυτούς που με εγκατέλειψαν;

Είναι σαφές ότι οι καθιερωμένες πολιτικές δυνάμεις στην Γερμανία δηλαδή οι Χριστιανοδημοκράτες, οι Σοσιαλδημοκράτες, οι Πράσινοι και οι Φιλελεύθεροι απέτυχαν παταγωδώς να προσφέρουν ένα δίκτυ κοινωνικής ασφάλειας στον πληθυσμό και αντ’ αυτού προτίμησαν να ασκηθούν στην αποδιάρθρωση του κοινωνικού κράτους. Ως εκ τούτου αναδύεται αναπάντεχα το ερώτημα γιατί να τους ψηφίσουν οι πολίτες. Έτσι απλά και από συνήθεια;

Η εκλογική συμπεριφορά έχει πάντοτε και μία ορθολογική διάσταση η οποία έχει να κάνει με την αναζήτηση απτών και συγκεκριμένων λύσεων. Όταν αυτές δεν προσφέρονται από τα κόμματα εξουσίας, ο κόσμος αναζητεί “Εναλλακτικές” από όπου αυτές και αν προέρχονται. Η χρυσή περίοδο της Σοσιαλδημοκρατίας στην Γερμανία συνδέθηκε με το κοινωνικό κράτος (Wohlfahrtstaat, Sozialstaat ) όπως έγινε αντιληπτό από τους Γερμανούς ιδρυτές του και κυρίως τον Hermann Heller ο οποίος συνέβαλε τα μέγιστα ώστε να καθιερωθεί ο όρος στο γερμανικό σύνταγμα κατά την περίοδο της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης.

Το γερμανικό μοντέλο κράτους πρόνοιας επιδίωκε ένα επίπεδο μισθών που εξασφάλιζε ένα ελάχιστο επίπεδο ευημερίας. Αυτό σήμαινε ότι οι μισθοί προσαρμόζονταν στο επίπεδο παραγωγικότητας και όταν υπήρχαν περίοδοι ύφεσης, το κράτος παρενέβαινε ως αρωγός που εξασφάλιζε ένα αξιοπρεπή επίπεδο διαβίωσης. Με αυτή την έννοια, το κράτος πρόνοιας στην Γερμανία δεν αποτελούσε απλά ένα μοντέλο που προσέφερε φροντίδα αλλά ένα μοντέλο συνδεδεμένο με την οικονομία.

Και δεν είναι μόνο το AfD

Αργότερα το μοντέλο αυτό και κυρίως επί Willy Brand μετασχηματίστηκε σε καπιταλισμό του Ρήνου. Ένα μοντέλο υψηλής ανάπτυξης και ευημερίας με ένα επίσης ισχυρό ρυθμιστικό κράτος. Αυτοί που επέβαλαν αργότερα την μονομερή λιτότητα κόβοντας μισθούς, συντάξεις και παροχές με παράλληλες φοροαπαλλαγές για τους έχοντες, είναι αυτοί που διέρρηξαν το κοινωνικό κράτος. Με άλλα λόγια το κράτος πρόνοιας αποδιαρθρώνεται όταν βάζεις χέρι στους μισθούς χωρίς ρυθμιστικές πολιτικές. Αυτές τις ρυθμιστικές πολιτικές επαναφέρουν στην ατζέντα τους οι ακροδεξιοί, μαζί με την αντιμεταναναστευτική τους πολιτική.

Η Σοσιαλδημοκρατία και η αριστερά στον αντίποδα πολιτεύεται με μία θολή εκσυγχρονιστική ατζέντα και μία ακόμα πιο θολή πολιτισμική ατζέντα των φύλλων και της πολυπολιτισμικότητας. Δεν χρειάζεται πολλή φιλοσοφία λοιπόν για να καταλάβουμε, γιατί οι ψήφοι πάνε ακροδεξιά. Είναι εύκολο να προβάλει κανείς το φάντασμα του Χίτλερ όταν μιλάει για την Γερμανία και το AfD, όμως αυτό δεν εξηγεί γιατί η ακροδεξιά έχει άνοδο σε όλη την Ευρώπη, ακόμα και σε χώρες που φημίζονται για τις σοσιαλιστικές τους παραδόσεις.

Ο Πέδρο Σάντσεθ, στο διάγγελμά του, κάλεσε τους πολίτες να επιλέξουν αν θέλουν να «ενταχθούν στο ακροδεξιό κύμα που προκαλεί οπισθοδρόμηση όπου κι αν κυβερνά» ή να δώσουν στην Ισπανία μια «ευρύτερη προοδευτική πλειοψηφία» και να διασφαλίσουν ότι «η Ισπανία θα παραμείνει προπύργιο του ανοιχτού πνεύματος και της κοινωνικής δικαιοσύνης», ένα «παγκόσμιο σημείο αναφοράς για την ειρήνη, τον φεμινισμό και την ευημερία», όπως είπε. Στην ομιλία του, ο Σάντσες αναφέρθηκε στα οικονομικά και κοινωνικά επιτεύγματα της κυβέρνησής του, όπως η πρόοδος στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, τα κοινωνικά δικαιώματα και η μείωση της ανισότητας.

Υπενθύμισε ότι έπρεπε να αντιμετωπίσει πρωτοφανείς κρίσεις, όπως πολέμους και γεωπολιτικές αναταραχές, και ότι «πολέμησε ενάντια σε τυράννους, τεχνο-ολιγάρχες και γενοκτονικά καθεστώτα». Επιπλέον, επέκρινε το γεγονός ότι έπρεπε να αντιμετωπίσει τη «χειρότερη δυνατή αντιπολίτευση», αυτή των κομμάτων PP και Vox, τα οποία αμφισβήτησαν ακόμη και τη νομιμότητά του.

Υπενθυμίζεται πως ο Πέδρο Σάντσεθ, που είχε ήδη αποδυναμωθεί από τις υποθέσεις διαφθοράς που ταλανίζουν το Σοσιαλιστικό Κόμμα του οποίου ηγείται, δέχτηκε ένα ακόμη πλήγμα αυτό το καλοκαίρι, όταν αντιμετώπισε έντονη αντίδραση για τον τρόπο με τον οποίο χειρίστηκε την τρέχουσα μεταναστευτική κρίση στο εξκλάβιο της Σεούτα στη Βόρεια Αφρική.

Ωστόσο, το οξύ ζήτημα της απαγορευτικής τιμής των κατοικιών — το οποίο βρίσκεται στην κορυφή της λίστας των ανησυχιών των ψηφοφόρων στην Ισπανία και έχει πυροδοτήσει διαδηλώσεις σε ολόκληρη τη χώρα — ώθησε τελικά τον Σάντσεζ να προκηρύξει πρόωρες εκλογές, σε μια προφανή προσπάθεια να αξιοποιήσει ένα θέμα προεκλογικής αντιπαράθεσης που πιστεύει ότι θα μπορούσε να λειτουργήσει προς όφελός του.

Οι βουλευτές απέρριψαν την Παρασκευή δύο νομοσχέδια που αποσκοπούσαν στην αντιμετώπιση της στεγαστικής κρίσης, η οποία έχει πυροδοτήσει μεγάλες διαμαρτυρίες σε ολόκληρη τη χώρα από την περασμένη εβδομάδα, με αφορμή την έξωση της 87χρονης Μαρικάρμεν Αμπασκάλ από το διαμέρισμα στη Μαδρίτη όπου ζούσε από το 1956. Αν και ο Σάντσεζ έχει αποκτήσει τη φήμη του ειδικού στις πολιτικές ανατροπές, αντιμετωπίζει μια δύσκολη προσπάθεια για να μετατρέψει αυτή την τελευταία κρίση προς όφελός του, επισημαίνει το Politico.

Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν συντριπτικά ότι η χώρα θα εκλέξει μια κυβέρνηση με επικεφαλής το κεντροδεξιό Λαϊκό Κόμμα (PP), το οποίο υποστηρίζεται επί του παρόντος από το 34% του εκλογικού σώματος, σε σύγκριση με το 26% που υποστηρίζει το Σοσιαλιστικό Κόμμα. Το PP πιθανότατα θα συμμαχήσει με το ακροδεξιό κόμμα Vox, το οποίο προβλέπεται να συγκεντρώσει το 18%, σύμφωνα με την «Poll of Polls» του POLITICO.

Η 87χρονη που ξεσήκωσε την Ισπανία

Η Μαρικάρμεν Αμπασκάλ είναι 87 ετών και τα τελευταία 71 χρόνια ζούσε στο ίδιο διαμέρισμα, στη συνοικία Ρετίρο της Μαδρίτης. Την Τετάρτη (23/9), στην τέταρτη απόπειρα έξωσής της, αστυνομικοί την απομάκρυναν από το σπίτι της πάνω σε φορείο. Στην καρδιά της διαμάχης βρίσκεται ένα μισθωτήριο με προστατευμένο ενοίκιο, το οποίο υπέγραψε ο πατέρας της Μαρικάρμεν το 1956. Το δικαίωμα μίσθωσης πέρασε αργότερα στη μητέρα της και, μετά τον θάνατό της, στην ίδια.

Η Μαρικάρμεν συνέχισε να πληρώνει κάθε μήνα το ενοίκιο. Η σημερινή ιδιοκτήτρια του διαμερίσματος, η επενδυτική εταιρεία Urbagestión, επιδίωξε ωστόσο τη λήξη της μίσθωσης και αύξησε το ποσό από 500 σε 2.650 ευρώ. Στη συνέχεια το μείωσε στα 1.650 ευρώ και πάλι περισσότερο από τη μηνιαία σύνταξή της, που ανέρχεται σε 1.350 ευρώ. Η 87χρονη δικαιώθηκε αρχικά στα δικαστήρια, αλλά η απόφαση ανατράπηκε στο εφετείο και το Ανώτατο Δικαστήριο τάχθηκε τελικά υπέρ των ιδιοκτητών.

Τελικά την περασμένη Δευτέρα, βγήκε η απόφαση, πως η Μαρικάρμεν Αμπασκάλ θα μπορέσει να επιστρέψει στο σπίτι της, μετά τη συμφωνία που επιτεύχθηκε με την εταιρεία στην οποία ανήκει το ακίνητο. «Εάν υπογραφεί η συμφωνία στην οποία καταλήξαμε, προφανώς θα ήταν η καλύτερη και πιο χαρμόσυνη λύση για όλον τον κόσμο», δήλωσε η δικηγόρος της, Μπεατρίθ Ντούρο.

Το ζητούμενο είναι πώς θα αντιδράσει η Άγκυρα; Θα ενημερωθεί, λένε από την Αθήνα. Μόνο; Θα εκδώσει χωριστή NAVTEX, μετά που θα ενημερωθεί από την εταιρεία για τις εργασίες; Εάν αυτό γίνει, θα είναι με την ανοχή της Ελλάδος; Η γαλλική εταιρεία, με τεράστιες επενδύσεις στην Τουρκία, θα “μεσολαβήσει” για να μην υπάρξουν τουρκικές αντιδράσεις για το καλώδιο; Θα δεχθεί η Άγκυρα; Θα εκχωρήσει δικαιώματα η Αθήνα;

Η Άγκυρα επιμένει και θέλει να το επαναλαμβάνει συνεχώς ότι το έργο εμπίπτει σε τουρκική υφαλοκρηπίδα και ως εκ τούτου αυτή θα πρέπει να το αδειοδότηση! Τις τελευταίες, ημέρες ενόψει του γεγονότος ότι θα υπάρξει κίνηση από ελληνικής πλευράς, η Άγκυρα έχει κλιμακώσει τις ακραίες τις ρητορικές εκφράσεις. Το υπουργείο Εθνικής Άμυνας της Τουρκίας ανακοίνωσε ότι κάθε δραστηριότητα που θα διεξαχθεί στην τουρκική «υφαλοκρηπίδα» θα πρέπει «να συντονίζεται εκ των προτέρων με τη χώρα μας».

Παράλληλα προειδοποίησε ότι «δεν θα επιτρέψει καμία μη αδειοδοτημένη δραστηριότητα στην υφαλοκρηπίδα της Ανατολικής Μεσογείου, η οποία έχει διαμορφωθεί μέσω των Συμφωνιών Οριοθέτησης Ζωνών Θαλάσσιας Δικαιοδοσίας που έχει συνάψει με την “ΤΔΒΚ” (σ.σ. το ψευδοκράτος) και τη Λιβύη, και την οποία διακηρύξαμε στα Ηνωμένα Έθνη, την 18η Μαρτίου 2020».

Καλώδιο: Προκλήσεις από την Τουρκία

Παράλληλα, η κατοχική δύναμη εξέδωσε την 1η Οκτωβρίου, ημέρα της κυπριακής ανεξαρτησίας, NAVTEX για έρευνες του “Ορούτς Ρέις” για τον αγωγό μεταφοράς φυσικού αερίου από την Τουρκία στα κατεχόμενα. Πρόκειται για τη δεύτερη φορά που πραγματοποιούνται τέτοιες έρευνες στη θαλάσσια περιοχή βορείως της Κύπρου. Οι πρώτες έρευνες, τον Ιούλιο, έχουν γίνει στη θαλάσσια περιοχή της Τουρκίας και ήταν για σύντομο χρονικό διάστημα. Αυτή τη φορά οι έρευνες θα καλύψουν την περιοχή κοντά στην Κύπρο.

Πρόκειται για μια ακόμη παράνομη ενέργεια της Άγκυρας, η οποία συστηματικά και μεθοδικά επιχειρεί να επιβάλει κατοχικά τετελεσμένα. Είναι ξεκάθαρο ότι η Τουρκία προχωρά σε έργα, τα οποία στερούνται νομικής βάσης και παραβιάζουν την κυριαρχία και τα κυριαρχικά τα δικαιώματα της Κυπριακής Δημοκρατίας. Γι’ αυτό και υπάρχει αντίδραση από τη Λευκωσία.

Είναι πρόδηλο ότι οι κινήσεις αυτές, οι εργασίες, που αφορούν τον αγωγό μεταφοράς φυσικού αερίου είναι άρρηκτα συνδεδεμένες και με το έργο Ηλεκτρικής Διασύνδεσης Κρήτης-Κύπρου και οι τουρκικές ενέργειες εντάσσονται στο “όραμα” της “Γαλάζιας Πατρίδας”. Ως εκ τούτου, η Άγκυρα επιλέγει να προκαλεί και να συντηρεί κλίμα έντασης από το Αιγαίο μέχρι και την Ανατολική Μεσόγειο, καθώς διαφορετικά θα αμφισβητήσει η ίδια την επεκτατική της πολιτική. Θα διαφανεί, βέβαια, πώς θα αντιδράσει στα μέσα Οκτωβρίου όταν θα επαναρχίσουν οι έρευνες για την Ηλεκτρική Διασύνδεση. Θα ξαναστείλει πολεμικά πλοία για να σταματήσουν τους Γάλλους;

«Είμαι πολύ χαρούμενος με την πραγματική πιθανότητα ότι, σε τρεις εβδομάδες από τώρα, η Βραζιλία θα δώσει μια οριστική απάντηση, επιλέγοντας μια σύγχρονη κυβέρνηση», δήλωσε χαρακτηριστικά ο νικητής του πρώτου γύρου Φλάβιο Μπολσονάρου.

Από την πλευρά του ο απερχόμενος πρόεδρος της κεντροαριστεράς Λούλα αναγνώρισε ότι το αποτέλεσμα ήταν «απροσδόκητο», αλλά δήλωσε βέβαιος πως θα κερδίσει «στην παράταση». «Το ματς τώρα αρχίζει. Είμαστε στην παράταση» και «σ’ αυτήν θα πείσουμε τον βραζιλιάνικο λαό», διαβεβαίωσε ο Λούλα σε ομιλία του στη Σάο Πάολο.

Η επίδοση του 45χρονου γερουσιαστή ήταν καλύτερη από εκείνη που κατέγραφαν οι περισσότερες τελευταίες δημοσκοπήσεις, στις οποίες εμφανιζόταν είτε δεύτερος είτε σε απόσταση εντός του περιθωρίου στατιστικού σφάλματος από τον Λούλα. Κατά τη διάρκεια της καταμέτρησης, ο Φλάβιο Μπολσονάρου είχε βρεθεί ακόμη και πάνω από το 50%, καθώς τα αποτελέσματα από πολιτείες όπου η δεξιά καταγράφει παραδοσιακά ισχυρότερη παρουσία ενσωματώθηκαν ταχύτερα. Στη συνέχεια, όσο προστίθεντο ψήφοι από τον βορειοανατολικό τομέα, παραδοσιακό προπύργιο του Εργατικού Κόμματος, η διαφορά περιορίστηκε.

Στο τελικό στάδιο της καταμέτρησης, ωστόσο, η πρωτιά του Μπολσονάρου δεν ανατράπηκε και η εκλογική αρχή επιβεβαίωσε ότι η αναμέτρηση οδηγείται σε δεύτερο γύρο. Κανένας από τους υπόλοιπους υποψηφίους δεν κατάφερε να προσεγγίσει τα ποσοστά των δύο βασικών διεκδικητών, με τους αμέσως επόμενους να κινούνται κάτω από το 3%.

Η γεωγραφική κατανομή της ψήφου ανέδειξε για ακόμη μία φορά τον βαθύ πολιτικό διχασμό της Βραζιλίας. Ο Λούλα διατήρησε ισχυρή παρουσία στον βορειοανατολικό τομέα, όπου το Εργατικό Κόμμα έχει παραδοσιακά τις μεγαλύτερες δυνάμεις του. Αντίθετα, ο Φλάβιο Μπολσονάρου κατέγραψε άνετες νίκες σε αρκετές πολιτείες του νότου, αλλά και σε περιοχές χωρίς σταθερή κομματική παράδοση. Η εικόνα αυτή είχε ήδη φανεί από τα πρώτα στάδια της καταμέτρησης, όταν η ενσωμάτωση αποτελεσμάτων από τον νότο είχε δώσει στον υποψήφιο του PL ακόμη μεγαλύτερο προβάδισμα.

Στις εκλογές είχαν δικαίωμα ψήφου 158,7 εκατομμύρια Βραζιλιάνοι, ανάμεσά τους περίπου 919.000 που ζουν στο εξωτερικό. Η ψηφοφορία πραγματοποιήθηκε ηλεκτρονικά και η επίσημη καταμέτρηση ξεκίνησε στις 17:00 τοπική ώρα (23:00 ώρα Ελλάδας), αμέσως μετά το κλείσιμο των εκλογικών τμημάτων. Ο 80χρονος Λούλα διεκδικεί τέταρτη μη συνεχόμενη θητεία στην προεδρία, ενώ ο Φλάβιο Μπολσονάρου κατέβηκε για πρώτη φορά ως υποψήφιος για το ανώτατο αξίωμα της χώρας.

Μέχρι πριν από λίγους μήνες, ο Φλάβιο Μπολσονάρου δεν είχε τη δημοφιλία του πατέρα του σε εθνικό επίπεδο. Η υποψηφιότητά του απέκτησε ιδιαίτερο βάρος όταν ο Ζαΐχ Μπολσονάρου, ο οποίος δεν είχε δικαίωμα να είναι εκ νέου υποψήφιος, τον έχρισε ουσιαστικά πολιτικό του διάδοχο.

Ο πρώην πρόεδρος έχει καταδικαστεί σε ποινή 27 ετών για την απόπειρα ανατροπής του αποτελέσματος των εκλογών του 2022 και βρίσκεται σε κατ’ οίκον περιορισμό. Παρά τους περιορισμούς που του έχουν επιβληθεί, στήριξε πολιτικά τον γιο του στη φετινή αναμέτρηση.

Στην εκλογική μάχη βρέθηκε έμμεσα και ο Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος δήλωσε ότι παρακολουθεί «πολύ στενά» τις εξελίξεις στη Βραζιλία. Ο Αμερικανός πρόεδρος διατηρεί στενές πολιτικές σχέσεις με την οικογένεια Μπολσονάρου και έχει επικρίνει επανειλημμένα τον Λούλα.

Ο Βραζιλιάνος πρόεδρος, από την πλευρά του, είχε καλέσει προεκλογικά τον Τραμπ να μην «αναμιχθεί» στις εσωτερικές πολιτικές διαδικασίες της χώρας. Η επιρροή των ΗΠΑ αποτέλεσε ένα από τα ζητήματα της εκστρατείας, ιδιαίτερα μετά τις εμπορικές και πολιτικές εντάσεις που είχαν δημιουργηθεί το προηγούμενο διάστημα μεταξύ Ουάσινγκτον και Μπραζίλια.

«Δημοκρατία ή βαρβαρότητα» από τον Λούλα

Ο Λούλα, αφού άσκησε το εκλογικό του δικαίωμα στην πολιτεία του Σάο Πάουλο, παρουσίασε την αναμέτρηση ως επιλογή ανάμεσα στην «ενίσχυση της δημοκρατίας» και τη «βαρβαρότητα». Από την πλευρά του, ο Φλάβιο Μπολσονάρου, βγαίνοντας από το εκλογικό τμήμα στο Ρίο ντε Τζανέιρο, δήλωσε ότι θέλει να «απελευθερώσει» τη Βραζιλία και τον βραζιλιάνικο λαό, υποστηρίζοντας ότι η χώρα «χρειάζεται αλλαγή».

Στους Βραζιλιάνους του εξωτερικού, η εικόνα ήταν διαφορετική από εκείνη στο εσωτερικό της χώρας. Ο Λούλα επικράτησε σε περισσότερες χώρες, μεταξύ άλλων στην Κίνα, όπου εξασφάλισε σαφές προβάδισμα. Ο Φλάβιο Μπολσονάρου, αντίθετα, σημείωσε πολύ υψηλές επιδόσεις σε χώρες όπως το Ισραήλ και η Ιαπωνία.

Οι Βραζιλιάνοι ψήφισαν παράλληλα για τη σύνθεση του Κογκρέσου, καθώς στις εκλογές κρίθηκαν και 54 από τις 81 έδρες της Γερουσίας, δηλαδή τα δύο τρίτα του σώματος. Η σύνθεση του νέου Κογκρέσου θα έχει ιδιαίτερη σημασία για όποιον εκλεγεί πρόεδρος στον δεύτερο γύρο, καθώς θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό τις δυνατότητές του να προωθήσει το κυβερνητικό του πρόγραμμα. Η αναμέτρηση της 25ης Οκτωβρίου θα κρίνει πλέον ποιος από τους Φλάβιο Μπολσονάρου και Λούλα θα κυβερνήσει τη μεγαλύτερη χώρα της Λατινικής Αμερικής για τα επόμενα τέσσερα χρόνια.

Δεν θα λέγαμε ότι η Γαλλία “εγκαταλείπει” την Ελλάδα, αλλά ότι ανοίγει πλέον έναν νέο οργανωμένο αμυντικό δίαυλο με την Τουρκία, όταν κάποιοι στην Ελλάδα έχουν καλλιεργήσει προσδοκίες ότι οι Γάλλοι θα μας λύσουν «το πρόβλημα της… Κάσου»!

Η Άγκυρα ακολουθεί εδώ και χρόνια μια πολιτική διαφοροποίησης των αμυντικών της συνεργασιών. Η συνεργασία με τις ΗΠΑ, η ανάπτυξη σχέσεων με τη Βρετανία, την Ιταλία, την Ισπανία, τη Γερμανία και άλλες ευρωπαϊκές χώρες, καθώς και η διεύρυνση της αμυντικής της βιομηχανικής βάσης, αποτελούν τμήματα μιας ευρύτερης στρατηγικής που η Αθήνα παρακολουθούσε όλα αυτά τα χρόνια αμήχανα και αδύναμη να αντιδράσει.

Τώρα προστίθεται και ένας περισσότερο θεσμοποιημένος γαλλο-τουρκικός αμυντικός δίαυλος. Πάντως δεν δικαιολογείται αιφνιδιασμός. Κατά τη συνάντηση Ερντογάν-Μακρόν στη Σύνοδο του ΝΑΤΟ στην Τουρκία τον Ιούλιο, συζητήθηκε μεταξύ άλλων και η διμερής αμυντική συνεργασία. Ο Μακρόν χαρακτήρισε τότε τη συζήτηση εποικοδομητική και δήλωσε ότι υπήρξε συμφωνία για συνέχιση της συνεργασίας σε υπουργικό επίπεδο. Τρεις μήνες αργότερα, η πολιτική αυτή επαφή μετατρέπεται σε συγκεκριμένο θεσμικό πλαίσιο. Και αυτό αναπόδραστα μας προβληματίζει.

Η Τουρκία διευρύνει τις επιλογές της

Βέβαια η Τουρκία έχει ήδη ανοίξει την πόρτα της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας και δεν περιμένει την υπογραφή του γάλλο-τουρκικού «Οδικού Χάρτη» για να αρχίσει τη συνεργασία της με την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία. Η διαδικασία έχει ήδη ξεκινήσει και σε ορισμένες περιπτώσεις έχει πάρει ιδιαίτερα συγκεκριμένη μορφή.

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Baykar και της γαλλικής Safran. Τον Μάιο του 2026 οι δύο εταιρείες υπέγραψαν στρατηγική συμφωνία συνεργασίας στον τομέα των αισθητήρων, των οπλικών συστημάτων και των προηγμένων τεχνολογιών πλοήγησης. Η συνεργασία προβλέπει, μεταξύ άλλων, την ενσωμάτωση συστημάτων Safran Euroflir στα τουρκικά UAV Bayraktar TB2, καθώς και ευρύτερη συνεργασία σε έξυπνα όπλα και συστήματα πλοήγησης.

Ακόμη σημαντικότερη είναι η συνεργασία Baykar-Leonardo. Οι δύο εταιρείες δημιούργησαν το 2025 την LBA Systems, μια ισότιμη κοινοπραξία 50:50 με έδρα την Ιταλία, η οποία δραστηριοποιείται στον σχεδιασμό, την ανάπτυξη, την παραγωγή και την υποστήριξη μη επανδρωμένων αεροπορικών συστημάτων. Η Leonardo εισφέρει συστήματα αποστολής, ηλεκτρονικά, αισθητήρες, C4I και τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης, ενώ η Baykar την τεχνογνωσία και τις πλατφόρμες UAV.

Και η συνεργασία με την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία δεν περιορίζεται στα UAV. Η Τουρκία συμμετέχει ως εταίρος στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα Airbus A400M, ενώ το 2026 η Τουρκία, μαζί με Γαλλία, Βρετανία, Ισπανία, Πολωνία, Βέλγιο και Κροατία, συμμετείχε σε νέα πολυεθνική πρωτοβουλία για τη δημιουργία πολυεθνικού στόλου A400M. Η Τουρκία έχει ήδη εισέλθει σε σημαντικά τμήματά της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας και επιχειρεί να διευρύνει αυτή την παρουσία. Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο που πρέπει να αξιολογήσει η Αθήνα.

Η Γαλλία στρατηγικός εταίρος της Ελλάδας

Η Γαλλία παραμένει στρατηγικός εταίρος της Ελλάδας, αλλά δεν είναι μόνο στρατηγικός εταίρος της Αθήνας. Η Ελλάδα και η Γαλλία έχουν οικοδομήσει τα τελευταία χρόνια μια ιδιαίτερα στενή στρατηγική σχέση. Το 2021 υπέγραψαν Συμφωνία Στρατηγικής Εταιρικής Σχέσης για την άμυνα και την ασφάλεια και με ρήτρα αμοιβαίας αμυντικής συνδρομής (Άρθρο 2) ενώ τον Απρίλιο του 2026 πραγματοποιήθηκε ο πέμπτος στρατηγικός διάλογος Ελλάδας-Γαλλίας και συμφωνήθηκε η περαιτέρω ενίσχυση της διμερούς στρατηγικής συνεργασίας. Το 2026 συμφωνήθηκε η ανανέωση της σχετικής στρατηγικής εταιρικής σχέσης.

Η Γαλλία, συνεπώς, παραμένει σημαντικός αμυντικός εταίρος της Ελλάδας. Αλλά πρέπει να γίνει κάτι απολύτως κατανοητό, ιδιαίτερα σε αυτούς που πανηγύριζαν για την… υποτιθέμενη προστασία των εργασιών πόντισης του “Καλωδίου (GSI)” στην ελληνική ΑΟΖ από τους Γάλλους, ότι η γαλλική στρατηγική δεν είναι προσανατολισμένη αποκλειστικά στις ελληνικές ανάγκες. Είναι προσανατολισμένη στα γαλλικά συμφέροντα και καλό θα ήταν να μην καλλιεργούνται ψευδαισθήσεις, ιδιαίτερα από κυβερνητικής πλευράς.

Το Παρίσι επιδιώκει μια ισχυρότερη ευρωπαϊκή άμυνα, στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης και ένα ευρύτερο δίκτυο σχέσεων μέσα στο ΝΑΤΟ και στην ευρωπαϊκή ασφάλεια. Ναι μεν η Αθήνα δεν μπορεί να θεωρεί δεδομένο ότι τα γαλλικά στρατηγικά συμφέροντα θα ταυτίζονται πάντοτε και αυτομάτως με τα ελληνικά, αλλά το ερώτημα είναι τι έχει πράξει η ελληνική κυβέρνηση προκειμένου να αποδεικνύει ότι τα γαλλικά συμφέροντα θα υποστηρίζονται καλύτερα, μέσω υποστήριξης των ελληνικών! Πως πείθει την Γαλλία περί αυτού; Και σε ποια γεωπολιτικά ζητήματα αιχμής η Αθήνα έχει διαβουλευτεί με το Παρίσι, όπως προβλέπει η Συμφωνία μας εντός του ΝΑΤΟ, της ΕΕ και του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ;

Το πεδίο της αμυντικής βιομηχανίας

Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη διάσταση της εξέλιξης. Η Γαλλία διαθέτει μία από τις ισχυρότερες και πιο ολοκληρωμένες αμυντικές βιομηχανικές βάσεις στην Ευρώπη, όπως Dassault, Thales, MBDA, Naval Group, Safran, KNDS-FR και μια σειρά άλλων εταιρειών.
Η Τουρκία έχει αναπτύξει τα τελευταία χρόνια μια ολοένα μεγαλύτερη εγχώρια αμυντική βιομηχανία και αναζητά τεχνολογίες, συνεργασίες και πρόσβαση σε ευρωπαϊκές αλυσίδες παραγωγής. Ο νέος «Οδικός Χάρτης» δημιουργεί συνεπώς ένα θεσμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούν να αναπτυχθούν στο μέλλον συγκεκριμένα προγράμματα.

Η συνεργασία Baykar – Safran και η κοινοπραξία Baykar – Leonardo δείχνουν ότι η Τουρκία αποκτά ήδη πρόσβαση σε τεχνογνωσία και βιομηχανικά οικοσυστήματα μεγάλων ευρωπαϊκών εταιρειών. Το πρόβλημα μας είναι ευρύτερο από μία γάλλο-τουρκική συνεργασία! Είναι η σταδιακή ενσωμάτωση της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας σε ευρωπαϊκά τεχνολογικά και παραγωγικά δίκτυα. Και αναρωτιόμαστε…. Τι είδους αμυντική τεχνολογία θα αποκτήσει η Τουρκία στο μέλλον, μέσω της διεύρυνσης της συνεργασίας της με τη Γαλλία; Πως θα μπορέσουμε εμείς να εξασφαλιστούμε;

Το μεγάλο μάθημα για την Ελλάδα

Η ελληνική εξωτερική και αμυντική πολιτική δεν μπορεί να στηρίζεται στην υπόθεση ότι επειδή η Γαλλία είναι στρατηγικός εταίρος της Ελλάδας, θα λειτουργεί ως μόνιμος περιορισμός της Τουρκίας. Τα ίδια έχω επισημάνει και για την Αίγυπτο, αλλά και για το Ισραήλ.
Η γαλλική στρατηγική αυτονομία περιλαμβάνει την προσπάθεια δημιουργίας ενός ευρωπαϊκού αμυντικού οικοσυστήματος, μέσα στο οποίο η Γαλλία θέλει να έχει κεντρικό ρόλο. Η Τουρκία έχει τα γνωστά μεγέθη της. Άρα για το Παρίσι η συνεργασία με την Άγκυρα μπορεί να έχει δική της στρατηγική αξία. Η Ελλάδα πρέπει να το αποδεχθεί ως πραγματικότητα και να προσαρμόσει ανάλογα τη δική της στρατηγική.

Η Ελλάδα τα τελευταία χρόνια έκανε σημαντικές επιλογές εξοπλισμού από τη Γαλλία, Rafale, φρεγάτες FDI/Belharra και σχετικά οπλικά συστήματα ενώ υπάρχουν και άλλες δυνατότητες που θα μπορούσαν να αποκτηθούν από την Γαλλία, όπως σύγχρονα TOMA, Όλμοι και Α/Τ. Αναντίρρητα αυτές οι επιλογές ενίσχυσαν τις ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις, όπως ταυτόχρονα ενίσχυσαν την γαλλική οικονομία.

Όμως δημιουργούν και μια δεύτερη ευθύνη: Η Ελλάδα πρέπει να εξασφαλίσει ότι η αμυντική της συνεργασία με τη Γαλλία δεν θα παραμείνει απλώς σχέση αγοραστή-προμηθευτή. Χρειάζεται βιομηχανική συνεργασία, συμπαραγωγές, τεχνολογική μεταφορά, συντήρηση στην Ελλάδα, συμμετοχή ελληνικών εταιρειών στην εφοδιαστική αλυσίδα και πρόσβαση σε ευρωπαϊκά προγράμματα.
Η νέα ευρωπαϊκή αμυντική πραγματικότητα πέρα από αγορές έτοιμου υλικού, απαιτεί εμπλοκή συμπαραγωγής και σε αυτό η κυβέρνηση με τις τεράστιες προμήθειες απέτυχε.

Το μάθημα του νέου γαλλοτουρκικού διαύλου

Η Ελλάδα δεν μπορεί να περιμένει να διαμορφωθεί η νέα ευρωπαϊκή αμυντική αρχιτεκτονική και μετά να αντιδράσει. Πρέπει να βρίσκεται μέσα στη διαδικασία διαμόρφωσής της, αλλιώς θα “σέρνεται” πίσω από τις εξελίξεις. Και αυτό σημαίνει συγκεκριμένα πράγματα. Να γνωρίζει τι ακριβώς περιλαμβάνει ο γάλλο-τουρκικός Οδικός Χάρτης και κατά πόσο αποδυναμώνει την Ελληνογαλλική Αμυντική Συμφωνία που εμπεριέχει και ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής σε περίπτωση επίθεσης.

Να παρακολουθεί ποια αμυντικά προγράμματα θα ακολουθήσουν. Να αξιολογεί τις επιπτώσεις που θα έχει η μεταφορά ευρωπαϊκής τεχνολογίας στην τουρκική αμυντική βιομηχανία. Να ενισχύσει τη δική της αμυντική βιομηχανία. Και κυρίως να μην περιορίσει την ελληνογαλλική στρατηγική σχέση στην αγορά οπλικών συστημάτων.

Η Γαλλία ακολουθεί τα δικά της στρατηγικά συμφέροντα και η Τουρκία τα δικά της. Το αμείλικτο ερώτημα είναι, ποια είναι η αντίστοιχη ελληνική στρατηγική που καθορίζει τα… δικά μας; Έχουμε άραγε… στρατηγική; Γιατί μια χώρα δεν μπορεί να οικοδομεί την εθνική της ασφάλεια πάνω στην υπόθεση ότι κάποιος τρίτος θα προστατεύει εσαεί τα συμφέροντά της. Οι συμμαχίες είναι πολλαπλασιαστής ισχύος, όχι υποκατάστατο εθνικής ισχύος.

Η Τουρκία αποκτά έναν ακόμη θεσμικό δίαυλο προς την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία και τη γαλλική στρατηγική. Αυτό είναι το σημείο στο οποίο η Αθήνα πρέπει να δώσει ιδιαίτερη προσοχή. Το ζητούμενο δεν είναι να ανταγωνιστούμε τη γάλλο-τουρκική σχέση. Το ζητούμενο είναι να μην επιτρέψουμε η δική μας σχέση με τη Γαλλία να λειτουργεί απλά και μόνο ως διμερής συμφωνία εξοπλισμών, ενώ η Τουρκία διευρύνει σταδιακά τη θέση της μέσα στο ευρωπαϊκό αμυντικό οικοσύστημα. Αυτό απαιτεί στιβαρή διπλωματία, αμυντική βιομηχανία, τεχνολογία, επενδύσεις και κυρίως στρατηγικό σχεδιασμό.

Συμφωνία Γαλλίας-Τουρκίας: Αντί επιλόγου

Η υπογραφή του γάλλο-τουρκικού «Οδικού Χάρτη» πρέπει να λειτουργήσει ως καμπανάκι στρατηγικής αφύπνισης για την Ελλάδα και όχι ως αφορμή πανικού. Δεν υπάρχει λόγος να αμφισβητήσουμε την αξία της ελληνογαλλικής εταιρικής στρατηγικής σχέσης. Πρέπει όμως να λαμβάνουμε υπόψη πάντα την θεμελιώδη αρχή της διεθνούς πολιτικής! Τα κράτη δεν έχουν μόνιμους φίλους και μόνιμους αντιπάλους. Έχουν μόνιμα συμφέροντα. Και αν αυτό ισχύει για τη Γαλλία και την Τουρκία, πρέπει να ισχύει πρωτίστως και για την Ελλάδα.

Όταν η Τουρκία ανοίγει νέους δρόμους προς τη γαλλική και ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία, ενώ η Γαλλία επιδιώκει στρατηγικές σχέσεις με την Τουρκία, ποιος είναι ο ελληνικός δρόμος; Σε αυτό το σημαντικό ερώτημα θα πρέπει η ελληνική κυβέρνηση να απαντήσει και όχι εμείς!