Η απόδοση του αμερικανικού 10ετούς ομολόγου (ΤΒ) ανήλθε την περασμένη εβδομάδα στο 4,7%, από 4,6% προηγουμένως, η αντίστοιχη γερμανική ήταν 3,27%, η γαλλική 4,13% κι η ιταλική 4,1%, ενώ η απόδοση του ελληνικού δεκαετούς ομολόγου έμεινε σχεδόν αμετάβλητη στο 3,92-4,07%, λόγω της μαζικής επαναγοράς χρέους που πραγματοποιεί η κυβέρνηση με τα υπερέσοδα εκ της υπερφορολόγησης της οικονομίας, για την οποία η κυβέρνηση τηρεί αιδήμονα σιγή.

Τα αίτια της διεθνούς ρευστοποιήσεως ομολόγων αποδίδονται στην αναταραχή της παγκοσμίου οικονομίας και στον πληθωρισμό κόστους απ’ τη συνεχιζομένη άνοδο του πετρελαίου (Μπρεντ 87 $/β) και την ανταλλαγή πυρών στα στενά του Ορμούζ – αν και πολλά πετρελαιοφόρα περνούν σήμερα από τα χωρικά ύδατα του Ομάν, προστατευόμενα από το Αμερικανικό ναυτικό.

Νέα αγωνία για τις ΗΠΑ

Η μειωμένη ρευστότητα χρήματος στην διεθνή αγορά, απ’ τη στροφή των αγοραστών στις μετοχές υψηλής τεχνολογίας και οι μεγάλες στρατιωτικές δαπάνες των χωρών της Δύσεως εμπνέουν την κερδοσκοπία ότι θα μπορέσει ν’ αγοράσει το νέο δημόσιο χρέος πιο φθηνά του χρόνου και με υψηλότερα κέρδη. Στρέφεται τώρα στο ελβετικό φράγκο, καθώς το δολάριο υποχωρεί στα 86 σεντς ανά ευρώ, ενώ η παρέμβαση συγκρατεί το ιαπωνικό γιεν. Βεβαίως, επί ματαίω.

Η επαναγορά ομολόγων στις ΗΠΑ αναμένει τη δημοσίευση των πρακτικών της τελευταίας συνεδριάσεως της FD για να διαπιστώσει τις προθέσεις της Κεντρικής Τραπέζης για την πορεία των επιτοκίων, ενώ η παρούσα είναι η μεγαλύτερη έως τώρα διάψευση του προέδρου Τραμπ απ’ τις πολλές. Δεν είναι εύκολη η αντιμετώπιση του αμερικανικού δημοσίου χρέους 40 τρισ. $. Ήδη το δολάριο έπεσε στο 1,17 $ προς το ευρώ. Θα υποχωρήσει κι άλλο…

Η απλή μεταγραφή, κατά τη γνώμη μου, δεν πρέπει να είναι ο στόχος όταν σκηνοθετείται και ανεβαίνει εκ νέου ένα κλασικό έργο. Τα αρχαία έργα χαρακτηρίζονται συχνά από διαχρονικότητα, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό (λ.χ. βασικό θέμα της Ιλιάδας είναι η οργή και οι συνέπειες του πολέμου, ενώ βασικό θέμα των Ορεστείων είναι η προσωπική πάλη με τiς τύψεις). Όμως ο κάθε καλλιτέχνης προσφέρει μια νέα προσωπική οπτική γωνία, βασισμένος πιθανότατα στην επικαιρότητα και τις ανησυχίες του ίδιου.

Αυτό συμβαίνει ανέκαθεν ήδη από την αρχαιότητα· με αφορμή τα κατά περίπου τέσσερις αιώνες παλιότερα ομηρικά έπη και τον τρωικό κύκλο συνολικά, γράφονταν έργα που εξέταζαν με νέα ματιά τις κλασικές και πλέον καταγεγραμμένες και χιλιοειπωμένες ιστορίες (λ.χ. η Ελένη του Ευριπίδη γράφεται κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου για να αναδείξει την ματαιότητα όλων των πολέμων).

Έπειτα ακολούθησε η Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός που έφεραν πίσω στη ζωή τους μύθους της αρχαιότητας, ζώντας όμως σε μία εντελώς διαφορετική εποχή από αυτή που γεννήθηκαν εξαρχής αυτοί οι μύθοι. Τελικά φτάνει ο νεωτερισμός που δίνει στον μύθο μια νέα διάσταση, αυτή του διαχρονικού συμβόλου στη τέχνη, ενώ ταυτόχρονα δανείζεται για τις επιστήμες ορολογία από αυτόν (S. Freud, οιδιπόδειο σύμπλεγμα και σύμπλεγμα της Ηλέκτρας). Μπορεί κανείς να αποκαλέσει τον Καβάφη ή τον Joyce προσβλητικό προς την κλασική κληρονομιά και τις αλλαγές που έκαναν ανούσιες;

Αυτό που μπορεί και ίσως πρέπει να κριθεί είναι ο βαθμός στον οποίο ταυτίζονται το πρωτότυπο με τη διασκευή, ούτως ώστε να γίνει φανερό πώς οι αλλαγές εξυπηρετούν το νέο νόημα που δίνει στο έργο ο καλλιτέχνης. Φυσικά μετά πρέπει να κριθεί και να αναλυθεί ως αυτόνομο έργο. Επομένως, ο εκάστοτε καλλιτέχνης δεν πρέπει να κατακρίνεται ακαριαία όταν αλλάζει και πειραματίζεται με ένα αρχαίο έργο. Εφόσον γίνεται, είτε έμμεσα, είτε άμεσα, σαφές ότι πρόκειται για διασκευή και όχι απλή μεταγραφή ή μετάφραση, είναι εύλογο να υπάρχει το ελεύθερο για παρεμβάσεις.

O κόσμος του σύγχρονου δημιουργού

Με αυτά στο νου, ας μιλήσουμε για την ταινία καθαυτή· το νέο αυτό υπερθέαμα του Hollywood δεν έχει σκοπό να διηγηθεί μια επική ιστορία υπέρλαμπρων ηρώων και μαγείας που διεγείρει την φαντασία. Ο Νόλαν πλάθει έναν κόσμο, ναι μεν με έντονο υπερφυσικό στοιχείο, ο οποίος είναι όμως ρεαλιστικός και βάναυσος, όπως συχνά υποδηλώνει η μυθολογία, αλλά σπανίως αναδεικνύεται.

Αποκορύφωμα αυτής της τάσης είναι η σεκάνς με την μάγισσα Κίρκη, η οποία μεταμορφώνει τους άντρες σε γουρούνια πλάθοντας κυριολεκτικά τα σώματά τους, με τρόπο επίπονο και ανατριχιαστικό. Στην ανάδειξη της φρίκης ορισμένων σημείων του έργου συντείνει και η προτίμηση του σκηνοθέτη να χρησιμοποιεί όσο το δυνατόν λιγότερα ψηφιακά γραφικά στις ταινίες του, που εντυπωσιάζει με την ευρηματικότητα του.

Συνειδητή επιλογή αποτελεί επίσης η πρόσμειξη τόσο χρονικών όσο και πολιτισμικών στοιχείων στο παρουσιαστικό της ταινίας (η ενδυμασία των χαρακτήρων, οι μεσαιωνικές τοποθεσίες, τα νορβηγικά πλοία). Βέβαια, αν και προκλήθηκε μεγάλη δυσαρέσκεια από λάτρεις της ιστορίας πριν ακόμα κυκλοφορήσει η ταινία, δεν αποσυντονίζει από την ουσία του έργου. Εκτός από λάτρεις της ιστορικής ορθότητας, το ευρύ κοινό πιθανότατα δεν αναγνωρίζει, ή απλώς δεν ενδιαφέρεται για τις ιστορικές ασυνταξίες του Νόλαν. Όσον αφορά τη σκοπιμότητα πίσω από αυτή την επιλογή, πιστεύω ότι ο εξυπηρετεί την αποστασιοποίηση από την εξιδανικευμένη και οικεία κλασική αρχαιότητα και τονίζει αυτόν τον διαφορετικό κόσμο.

Η Οδύσσεια του Νόλαν

Η κατά Νόλαν Οδύσσεια είναι μια ταινία με θέμα την κατάλυση των ηθικών αξιών που συντάσσουν την ανθρώπινη κοινωνία. Οι Έλληνες, που καταλαμβάνουν με δόλο την Τροία και κατασφάζουν τον πληθυσμότης, παραβιάζουν άγραφους ιερούς νόμους και τιμωρούνται από τους θεούς. Θέλοντας να δείξει αντίθεση μεταξύ Ελλήνων και Τρώων, ο σκηνοθέτης επιλέγει οι πρώτοι να φορούν σκούρα ρούχα, ενώ οι δεύτεροι λευκά. Τονίζεται ενδεχομένως μια αγνότητα που καταστρέφεται από την απληστία των νικητών.

Μια ακόμα επιλογή του Νόλαν, όσον αφορά το σενάριο, είναι να εντάξει και ιστορικά γεγονότα στην ταινία, βασισμένος σε νεότερες αρχαιολογικές θεωρίες για την κατάρρευση του Μυκηναϊκού πολιτισμού. Αναφέρονται πολύ συχνά οι “Λαοί της Θάλασσας” ως ληστές που λεηλατούν παράκτιες πόλεις και χωριά χωρίς κανένα έλεος. Επίσης ως βαθύτερη αιτία για τον Τρωικό πόλεμο αναφέρεται η κατάκτηση των εμπορικών δρόμων που κατείχε η Τροία.

Αν και γίνεται με τρόπο πολύ εμφανή, κλείνοντας το μάτι σε όσους γνωρίζουν την ιστορία της Εποχής του Χαλκού, πρόκειται για μια πολύ πρωτότυπη επιλογή που βεβαίως εξυπηρετεί το νόημα που θέλει να δώσει στην ταινία του ο Νόλαν, αφού αποδεικνύεται ότι οι “Λαοί της θάλασσας” δεν είναι άλλοι παρά οι Αχαιοί, που επιστρέφουν πάση θυσία στις εστίες τους.

Πηνελόπη, Αντίνοος και Τηλέμαχος

Εκτός από το παρουσιαστικό βέβαια, δεν είναι δυνατόν να γίνει λόγος για την Οδύσσεια, χωρίς να αναφερθούν οι χαρακτήρες της. Ο Νόλαν παίρνει τους αρχετυπικούς χαρακτήρες του Ομήρου και αλλάζει ορισμένα στοιχεία της ιστορίας τους, ώστε να αναδείξει όχι τον ηρωισμό ή την ηθική τους, αλλά την ευαισθησία και τον πόνο τους.

Η Πηνελόπη (Anne Hathaway) επισημαίνει και έλλογα ότι παρόλο που είναι ικανότατη να κρατήσει μόνη της τον θρόνο, κάτι που αποδεικνύουν τα τελευταία 20 χρόνια, ότι η γερουσία χρειάζεται και αναζητά έναν νέο βασιλιά, γιατί ποθεί έναν άντρα στον θρόνο της Ιθάκης. Η βασίλισσα πιέζεται να διαλέξει έναν από τους μνηστήρες, δίπλα στον οποίο θα βασιλέψει. Αν και ποτέ δεν χάνει την ελπίδα ότι ο Οδυσσέας θα επιστρέψει, έχει αρχίσει να χάνει την υπόστασή της, όπως εξάλλου και ολόκληρος ο θεσμός της βασιλείας στην Ιθάκη.

Ο σημαντικότερος υποψήφιος είναι ο Αντίνοος (Robert Pattinson), ένας υποχθόνιος, δειλός και άπληστος νεαρός που έχει καρφώσει το βλέμμα του στον θρόνο της Ιθάκης, στα πλούτη και στο συμφέρον του. Σε αντίθεση έρχεται με τον Τηλέμαχο (Tom Holland) ο οποίος, νεαρός άντρας πλέον, αναζητά τον πατέρα που δεν γνώρισε ποτέ, γιατί του λείπει η ισχύ και το κύρος να αναμετρηθεί μόνος του με τους μνηστήρες που κατακλύζουν το σπίτι του.

Αποκορύφωμα βεβαίως αυτής της τάσης είναι ο ίδιος ο πρωταγωνιστής· ο Οδυσσέας είναι αυτός που, όπως και στην Οδύσσεια του Ομήρου, εκτός από το όνομά του δίνει και ταυτότητά στο έργο· δεν είναι ο πολυμήχανος, δόλιος και ειρωνικός παραστρατισμένος βασιλιάς της Ιθάκης που παρουσιάζει ηρωικά ο Όμηρος, αλλά ένας στρατηγός που αναγκάστηκε να πάρει δύσκολες αποφάσεις για να πετύχει τους στόχους του και παλεύει με τις ενοχές και τις τύψεις για τις πράξεις του.

Κάθε τέρας και εμπόδιο με το οποίο έρχεται αντιμέτωπος του υποδεικνύει την ευθύνη που έχει απέναντι στους συντρόφους του, στο στόχο του και στον ίδιο του τον εαυτό. Πολύ εύστοχα, κατά τη γνώμη μου, ο Νόλαν συγχέει τους λωτοφάγους με το νησί της Καλυψούς· για έναν άνδρα που κατακλύζεται από τις τύψεις του παρελθόντος του, η λήθη είναι ο επίγειος παράδεισος.

Εν ολίγοις, η Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν είναι ένα απολύτως σύγχρονο έργο. Αφορμάται από τους ομηρικούς ήρωες και μια πασίγνωστη ιστορία, για να υπενθυμίσει στους ακροατές ότι ο άνθρωπος είναι υπαίτιος για τον κόσμο στον οποίο ζει. Γι’ αυτό άλλωστε οι θεοί απέχουν σχεδόν συλλήβδην από την ταινία. Αν οι άγραφοι ιεροί νόμοι καταπατώνται τόσο εύκολα και χωρίς συνέπεια, τότε τι σταματάει την ανθρωπιστική κρίση;

Η Ελάς Γκουντούλα είναι φοιτήτρια του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας στο ΕΚΠΑ.

Η πλούσια μυθολογική διάπλαση, η κυριαρχία του μύθου, η κοσμογονία, οφείλεται στο ερώτημα τι είναι κόσμος ώσπου, ο κυρίαρχος λόγος θα αποδώσει την κατά νόον υψίστη σκέψη δια του φιλοσοφικού λόγου, τον κατά τον λόγο κόσμο. Σύμφωνα με τον Εμπεδοκλή κόσμος είναι ο λόγος που αποτελεί την ενότητα των διηρεμένων υπό του νείκους και των συγκλινόντων από τη φιλότητα.

Κατά τούτο δεν μπορεί να είναι άλλο από την διμορφούμενη κατάσταση στη φύση: «[…]υπό του νείκους και της φιλότητος» . Σύμφωνα με τις θέσεις του Ηράκλείτου, τον κόσμο “… ούτε τις Θεών ούτε ανθρώπων εποίησεν αλλ ην αεί έσται πύρ”, ενώ κατά τον Δημόκριτο στον κόσμο κυριαρχεί η μοίρα, ο λόγος δηλαδή που θέτει αυτό εδώ και εκείνο εκεί, κατά τη δυναμική του να είναι έτσι κι’ όχι αλλιώς. Θεωρώ ότι, στο Δημόκριτο, περισσότερο παρουσιάζεται η μοίρα ως αιτιοκρατική δύναμη, και όχι με την μοιρολατρική έννοια.

Στη λογική των ανωτέρω θα μπορούσε να καταλήξουμε στην άποψη ότι το πεδίο του κόσμου αποτελούν το είναι και το γίγνεσθαι μέχρι που, τη διαμόρφωση μιας κατάστασης θα διαδεχτεί μια άλλη υπό τη δυναμική και των δικών της νέων στοιχείων που την απαρτίζουν και τα οποία ταυτόχρονα προσδιορίζουν την επόμενη φάση και φύση αυτής.

Τι είναι κόσμος; Παράσταση του κόσμου

Η κυριαρχία επομένως του λόγου αυτού, θέτει τον ίδιο τον άνθρωπο στο κέντρο του κόσμου και κατά τούτο ο φιλοσοφικός λόγος καθίσταται λόγος ανθρωποκεντρικός, ήτοι λόγος τραγικός, λόγος στον οποίο αναζητείται ο κόσμος του όντος και της κοινωνίας. Ένας λόγος δια του οποίου ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τα πράγματα και προσδίδει νόημα σ’ αυτά, ανάμεσα στην αλήθεια και το ψεύδος. Η πορεία επομένως από το χάος στην τάξη και από το σκότος στο φως διαμορφώνει για τον άνθρωπο τον τραγικό λόγο του τι αληθές και τι ψευδές, μια πορεία ανάμεσα στο είναι και το αντίθετο του, ως μη είναι.

Η παράσταση του κόσμου αυτή, στον Γοργία, λαμβάνει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά σε μια τροχιά ανάμεσα στο τι είναι κόσμος και τι το αντίθετό του, ως ακοσμία. Στο Γοργία το εκπληκτικό στοιχείο είναι ότι ενώ προσδιορίζει τον κόσμο ως σύνθεση πολλών στοιχείων που του προσδίδουν μορφή, τα αντίθετα στοιχεία συλλήβδην τα ορίζει ως “ακοσμία”. Κατά την άποψή μας θα μπορούσαν να ταυτίζονται με την έννοια του χάους, όπου η τάξη είναι η αναγκαιότητά του και ο κόσμος η έκφραση αυτής της τάξης. Έτσι εάν το χάος συνδυασθεί με το σκότος τότε ο κόσμος δεν μπορεί παρά να είναι το φως, η θέα αυτής της τάξης και τα στοιχεία του κόσμου η αλήθεια τού ίδιου του κόσμου και το αντίθετο αυτού η ακοσμία ως το ψεύδος αυτού.

Στο κέντρο της φιλοσοφικής αναζήτησης περί τον κόσμο επομένως και δη της πόλεως, τίθεται το “ευ”, γιατί η ανδρεία δεν αρκεί, αφού το νόημα στον κόσμο της πόλης προσδίδεται με την ευανδρεία, ο απλός αγώνας δεν μπορεί να σηματοδοτήσει το νόημα του κόσμου παρά ο καλός αγώνας. Ούτε η απλή ζωή αρκεί, παρά ο ευδαίμων βίος. Ο Θουκυδίδης επιβεβαιώνει την άποψη αυτή στον επιτάφιο όταν λεει “.. το ευδαίμον το ελεύθερον το δε ελεύθερον το εύψυχον..”, όπως και ο Πλάτων, ο οποίος επαγγέλλεται τον ευδαίμονα βίον.

Τα παραπάνω θα μπορούσε να αποτελούν και επιβεβαίωση της απόψεώς μας ότι, ο άνθρωπος στην πορεία του από το χάος προς την τάξη και από το σκότος προς το φως, ένα μόνο σύμμαχο έχει τον αέναο αγώνα του ανάμεσα στο τι αληθές και το τι ψευδές των όντων. Τούτο σε μια κατάσταση συνεχώς ευμετάβλητη και απροσδιόριστη προς εξασφάλιση της εαυτού και αλλήλων ευδαιμονίας, με τον μοναδικό τρόπο τη συνεύρεση και τη συζήτηση. Αυτή η συζήτηση δεν μπορεί πουθενά αλλού να λάβει χώρα παρά μόνο στο κοινόν. Εκεί δηλαδή που συναντάται το “τ’ αυτόν και έτερον” με παρουσία και παρρησία.

Εκεί ακριβώς μόνο μπορεί να αναδειχθεί του λόγου η τραγικότητα, παρουσιάζοντας παράλληλα και την τραγική διάσταση της περατότητάς του. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε που ο χώρος στον οποίο άνθισε η τραγωδία ως μορφή τέχνης είναι ο αιώνας της μεγάλης αναζήτησης, ο 5ος Αιών της Δημοκρατίας, αφού το τι αληθές και τι ψευδές είναι και του Δήμου αγωνία, η οποία στον πυρήνα της εμπεριέχει αυτή την τραγικότητα.

Η ελληνική εμπειρία της έννοιας του Κόσμου

Το ζητούμενο επομένως για τον κόσμο είναι η πόλις, πολιτεία, ο πολίτης. Η πολιτεία, κατ΄ άλλους η ιδανική πόλις και ο ρόλος του ανθρώπου ως ζώον πολιτικόν. Στην πόλη αυτή, ο πολίτης καθίσταται στο κέντρο της αναζήτησης του λόγου και η Αιδώς και η Δίκη αποτελεί το βάθρο των πόλεων, “… Αιδώ τε και δίκην ιν ειεν κόσμοι πόλεων κόσμοι τε και δεσμοί φιλίας συναγωγοί”.

Έτσι υπό την έννοια αυτή, μπορεί να θεωρηθεί η Αθήνα κεκοσμημένη πόλις, κέντρο των αυτόνομων Ελληνίδων πόλεων. Από τον κόσμο αυτόν της Πόλεως και του μορίου αυτής τον Πολίτη, διαβαίνουμε στην πόλη του κόσμου, την Κοσμόπολη, τον κόσμο της οικουμένης κατά την οποία: “Ανδρών επιφανών πάσα γη βατή, Ψυχής γαρ αγαθής Πατρίς ο ξύμπας κόσμος..” .

Η απεικόνιση, η κοινωνικά κατεστημένη εικόνα του κόσμου δεν είναι ο κόσμος, παρά η απόσταση ανάμεσα στο φαίνεσθαι και το είναι, ανάμεσα στη γνώμη και την αλήθεια που γίνεται ανυπέρβλητη και ξαναγεννιέται διαρκώς. Η απόσταση αυτή δεν έχει τις ρίζες μόνο μέσα στην ατομική υποκειμενικότητα, αλλά κυρίως μέσα στην συλλογική υποκειμενικότητα, όπου η γνώμη καθίσταται εναρκτήρια απόφαση που καθιστά την αλήθεια μέσα από την εμπειρία του σκοτεινού ερέβους, μεταμορφώνοντας το χάος, προσδιορίζοντας το είναι του, με τη θέσπιση αξιών και τον ορισμό της τάξης.

Αυτός είναι ίσως και ο λόγος που η θεμελιώδης ελληνική εμπειρία αποτελεί παρουσίαση όχι του είναι και της νόησης, μάλλον, αλλά του αντιθέτου αυτών. Κατά τον πλέον ορθό τρόπο, τούτο τονίζει ο Αναξίμανδρος όταν λέει ότι, γιατί να υπάρχει “το τι” και μόνο, είναι αδικία, υπερβολή, βιαιότητα, επειδή με μόνο το γεγονός της ύπαρξης προσβάλλεται η τάξη του είναι, η οποία τελικώς κατ’ ουσίαν είναι επίσης, τάξη “του μη” – είναι . Άρα το είναι του κόσμου θεμελιώνεται μόνο μέσα από το “μη είναι” αυτού. Κατά τούτο η ιστορική εμπειρία μπορεί να αποτελέσει την έξοδό του ως μια πορεία ανάμεσα στο φαίνεσθαι και το είναι, όχι όμως ως ιστορική αναγκαιότητα!.

Η δίοδος, ο δίαυλος του κόσμου

Και Σήμερα ο κόσμος οδηγείται στην Κοσμόπολη, όμως από την κρύπτη των ερωτημάτων:

1. Ποιος κόσμος;
2. Για ποιον κόσμο; με ποιον άνθρωπο, σε ποια πόλη.

• Πάν-Κόσμον το παγκόσμιον; χάος ή εν δυνάμει τάξις στον κόσμο αυτό;
• Ποια πόλις- πολιτεία και ποιος πολίτης;
• Των ανθρώπων τα άστεα θα έχουν Θεσμούς – τεθμούς η θα είμαστε αθέμιστες και ανέστιοι; και
• Τους θεσμούς, Ποιος θέτει και για ποιόν;, σε ποιόν τόπο;

Κατά τον Αριστοτέλη “…… ο άπολις δια φύσιν και ου δια τύχην ήτοι φαύλος εστίν, ή κρείττων ή άνθρωπος ώσπερ και ο υφ’ Ομήρου λοιδορηθείς “αφήτωρ αθέμιστος ανέστιος ..” . Αποκτά επομένως μεγάλη σημασία και πολύ μεγάλο νόημα ακόμα και σήμερα η θέση του Αριστοτέλη, κατά την οποία: “…πολίτης δ’ απλώς ουδενί των άλλων ορίζεται μάλλον η τω μετέχειν κρίσεως και αρχής…” . Πολίτης δηλαδή δεν είναι άλλος παρά εκείνος που μετέχει κρίσεως (δίκης) και αρχής, διοίκησης.

Στον κόσμο αυτόν που διαμορφώνεται εμπροσθέν μας στον Παν – Κοσμον, στον Παγκόσμιο, εκ νέου τίθεται το πρόβλημα της συμπαντικής τάξης του κόσμου. Η πόλις τίθεται εκ νέου στο κέντρο της αναζήτησης με το ερώτημα ποία πόλις (πολιτεία), με ποίον πολίτη;. Η τάξη οφείλει να λαμβάνει υπόψη της τη διαμόρφωση της αρχής του μοιράζεσθαι, της συμμετοχής στη διαμόρφωσή της, που άπτεται τόσο αισθημάτων, ευθυνών, υποχρεώσεων όσο και ελπίδων.

Μέσω αυτής γεννιέται η μοίρα στην ευτυχία ή στη δυστυχία της πόλεως, αφού τα μέλη της πόλεως και του κόσμου μοιράζονται τα καθήκοντα που επιβάλλει και τα προνόμια που παρέχει. Η Jacqueline de Romilly** αυτή την αρχή την ονόμασε “κατανομή” και όπως ορθά τόνισε, είναι στην ουσία συνεργασία, κοινότητα και φιλία αδελφότητα. Το μοιράζεσθαι, η κατανομή αφορά και υλικά αγαθά που σχετίζεται όχι μόνο με την αριθμητική ισότητα στον κόσμο αυτό, αλλά και τη γεωμετρική ισότητα.

Η απόδοση ίσου πράγματος στον καθένα “το προσήκον εκάστω αποδιδόναι”, αφορά την πρώτη, το μοιράζεσθαι και η δεύτερη, η “κατανομή”, δηλώνει την απόδοση περισσοτέρων πραγμάτων με βάση την ανάγκη και την αξία, καθότι το αναγκαία άνισο, πιστοποιεί το όντως ίσο.

Για τη συνοχή του κόσμου ιδιαίτερα στην εφαρμογή των ανωτέρω αρχών κυρίαρχος είναι ο ρόλος του κλήρου, στοιχείο εξαιρετικά κρίσιμο στην διαμόρφωση της εξουσίας του κόσμου. Αυτό το στοιχείο αποτελούσε το σκληρό πυρήνα της πόλεως των Αθηνών σε πάρα πολλούς θεσμούς της και εξασφάλιζε την ισορροπία στην κατανομή της εξουσίας, με τη συμμετοχή τους σ’ αυτή και τη συγκρότηση του κόσμου της πόλεως.

Ως συμπέρασμα αυτής της ανάλυσης και έναυσμα για περαιτέρω συζήτηση τι θα μπορούσε να διατυπωθεί; Μόνο ένα ερώτημα: Σήμερα μπορεί να δομηθεί ξανά η πόλις, ως πόλις του κόσμου πλέον; και ποιός θα ήταν ο τρόπος λειτουργίας της έννοιας: “κοινόν”, στο οποίο “το τ’ αυτόν” θα καθίσταται ανήμπορο να ρευστοποιεί την αντικειμενική υπόσταση του ετέρου; ώστε, να συνεχίζει ο άνθρωπος την πορεία του από το σκότος προς το φως, θέτοντας τάξη στο χάος;

Αυτά είναι μερικά από τα αμείλικτα ερωτήματα στα οποία θα πρέπει να δοθεί απάντηση, λόγω και έργω, ως αντίσταση στην ειμαρμένη και στη φθορά, στο πλαίσιο της τραγικής διάστασης της περατότητας μας.

*Κείμενα της μελέτης αυτής αποτέλεσαν μέρος της ομιλίας μου στο 5ο Παγκόσμιο Συνέδριο Φιλοσοφίας της Διεθνούς Εταιρείας Οικουμενικού Διαλόγου, στην μεγάλη Αίθουσα τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών 19-23 Μαΐου 2003, με τον τίτλο: “Κόσμος , Παν – Κόσμον, Παγκόσμιον”. Ο συγγραφέας τότε ήταν Επίκουρος Καθηγητής στο ΕΚΠΑ.

**Paris. Στην ανάλυσή της η Romilly εύστοχα δανείζεται το παράδειγμα των Διοσκούρων Κάστορα και Πολυδεύκη (Πινδάρου Νεμεονίκαι, 10ος) κατ’ αντίθεση των Ετεοκλή και Πολυνίκη για την κατάκτηση της εξουσίας, Ευριπίδη Φοίνισσες , στοιχ. 531, επ.

Ο πρωθυπουργός προανήγγειλε ότι από την 1η Σεπτεμβρίου στο πλαίσιο της μείωσης των τιμών στα σουπερμάρκετ θα υπάρξει και πρωτοβουλία και για μειώσεις τιμών στα σχολικά είδη. Παράλληλα, όσον αφορά στα ελληνοτουρκικά, ξεκαθάρισε ότι «δεν συζητούμε τίποτα πέραν της οριοθέτησης υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο».

Για την ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης στις 31 Αυγούστου ο Κυριάκος Μητσοτάκης τόνισε στην εισαγωγική του τοποθέτηση στο υπουργικό συμβούλιο: «Τον Ιούλιο του 2020 η πατρίδα μας εξασφάλισε το μεγαλύτερο πακέτο, ως ποσοστό του ΑΕΠ, στην ΕΕ: 36 δις ευρώ σε δάνεια και επιχορηγήσεις».

«Με την αξιοποίηση των πόρων αυξήθηκε το ελληνικό ΑΕΠ σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, μεγάλη πρόοδος στις επενδύσεις, όταν σε πολλές χώρες παρουσίασαν μείωση, επιταχύνθηκαν μεγάλες μεταρρυθμίσεις. Ψηφιοποίηση δημοσίου, ολοκλήρωση κτηματολογίου, παρεμβάσεις στην αγορά ενέργειας με ΑΠΕ, ηλεκτρικά λεωφορεία, Μετρό Θεσσαλονίκης – την Πέμπτη τα εγκαίνια της επέκτασης προς Καλαμαριά, προληπτικές εξετάσεις, 136 μεταρρυθμιστικά ορόσημα, απομένουν δύο να ολοκληρωθούν, το 2028 η Ελλάδα θα παραλάβει πρώτη τα καινούρια Canadair», υπογράμμισε.

«Στη ΔΕΘ θα παρουσιάσουμε τους άξονες της οικονομικής πολιτικής για το 2027 και τον Οδικό Χάρτη της πατρίδας μας προς το 2030», σημείωσε. «Ορόσημο τα 200 χρόνια από την ίδρυση του ελληνικού κράτους για να βρει τη χώρα πιο ισχυρή και παραγωγική και πιο έτοιμη να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις μιας ιδιαιτέρως ταραγμένης εποχής», επισήμανε ο πρωθυπουργός.

Ο Μητσοτάκης για χρεός-Τουρκία 

«Οι εξ ανατολών αντιδράσεις που ακολουθούν τις δικές μας δράσεις δεν επηρεάζουν τον σχεδιασμό μας. Οι περιοχές ελληνικής κυριαρχίας προκύπτουν από το Διεθνές Δίκαιο και είμαστε έτοιμοι να τις προασπίσουμε ανά πάσα στιγμή. Θέλουμε καλές σχέσεις με τους γείτονές μας. Δεν συζητούμε, όμως, τίποτα πέραν της οριοθέτησης υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Προφανώς θέλουμε καλές σχέσεις γειτονίας με την Τουρκία αλλά δεν συζητούμε με την Τουρκία τίποτα πέραν της οριοθέτησης», ξεκαθάρισε.

Για το δημόσιο χρέος είπε πως «σημαντική παρακαταθήκη να απαλλάσσουμε τη νέα γενιά από τα βάρη των προηγούμενων, από τις αρχές της δεκαετίας του ’80 – να θυμηθούμε πότε εκτοξεύτηκε – επιλογή ευθύνης και για το σήμερα και για τις επόμενες γενιές. Για πρώτη φορά μια κυβέρνηση σταθερά μειώνει το χρέος με τέτοια ταχύτητα που η Ελλάδα πολύ σύντομα δεν θα είναι η πιο υπερχρεωμένη χώρα στην Ευρώπη. Απορώ με την ανευθυνότητα κάποιων να υποβιβάζουν μία μεγάλη εθνική επιτυχία σε αντικείμενο μικροκομματικού ανταγωνισμού σε μία στιγμή που η Ελλάδα δανείζεται φθηνότερα από χώρες όπως η Γαλλία και η Ιταλία».

Για τον πληθωρισμό ανέφερε πως «το μεγαλύτερο ζήτημα που αφορά την ελληνική κοινωνία και οικογένεια. Οι τιμές σε τρόφιμα, όπως λάδι φρούτα και λαχανικά εμφανίζονται μειωμένες αυτό το μήνα σε σχέση με τον προηγούμενο». Όπως είπε, «την 1η Σεπτεμβρίου που θα ισχύσει η Εθνική Συμφωνία Μείωσης Τιμών, θα υπάρξουν πρωτοβουλίες και από την αγορά για τα σχολικά είδη».

Επίθεση σε Τσίπρα από Μαξίμου

Την ίδια στιγμή εντείνονται οι επιθέσεις στον Αλέξη Τσίπρα, όχι από τον πρωθυπουργό, αλλά από μία σειρά γαλάζια στελέχη. Για παράδειγμα, σκληρή κριτική, με αιχμή, τόσο την πολιτική του αξιοπιστία όσο και τη διαφάνεια γύρω από το πολιτικό του εγχείρημα, του άσκησε ο διευθυντής Ψηφιακής Επικοινωνίας του Πρωθυπουργού, Νίκος Ρωμανός,. Αναφερόμενος στην προσπάθεια επανατοποθέτησης του Τσίπρα στον δημόσιο διάλογο, ο Ρωμανός αμφισβήτησε ευθέως ότι υπάρχει οποιαδήποτε ουσιαστική πολιτική διαφοροποίηση σε σχέση με το παρελθόν.

«Δεν έχω δει καμία διαφορετική αντίληψη, τίποτα διαφορετικό στον δημόσιο διάλογο από τον κ. Τσίπρα. Βλέπω τα ίδια, ίσως με άλλο περιτύλιγμα», ανέφερε χαρακτηριστικά, σημειώνοντας παράλληλα ότι η αξιοπιστία κάθε νέας εξαγγελίας κρίνεται και από το πολιτικό παρελθόν εκείνου που την καταθέτει. Ο Ρωμανός έθεσε, όμως, με ακόμη μεγαλύτερη ένταση το ζήτημα της διαφάνειας στη χρηματοδότηση του πολιτικού εγχειρήματος του  Τσίπρα.

«Κάθε φορά που ρωτάμε ποιος πληρώνει το κόμμα Τσίπρα, μας απαντούν για τα δάνεια της ΝΔ. Αυτή ακριβώς είναι η διαφορά. Μπαίνεις στο site της ΝΔ και βλέπεις ακριβώς τι ξοδεύει, τι έσοδα έχει και τι χρωστάει. Αυτά μπορώ να τα δω εγώ για τον Τσίπρα; Πώς μπορεί να κουνάει τη σημαία της διαφάνειας για τη χώρα όταν έχει μηδενική διαφάνεια», σημείωσε ο Νίκος Ρωμανός, θέτοντας εμφατικά θέματα λογοδοσίας σχετικά με την οικονομική λειτουργία του πολιτικού εγχειρήματος του Αλέξη Τσίπρα.

Στο πλαίσιο της συζήτησης, ρώτησε τον εκπρόσωπο της ΕΛΑΣ. στο πάνελ, πόσο κοστίζουν τα γραφεία στην Αμαλίας, πως πληρώνονται οι εκδηλώσεις, οι παραγωγές, τα πάγια του κόμματος, υποστηρίζοντας ότι όλα τα σχετικά στοιχεία θα έπρεπε να είναι διαθέσιμα και διαφανή, όπως συμβαίνει με τα υπόλοιπα κόμματα.

Επίθεση και από Π. Μαρινάκη

Αναφερόμενος στην παρουσία του Τσίπρα στη Θεσσαλονίκη, ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Πάυλος Μαρινάκης σχολίασε ότι η σύνδεση του πρώην πρωθυπουργού με την έννοια «πρόγραμμα Θεσσαλονίκης» προκαλεί, όπως είπε, από απαξίωση έως υπενθύμιση όσων συνέβησαν την περίοδο της διακυβέρνησής του.

«Τσίπρας και πρόγραμμα Θεσσαλονίκης, λοιπόν, το τελευταίο πράγμα που μπορεί να δημιουργήσει σε έναν πολιτικό αντίπαλο είναι φόβο», ανέφερε, διευκρινίζοντας πάντως ότι η κυβέρνηση δεν υποτιμά κανέναν πολιτικό αντίπαλο και πολύ περισσότερο έναν άνθρωπο που έχει εκλεγεί πρωθυπουργός.

Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος επέκρινε ιδιαίτερα την επιλογή του κ. Τσίπρα να προηγηθεί χρονικά του πρωθυπουργού στη Θεσσαλονίκη. Υπενθύμισε ότι, όταν ο Κυριάκος Μητσοτάκης ήταν αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης, δεν είχε προηγηθεί ποτέ τού τότε πρωθυπουργού στη ΔΕΘ, ακόμη και όταν η ΝΔ προηγείτο στις δημοσκοπήσεις.

Κατά τον κ. Μαρινάκη, η ΔΕΘ αποτελεί εδώ και δεκαετίες ένα πολιτικό ορόσημο, στο οποίο πρώτα ο εκάστοτε πρωθυπουργός παρουσιάζει το κυβερνητικό πρόγραμμα και στη συνέχεια τα κόμματα της αντιπολίτευσης καταθέτουν τις δικές τους προτάσεις. Υποστήριξε, μάλιστα, ότι η επιλογή του κ. Τσίπρα να «σπάσει» αυτή την παράδοση, ενώ δεν είναι αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης, δείχνει «πολύ αλαζονικό» τρόπο αντίληψης της πολιτικής.

Σκληρή ήταν η κριτική του κυβερνητικού εκπροσώπου και για τις οικονομικές εξαγγελίες που ενδέχεται να κάνει ο πρώην πρωθυπουργός. Ο κ. Μαρινάκης υπενθύμισε τη φορολογική πολιτική της περιόδου 2015-2019, σημειώνοντας ότι επί κυβέρνησης Τσίπρα επιβλήθηκαν ή αυξήθηκαν περισσότεροι από 30 φόροι.

Άδωνις: Παλιόπαιδο ο Τσίπρας!

Αναφορικά με την ομιλία του Τσίπρα, η οποία θα προηγηθεί αυτής του πρωθυπουργού, ο υπουργός Υγείας είπε: «Μου δείχνει για άλλη μια φορά, ότι δεν έχει νόημα κάποιος να επενδύσει στο rebranding του Τσίπρα. Πάντα ένα παλιόπαιδο ήταν, παλιόπαιδο παραμένει. Η ΔΕΘ έχει κάποιους κανόνες, οι οποίοι τήρουνται απαρέγκλιτα εδώ και 70 χρόνια. Δεν έχει σκεφτεί κανείς να τους παραβιάσει… το κάνει πρώτος ο Αλέξης Τσίπρας γιατί είναι ένα παλιόπαιδο».

Σχετικά με τις δημοσκοπήσεις που δείχνουν το κόμμα του Τσίπρα δεύτερο με ποσοστό γύρω στο 17%, ο κ. Γεωργιάδης σχολίασε: «Ο κ. Τσίπρας μαζεύει αυτούς που άφησε το 2023… είναι αυτό επιτυχία; Το ποσοστό θα το δούμε στην κάλπη. Δεν υποτιμώ και δεν αγνοώ κανέναν. Απλώς σχολιάζω αυτά που βλέπω. Ο κ. Τσίπρας έφυγε από την ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ ως αποτυχημένος γιατί πήρε 17,7%, άρα εάν πάρει τώρα 17,7% παραμένει αποτυχημένος».

Ο υπουργός Υγείας άσκησε σκληρή κριτική και στον πρόεδρο του ΠΑΣΟΚ, Νίκο Ανδρουλάκη, με αφορμή τη δημοσκοπική εικόνα του κόμματος.

Σε αυτό το σημείο αναδύεται η έννοια της εκκλησιαστικής διπλωματίας: Μια μορφή μη κρατικής διεθνούς δράσης που δεν διαθέτει στρατιωτικό εξαναγκασμό ή οικονομικές κυρώσεις, αλλά στηρίζεται στην πνευματική αυθεντία, στην κανονική και ιστορική νομιμοποίηση, στα υπερεθνικά δίκτυα, στη διασπορά, στον πολιτισμό και στην ικανότητα δημιουργίας σχέσεων εμπιστοσύνης. Η εκκλησιαστική διπλωματία μπορεί να λειτουργήσει ως ήπια ισχύς· μπορεί όμως και να μετατραπεί σε πεδίο ανταγωνισμού, όταν εκκλησιαστικοί θεσμοί ή θρησκευτικά σύμβολα εντάσσονται σε κρατικές γεωπολιτικές στρατηγικές.

Θρησκευτική και εκκλησιαστική διπλωματία

Η θρησκευτική διπλωματία αποτελεί τον ευρύτερο όρο. Περιλαμβάνει την αξιοποίηση της θρησκευτικής πίστεως, των θρησκευτικών κοινοτήτων και του διαθρησκειακού διαλόγου για την πρόληψη συγκρούσεων, τη διαμεσολάβηση, την ειρηνευτική διαδικασία ή την ενίσχυση της διεθνούς συνεργασίας. Μπορεί να ασκείται από κράτη, διεθνείς οργανισμούς, μη κυβερνητικούς φορείς ή άτυπα δίκτυα προσωπικοτήτων.

Η εκκλησιαστική διπλωματία είναι ειδικότερη. Αφορά τη θεσμική διεθνή δράση συγκεκριμένων Εκκλησιών, Πατριαρχείων, εκκλησιαστικών οργανισμών και κανονικών εκπροσώπων τους. Η νομιμοποίησή της δεν προέρχεται από την κρατική κυριαρχία αλλά από την εκκλησιαστική τάξη, την αποστολική και ιστορική συνέχεια, την ποιμαντική ευθύνη και την αναγνωρισμένη πνευματική παρουσία. Για τον λόγο αυτό δεν πρέπει να ταυτίζεται ούτε με την κρατική διπλωματία ούτε με μια τεχνική δημοσίων σχέσεων.

Ανάλογη διάκριση απαιτείται από την πολιτιστική διπλωματία. Η τελευταία αξιοποιεί τη γλώσσα, την τέχνη, την εκπαίδευση και την πολιτιστική κληρονομιά για τη δημιουργία σχέσεων και θετικών αντιλήψεων. Η εκκλησιαστική διπλωματία ασφαλώς διαθέτει πολιτισμική διάσταση, αλλά ο πυρήνας της είναι θεσμικός, κανονικός, εκκλησιολογικός και ποιμαντικός. Εάν αποκοπεί από αυτόν τον πυρήνα, κινδυνεύει να εκφυλιστεί σε εργαλειακή χρήση της Εκκλησίας για αλλότριους σκοπούς.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο ως υπερεθνικός εκκλησιαστικός δρών

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο κατέχει ιδιαίτερη θέση μέσα στην Ορθόδοξη Εκκλησία ως Πρώτος Θρόνος και πρώτος μεταξύ ίσων. Η θέση αυτή δεν πρέπει να ερμηνεύεται με όρους κοσμικής υπερεξουσίας. Συνδέεται με συγκεκριμένες κανονικές αρμοδιότητες, ιστορικά προνόμια, ευθύνη διακονίας της πανορθόδοξης ενότητας και διεθνή συμβολική ακτινοβολία.

Η διαχρονική παρουσία του στην Κωνσταντινούπολη, η ποιμαντική του ευθύνη σε κοινότητες της διασποράς και η συμμετοχή του στον διαχριστιανικό και διαθρησκειακό διάλογο του προσδίδουν έναν πραγματικά υπερεθνικό χαρακτήρα. Η δράση του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος απέδειξε ότι ένας εκκλησιαστικός θεσμός μπορεί να εισαγάγει ηθικά και θεολογικά κριτήρια σε μια παγκόσμια συζήτηση, να συνεργάζεται με πανεπιστήμια, κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμούς και να διαμορφώνει συνειδήσεις χωρίς να διαθέτει μέσα καταναγκασμού.

Αυτό είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα ήπιας ισχύος: Επιρροή μέσω κύρους, συνέπειας, πειθούς και ηθικής αξιοπιστίας. Παρόμοια λειτουργία μπορούν να έχουν οι πρωτοβουλίες για την ειρήνη, την προστασία των χριστιανικών μνημείων, την ελευθερία της θρησκευτικής συνειδήσεως και τη συνύπαρξη των λαών. Η Εκκλησία δεν υποκαθιστά την κρατική διπλωματία· μπορεί όμως να δημιουργεί δίαυλους επικοινωνίας εκεί όπου η επίσημη πολιτική συναντά καχυποψία ή αδυναμία.

Η Ουκρανία: το “Russkiy Mir”

Η ουκρανική εκκλησιαστική κρίση ανέδειξε με τον εντονότερο τρόπο τη διασταύρωση κανονικού δικαίου, εθνικής ταυτότητας, πολιτικής κυριαρχίας και γεωπολιτικού προσανατολισμού. Η χορήγηση του Τόμου Αυτοκεφαλίας στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας το 2019 δεν παρέμεινε στο επίπεδο μιας εσωτερικής εκκλησιαστικής πράξεως. Εντάχθηκε σε ένα περιβάλλον οξύτατης σύγκρουσης μεταξύ Κιέβου και Μόσχας και προκάλεσε βαθύτατη ρήξη στις σχέσεις του Οικουμενικού και του Πατριαρχείου Μόσχας.

Η εξέλιξη αυτή δεν επιτρέπει απλουστεύσεις. Οι Εκκλησίες δεν είναι μηχανικά παραρτήματα κρατών, ούτε κάθε κανονική απόφαση αποτελεί προϊόν γεωπολιτικού σχεδιασμού. Ωστόσο, οι εκκλησιαστικές δικαιοδοσίες επηρεάζουν τη συγκρότηση συλλογικών ταυτοτήτων και μπορούν να αποκτήσουν στρατηγική σημασία όταν συνδέονται με ζητήματα ανεξαρτησίας, εθνικής μνήμης και διεθνούς ευθυγράμμισης.

Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η ιδεολογική χρήση του “Ρωσικού Κόσμου” – του Russkiy Mir. Η έννοια προβάλλει έναν κοινό ιστορικό και πολιτισμικό χώρο που συγκροτείται γύρω από τη ρωσική γλώσσα, την κοινή μνήμη και την Ορθοδοξία. Ως πολιτισμικός δεσμός δεν είναι καθεαυτή προβληματική. Όταν όμως μετατρέπεται σε νομιμοποιητικό πλαίσιο πολιτικής επιρροής, εδαφικών αξιώσεων ή αμφισβήτησης της κυριαρχίας άλλων λαών, η θρησκευτική παράδοση εργαλειοποιείται και η εκκλησιαστική μαρτυρία υποτάσσεται στη γεωπολιτική σκοπιμότητα.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται η διπλή φύση της θρησκευτικής ισχύος. Η ίδια γλώσσα της πίστεως μπορεί να οικοδομήσει συμφιλίωση ή να ενισχύσει αποκλειστικές ταυτότητες. Η ίδια ιστορική μνήμη μπορεί να υπηρετήσει την κοινή αυτογνωσία ή να γίνει μηχανισμός πολιτικής κινητοποίησης. Για τον λόγο αυτό χρειάζεται θεολογική διάκριση και αναλυτική ακρίβεια, ιδίως όταν χρησιμοποιούνται έννοιες όπως “υβριδική επιρροή”. Δεν αποτελεί κάθε εκκλησιαστική παρέμβαση υβριδική απειλή· τέτοιος χαρακτηρισμός δικαιολογείται μόνο όταν η θρησκευτική επιρροή εντάσσεται αποδεδειγμένα σε συντονισμένη στρατηγική κρατικού καταναγκασμού, παραπληροφόρησης ή αποσταθεροποίησης.

Ανατολική Μεσόγειος: χώρος κρίσεων και δικτύων

Στην Ανατολική Μεσόγειο η εκκλησιαστική διπλωματία αποκτά ιδιαίτερο περιεχόμενο. Στην περιοχή συνυπάρχουν το Οικουμενικό Πατριαρχείο, τα πρεσβυγενή Πατριαρχεία Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων, οι Εκκλησίες Ελλάδος και Κύπρου, αρχαίες χριστιανικές κοινότητες της Μέσης Ανατολής και ισχυρά δίκτυα διασποράς. Η παρουσία τους τέμνεται με τον ελληνοτουρκικό ανταγωνισμό, το Κυπριακό, τους πολέμους στη Μέση Ανατολή, την προστασία των προσκυνημάτων, τις μεταναστευτικές πιέσεις και την καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η γεωπολιτική αξία αυτών των δικτύων δεν πρέπει να μετράται σαν να επρόκειτο για συμμαχίες στρατιωτικής ισχύος. Η σημασία τους βρίσκεται στην κοινωνική τους γείωση, στην πρόσβαση σε τοπικές κοινότητες, στη διατήρηση ιστορικής μνήμης και στην ικανότητα να μεταφέρουν μηνύματα πέρα από τα επίσημα κρατικά κανάλια. Τα Πατριαρχεία μπορούν να λειτουργήσουν ως φορείς διαλόγου και ανθρωπιστικής συνεργασίας, αλλά παραμένουν ταυτόχρονα ευάλωτα σε πολιτικές πιέσεις, δημογραφική αποδυνάμωση και ανταγωνισμούς δικαιοδοσίας.

Για τον Ελληνισμό, η Ορθοδοξία αποτελεί σημαντικό στοιχείο πολιτιστικής εγγύτητας με λαούς των Βαλκανίων, της Μαύρης Θάλασσας και της Μέσης Ανατολής. Η εγγύτητα αυτή δεν δημιουργεί αυτόματα κοινά γεωπολιτικά συμφέροντα. Ο Ορθόδοξος κόσμος δεν είναι ενιαίο πολιτικό μπλοκ: περιλαμβάνει διαφορετικά κράτη, εθνικές παραδόσεις και στρατηγικούς προσανατολισμούς. Επομένως, η επίκληση μιας γενικής “ορθόδοξης συμμαχίας” είναι αναλυτικά αδύναμη και πολιτικά επικίνδυνη. Αντίθετα, τα υπαρκτά εκκλησιαστικά και πολιτισμικά δίκτυα μπορούν να υποστηρίξουν στοχευμένες συνεργασίες, εφόσον γίνονται με σεβασμό στην αυτονομία των Εκκλησιών και στο διεθνές δίκαιο.

Αυθεντική εκκλησιαστική διπλωματία

Η θετική αποτίμηση της εκκλησιαστικής διπλωματίας δεν πρέπει να οδηγεί σε εξιδανίκευση. Οι εκκλησιαστικοί θεσμοί δρουν μέσα στην ιστορία, επηρεάζονται από εθνικές αντιπαραθέσεις και ενίοτε φέρουν εσωτερικές αδυναμίες. Η πνευματική αυθεντία δεν είναι μόνιμο και ανεξάντλητο κεφάλαιο· ενισχύεται από τη συνέπεια λόγου και πράξεως και αποδυναμώνεται όταν η εκκλησιαστική φωνή ταυτίζεται άκριτα με κυβερνητικές επιλογές ή εθνικούς ανταγωνισμούς.

Πρώτη προϋπόθεση είναι, συνεπώς, η θεσμική αυτονομία. Η συνεργασία Εκκλησίας και πολιτείας σε ζητήματα πολιτιστικής κληρονομιάς, ανθρωπιστικής προστασίας ή διεθνούς διαλόγου μπορεί να είναι θεμιτή και ωφέλιμη. Δεν πρέπει όμως να καταλήγει σε υποκατάσταση της εκκλησιαστικής αποστολής από κρατικές σκοπιμότητες. Η Εκκλησία δεν καλείται να γίνει ένας ακόμη βραχίονας εξωτερικής πολιτικής, αλλά να προσφέρει τη δική της μαρτυρία, ακόμη και όταν αυτή είναι κριτική προς την κρατική ισχύ.

Δεύτερη προϋπόθεση είναι η κανονική ακρίβεια. Στον ορθόδοξο χώρο οι έννοιες της αυτοκεφαλίας, της δικαιοδοσίας, του πρωτείου και της συνοδικότητας δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως απλές μεταβλητές ενός γεωπολιτικού υποδείγματος. Διαθέτουν θεολογικό και κανονικό περιεχόμενο που απαιτεί εξειδικευμένη γνώση. Όταν οι αναλυτές αγνοούν αυτή τη διάσταση, κινδυνεύουν να ερμηνεύσουν κάθε εκκλησιαστική διαφορά ως σύγκρουση συμφερόντων και να χάσουν το πραγματικό βάθος του προβλήματος.

Τρίτη προϋπόθεση είναι η λογοδοσία. Κάθε διεθνής εκκλησιαστική πρωτοβουλία οφείλει να υπηρετεί την ειρήνη, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τη θρησκευτική ελευθερία και την προστασία των ευάλωτων κοινοτήτων. Η αξιοπιστία δεν κρίνεται από τον αριθμό των υψηλών συναντήσεων αλλά από το κατά πόσον αυτές παράγουν σχέσεις, προστατεύουν πρόσωπα και ανοίγουν πραγματικούς διαύλους επικοινωνίας.

Τι μπορεί να πράξει η Ελλάδα

Η Ελλάδα έχει συμφέρον να μελετήσει συστηματικά τη θρησκευτική γεωπολιτική, όχι για να εργαλειοποιήσει την Εκκλησία αλλά για να κατανοεί έναν παράγοντα που ήδη επηρεάζει το διεθνές περιβάλλον. Η Διπλωματική Ακαδημία, τα πανεπιστήμια, οι στρατιωτικές σχολές, τα ερευνητικά κέντρα και οι θεσμοί της Εκκλησίας μπορούν να αναπτύξουν προγράμματα επιμόρφωσης για τη θρησκεία, το κανονικό δίκαιο, την πολιτιστική κληρονομιά και τη διεθνή ασφάλεια.

Χρειάζεται επίσης ένας σταθερός θεσμικός μηχανισμός παρακολούθησης των εκκλησιαστικών εξελίξεων, με επιστημονικό και συμβουλευτικό χαρακτήρα. Ένας τέτοιος μηχανισμός θα μπορούσε να συνδέει θεολόγους, κανονικολόγους, διπλωμάτες, ιστορικούς και αναλυτές ασφαλείας, χωρίς να συγχέει τις αρμοδιότητές τους. Η πολιτεία οφείλει να σέβεται την εκκλησιαστική αυτονομία· η Εκκλησία, αντιστοίχως, οφείλει να διαφυλάσσει την πνευματική της ελευθερία από κομματικές ή εθνικιστικές χρήσεις.

Σε πρακτικό επίπεδο απαιτούνται διεθνή συνέδρια, δίκτυα νέων επιστημόνων, προγράμματα προστασίας μνημείων και χριστιανικών κοινοτήτων, συνεργασίες με τα Πατριαρχεία και δομές διαθρησκειακού διαλόγου. Παράλληλα, η ελληνική δημόσια διπλωματία μπορεί να αναδείξει την ορθόδοξη πολιτιστική κληρονομιά ως γλώσσα ειρήνης, οικολογικής ευθύνης και σεβασμού του ανθρώπινου προσώπου, όχι ως εργαλείο αντιπαράθεσης με άλλες θρησκείες ή πολιτισμούς.
Συμπέρασμα

Η Ορθόδοξη εκκλησιαστική διπλωματία αποτελεί διακριτή μορφή διεθνούς παρουσίας. Η ισχύς της δεν είναι κυριαρχική αλλά σχεσιακή: πηγάζει από την εμπιστοσύνη, την ιστορική συνέχεια, την πνευματική αυθεντία, την κανονική ευθύνη και τα δίκτυα ανθρώπων και θεσμών που υπερβαίνουν τα σύνορα. Ακριβώς γι’ αυτό μπορεί να συμβάλει στην ειρήνη, στη διαμεσολάβηση, στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς και στην οικοδόμηση ανθεκτικών κοινωνιών.

Η ίδια όμως δύναμη μπορεί να αλλοιωθεί όταν η Εκκλησία μετατρέπεται σε προέκταση κρατικής στρατηγικής ή όταν η πίστη χρησιμοποιείται για να νομιμοποιήσει ανταγωνισμούς ισχύος. Η ουσιαστική πρόκληση δεν είναι να αποκτήσει η Εκκλησία κοσμική ισχύ, αλλά να μεταφέρει στον διεθνή χώρο το ήθος της διακονίας, της αλήθειας και της καταλλαγής.

Στην ασταθή Ανατολική Μεσόγειο, η εκκλησιαστική διπλωματία μπορεί να αποτελέσει παράγοντα επικοινωνίας και σταθερότητας μόνο εφόσον παραμένει εκκλησιαστική: ελεύθερη από εργαλειοποιήσεις, κανονικά υπεύθυνη, θεολογικά θεμελιωμένη και ανοικτή στον διάλογο. Η αξία της δεν βρίσκεται στην υποκατάσταση της εξωτερικής πολιτικής, αλλά στην υπενθύμιση ότι η ασφάλεια των λαών δεν οικοδομείται μόνο με ισορροπίες φόβου. Οικοδομείται και με εμπιστοσύνη, δικαιοσύνη και σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

*Ο Αρχιμανδρίτης Βαρνάβας Σαράτσης είναι Υποψήφιος Διδάκτωρ Α.Π.Θ. – MSc Δημόσιας Διοίκησης (Εκκλησιαστικά Ιδρύματα και Οργανισμοί) – MSc Θρησκεία, Γεωπολιτική και Διεθνής Ασφάλεια – Αναλυτής Θρησκευτικής και Εκκλησιαστικής Διπλωματίας.

Στη συνέχεια, ο Ιρανός αξιωματούχος συμπλήρωσε με νόημα: «Δεν υπάρχει λόγος για τις χώρες να ανησυχούν για την Ισλαμική Δημοκρατία, εκτός εάν έχουν θέσει το έδαφος και τις υποδομές τους στη διάθεση των ΗΠΑ». Ο εκπρόσωπος του ιρανικού ΥΠΕΞ κατέστησε σαφές ότι η Τεχεράνη διατηρεί το δικαίωμα ανταπόδοσης απέναντι στα «επιτιθέμενα μέρη», ξεκαθαρίζοντας ότι η αντίδραση της χώρας θα είναι αποφασιστική.

«Σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, η στόχευση του σημείου προέλευσης και της πηγής οποιασδήποτε πράξης επιθετικότητας είναι νόμιμο δικαίωμα του Ιράν και δεν θα υπάρξει καμία επιείκεια όσον αφορά την υπεράσπιση της κυριαρχίας και της εδαφικής ακεραιότητας της χώρας» επεσήμανε χαρακτηριστικά. Παράλληλα, τόνισε την αδιαπραγμάτευτη στάση της ιρανικής ηγεσίας, δηλώνοντας: «Κανένας αξιωματούχος στην Ισλαμική Δημοκρατία δεν είναι διατεθειμένος να υποκύψει στις υπερβολικές απαιτήσεις των εχθρών».

Να σημειωθεί ότι υπάρχουν δημοσιεύματα ότι το Ιράν έχει δώσει διαβεβαιώσεις στην Κύπρο ότι δεν θα προχωρήσει σε κάποιο πλήγμα, αρκεί οι βρετανικές βάσεις να μην εμπλακούν αυτές σε πολεμική κλιμάκωση.

Το Ορμούζ

Αναφερόμενος στη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ, ο Μπαγαεΐ απέρριψε τους ισχυρισμούς περί πλήρους ομαλότητας και καθημερινής διακίνησης εκατομμυρίων βαρελιών πετρελαίου, χαρακτηρίζοντας τις σχετικές αναφορές «επικοινωνιακό και προπαγανδιστικό πόλεμο». Σε ό,τι αφορά την Αμυντική Συμφωνία της Μέκκας, ο ίδιος διέψευσε κατηγορηματικά ότι η Ισλαμική Δημοκρατία έχει δεχθεί οποιαδήποτε πρόσκληση για ένταξη στο συγκεκριμένο σχήμα.

Την ίδια ώρα, γνωστοποιήθηκε ότι ο υπουργός Εξωτερικών του Ομάν, Σαγίντ Μπαντρ Αλ-Μπουσάιντι, πραγματοποιεί επίσημη επίσκεψη στην Τεχεράνη την Τρίτη, όπου θα συναντηθεί με τον Ιρανό ομόλογό του, Αμπάς Αραγτσί, με επίκεντρο διμερή και περιφερειακά ζητήματα.

Όπως σημειώθηκε από την ιρανική πλευρά, «Το ταξίδι στοχεύει στην ενίσχυση της συνεργασίας Τεχεράνης-Μουσκάτ και στη συνέχιση των πολιτικών διαβουλεύσεων ως δύο παράκτια κράτη του Στενού του Ορμούζ, με στόχο την προώθηση της περιφερειακής ειρήνης και ασφάλειας»

Πιέζονται οι εταίροι του Ιράν

Οι εμπορικοί εταίροι του Ιράν αντιμετωπίζουν αυξανόμενο κίνδυνο καθώς οι ΗΠΑ προετοιμάζουν σαρωτικές κυρώσεις. Η Κίνα είναι ο μεγαλύτερος αγοραστής ιρανικού πετρελαίου και, ως εκ τούτου, εκτίθεται περισσότερο. Σύμφωνα με πληροφορίες, πάνω από το 80% των εξαγωγών πετρελαίου του Ιράν κατευθύνεται στην Κίνα, με κινεζικά διυλιστήρια να αγοράζουν ιρανικό αργό που υπόκειται σε κυρώσεις σε μειωμένες τιμές, μέσω πολύπλοκων δικτύων και πληρωμών σε γουάν.

Η Τουρκία εξακολουθεί να εξαρτάται οικονομικά από το Ιράν, με το διμερές εμπόριο να ανέρχεται σε περίπου 5-6 δισ. δολάρια ετησίως. Το Ιράν καλύπτει περίπου το 13% των εισαγωγών φυσικού αερίου της Τουρκίας, ενώ οι τουρκικές εξαγωγές προς το Ιράν ανέρχονται περίπου σε 3 δισ. δολάρια.

Το εμπόριο του Ιράκ με το Ιράν ξεπέρασε τα 10 δισ. δολάρια το 2025 και αφορά κυρίως ιρανικά τρόφιμα, καταναλωτικά προϊόντα και ενέργεια. Η Βαγδάτη καταβάλλει επίσης στο Ιράν, σύμφωνα με εκτιμήσεις, 4-5 δισ. δολάρια ετησίως για φυσικό αέριο που χρησιμοποιείται στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, γεγονός που ενδέχεται να δημιουργήσει προβλήματα λόγω των αμερικανικών κυρώσεων. Το Ομάν διατηρεί ισχυρούς οικονομικούς και διπλωματικούς δεσμούς με την Τεχεράνη. Το διμερές εμπόριο αγαθών έφτασε το 1,5 δισ. δολάρια το 2025, ενώ το Μουσκάτ έχει διαδραματίσει επί μακρόν σημαντικό διαμεσολαβητικό ρόλο μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ.

Το εμπόριο του Πακιστάν με το Ιράν βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε άτυπα κανάλια. Παρότι οι δύο χώρες επιδιώκουν να αυξήσουν το επίσημο διμερές εμπόριο στα 10 δισ. δολάρια, το ανεπίσημο εμπόριο εκτιμάται ότι ανέρχεται περίπου στα 4 δισ. δολάρια, γεγονός που καθιστά το Ισλαμαμπάντ ευάλωτο σε ενδεχόμενα αμερικανικά μέτρα.

Οι οικονομικοί δεσμοί της Ινδίας με το Ιράν έχουν μειωθεί σημαντικά υπό το καθεστώς των προηγούμενων αμερικανικών κυρώσεων, με το διμερές εμπόριο να υποχωρεί στα 1,63 δισ. δολάρια κατά το οικονομικό έτος 2025-26. Οι ινδικές εξαγωγές, κυρίως προϊόντα διατροφής, προστατεύονται σε μεγάλο βαθμό με το επιχείρημα του ανθρωπιστικού χαρακτήρα τους.

Η Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν ενισχύουν επίσης τους οικονομικούς δεσμούς τους με το Ιράν. Η Αρμενία εξαρτάται από το Ιράν για περίπου το 20% του εξωτερικού εμπορίου της και εφαρμόζει συμφωνία ανταλλαγής φυσικού αερίου με ηλεκτρική ενέργεια. Παράλληλα, το εμπόριο Αζερμπαϊτζάν-Ιράν αυξήθηκε κατά 4,5% το πρώτο εξάμηνο του 2026, αυξάνοντας την έκθεση και των δύο χωρών στον κίνδυνο ενδεχόμενων αμερικανικών κυρώσεων.

Ακυρώθηκε άσκηση λόγω Ιράν

Ο στρατός της Νότιας Κορέας ανακοίνωσε σήμερα ότι οι ΗΠΑ ακύρωσαν μια σημαντική κοινή άσκηση αμφίβιας απόβασης που επρόκειτο να διεξαχθεί τον επόμενο μήνα λόγω περιορισμών σχετικά με τη διαθεσιμότητα δυνάμεων, οι οποίες έχουν προκληθεί εξαιτίας του πολέμου με το Ιράν.

“Το Σώμα Πεζοναυτών των ΗΠΑ ενημέρωσε επίσημα τις δυνάμεις μας τον Ιούνιο ότι η ικανότητά του να αναπτύξει στρατεύματα στη διάρκεια των γυμνασίων Ssangyong φέτος θα ήταν περιορισμένη λόγω της κατάστασης στη Μέση Ανατολή”, δήλωσε ο εκπρόσωπος του νοτιοκορεατικού Σώματος Πεζοναυτών Χαν Σεούνγκ-τζεόν, σε συνέντευξη Τύπου.

Η Σεούλ και η Ουάσινγκτον συνεχίζουν τις διαβουλεύσεις τους σχετικά με την επανάληψη αυτής της αμφίβιας άσκησης, πρόσθεσε, χωρίς να δώσει διευκρινίσεις. Το Πεντάγωνο δεν απάντησε προς το παρόν σε αιτήματα του Γαλλικού Πρακτορείου για σχόλια.

Η ανακοίνωση γίνεται μία εβδομάδα αφότου ο Τραμπ αποφάσισε να περιορίσει το εύρος και τη διάρκεια των στρατιωτικών γυμνασίων που οι ΗΠΑ διεξάγουν κάθε χρόνο με τη Σεούλ για αντιμετώπιση δυνητικών απειλών από τη Βόρεια Κορέα, η οποία διαθέτει πυρηνικό όπλο. Ο Τραμπ είπε στη συνέχεια ότι θα συναντήσει φέτος τον Βορειοκορεάτη ηγέτη Κιμ Γιονγκ Ουν.

Η συνάντηση αυτή, που θα είναι η τέταρτη των δύο ανδρών, θα μπορούσε σύμφωνα με παρατηρητές να λάβει χώρα τον Νοέμβριο στο περιθώριο της συνόδου κορυφής του οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας Ασίας-Ειρηνικού (APEC) που θα διεξαχθεί στην Κίνα. Ο Τραμπ έδωσε, εξάλλου, την Τετάρτη μια ασυνήθιστη και πολύ συγκεκριμένη επίσημη εκτίμηση του βορειοκορεατικού πυρηνικού οπλοστασίου, εκτιμώντας πως η χώρα διαθέτει “57 πυρηνικά όπλα”. Ο Νοτιοκορεάτης υπουργός Άμυνας Αν Γκιου-μπακ διευκρίνισε την επομένη ενώπιον του κοινοβουλίου ότι η Σεούλ εκτιμά πως ο αριθμός των πυρηνικών όπλων που κατέχει η Βόρεια Κορέα είναι “από 80 έως 120”.

Νέες αιχμές Μπάρακ κατά Ισραήλ

Το ισραηλινό πλήγμα που σημειώθηκε την προηγούμενη εβδομάδα σε συριακή αεροπορική βάση ενδέχεται να αποτέλεσε πολιτική απόπειρα να «παρασυρθεί» η Τουρκία σε μια σύγκρουση, ενόψει των ισραηλινών εκλογών που είναι προγραμματισμένες για το φθινόπωρο, δήλωσε ο πρεσβευτής των ΗΠΑ στην Άγκυρα και ειδικός απεσταλμένος για τη Συρία, Τομ Μπάρακ, διατηρώντας υψηλούς τόνους κατά του Τελ Αβίβ για το συγκεκριμένο ζήτημα.

Μετά την επιδρομή στην αεροπορική βάση Αμπού αλ-Ντουχούρ, στη βορειοδυτική Συρία, ο Μπενιαμίν Νετανιάχου δήλωσε ότι η βάση επλήγη λόγω φόβων πως η Τουρκία επρόκειτο να εγκατασταθεί εκεί, δημιουργώντας απειλή για την ασφάλεια του Ισραήλ. Ισραηλινοί αναλυτές εκτίμησαν ότι η Άγκυρα σκόπευε να εγκαταστήσει στη βάση ραντάρ αεράμυνας και επιθετικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη.

Σε συνέντευξή του σε διαδικτυακή πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης, ο Μπάρακ χαρακτήρισε αβάσιμους αυτούς τους ισχυρισμούς, λέγοντας ότι στη συγκεκριμένη εγκατάσταση δεν υπήρχαν τουρκικά στρατιωτικά μέσα, ούτε η Άγκυρα σχεδίαζε να εγκατασταθεί στη βάση.

Ο Αμερικανός απεσταλμένος άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο το Ισραήλ να επιχειρούσε να «προκαλέσει τους Τούρκους», στο πλαίσιο μιας «πολύ επιθετικής, αλλά πολιτικά δημοφιλούς προεκλογικής τακτικής», ενόψει των γενικών εκλογών του Οκτωβρίου, στις δημοσκοπήσεις για τις οποίες ο Νετανιάχου εμφανίζεται να υστερεί.

Αμέσως μετά το ισραηλινό πλήγμα, ο Μπάρακ είχε δηλώσει ότι η Άγκυρα θα μπορούσε να είχε απογειώσει μαχητικά αεροσκάφη για να αναχαιτίσει τα ισραηλινά αεροσκάφη, κάτι που θα δημιουργούσε τον κίνδυνο μιας «αχρείαστης κλιμάκωσης». Το Σάββατο πήγε ακόμη πιο μακριά, υποστηρίζοντας ότι μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να είχε οδηγήσει ακόμη και σε «Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο». Στην ίδια συνέντευξη, ο Μπάρακ παρουσίασε και μια δεύτερη πιθανή εξήγηση για την ισραηλινή επιδρομή: να υπήρξε «πρόβλημα επικοινωνίας» μεταξύ του γραφείου του Νετανιάχου, των Ισραηλινών Ενόπλων Δυνάμεων (IDF) και της υπηρεσίας πληροφοριών Μοσάντ.

Ο υπουργός Άμυνας του Ισραήλ, Ισραέλ Κατζ, απέρριψε τις δηλώσεις του Μπάρακ με μια ασυνήθιστα έντονη ανακοίνωση, η οποία εκδόθηκε το απόγευμα του Σαββάτου, κατά τη διάρκεια του εβραϊκού Σαμπάτ.  «Ο Ερντογάν πιάστηκε με το χέρι στο βάζο με τα μπισκότα και αναγκάστηκε να υποχωρήσει», δήλωσε ο Κατζ, καταδικάζοντας την προσπάθεια, όπως είπε, να αποδοθούν πολιτικά κίνητρα στο ισραηλινό πλήγμα. Ο Ισραηλινός υπουργός Άμυνας επέκρινε επίσης τον Μπάρακ επειδή χαρακτήρισε τα Υψίπεδα του Γκολάν «κατεχόμενο» συριακό έδαφος. Τη Δευτέρα, πάντως, ο Αμερικανός διπλωμάτης ανασκεύασε τις τοποθετήσεις αυτές.

Τουρκία, Συρία και Ισραήλ

Η Τουρκία αποτελεί έναν από τους βασικούς υποστηρικτές της κυβέρνησης του νέου προέδρου της Συρίας, Άχμεντ αλ-Σάρα, του πρώην ισλαμιστή μαχητή που ηγήθηκε της επίθεσης των ανταρτών η οποία ανέτρεψε τον Μπασάρ αλ-Άσαντ τον Δεκέμβριο του 2024. Η Άγκυρα έχει προσφέρει στρατιωτική εκπαίδευση, εξοπλισμό και υλικοτεχνική υποστήριξη στη Δαμασκό, προκειμένου να συμβάλει στην ανοικοδόμηση των κρατικών θεσμών που διαλύθηκαν στη διάρκεια του σχεδόν 14ετούς εμφυλίου πολέμου της Συρίας, στον οποίο έχασαν τη ζωή τους περίπου μισό εκατομμύριο άνθρωποι.

Το Ισραήλ, ωστόσο, αντιμετωπίζει ως απειλή την κυβέρνηση του αλ-Σάρα, στην οποία κυριαρχεί η ισλαμιστική παράταξή του. Μετά την ανατροπή του Άσαντ, έχει πραγματοποιήσει εκτεταμένα πλήγματα στη Συρία, καταστρέφοντας μεγάλο μέρος των στρατιωτικών υποδομών του προηγούμενου καθεστώτος, ενώ έχει καταλάβει εκτάσεις στη νότια Συρία, χαρακτηρίζοντάς τες «ζώνη ασφαλείας».

Η Τουρκία, από την πλευρά της, εξακολουθεί να διατηρεί χιλιάδες στρατιώτες στη βόρεια Συρία, μετά τις επανειλημμένες στρατιωτικές επεμβάσεις της κατά τη διάρκεια του εμφυλίου. Το Ισραήλ αντιτίθεται στη δημιουργία τουρκικών στρατιωτικών υποδομών που θα μπορούσαν να περιορίσουν την ελευθερία κινήσεών του, ιδιαίτερα στον συριακό εναέριο χώρο.

Η αεροπορική βάση Αμπού αλ-Ντουχούρ βρίσκεται περίπου 70 χιλιόμετρα από τα τουρκικά σύνορα, στη βορειοδυτική επαρχία Ιντλίμπ της Συρίας, η οποία αποτέλεσε προπύργιο των ανταρτών κατά τη διάρκεια του εμφυλίου. Η βάση παρέμενε σε μεγάλο βαθμό εκτός λειτουργίας για περισσότερο από μία δεκαετία, αλλά βρισκόταν σε διαδικασία επανενεργοποίησης. Σύμφωνα με τουρκικά μέσα ενημέρωσης, τουρκική αντιπροσωπεία είχε επισκεφθεί τις εγκαταστάσεις για να επιθεωρήσει τις εργασίες μόλις λίγες ώρες πριν από τα ισραηλινά πλήγματα.

Οι σχέσεις μεταξύ του Ισραήλ και της Τουρκίας, η οποία διαθέτει τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό στο ΝΑΤΟ μετά τις ΗΠΑ, άρχισαν να επιδεινώνονται σημαντικά το 2024 εξαιτίας του πολέμου στη Γάζα, με την Άγκυρα να αναστέλλει το διμερές εμπόριο. Έκτοτε, οι διαφορές των δύο χωρών έχουν ενταθεί, ιδιαίτερα όσον αφορά τη Συρία.

«Μπούμερανγκ ο οικονομικός πόλεμος»

Ο πρόεδρος του ιρανικού κοινοβουλίου Μοχαμάντ Μπαγέρ Γαλιμπάφ προειδοποίησε χθες Κυριακή τις ΗΠΑ ότι ο «οικονομικός πόλεμος άνευ προηγουμένου» στον οποίο ετοιμάζονται να προχωρήσουν εναντίον του Ιράν, επιβάλλοντας ακόμη πιο σκληρές οικονομικές κυρώσεις στην Ισλαμική Δημοκρατία, θα πλήξει τελικά τις ίδιες.

Ο Τραμπ ανακοίνωσε την περασμένη Τετάρτη την πρόθεσή του να αυξήσει δραματικά την οικονομική πίεση στην Τεχεράνη, απειλώντας όσες χώρες παρέχουν «υποστήριξη» στην ιρανική οικονομία με οποιοδήποτε τρόπο, χωρίς ωστόσο να γίνει πιο συγκεκριμένος. Ο υπουργός Οικονομικών της κυβέρνησής του, ο Σκοτ Μπέσεντ, θα ενημερώσει τον Τύπο εντός της ημέρας για τα μέτρα, που χαρακτήρισε «τις πιο σκληρές κυρώσεις στην ιστορία».

Ιρανικά κρατικά ΜΜΕ φάνηκαν να αντιμετωπίζουν ψύχραιμα τις αμερικανικές απειλές. Οι ΗΠΑ προσπαθούν εδώ και χρόνια να προκαλέσουν ασφυξία στην ιρανική οικονομία κόβοντας όλους τους οικονομικούς δεσμούς του κόσμου με την Τεχεράνη, παρατήρησε το πρακτορείο ειδήσεων Tasnim, αλλά η χώρα «έμαθε να παρακάμπτει» τους αμερικανικούς περιορισμούς, είναι «πολύ ικανή» σε αυτό.

Ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί σημείωσε χθες ότι ο οικονομικός πόλεμος διεξάγεται εδώ και χρόνια από τις ΗΠΑ εναντίον της χώρας του κι αποτελεί μέρος των τακτικών εκφοβισμού τους, αλλά η Ισλαμική Δημοκρατία έχει μάθει πώς να τον αντιμετωπίζει. Παρά το εξελιγμένο σύστημα αποφυγής κυρώσεων όμως, η οικονομική ανάπτυξη του Ιράν βρίσκεται υπό αυξανόμενη πίεση τα τελευταία χρόνια. Τους τελευταίους μήνες, οι πολίτες είναι αντιμέτωποι με τρομακτικά μεγάλη αύξηση του πληθωρισμού.

Ο νέος επικεφαλής του συμβουλίου εθνικής ασφαλείας του Ιράν, ο Μοχσέν Ρεζαεΐ, προειδοποίησε μέσω της κρατικής τηλεόρασης χθες τις πετρελαιοεξαγωγικές χώρες της περιοχής να μην συμμετάσχουν στον αμερικανικό οικονομικό πόλεμο, διότι όποια το πράξει θα θεωρηθεί εχθρός και δεν θα επιτραπεί ούτε μια σταγόνα πετρελαίου της να περάσει από τον Κόλπο.

Όταν αναλάμβανε την εξουσία στην Τουρκία, ο Ερντογάν, παρουσιάσθηκε ως φιλοευρωπαίος. Είχε τότε χαρακτηρισθεί από τους ευκολόπιστους ως ισλαμοδημοκράτης. Η ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας κράτησε αρκετά χρόνια, αλλά σιγά-σιγά ξεκίνησαν τα αποκαλυπτήρια του καθεστώτος.

Είναι γνωστό ότι τα τελευταία χρόνια, υπάρχει μια στρατηγική που παραπέμπει σε νέο- ηγεμονικές λογικές, ως απόρροια και του μεγαλοϊδεατισμού του ιδίου του Ερντογάν. Επιδιώκει να καταστεί περιφερειακός παίκτης, μια υπερδύναμη στην περιοχή και αυτό προσπαθεί να το πετύχει διά πυρός και σιδήρου. Εξ’ ου και η αντιπαράθεση με το Ισραήλ, το οποίο έχει τις παρόμοιες επιδιώξεις. Η Άγκυρα, όχι τώρα, αλλά κι όταν επένδυε στην Ευρώπη ασκούσε αναθεωρητική πολιτική. Κατάφερνε ενίοτε να ισορροπεί μεταξύ Δύσης και Ανατολής καθώς οι δυτικοί και οι Ευρωπαίοι θέλουν, για πολλούς λόγους, ανοικτά κανάλια με την Άγκυρα.

Ο Τούρκος Πρόεδρος σε πρόσφατη συνέντευξή του στην εκπομπή “Al Muqabala” του Al Jazeera Arabic, θέλησε να στείλει ένα μήνυμα προς τις Βρυξέλλες. Με αλαζονικό τρόπο, ανέφερε ότι η ένταξη της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση «δεν αποτελεί πλέον προτεραιότητα» για την Άγκυρα, υποστηρίζοντας μάλιστα ότι από αυτή την εξέλιξη, «χαμένη θα είναι η Ευρώπη».

Τουρκία και ΕΕ

Η δήλωση αυτή διαψεύδει δημόσια τοποθέτηση του υπουργού Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν, ο οποίος είχε πει πως ο στόχος της Τουρκίας παραμένει η πλήρης ένταξη της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Είχε δε αναφέρει πως αυτό αποτελεί στρατηγικό στόχο της Άγκυρας, υπογραμμίζοντας ότι ο Ερντογάν «έχει επιδείξει ισχυρή βούληση προς αυτή την κατεύθυνση από την αρχή». Ο Φιντάν, τα ανέφερε αυτά όταν την Άγκυρα επισκέφθηκε, τον περασμένο Ιούλιο, αντιπροσωπεία της ΕΕ με Επιτρόπους.

Η πραγματικότητα είναι πως στην Άγκυρα γνωρίζουν πως δεν υπάρχουν πιθανότητες ένταξης. Ωστόσο από το σημείο που βρίσκονται σήμερα οι ευρωτουρκικές σχέσεις μέχρι την πλήρη ένταξη υπάρχουν πολλά στάδια, από τα οποία έχει να κερδίσει η Τουρκία. Πρωτίστως οικονομικά. Οι γέφυρες με την ΕΕ θα παραμείνουν επειδή εξυπηρετούνται και οι δυο πλευρές και στη βάση αυτή, επιδιώκεται να “κολλήσει” στις σχέσεις και το Κυπριακό. Η Άγκυρα, παρά τις άλλες γεωπολιτικές της προτεραιότητες, έχει λόγους να ενισχύει τα κανάλια με την ΕΕ.

Η Λευκωσία προσφεύγει στον ΟΗΕ για τον αγωγό 

Η Κυπριακή Δημοκρατία έθεσε στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών τις αντιρρήσεις της για το μνημόνιο Τουρκίας–”ΤΔΒΚ” σχετικά με τον σχεδιαζόμενο αγωγό φυσικού αερίου, λίγες ημέρες πριν από τη συνάντηση του Νίκου Χριστοδουλίδη με τον Τουφάν Ερχιουρμάν στις 26 Αυγούστου, υπό την αιγίδα του ΟΗΕ.

Η Μόνιμη Αντιπρόσωπος της Κυπριακής Δημοκρατίας στον ΟΗΕ, Μαρία Μιχαήλ, ζήτησε από τον Γενικό Γραμματέα Αντόνιο Γκουτέρες να μεταφέρει τις αντιρρήσεις της Λευκωσίας για το έργο. Η κυπριακή πλευρά υποστηρίζει ότι οι τουρκοκυπριακές αρχές δεν έχουν δικαίωμα να συνάπτουν διεθνείς συμφωνίες που αφορούν θαλάσσιες περιοχές τις οποίες διεκδικεί η Κυπριακή Δημοκρατία.

Στο επίκεντρο βρίσκεται ο σχεδιαζόμενος υποθαλάσσιος αγωγός που θα συνδέει το Αναμούρ της Τουρκίας με τον ηλεκτροπαραγωγικό σταθμό Τεκνέτσικ, κοντά στην Κερύνεια. Ο Τούρκος υπουργός Ενέργειας και Φυσικών Πόρων Αλπαρσλάν Μπαϊρακτάρ έχει αναφέρει ότι το έργο θα έχει συνολικό μήκος 101 χιλιομέτρων, περιλαμβάνοντας και τμήμα κάτω από τη Λεβαντίνη Θάλασσα.

Το μνημόνιο για το έργο υπεγράφη τον Ιούλιο μεταξύ της Τουρκίας και της “ΤΔΒΚ”. Σύμφωνα με την Άγκυρα, πρόκειται για ένα έργο ενεργειακής σύνδεσης της τουρκικής ηπειρωτικής χώρας με τη βόρεια Κύπρο. Η κίνηση της Λευκωσίας στον ΟΗΕ έρχεται σε μια κρίσιμη συγκυρία για το Κυπριακό. Στη συνάντηση της 26ης Αυγούστου αναμένεται να συζητηθούν τα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης, τα επόμενα βήματα της διαδικασίας, καθώς και η προοπτική μιας διευρυμένης διάσκεψης.

Συνομιλίες Συρίας και Ισραήλ στην Ιορδανία 

Η Συρία επιβεβαίωσε επισήμως ότι πραγματοποιήθηκε στην Ιορδανία συνάντηση υψηλού επιπέδου μεταξύ συριακής και ισραηλινής αντιπροσωπείας, υπό αμερικανική διαμεσολάβηση. Σύμφωνα με το συριακό πρακτορείο SANA, στη συριακή αντιπροσωπεία συμμετείχαν ο υπουργός Εξωτερικών Ασάαντ Χασάν αλ-Σιμπάνι, καθώς και οι επικεφαλής της Γενικής Υπηρεσίας Πληροφοριών και της Στρατιωτικής Υπηρεσίας Πληροφοριών. Από την ισραηλινή πλευρά συμμετείχαν ανώτατοι αξιωματούχοι των υπηρεσιών πληροφοριών.

Η συνάντηση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο των προσπαθειών αποκλιμάκωσης μετά τις πρόσφατες ισραηλινές επιθέσεις σε συριακό έδαφος και την αυξανόμενη ένταση στη νότια Συρία. Στόχος είναι η σταθεροποίηση της κατάστασης στη Συρία και η αποτροπή μιας ευρύτερης περιφερειακής κλιμάκωσης.

Στο επίκεντρο των συνομιλιών βρέθηκε η δημιουργία πρακτικών μηχανισμών για τον τερματισμό των ισραηλινών επιθέσεων, των επιχειρήσεων συλλήψεων και των στοχευμένων ενεργειών, καθώς και η επανέναρξη της διαπραγματευτικής διαδικασίας με στόχο την επίτευξη μιας συμφωνίας ασφαλείας.

Μια τέτοια συμφωνία, σύμφωνα με τη συριακή πλευρά, θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για μια ευρύτερη μελλοντική συμφωνία. Η Ουάσιγκτον έχει ήδη αναλάβει προσπάθεια δημιουργίας μηχανισμού επικοινωνίας και αποτροπής συγκρούσεων μεταξύ Τουρκίας, Ισραήλ και Συρίας.

Οι κόκκινες γραμμές της Δαμασκού

Κατά τη συνάντηση, η συριακή πλευρά υπογράμμισε ότι η Συρία είναι κυρίαρχο κράτος και έχει πλήρες δικαίωμα να ανασυγκροτήσει και να αναπτύξει τον εθνικό της στρατό, καθώς και να καθορίζει τις συμμαχίες και τις συνεργασίες της σύμφωνα με τα εθνικά της συμφέροντα. Η Δαμασκός ξεκαθάρισε ότι δεν πρόκειται να αποδεχθεί ρυθμίσεις ή μηχανισμούς που θα περιορίζουν αυτά τα κυριαρχικά δικαιώματα.

Παράλληλα, επανέλαβε τη θέση της ότι τα κατεχόμενα Υψίπεδα του Γκολάν αποτελούν συριακό έδαφος. Ωστόσο, σημείωσε ότι η συζήτηση για το τελικό καθεστώς του Γκολάν και την οριστική επίλυση του ζητήματος είναι πρόωρη στην παρούσα φάση. Ως άμεση προτεραιότητα η Συρία θέτει την αποχώρηση των ισραηλινών δυνάμεων στις γραμμές που υπήρχαν πριν από τις 8 Δεκεμβρίου 2024, καθώς και την επανενεργοποίηση και πλήρη εφαρμογή της Συμφωνίας Αποδέσμευσης του 1974.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η αναφορά στις σχέσεις Τουρκίας–Ισραήλ. Σύμφωνα με το SANA, οι συνομιλίες αφορούσαν και την ανάγκη γεφύρωσης των διαφορών των δύο χωρών, ώστε η ένταση μεταξύ Άγκυρας και Τελ Αβίβ να μην μεταφερθεί στο συριακό έδαφος.

Το ζήτημα έχει αποκτήσει ιδιαίτερη βαρύτητα μετά το ισραηλινό πλήγμα στην αεροπορική βάση του Αμπού αλ-Ντουχούρ. Η επίθεση προκάλεσε έντονη αντίδραση της Τουρκίας και αύξησε τις ανησυχίες για το ενδεχόμενο ενός απευθείας επεισοδίου μεταξύ των δύο χωρών στη Συρία. Ο Αμερικανός ειδικός απεσταλμένος για τη Συρία Τομ Μπάρακ έχει δηλώσει ότι η Ουάσιγκτον εργάζεται για τη δημιουργία μηχανισμού αποτροπής συγκρούσεων μεταξύ Τουρκίας, Ισραήλ και Συρίας.

Συμμετοχή της Συρίας στη Συμφωνία της Μέκκας;

Η Συρία δεν έχει αποφασίσει ακόμη εάν θα ενταχθεί στη Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας, την οποία έχουν υπογράψει η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν. Ο υπουργός Εξωτερικών της Συρίας Ασάαντ Χασάν αλ-Σιμπάνι δήλωσε κατά την επίσκεψή του στο Ισλαμαμπάντ ότι η Δαμασκός εξετάζει τις επιλογές της. Παράλληλα, χαρακτήρισε την Τουρκία βασικό εταίρο στις προσπάθειες ανοικοδόμησης της Συρίας, υπογραμμίζοντας τη σημασία των κοινών συνόρων των δύο χωρών.

Οι δηλώσεις έγιναν μετά τις επαφές του Σύρου υπουργού με Πακιστανούς αξιωματούχους, με αντικείμενο την περιφερειακή ασφάλεια και τη διμερή αμυντική συνεργασία. Η επίσκεψη του αλ-Σιμπάνι στο Πακιστάν είχε επίσης ως αντικείμενο τη διεύρυνση των διμερών σχέσεων και των περιφερειακών συνεργασιών.

Συρία: Η αναδίπλωση Μπάρακ

Ο πρέσβης των ΗΠΑ στην Τουρκία και ειδικός απεσταλμένος για τη Συρία και το Ιράκ, Τομ Μπάρακ, δήλωσε την Κυριακή ότι η πολιτική της Ουάσιγκτον για τα Υψίπεδα του Γκολάν παραμένει αμετάβλητη, ανασκευάζοντας προηγούμενες δηλώσεις του σύμφωνα με τις οποίες το Ισραήλ εξακολουθεί να κατέχει την περιοχή.

Ο Μπάρακ διευκρίνισε τη θέση του σε δήλωση στο Associated Press (AP), λίγες ημέρες μετά τις δηλώσεις του που φάνηκαν να έρχονται σε αντίθεση με τη θέση του προέδρου Τραμπ για την αμφισβητούμενη περιοχή και προκάλεσαν αντιδράσεις από Ρεπουμπλικανούς βουλευτές. Ο Μπάρακ δήλωσε ότι η αμερικανική πολιτική για τα Υψίπεδα του Γκολάν καθορίστηκε από τον Τραμπ το 2019 και έκτοτε δεν έχει αλλάξει.

«Η πολιτική των ΗΠΑ για το Γκολάν καθορίστηκε από τον πρόεδρο Τραμπ το 2019 και παραμένει αμετάβλητη», ανέφερε ο Μπάρακ στη δήλωσή του στο AP. Το Ισραήλ κατέλαβε τα Υψίπεδα του Γκολάν από τη Συρία κατά τον πόλεμο της Μέσης Ανατολής το 1967 και τα προσάρτησε το 1981.

Τα Ηνωμένα Έθνη και το μεγαλύτερο μέρος της διεθνούς κοινότητας θεωρούν την περιοχή κατεχόμενο συριακό έδαφος και δεν αναγνωρίζουν την ισραηλινή προσάρτηση. Το 2019, ο Τραμπ αναγνώρισε την ισραηλινή κυριαρχία του Γκολάν, ανατρέποντας δεκαετίες αμερικανικής πολιτικής. Ο Μπάρακ δήλωσε ότι η προηγούμενη αναφορά του στο Γκολάν ως «κατεχόμενου» αποτελούσε «περιγραφή του ιστορικού καθεστώτος της περιοχής» και «δεν συνιστούσε υιοθέτηση της θέσης των Ηνωμένων Εθνών».

Τι είχε δηλώσει αρχικά ο Μπάρακ την Παρασκευή

Σε συνέντευξή του την Παρασκευή, ο Μπάρακ δήλωσε ότι το Ισραήλ «εξακολουθεί» να κατέχει τα Υψίπεδα του Γκολάν, παραβιάζοντας τα ψηφίσματα του ΟΗΕ. «Λέγοντας αυτό, στο Γκολάν με τη Συρία, εξακολουθούν να κατέχουν το Γκολάν, ενάντια στα ψηφίσματα του ΟΗΕ, ενάντια σε ολόκληρη τη διεθνή τάξη, η οποία έχει πει ότι το Γκολάν ανήκει στη Συρία», δήλωσε στη συνέντευξη.

Ο Μπάρακ εξήγησε ότι χρησιμοποίησε το Γκολάν ως παράδειγμα για να υποστηρίξει την άποψη ότι «εδάφη που καταλαμβάνονται διά της βίας παραμένουν αντικείμενο αμφισβήτησης για γενιές». Το σχόλιο έγινε στο πλαίσιο της εξήγησής του για τους λόγους που δεν αναμένει ισραηλινή προσάρτηση στο νότιο Λίβανο, όπου οι ισραηλινές δυνάμεις κατέχουν τμήματα της χώρας μετά τον τελευταίο πόλεμο μεταξύ Ισραήλ και Χεζμπολάχ.

Επικρίνουν τον Μπάρακ

Ο Ρεπουμπλικάνος γερουσιαστής της Φλόριντα Ρικ Σκοτ έγραψε στην πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης X ότι ο Μπάρακ φαίνεται να «ξέχασε» την αναγνώριση από τον Τραμπ της ισραηλινής κυριαρχίας επί των Υψιπέδων του Γκολάν. «Φαίνεται ότι ο πρέσβης το ξέχασε ή δεν έκανε την έρευνά του, οπότε ιδού μια υπενθύμιση», έγραψε ο Σκοτ, κοινοποιώντας το εκτελεστικό διάταγμα του Τραμπ για τα Υψίπεδα του Γκολάν. «Ο πρόεδρος Τραμπ έχει καταστήσει σαφή εδώ και χρόνια την κυριαρχία του Ισραήλ επί των Υψιπέδων του Γκολάν!», πρόσθεσε.

Η ακροδεξιά σχολιάστρια Λόρα Λούμερ κάλεσε τον Μπάρακ να παραιτηθεί. Σε ανάρτησή της στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στην οποία κοινοποίησε τη διακήρυξη του Τραμπ του 2019 για το Γκολάν, έγραψε: «Θα πρέπει να παραιτηθεί λόγω της έλλειψης κατανόησης της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής».

Ο Μπάρακ για τις συνομιλίες Ισραήλ-Λιβάνου

Ο Μπάρακ αναφέρθηκε επίσης στις επικρίσεις που προκάλεσαν δηλώσεις του σχετικά με τις συνεχιζόμενες διαπραγματεύσεις μεταξύ Ισραήλ και Λιβάνου για την ισραηλινή αποχώρηση και τον αφοπλισμό της Χεζμπολάχ. Είχε δηλώσει ότι «δύο άνθρωποι λείπουν από εκείνο το τραπέζι των διαπραγματεύσεων: η Χεζμπολάχ και το Ιράν», προκαλώντας εικασίες ότι η Τεχεράνη και η Χεζμπολάχ θα έπρεπε, κατά την άποψή του, να συμμετάσχουν στις συνομιλίες που υποστηρίζονται από τις ΗΠΑ.

Ο Μπάρακ δήλωσε την Κυριακή ότι οι ΗΠΑ δεν διαπραγματεύονται με τη Χεζμπολάχ, αλλά ότι με την αναφορά του επισήμαινε πως «τα συγκεκριμένα όπλα παρέχονται και χρηματοδοτούνται από το Ιράν», γεγονός που, όπως είπε, περιπλέκει τις διαπραγματεύσεις για την τύχη τους.

«Περιέγραφα τη δυσκολία του προβλήματος, δεν πρότεινα ένα νέο τραπέζι διαπραγματεύσεων», δήλωσε ο Μπάρακ στο AP, σημειώνοντας: «Η Χεζμπολάχ είναι χαρακτηρισμένη ως ξένη τρομοκρατική οργάνωση. Δεν διαπραγματευόμαστε μαζί της και τίποτα από όσα είπα δεν υποδηλώνει το αντίθετο».

Υπερασπίστηκε επίσης ξεχωριστές δηλώσεις του σχετικά με το ποιος θα μπορούσε να αντικαταστήσει την οικονομική στήριξη της Τεχεράνης προς τις σιιτικές κοινότητες στον νότιο Λίβανο, λέγοντας ότι η διατύπωση αυτών των ερωτημάτων «δεν προσδίδει νομιμοποίηση σε κανέναν».

Το ψήφισμα 497 του Συμβουλίου Ασφαλείας

Το ψήφισμα 497 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, που υιοθετήθηκε στις 17 Δεκεμβρίου 1981, χαρακτήρισε την απόφαση του Ισραήλ να επιβάλει τους νόμους, τη δικαιοδοσία και τη διοίκησή του στα Υψίπεδα του Γκολάν «άκυρη και χωρίς διεθνή νομική ισχύ». Στις 29 Απριλίου 2025, ο Σύρος υπουργός Εξωτερικών, αλ-Σιμπάνι, δήλωσε σε συνεδρίαση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ ότι το συριακό Γκολάν παραμένει υπό κατοχή και κάλεσε στην εφαρμογή του Ψηφίσματος 497 και στην αποχώρηση του Ισραήλ έως τη γραμμή της 4ης Ιουνίου 1967.

Το Ισραήλ κατέχει το μεγαλύτερο μέρος των συριακών Υψιπέδων του Γκολάν από το 1967. Μετά την πτώση του Άσαντ στα τέλη του 2024, το Ισραήλ δήλωσε ότι η συμφωνία απεμπλοκής του 1974 είχε καταρρεύσει και κατέλαβε τη συριακή «νεκρή ζώνη», καθώς και άλλες θέσεις, μεταξύ αυτών και τη συριακή πλευρά του όρους Ερμών.

Μέχρι την απόφαση του Τραμπ να υποστηρίξει την ισραηλινή διεκδίκηση, καμία χώρα δεν είχε αναγνωρίσει την περιοχή ως τμήμα του Ισραήλ. Η αναγνώριση προκάλεσε διεθνείς αντιδράσεις, ενώ ειδικοί στο διεθνές δίκαιο προειδοποίησαν ότι θα μπορούσε να υπονομεύσει την απαγόρευση απόκτησης εδαφών διά της βίας. Ο πρώην πρόεδρος Τζο Μπάιντεν δεν ανέτρεψε την πολιτική του Τραμπ για το Γκολάν κατά τη διάρκεια της θητείας του ενώ, η κυβέρνηση της Κολομβίας προσχώρησε πρόσφατα στις ΗΠΑ, υποστηρίζοντας την ισραηλινή διεκδίκηση στα Υψίπεδα του Γκολάν.

Το σχόλιο του Αλτάιλι

Ο δημοσιογράφος Φατίχ Αλτάιλι σχολιάζει με αιχμηρό τρόπο τις πρόσφατες δηλώσεις του Μπάρακ, σχετικά με τις προσπάθειες επίλυσης των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή. Ο Αλτάιλι αναφέρεται σε δηλώσεις του Μπάρακ κατά τη διάρκεια τηλεοπτικής εκπομπής, όπου ο Αμερικανός αξιωματούχος υπογράμμισε τη δυσκολία επίλυσης προβλημάτων που έχουν τις ρίζες τους σε χιλιάδες χρόνια ιστορίας.

«Δεν ξέρω αν έφτασαν στα αυτιά σας τα λόγια του Τομ Μπάρακ», γράφει ο Αλτάιλι, παραθέτοντας στη συνέχεια τη χαρακτηριστική αποστροφή του Αμερικανού πρέσβη: «57 προφήτες στάλθηκαν σε αυτή τη γεωγραφική περιοχή. Οι προφήτες δεν μπόρεσαν να το λύσουν, ο Θεός δεν μπόρεσε να το λύσει. Το να λύσουμε εμείς μέσα σε ενάμιση χρόνο αυτό που εκείνοι δεν κατάφεραν να λύσουν εδώ και χιλιάδες χρόνια, μάλλον είναι λίγο δύσκολο».

Ο Τούρκος δημοσιογράφος συνδέει τη δήλωση του Μπάρακ με μια αντίστοιχη συζήτηση που είχε ο ίδιος πριν από χρόνια με τον τότε υπουργό Εξωτερικών της Τουρκίας, Αχμέτ Νταβούτογλου. Όπως αναφέρει, η συζήτηση είχε γίνει σε δείπνο στο Λος Κάμπος του Μεξικού, όταν ο Νταβούτογλου προωθούσε τη θεωρία της «στρατηγικής εμβάθυνσης» της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής και εμφανιζόταν αισιόδοξος για τη δυνατότητα της Τουρκίας να συμβάλει στην επίλυση των προβλημάτων της Μέσης Ανατολής.

«Του είχα πει: “Μιλάτε για προβλήματα ηλικίας 2.500 ετών. Ισχυρίζεστε ότι θα τα λύσετε. Περίμενε, δηλαδή, η περιοχή 2.500 χρόνια να έρθει ο Αχμέτ Νταβούτογλου για να τα λύσει;”», γράφει ο Αλτάιλι. Σύμφωνα με τον ίδιο, η απάντηση του Νταβούτογλου ήταν «αρκετά φιλόδοξη», χωρίς ωστόσο να φτάνει στο επίπεδο της τοποθέτησης του Μπάρακ. «Τώρα ο Τομ Μπάρακ ανέβασε ακόμη περισσότερο τον πήχη», σχολιάζει χαρακτηριστικά.

Ο Αλτάιλι εστιάζει ιδιαίτερα στη φράση του Μπάρακ ότι «ο Θεός δεν μπόρεσε να το λύσει» και υποστηρίζει ότι με αυτόν τον τρόπο ο Αμερικανός αξιωματούχος αποδίδει σχεδόν «θεϊκές» διαστάσεις στην ισχύ των Ηνωμένων Πολιτειών. «Είπε: “Ο Θεός δεν μπόρεσε να το λύσει, πώς μπορούμε εμείς να το λύσουμε μέσα σε ενάμιση χρόνο;”», σημειώνει. Και προσθέτει: «Απέδωσε σχεδόν θεϊκές ιδιότητες στις Ηνωμένες Πολιτείες».

Ο Τούρκος δημοσιογράφος χαρακτηρίζει τη διατύπωση «κάπως βαριά» και στη συνέχεια στρέφει την κριτική του προς την αντιμετώπιση που, όπως υποστηρίζει, θα είχε μια τέτοια δήλωση εάν προερχόταν από Τούρκο πολίτη. «Αν το έλεγε αυτό οποιοσδήποτε Τούρκος πολίτης, τώρα θα είχε μπλέξει άσχημα και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης θα είχε γίνει στόχος σφοδρών επιθέσεων», αναφέρει.

Καταλήγει, δε, με σαφή αιχμή για την αμερικανική επιρροή στην Τουρκία: «Όταν όμως το λέει ο Αμερικανός πρέσβης, φαίνεται πως δεν συμβαίνει τίποτα. Ακόμη και η σύγκριση της ισχύος μιας χώρας με τον Θεό μπορεί, απ’ ό,τι φαίνεται, να γίνει ανεκτή»!

Το δεύτερο σκέλος των εναέριων ουκρανικών επιθέσεων είχε στόχο, τις τεράστιες αποθήκες Wildberries – το ρωσικό αντίστοιχο της Amazon. Οι αποθήκες αυτές είναι η σπονδυλική στήλη του ρωσικού λιανικού εμπορίου, αφού διανέμει σ’ όλη τη Ρωσία εκατοντάδες χιλιάδες προϊόντα μικρομεσαίων ρωσικών εταιρειών. Οι αποθήκες αυτές, ως πολιτικές εγκαταστάσεις, δεν διέθεταν αεράμυνα. Επίσης, όπως και τα διυλιστήρια, ήταν από τη φύση τους εύφλεκτες, άρα εύκολος στόχος για τα ουκρανικά drones.

Αν και το Κίεβο επικαλέστηκε ως δικαιολογία των επιθέσεών του ότι τα Wildberries πουλούσαν και προϊόντα διπλής χρήσης (πολιτικής και στρατιωτικής), ο πραγματικός λόγος ομολογήθηκε στη συνέχεια: Οι Ουκρανοί επεδίωξαν με αυτόν τον τρόπο αφενός να κάνουν τον μέσο Ρώσο να νοιώσει το κόστος του πολέμου, αφετέρου να πλήξουν τη ρωσική οικονομία στην εφοδιαστική αλυσίδα. Προσδοκούσαν πως με αυτές τις επιθέσεις θα πυροδοτούσαν την κοινωνική δυσαρέσκεια και ως εκ τούτου θα αποσταθεροποιούσαν το καθεστώς Πούτιν, ή τουλάχιστον θα πυροδοτούσαν στη Ρωσία ένα κίνημα εναντίον του πολέμου.

Το τρίτο σκέλος της ουκρανικής επίθεσης ήταν εναντίον εμπορικών πλοίων (δεξαμενόπλοια και ξηρού φορτίου) που προσέγγιζαν ή απέπλεαν από ρωσικά λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας. Εγκλωβισμένα (κυρίως στη Θάλασσα του Αζόφ) και ανυπεράσπιστα απέναντι στα ουκρανικά drones, τα οποία καθοδηγούνταν στους στόχους τους με βάση δυτικές επιχειρησιακές πληροφορίες, περίπου 100 εμπορικά πλοία (με ρωσική και άλλη σημαία), ίσως και περισσότερα, υπέστησαν ζημιές και ορισμένα βυθίστηκαν.

Με το ίδιο νόμισμα

Η 40ήμερη ουκρανική εκστρατεία του Ζελένσκι –όπως ήταν εξαρχής προφανές– δεν έφερε το προσδοκώμενο αποτέλεσμα. Η Μόσχα, όχι μόνο δεν ζήτησε διαπραγματεύσεις για κατάπαυση του πυρός, αλλά σκλήρυνε τις στάση της και κλιμάκωσε τις δικές της επιθέσεις. Στο σημείο αυτό πρέπει να σημειώσω πως σε ό,τι αφορά στις επιθέσεις εναντίον ενεργειακών εγκαταστάσεων, την αρχή είχαν κάνει οι Ρώσοι, όταν τον περασμένο χειμώνα είχαν επιτεθεί συστηματικά σε ηλεκτρικούς σταθμούς της Ουκρανίας, γεγονός που είχε καταστήσει το βίο αβίωτο ειδικά για τους κατοίκους του Κιέβου.

Σε ό,τι, όμως, αφορά στις επιθέσεις εναντίον μεγάλων αποθηκών λιανικού εμπορίου, εμπορικών πλοίων και λιμενικών εγκαταστάσεων, την αρχή την έκαναν οι Ουκρανοί. Ας σημειωθεί ότι η επίθεση σε αποθήκες λιανικού εμπορίου θεωρείται έγκλημα πολέμου. Την αρχή έκαναν οι Ουκρανοί και με τις επιθέσεις σε εμπορικά πλοία, παρότι υπήρχε αμοιβαία δέσμευση να μην εμποδίζεται το θαλάσσιο εμπόριο στη Μαύρη Θάλασσα. Κρίνοντας εκ του αποτελέσματος, η κλιμάκωση εκ μέρους του Κιέβου έχει μετατραπεί σε μπούμεραγκ.

Όπως ήταν προφανές πως θα συμβεί, οι Ρώσοι απάντησαν με το ίδιο νόμισμα και επειδή διαθέτουν μεγαλύτερη δύναμη πυρός, το κόστος που υφίσταται η Ουκρανία από τις ρωσικές επιθέσεις είναι πολλαπλάσιο από το ρωσικό κόστος και κυρίως είναι μεσοπρόθεσμα μη βιώσιμο. Οι Ρώσοι έχουν το τελευταίο διάστημα καταστρέψει πολλές εκατοντάδες βενζινάδικα κυρίως στην ανατολική πλευρά του Δνείπερου, αλλά όχι μόνο. Κυρίως όσα βενζινάδικα βρίσκονταν στις μεγάλες οδικές αρτηρίες. Με τον τρόπο αυτό έχουν καταστήσει δυσχερείς τις κινήσεις οχημάτων από την ανατολική στη δυτική Ουκρανία. Παραλλήλως, οι Ρώσοι καταστρέφουν για πρώτη φορά ατμομηχανές και σιδηροδρομικούς κόμβους, δυσχεραίνοντας σε πολύ μεγάλο βαθμό τη μεταφορά, όχι μόνο εμπορικών φορτίων, αλλά και πολεμικών εφοδίων και στρατιωτικών μονάδων στα μέτωπα.

Η καταστροφή των λιμένων

Το σημαντικότερο απ’ όλα, όμως, είναι ότι οι Ρώσοι πραγματοποιούν συστηματικούς βομβαρδισμούς στα λίγα ουκρανικά λιμάνια στη Μαύρη Θάλασσα και κυρίως σ’ αυτό της Οδησσού, από όπου διακινείται ο κύριος όγκος του ουκρανικού εξωτερικού εμπορίου. Οι λιμενικές εγκαταστάσεις έχουν σε πολύ μεγάλο βαθμό υποστεί ζημιές και έχουν βγει εκτός λειτουργίας, ενώ περίπου 80 εμπορικά πλοία που βρίσκονταν σε ουκρανικά λιμάνια, ή τα προσέγγιζαν ή είχαν αποπλεύσει από αυτά, δέχθηκαν ρωσικές επιθέσεις με αποτέλεσμα να υποστούν τεράστιες ζημιές και ορισμένα να βυθιστούν. Το πρακτικό αποτέλεσμα είναι ότι σχεδόν κανένα εμπορικό πλοίο δεν προσεγγίζει πλέον τα ουκρανικά λιμάνια.

Αυτό που συνέβαινε ήταν ότι πολλά εμπορικά πλοία έφταναν στην Οδησσό, μεταφέροντας δυτικά όπλα, πυρομαχικά και φόρτωναν κυρίως αγροτικά προϊόντα και σιδηρομετάλλευμα για εξαγωγή. Επειδή βρισκόμαστε και σε εποχή που πραγματοποιούνται οι μεγάλες εξαγωγές αγροτικών προϊόντων και τα συσσωρευμένα σιτηρά, καλαμπόκι κλπ έχουν εγκλωβιστεί στα χωράφια, τα περισσότερα εξ αυτών θα καταστραφούν από βροχές και τρωκτικά. Μόνο ένα μικρό μέρος τους μπορεί να προωθηθεί στις διεθνείς αγορές μέσω της Ρουμανίας. Αυτό θα επιδεινώσει την ήδη δραματική δημοσιονομική κατάσταση της Ουκρανίας.

Δεδομένου ότι τα σιτηρά, το καλαμπόκι κλπ της Ουκρανίας και της Ρωσίας είναι αυτά που κυρίως τροφοδοτούν τις διεθνείς αγορές, πιθανότατα να εκδηλωθεί επισιτιστική κρίση, ειδικά στην Αφρική. Αν και οι Ρώσοι αντιμετωπίζουν επίσης πρόβλημα με τη διακίνηση και πετρελαίου και σιτηρών μέσω της Μαύρης Θάλασσας, σε αντίθεση με τους Ουκρανούς έχουν –λόγω της γεωγραφίας– εναλλακτικές λύσεις. Ως εκ τούτου, το δικό τους κόστος από αυτή την κατάσταση είναι πολύ μικρότερο από το αντίστοιχο του Κιέβου.

Οι Ουκρανοί έχουν αρχίσει να χρησιμοποιούν κάποια μικρά λιμάνια στο Δούναβη (είναι ρουμανο-ουκρανικό σύνορο), αλλά η δυνατότητα εξαγωγών από αυτά είναι σχετικά περιορισμένη και επιπλέον τα πλοία στο Δούναβη είναι ευάλωτα σε επιθέσεις από ρωσικά drones. Το ενδεχόμενο να χρησιμοποιηθούν ρουμανικά μαχητικά για να καταρρίψουν ρωσικά drones θα καθιστούσε τα ρουμανικά αεροσκάφη στόχο των ρωσικών μαχητικών, όπως και της ρωσικής αεράμυνας, με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Ούτε είναι εύκολο ουκρανικά σιτηρά να μεταφερθούν με φορτηγίδες στο ρουμανικό λιμάνι της Κωστάντζας για να εξαχθούν από εκεί στις διεθνείς αγορές. Εκτός των τεχνικών δυσκολιών είναι και το γεγονός ότι οι Ρώσοι έχουν καταστρέψει τις δύο γέφυρες (την παραθαλάσσια Ζατόκα και βορειότερα τη Μαγιάκι) που συνδέουν την κυρίως Ουκρανία με το νοτιοδυτικό τμήμα της που τελειώνει στο Δούναβη. Με άλλα λόγια, το Κίεβο δεν έχει αξιόλογες εναλλακτικές λύσεις και για τις εισαγωγές και για τις εξαγωγές. Ουσιαστικά έχει παραμείνει η Μολδαβία και η δυτική πύλη προς την Πολωνία.

Μπούμεραγκ η 40ήμερη εκστρατεία

Το συμπέρασμα από τα παραπάνω είναι ότι η κλιμάκωση που δρομολόγησε ο Ζελένσκι και οι δυτικοί σύμμαχοί του έχει γυρίσει μπούμεραγκ. Η δε φιλολογία στα δυτικά συστημικά Μίντια ότι με τις ουκρανικές επιθέσεις στο εσωτερικό της Ρωσίας το Κίεβο πήρε το πάνω χέρι, αποδεικνύεται από τα γεγονότα προπαγάνδα. Προφανώς, η Ρωσία αιμορραγεί, αλλά η αιμορραγία της Ουκρανίας είναι πολλαπλάσια. Και πάντως σε καμία περίπτωση η πίεση που ασκείται στον Πούτιν δεν είναι τόση, ώστε να τον αναγκάσει να αλλάξει γραμμή πλεύσης. Οι προσδοκίες, άλλωστε, ότι από τις ουκρανικές επιθέσεις θα προκύψουν αντικαθεστωτικές εκδηλώσεις που θα αποσταθεροποιήσουν το καθεστώς, διαψεύσθηκαν.

Δεν είναι η πρώτη φορά που διαψεύδονται αβάσιμες δυτικές προσδοκίες. Υπενθυμίζω τις δηλώσεις και τα δημοσιεύματα:

• Αμέσως μετά τη ρωσική εισβολή, όταν προεξοφλούσαν πως η ρωσική οικονομία θα κατέρρεε σε λίγες εβδομάδες.
• Για την επιτυχία της ουκρανικής αντεπίθεσης (καλοκαίρι 2023) στην περιοχή της Ζαπορίζια, που θα οδηγούσε στην κατάληψη της Κριμαίας.
• Όταν οι Ουκρανοί εισέβαλαν στη ρωσική επαρχία Κουρσκ, η οποία κατέληξε σε βαριά ήττα με δεκάδες χιλιάδες νεκρούς.
• Κάθε φορά που οι δυτικοί έδιναν στο Κίεβο σύγχρονα οπλικά συστήματα (HMARS, ATACMS, μαχητικά F-16, πυραύλους Storm Shadow κλπ).

Ας σημειωθεί ότι οι Ουκρανοί εκτοξεύουν κάθε ημέρα πολλαπλάσια drones μεγάλου βεληνεκούς εναντίον της Ρωσίας από όσα εκτοξεύουν οι Ρώσοι. Κι αυτό επειδή 13 μεγάλες ευρωπαϊκές βιομηχανίες τροφοδοτούν το Κίεβο με τέτοια drones. Σύμφωνα με τους Times η Βρετανία θα παραδώσει το 2026 συνολικά πάνω από 150.000 drones. Το πρακτικό αποτέλεσμα, όμως, είναι ότι ελάχιστα drones “τρυπάνε” την ισχυρή ρωσική αεράμυνα και προκαλούν ζημιές, ενώ αντιθέτως, τα ρωσικά drones έχουν πολλαπλάσια διεισδυτικότητα.

Οι δε ρωσικοί πύραυλοι και οι τεράστιες κατευθυνόμενες βόμβες ολίσθησης FAB που εκτοξεύονται από αεροπλάνα ουσιαστικά δεν έχουν αντίπαλο. Γι’ αυτό και προκαλούν τεράστιες καταστροφές στην Ουκρανία. Είναι αξιοσημείωτο ότι υπό την πίεση της πραγματικότητας, ο Ζελένσκι πρότεινε στη Μόσχα πάγωμα των αεροπορικών επιθέσεων στη Μαύρη Θάλασσα και διαπραγματεύσεις για κατάπαυση του πυρός. Το Κρεμλίνο απέρριψε την πρόταση.

Από την πλευρά τους, οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι του Κιέβου, στην προσπάθειά τους να αποτρέψουν ενδεχόμενη κατάρρευση της Ουκρανίας, πιέζουν τον Τραμπ να επανεκκινήσει την ειρηνευτική πρωτοβουλία του. Ταυτοχρόνως, για να πιέσουν το Κρεμλίνο το κατηγορούν για εγκλήματα πολέμου, λόγω της απώλειας και αμάχων που προκαλούν οι ρωσικές επιθέσεις, ενώ είχαν αποφύγει επιμελώς να πουν οτιδήποτε εναντίον των Ουκρανών για αποδεδειγμένες επιθέσεις με drones εναντίον αμάχων. Στην πραγματικότητα και μ’ αυτόν τον τρόπο επιβεβαιώνουν πως πολεμούν κι αυτοί με τους δικούς τους τρόπους εναντίον της Ρωσίας.