Όταν ένα άτομο επιτελεί σωματική δραστηριότητα αυξημένης έντασης και διάρκειας σε οποιεσδήποτε συνθήκες, αυξάνεται η θερμοκρασία του σώματος λόγω της θερμότητας που παράγει η αύξηση του μεταβολισμού εξαιτίας του έργου των μυών. Όταν η έντονη σωματική δραστηριότητα πραγματοποιείται σε θερμοκρασίες περιβάλλοντος 29,4 °C – 32,2 °C , χωρίς μέτρα προστασίας και η θερμοκρασία του σώματος ανέβει στους 40.6 °C – 42,4 °C, το άτομο κινδυνεύει σοβαρά από θερμοπληξία.

Επιπτώσεις της θερμοκρασίας

Προκειμένου να διατηρηθεί σε φυσιολογικά όρια η εσωτερική θερμοκρασία του σώματος, μόλις αυτή αυξηθεί πάνω από τους 37°C, ενεργοποιούνται μηχανισμοί οι οποίοι προκαλούν εφίδρωση και διαστολή των αγγείων του δέρματος, ώστε η πλεονάζουσα θερμότητα να αποβληθεί μέσω των πόρων αυτού. Συνέπεια αυτής της αντίδρασης του σώματος, είναι η απώλεια νερού και η εκτόπιση του αίματος από την σπλαχνική κυκλοφορία (ακόμα και από την εγκεφαλική κυκλοφορία) προς την περιφέρεια (δέρμα και μύες). Έτσι, οι κύριες επιπτώσεις στο σώμα είναι:

Καρδιακή καταπόνηση
Η ελάττωση του όγκου του αίματος και η αντισταθμιστική αύξηση του καρδιακού παλμού (σφυγμοί).

Γαστρεντερικές διαταραχές
Η αιμάτωση του γαστρεντερικού συστήματος ελαττώνεται με δυσμενείς επιπτώσεις στις διαδικασίες της πέψης. Όταν οι συνθήκες αυτές είναι παρατεταμένες, μπορεί να προκληθούν βλάβες στο εντερικό επιθήλιο (εντερικός φραγμός) που μπορεί να οδηγήσουν σε σοβαρές φλεγμονές και διαταραχές στην απορρόφηση των θρεπτικών συστατικών.

Μειωμένη αιμάτωση εγκεφάλου
Η μειωμένη αιμάτωση του εγκεφάλου σε συνδυασμό με την αφυδάτωση, μπορεί να προκαλέσει συμπτώματα που κυμαίνονται από ζάλη, θολούρα, αίσθημα κόπωσης μέχρι και ναυτία, αποπροσανατολισμό και τέλος κατάρρευση.

Εδώ πρέπει να πούμε ότι εκτός από την υψηλή θερμοκρασία, οι συνθήκες υγρασίας και η ταχύτητα και ποιότητα του αέρα επηρεάζουν σημαντικά τη φυσιολογική ανταπόκριση του σώματος. Συνοπτικά, όσο αυξάνεται η υγρασία του περιβάλλοντος ελαττώνεται η δυνατότητα εξάτμισης νερού από το δέρμα. Το ίδιο συμβαίνει σε συνθήκες χαμηλής ταχύτητας του αέρα.

Αναγνωρίζοντας και Προλαμβάνοντας την Αφυδάτωση

Σε μια κανονική ημέρα το ανθρώπινο σώμα χάνει περίπου 2,5 λίτρα νερό. Μπορείτε να φανταστείτε την ποσότητα νερού που χάνει ένα άτομο όταν γυμνάζεται έντονα και παρατεταμένα σε συνθήκες υψηλής θερμοκρασίας. Αφυδάτωση άνω του 5% του σωματικού βάρους οδηγεί σε σημαντική μείωση της δύναμης, της αντοχής και της ικανότητας εργασίας.

Ένα άτομο που ασκείται σε θερμό περιβάλλον μπορεί να χάνει έως και 3 με 10 λίτρα νερό την ώρα! Φυσικά η απώλεια νερού μέσω του ιδρώτα διαφέρει από άτομο σε άτομο ανάλογα με το φύλο, τον σωματότυπο, κληρονομικούς παράγοντες, την φυσική κατάσταση, τον τύπο, την ένταση και τη διάρκεια της άσκησης καθώς και τις συνθήκες του περιβάλλοντος που ασκείται.

Μπορείτε να υπολογίσετε το νερό που χάνετε κατά την άσκηση, με το να ζυγίζεστε πριν και μετά από αυτήν, ώστε να υπολογίσετε τις ανάγκες σας. Θα καταλάβετε εάν είσαστε αφυδατωμένοι εάν νιώθετε δίψα (φυσικά) αλλά και ξηροστομία, ξηροδερμία, ζάλη, κεφαλαλγία, κράμπες ή παρατηρείτε μειωμένη διούρηση μέσα στην ημέρα και ούρα με σκούρο χρώμα.

Με την αποβολή ιδρώτα από το σώμα, εκτός από νερό, αποβάλλονται και σημαντικοί ηλεκτρολύτες όπως είναι το νάτριο, το κάλιο και το μαγνήσιο. Τα συστατικά αυτά (κυρίως το νάτριο) είναι σημαντικά για τη ρύθμιση του ισοζυγίου υγρών στο σώμα, αλλά παίζουν σημαντικό ρόλο στη διέγερση των μυών και στη λειτουργία του νευρικού συστήματος.

Εάν λοιπόν θέλετε να διατηρήσετε αποτελεσματική και ασφαλή δραστηριότητα σε υψηλές θερμοκρασίες, μην ξεχνάτε τα βασικά σας όπλα:

Ενυδάτωση πριν την άσκηση

Σχεδιάστε το προσωπικό πρόγραμμα ενυδάτωσής σας, υπολογίζοντας τις ανάγκες σας ανάλογα με τις απώλειες ή φροντίζοντας ώστε να μην φτάσετε να αναπτύξετε τα συμπτώματα της αφυδάτωσης: Υπολογίστε περίπου ότι χρειάζεστε 300-500 ml νερό για κάθε κιλό που χάνετε λόγω εφίδρωσης.

Φροντίστε να είσαστε καλά ενυδατωμένοι ακόμα και τις ημέρες που δεν ασκείστε, αλλά κυρίως πριν την άσκηση. Πίνετε μικρές ποσότητες νερού κατά τη διάρκεια της άσκησης (περίπου ανά μισή ώρα). Προτιμάτε να καταναλώνετε δροσερό νερό (όχι παγωμένο) καθώς στη θερμοκρασία αυτή κενώνεται ευκολότερα από το στομάχι.

Ηλεκτρολύτες

Το νάτριο είναι ο ηλεκτρολύτης που χάνεται σε μεγαλύτερες ποσότητες με τον ιδρώτα. Για τον λόγο αυτό επιλέγετε εμφιαλωμένα νερά με υψηλή περιεκτικότητα σε ηλεκτρολύτες ή χρησιμοποιείτε συμπληρώματα ηλεκτρολυτών ή ακόμα παρασκευάζετε διάλυμα νερού με αλάτι που να καλύπτει τις δικές σας ανάγκες.

Ο πειραματισμός και η εμπειρία θα σας βοηθήσουν να βρείτε την κατάλληλη αναλογία για εσάς (για αρχή μπορείτε να ξεκινήσετε με 500mg νατρίου ή 1,2 γρ. αλάτι σε 1 L νερό). Όσο για τους άλλους ηλεκτρολύτες, το κάλιο βρίσκεται άφθονο στα φρούτα και τα λαχανικά, ενώ το μαγνήσιο στους ξηρούς καρπούς και σπόρους. Άρα στο παραπάνω διάλυμα προσθέστε και 1/4 χυμό φρούτου.

Συμπτώματα υπονατριαιμίας μπορεί να είναι το αίσθημα αδυναμίας/κόπωσης, οι κράμπες, ναυτία, και σε σοβαρότερες περιπτώσεις μπορεί να βιώνετε σύγχυση, αποπροσανατολισμό και μυϊκούς σπασμούς. Υπονατριαιμία μπορεί ωστόσο να προκληθεί και από την υπερβολική κατανάλωση νερού, οπότε και προκαλείται μειωμένη συγκέντρωση νατρίου στο αίμα.

Διατροφικές επιλογές

Δεδομένου ότι το γαστρεντερικό σύστημα είναι ένα σύστημα το οποίο επιβαρύνεται ιδιαίτερα κατά την άσκηση σε υψηλές θερμοκρασίες, είναι σημαντικό να είσαστε προσεκτικοί στον σχεδιασμό των γευμάτων σας κατά τη διάρκεια της θερμή περιόδου. Εκτός από τις βασικές αρχές που αφορούν την πρόσληψη πρωτεϊνών και υδατανθράκων για τη μέγιστη απόδοση ανάλογα με το άθλημα που κάνετε, είναι απαραίτητο να λάβετε υπ’ όψη σας τις συμβουλές που ακολουθούν:

Όταν η θερμοκρασία ανεβαίνει, καταναλώνετε ελαφριά γεύματα (αποφύγετε τηγανητά, λιπαρές σάλτσες και dressings, καρυκεύματα). Κάνετε μικρά και συχνά γεύματα για να μην επιβαρύνετε το γαστρεντερικό σας και να παρέχετε στο σώμα σας διαρκή φόρτιση. Αποφύγετε τα ζεστά φαγητά.

Δοκιμάστε στα κύρια γεύματά σας “πολυσαλάτες” με λαχανικά, κρέας, κοτόπουλο, ψάρι ή αυγό σε μικρά κομμάτια και ψιλοκομμένη πατάτα ή κρύα ζυμαρικά, ωμό ελαιόλαδο. Για σνακς προτιμάτε φρούτα, ξηρούς καρπούς, γιαούρτι σε διάφορους συνδυασμούς. Αποφύγετε την κατανάλωση υπερβολικής ποσότητας πρωτεΐνης (>20 γρ/γεύμα) πριν την άσκηση καθώς ο μεταβολισμός της πρωτεΐνης αυξάνει την θερμογένεση.

Εάν χρειάζεστε μεγάλες ποσότητες πρωτεΐνης, φροντίστε να τις μοιράζετε σε μικρότερα γεύματα μέσα στην ημέρα. Επιλέγετε πάντα άπαχο κρέας, πουλερικά και ψάρια, αλλά και γιαούρτι, τυρί και αυγά. Αν και η γλυκόζη είναι απαραίτητη για την φόρτιση των μυών, αποφύγετε την κατανάλωση ροφημάτων υψηλής συγκέντρωσης σε γλυκόζη, καθώς η υψηλή οσμωτικότητά τους επιβραδύνει την κένωση του στομάχου.

Φροντίζετε ώστε να καταναλώνετε επαρκή ποσότητα σύνθετων υδατανθράκων μέσα στην ημέρα ώστε να είσαστε πάντα “φορτισμένοι”. Ακολουθήστε ένα πρόγραμμα “φόρτισης” με απλούς υδατάνθρακες πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την άσκηση, το οποίο να ταιριάζει στις ανάγκες σας. Τρόφιμα όπως τα φρούτα και τα λαχανικά σας παρέχουν επιπλέον υγρά, αλλά και τους σημαντικούς ηλεκτρολύτες όπως κάλιο και μαγνήσιο. Όσο πιο “ζουμερά” τόσο καλύτερα!

Έτσι κι αλλιώς τα εποχικά φρούτα και λαχανικά περιέχουν μεγάλες ποσότητες νερού και είναι πιο ελαφριά και εύπεπτα. Εμπλουτίζετε τα σνακ σας με ξηρούς καρπούς και σπόρους καθώς παρέχουν σημαντικά μέταλλα, ωφέλιμα λιπαρά οξέα και μικρές ποσότητες πρωτεΐνης. Επιλέγετε αλμυρά σνακς πριν ή και κατά τη διάρκεια της άσκησης, ιδιαίτερα όταν αυτή αναμένεται να έχει μεγάλη διάρκεια. Εάν κάνετε συστηματική προπόνηση ή συμμετέχετε σε αγώνες καλό είναι να συμβουλεύεστε έναν ειδικό για αθλητές διαιτολόγο ώστε να σχεδιάσετε ένα εξατομικευμένο πρόγραμμα διατροφής και ενυδάτωσης.

Άλλες συστάσεις

Για ασφαλή και άνετη άσκηση λάβετε υπόψη σας και τα εξής: Σημαντική για την ασφαλή άσκηση στις υψηλές θερμοκρασίες είναι εφαρμογή του “εγκλιματισμού”. Ο εκγλιματισμός γίνεται με την σταδιακά αυξανόμενη έκθεση και άσκηση σε υψηλές θερμοκρασίες (έως και 14 ημέρες) ώστε να δοθεί η ευκαιρία στο σώμα να αναπτύξει προσαρμοστικούς μηχανισμούς της ικανότητας εφίδρωσης και της καρδιαγγειακής λειτουργίας.

Επιλέγετε τις ώρες της ημέρας με τη χαμηλότερη θερμοκρασία. Σκεφτείτε την τροποποίηση της άσκησης που κάνετε ώστε να έχετε την μικρότερη δυνατή καταπόνηση διατηρώντας ταυτόχρονα την φυσική σας κατάσταση. Αποφύγετε αθλήματα με μεγάλη διάρκεια και επιλέξτε αθλήματα όπου μπορείτε να κάνετε περισσότερα διαλείμματα.

Σίγουρα η άσκηση κοντά στη θάλασσα όπου μπορείτε να δροσίζεστε ανά τακτά χρονικά διαστήματα είναι μια καλή επιλογή ή η άσκηση πάνω στο βουνό ή σε χώρους με αρκετή βλάστηση. Φυσικά η επιλογή της άσκησης σε κλειστό και κλιματιζόμενο χώρο παραμένει πάντα μια ασφαλής επιλογή και για το καλοκαίρι. Ασκείστε πάντοτε με ελαφριά και ανοιχτόχρωμα ρούχα από υλικό που επιτρέπει την απομάκρυνση του ιδρώτα από το δέρμα.

Φοράτε αντηλιακό, γυαλιά και καπέλο. Αποφύγετε την κατανάλωση αλκοόλ τις ημέρες της άσκησης. Στην έκθεσή τους για τη διατροφή σε υψηλές θερμοκρασίες, οι Αθλητικοί Διαιτολόγοι του Καναδά προτείνουν και την χρήση αραιών διαλυμάτων μενθόλης (μέντας), είτε για πλύσεις στο στόμα είτε ως προσθήκη στο νερό ή στα αθλητικά ροφήματα. Η δροσιστική ιδιότητα της μέντας φαίνεται να αυξάνει σε έναν μικρό βαθμό την ανοχή των ασκούμενων στη ζέστη.

Συμβουλευτείτε τον γιατρό σας στην περίπτωση που έχετε κάποιο πρόβλημα υγείας ή λαμβάνετε φαρμακευτική αγωγή. Έχοντας ως εργαλείο τη γνώση της φυσιολογίας της άσκησης σε υψηλές θερμοκρασίες οι οποίες -όπως φαίνεται από τα τελευταία καλοκαίρια- θα αποτελούν σύνηθες φαινόμενο στη χώρα μας, εξίσου σημαντικό ή και σημαντικότερο είναι να ακούτε πάντα το σώμα σας και μην ξεπερνάτε τα όριά σας. Η άσκηση πρέπει να σας ωφελεί, να σας δυναμώνει και να σας ευχαριστεί και όχι να σας ταλαιπωρεί και να σας θέτει σε κίνδυνο.

Η Μαρίνα Πόγκα είναι κλινική διαιτολόγος-διατροφολόγος

Σε συνεργασία με το medNutrition

Από τη σφοδρή πρόσκρουση, τμήματα του οχήματος εκτινάχθηκαν σε απόσταση αρκετών μέτρων από το σημείο του ατυχήματος, ενώ το αυτοκίνητο υπέστη εκτεταμένες και σοβαρές ζημιές. Στο αυτοκίνητο επέβαιναν 3 κορίτσια και 2 αγόρια. Η 17χρονη έχασε τη ζωή της, ενώ τα άλλα 4 άτομα τραυματίστηκαν ελαφρά και μεταφέρθηκαν στο νοσοκομείο. Στο σημείο του δυστυχήματος κινητοποιήθηκαν άμεσα ισχυρές δυνάμεις της Πυροσβεστικής, προκειμένου να απεγκλωβίσουν τους επιβάτες από τα συντρίμμια του οχήματος. Στην επιχείρηση συνέδραμαν και ασθενοφόρα του ΕΚΑΒ.

Συνολικά, πέντε άνθρωποι διακομίστηκαν σε νοσοκομεία. Ανάμεσά τους ήταν η 17χρονη, η οποία, παρά τις προσπάθειες, δεν κατάφερε να κρατηθεί στη ζωή και υπέκυψε στα σοβαρά τραύματά της.Την ίδια ώρα, τρεις ακόμη νεαροί, ηλικίας μεταξύ 18 και 22 ετών, τραυματίστηκαν και παραμένουν υπό νοσηλεία. Με βάση τις έως τώρα πληροφορίες, η κατάσταση της υγείας τους δεν εμπνέει ανησυχία και νοσηλεύονται εκτός κινδύνου.

Τα ακριβή αίτια του δυστυχήματος παραμένουν υπό διερεύνηση. Οι αρμόδιες αρχές εξετάζουν τις συνθήκες κάτω από τις οποίες ο οδηγός έχασε τον έλεγχο του οχήματος, ενώ μεταξύ των ενδεχομένων που θα διερευνηθούν είναι και η ταχύτητα με την οποία κινούνταν το αυτοκίνητο.

Παράλληλα ο πρόεδρος τείνει να πιστεύει ότι οι διεθνείς σχέσεις είναι, στον πυρήνα τους, σχέσεις μεταξύ ηγετών. Θαυμάζει τους ισχυρούς και αυταρχικούς ηγέτες, θεωρώντας τους πιο αξιόπιστους, επειδή έχουν διάρκεια παραμονής στην εξουσία και μπορούν να πραγματοποιούν ό,τι συμφωνούν χωρίς να εξαρτώνται από κοινοβούλια, υπουργεία, κυβερνητικούς συνασπισμούς ή δικαστήρια. Η προσπάθεια επαναφοράς της Τουρκίας στο ομάδα των χωρών που έχουν πρόσβαση στα μαχητικά πέμπτης γενιάς F-35 εντάσσεται στο παραπάνω πλαίσιο.

Ο περιορισμός στη εξαγωγή πολεμικών αεροσκαφών που επιβάλουν οι ΗΠΑ στην Τουρκία μέσω των F-35 αποτελεί μια εξαιρετική περιπτωσιολογική μελέτη αλληλεπίδρασης μεταξύ της κυβέρνησης, της νομοθετικής εξουσίας και των ομάδων συμφερόντων στην άσκηση δημόσιας πολιτικής.

Ο ρόλος του Κογκρέσου

Η αμερικανική διακυβέρνηση βασίζεται σε ένα πλουραλιστικό μοντέλο, που έχει ως αφετηρία του τον επηρεασμό της κεντρικής κυβέρνησης από την ισχυρή και δυναμική σε κινητικότητα κοινωνία των πολίτων. Έτσι δραστηριοποιούνται στην εξωτερική πολιτική φορείς, κυβερνητικοί και κοινωνικοί, ομάδες και πολίτες με στόχο τον άμεσο επηρεασμό της κυβέρνησης, την έμμεση δημιουργία πλειοψηφικών ρευμάτων και την αναζήτηση συμμάχων σε τοπική ή εθνική βάση. Το πλουραλιστικό σύστημα των ΗΠΑ διαχέεται στην εξωτερική πολιτική.

Υπήρξε περίοδος έντονης κινητοποίησης του νομοθετικού σώματος μέσω:

• της επιστολής 18 Δημοκρατικών βουλευτών προς την ηγεσία της Βουλής των Αντιπροσώπων προειδοποιώντας ότι θα αξιοποιήσουν κάθε νομοθετικό εργαλείο για να μπλοκάρουν πιθανή επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα
• των ανησυχιών που εξέφρασαν οι Ρεπουμπλικάνοι γερουσιαστές Τζιμ Ρις, Τομ Κότον, Τζέιμς Λάνκφορντ, Τεντ Κρουζ, και Τζον Κόρνιν προς τον αμερικανό Πρόεδρο.

Το Κογκρέσο είναι ο κατεξοχήν θεσμικός φορέας στη διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτικής. Βουλευτές και γερουσιαστές παίρνουν θέση για ορισμένα θέματα όχι σε κομματική βάση, αλλά με κριτήρια όπως τις ιδεολογικές πεποιθήσεις τους, των προτιμήσεων και τάσεων των ψηφοφόρων τους, των πολιτικών συσχετισμών της πολιτείας τους και των προσωπικών παραστάσεων και διασυνδέσεων.

Η Βουλή των Αντιπροσώπων και η Γερουσία, ανάμεσα στα αλλά, εγκρίνουν την στρατιωτική ενίσχυση τρίτων χωρών με τη μορφή εξαγωγής οπλικών συστημάτων. Το Κογκρέσο επανειλημμένα παρεμβαίνει στη χάραξη και στον έλεγχο της εξωτερικής πολιτικής τροποποιώντας και εμποδίζοντάς ακόμα και τις προεδρικές πρωτοβουλίες ή λαμβάνοντας δικές του.

Ομάδες συμφερόντων/πίεσης

Το εβραϊκό λόμπι (AIPAC, AJC και CUFI) που εκπροσωπεί με το πλέον ξεκάθαρο τρόπο την εκάστοτε ισραηλινή κυβέρνηση είναι σε διαρκή επαγρύπνηση, για να περιορίσει οποιαδήποτε απόπειρα αύξηση της τουρκικής επιρροής. Η ερντογανική Τουρκία και όχι το Ιράν αποτελεί επίσημα πια την μεγαλύτερη απειλή εθνικής ασφαλείας για το Ισραήλ. Η κατηγορηματική θέση του Ισραηλινού πρωθυπουργού Μπέντζαμιν Νεντανιάχου για την μη επανένταξη στα F-35 αντανακλά τη θέση αυτή.

Λόγω του αποκεντρωμένου πολιτικού συστήματος των ΗΠΑ, δίνεται η δυνατότητα στην κοινωνία πολιτών για συμμετοχή στην παραγωγή πολιτικής. Η δραστηριότητα των ομάδων/πίεσης συμφερόντων – αυτή καθαυτή η προσπάθεια επηρεασμού του πολιτικού συστήματος εκ μέρους της, επιδιώκοντας την επίτευξη των τεθέντων στόχων – είναι το λεγόμενο “lobbying”.

Η δράση τους είναι πολυεπίπεδη, καθώς στοχεύουν σε όλους τους θεσμικούς φορείς εξουσίας, στο Κογκρέσο, στην προεδρία και στον γραφειοκρατικό μηχανισμό καθώς και στην κοινή γνώμη, στους διαμορφωτές της ή στις δεξαμενές σκέψεις της εξωτερικής πολιτικής. Από τις σημαντικότερες ομάδες πίεσης είναι αυτές με εθνικό χαρακτήρα, όπως το εβραϊκό και το ελληνικό λόμπι. Οι οργανωμένες εθνοτικές ομάδες πιέζουν είτε για τη διαμόρφωση θετικής πολιτικής που βοηθάει τα συμφέροντα των χωρών προέλευσης είτε για να αποτρέψουν την παραγωγή συγκεκριμένης πολιτικής που θα στραφεί εναντίον μιας συγκεκριμένης χώρας.

Όχι F-35 και F-16 για την Τουρκία

H πρωτοβουλία “No jets for Turkey” βρίσκεται στην τρίτη φάση της, ύστερα από την επιτυχία αποβολής της Τουρκίας από το πρόγραμμα των F-35 (πρώτη φάση 2017-2020) και την αναστολή πώλησης και αναβάθμισης νέων και παλαιών F-16 (δεύτερη φάση 2021-2024).

Το ελληνοαμερικανικό λόμπι μέσω του Hellenic Caucus (Ελληνική Πτέρυγα) του Κογκρέσου, που αριθμεί 130 μέλη, κινητοποιεί για ακόμη μια φορά τους νομοθέτες, ώστε να παραμείνει σε ισχύ ο νόμος CAATSA, μην επιτρέποντας στην Τουρκία να ενταχθεί εκ νέου στο πρόγραμμα συμπαραγωγής των αμερικανικών μαχητικών πέμπτης γενεάς. Οι πιο σημαντικές ομογενειακές οργανώσεις (AHEPA, HALC και ΑHI) ένωσαν δυνάμεις στην εθνική αυτή προσπάθεια.

Ωστόσο, δεν διευκρίνισε πότε θα τεθούν σε ισχύ οι νέες αμερικανικές κυρώσεις, ούτε ποιες χώρες διατρέχουν κίνδυνο να μπουν στο στόχαστρο των ΗΠΑ. Η Κίνα, η δεύτερη οικονομία του κόσμου, για παράδειγμα, καταναλώνει μεγάλες ποσότητες ιρανικού πετρελαίου. «Το Ιράν έχει μπροστά του πολύ ξεκάθαρη επιλογή, ανάμεσα σε μόνο δυο πιθανούς δρόμους: την πλήρη απομόνωση (…) ή την επιστροφή προς την ομαλότητα και την πιθανότητα επανένταξης στην παγκόσμια οικονομία», είπε ο κ. Μπέσεντ.

Η προειδοποίηση απευθυνόταν επίσης στον υπόλοιπο κόσμο: οι χώρες που δεν συμμετέχουν στα αμερικανικά μέτρα είτε θα συνεισφέρουν «στην απομόνωση του Ιράν» ή θα υποστούν με τη σειρά τους κυρώσεις, ως ακόμη και έξωση από «το σύστημα του δολαρίου». «Θα αποδώσουμε στον καθένα τις ευθύνες του», αν διανοηθεί να αμφισβητήσει το εγχείρημα με σκοπό «την οικονομική ασφυξία του καθεστώτος»: «κανένας δεν πρέπει να δοκιμάσει τη θέλησή μας» ως προς αυτό, διεμήνυσε ο Σκοτ Μπέσεντ.

«Νέα ήττα»

Την προηγουμένη, είχε υποσχεθεί στο Ιράν την «οικονομική D-Day», χρησιμοποιώντας όρο που παραπέμπει στην απόβαση των συμμάχων στη Νορμανδία, στην ακόμη τότε υπό ναζιστική κατοχή Γαλλία, για να κοπούν τα τελευταία «σωσίβια» της Τεχεράνης, καθώς οι διπλωματικές προσπάθειες με σκοπό να τελειώσει ο πόλεμος, που ξέσπασε την 28η Φεβρουαρίου, με την αμερικανοϊσραηλινή επίθεση εναντίον του Ιράν, παραμένουν σε αδιέξοδο.

Μιλώντας στην ιρανική κρατική τηλεόραση, ο υπουργός Οικονομίας Αλί Μαντανιζαντέχ ανέτεινε ότι οι απειλές δεν θα μεταφραστούν παρά σε «νέα ήττα» για τις ΗΠΑ, προσθέτοντας πως η Τεχεράνη έχει ετοιμάσει «διετές σχέδιο» για την αντιμετώπιση των κυρώσεων. Πριν καν από τη συνέντευξη Τύπου του Σκοτ Μπέσεντ, το Πεκίνο, στρατηγικής σημασίας εταίρος της Τεχεράνης, εκτίμησε ότι «οι κυρώσεις και η πίεση» της Ουάσιγκτον δεν θα επιτρέψουν να επιλυθεί η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή.

Ο Αμερικανός υπουργός Πολέμου Πιτ Χέγκσεθ από την πλευρά του προειδοποίησε πως η μέγιστη οικονομική πίεση δεν συνεπάγεται τερματισμό των αμερικανικών βομβαρδισμών, σε περίπτωση που κριθεί πως χρειάζονται.

«Πολύ δύσκολη» κατάσταση

Στην καρδιά του πολέμου από το ξέσπασμά του έχει βρεθεί το στρατηγικής σημασίας στενό του Ορμούζ, από το οποίο διερχόταν προπολεμικά το ένα πέμπτο των υδρογονανθράκων που καταναλώνονται παγκοσμίως· το έκλεισε η Τεχεράνη και δεν έχει ξανανοίξει παρά ελάχιστες ημέρες εδώ κι έξι μήνες, κάτι που οδήγησε σε απογείωση των τιμών των καυσίμων και αυξημένη πίεση στον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, καθώς οι βουλευτικές εκλογές του μέσου της δεύτερης θητείας του, τον Νοέμβριο, πλησιάζουν.

Το Ιράν αποκλείει οποιαδήποτε επάνοδο στην προπολεμική κατάσταση στο στενό και συζητά εδώ και μήνες συμφωνία για τους όρους της διέλευσής του με το Ομάν, στην άλλη πλευρά του θαλάσσιου περάσματος. Ο επικεφαλής της διπλωματίας του Ομάν Μπαντ Αλμπουσάιντι αναμένεται σήμερα στην Τεχεράνη.

Ένδειξη των κινδύνων που ενέχει ο διάπλους του στενού: πετρελαιοφόρο δεξαμενόπλοιο χτυπήθηκε από «άγνωστο βλήμα» ενώ έπλεε ανοικτά του Ομάν, ανακοίνωσε τη νύχτα της Δευτέρας προς Τρίτη η βρετανική υπηρεσία ενημέρωσης για την ασφάλεια της ναυτιλίας UKMTO, που υπάγεται στο υπουργείο Άμυνας.

Παρά την ανυποχώρητη στάση της Τεχεράνης, ο ιρανός πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν αναγνώρισε ότι η χώρα αντιμετωπίζει «πολλές οικονομικές δυσκολίες», έπειτα από δεκαετίες αμερικανικών και διεθνών κυρώσεων.

«Το Ιράν πρέπει να κάνει συμβιβασμούς τώρα», έκρινε η Σάρα Χασανμπεϊγκί, φαρμακοποιός που μίλησε στο Γαλλικό Πρακτορείο στην Τεχεράνη. «Η κατάσταση είναι αληθινά πολύ δύσκολη. Δεν νομίζω» πως οι Ιρανοί μπορούν «να αντέξουν πολύ περισσότερο», πρόσθεσε.

Την 22η Ιουλίου, ο πληθωρισμός έφτασε το 66% σε ετήσια βάση στη χώρα, ενώ βρισκόταν στο 46% τον Φεβρουάριο, ενώ το εθνικό νόμισμα συνέχισε να πέφτει: η ισοτιμία του ριάλ έναντι του δολαρίου διαμορφώθηκε την περασμένη εβδομάδα σε 1,88 εκατ. προς ένα, έναντι 1,65 εκατ. προτού ξεσπάσει ο πόλεμος.

Σύμφωνα με την εταιρεία παρακολούθησης της εμπορικής ναυτιλίας Kpler, ο αμερικανικός αποκλεισμός των ιρανικών λιμανιών στον Κόλπο είχε αποτέλεσμα μεγάλη μείωση των εξαγωγών αργού από την Ισλαμική Δημοκρατία: υποχώρησαν από τα 2 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως προπολεμικά σε μόλις 0,4 εκατ. στα μέσα Αυγούστου, στο χαμηλότερο επίπεδο από το ξέσπασμα της ένοπλης σύρραξης.

Μια επιστήμη που την εισήγαγε στη σύγχρονη Ελλάδα και τη δημόσια σφαίρα ο μεγάλος Αλέξανδρος Παπαναστασίου και οι συνοδοιπόροι του στις αρχές του 20ου αιώνα. Η αρνητική σχέση της ελληνικής Δεξιάς με την Κοινωνιολογία παρέμεινε μια “σταθερά”, όπως έδειξε και η πριν από 5-6 χρόνια αφαίρεσή της από μάθημα Πανελληνίων Εξετάσεων στην Γ’ Λυκείου. Ως αποτέλεσμα αυτών των συνθηκών οι Έλληνες κοινωνιολόγοι της γενιάς του Τσουκαλά, μηδέ του ίδιου εξαιρουμένου, πραγματοποιούσαν συνήθως βασικές σπουδές στη Νομική και στη συνέχεια στο εξωτερικό σπούδαζαν κοινωνικές και πολιτικές επιστήμες.

Η πρώτη άνοιξη της ελληνικής κοινωνιολογίας

Ο Τσουκαλάς, γόνος αστικής οικογένειας, είχε μια αντίστοιχη διαδρομή. Ανήκε σε αυτό που θα μπορούσε ίσως να χαρακτηρισθεί μια ελληνική εκδοχή του “δυτικού μαρξισμού”, σύμφωνα με την γνωστή ορολογία του Πέρυ Άντερσον, στην περίοδο μετά το ’74 ή το ’81. Σε κάθε περίπτωση, το έργο του Τσουκαλά της δεκαετίας του ’70 και των αρχών της δεκαετίας του ’80 συγκροτεί –μαζί με το έργο άλλων σημαντικών διανοουμένων της περιόδου– εκείνο που ο Γιάννης Βούλγαρης έχει χαρακτηρίσει ως “κοινωνιολογικό παράδειγμα” στη μελέτη του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού.

Διανοούμενοι όπως οι γαλλοτραφείς Νίκος Σβορώνος (προηγούμενη γενιά), Κωστής Μοσκώφ, Κώστας Βεργόπουλος, Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, ο αγγλοτραφής Νίκος Μουζέλης, ο γερμανοτραφής-βεμπεριανός και λίγο μεγαλύτερος ηλικιακά Βασίλης Φίλιας, όπως και ο επίσης λίγο μεγαλύτερος ηλικιακά από τον Τσουκαλά, Νίκος Ψυρούκης (πιο κοντά στα σχήματα του “ανατολικού” μαρξισμού εκείνος), συγγράφουν και κυκλοφορούν τα μεγάλα έργα τους τη δεκαετία του ’70.

Με τις –σημαντικές σε αρκετά σημεία– διαφορές τους, τα έργα των συγκεκριμένων στοχαστών συγκροτούν ένα “κοινωνιολογικό παράδειγμα” για την ιστορική εξέλιξη του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού, εμπνευσμένο από τα νεομαρξιστικά σχήματα της θεωρίας της εξάρτησης, επιχειρώντας να διατυπώσουν πλαίσια ερμηνείας.

Στο έργο τους εγγράφονται οι προβληματισμοί-προσανατολισμοί-αναζητήσεις και η ιστορική αυτογνωσία της πρώτης περιόδου της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας/Μεταπολίτευσης. Πρόκειται για βιβλία που διαβάστηκαν ευρέως από μια κοινωνία, σε μια πολιτική αγορά που διψούσε για μακροσκοπικές ιστορικά προσεγγίσεις, απαλλαγμένες από την μετεμφυλιακή “εθνικοφροσύνη”.

Ο Τσουκαλάς βρίσκεται στο Παρίσι στα τέλη της δεκαετίας του ’60, όπου και θα παραμείνει για δέκα χρόνια, και ουσιαστικά διαμορφώνεται διανοητικά από την έκρηξη του διανοητικού στοχασμού-ριζοσπαστικής ατμόσφαιρας που πυροδότησαν τα κινήματα του 1968. Έχοντας διδακτικά και ερευνητικά καθήκοντα στα Πανεπιστήμια του Παρισιού, επηρεάζεται ιδιαίτερα από διανοούμενους όπως ο Λουί Αλτουσέρ, ο Πιερ Μπουρντιέ, ο Μισέλ Φουκό, ακόμα περισσότερο όμως από τον Σβορώνο, επιβλέποντα της διδακτορικής του διατριβής και τον επιστήθιο φίλο του Νίκο Πουλαντζά.

Κ. Τσουκαλάς: Το θεωρητικό έργο

Στο πλαίσιο διαμόρφωσης του “κοινωνιολογικού παραδείγματος” ερμηνείας της ελληνικής περίπτωσης, ο Τσουκαλάς συνεισφέρει, μεταξύ άλλων, με το κορυφαίο σύγγραμμά του, που είναι έργο αναφοράς και το διδακτορικό του “Εξάρτηση και Αναπαραγωγή – Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα 1830-1922” (Θεμέλιο, 1976). Το βασικό ερμηνευτικό του σχήμα είναι η σχέση “ελλαδισμού-ελληνισμού” μέσα από την παρατηρούμενη ανάπτυξη των εκπαιδευτικών μηχανισμών.

Αλλά και σημαντικά βιβλία εκείνης της περιόδου είναι το “Κοινωνική Ανάπτυξη και Κράτος – Η συγκρότηση του δημόσιου χώρου στην Ελλάδα” (Θεμέλιο, 1980), όπου θα επιχειρήσει να ερμηνεύσει το “υπερτροφικό κράτος” σε συγκριτική προοπτική, το “Κράτος, Κοινωνία, Εργασία στη Μεταπολτική Ελλάδα” (Θεμέλιο, 1985), όπου μέσα από την περίφημη έννοια της “πολυσθένειας” των κοινωνικών υποκειμένων θα επιχειρήσει να ερμηνεύσει με όρους υλικούς την παρατηρούμενη διάσταση “ταξικής θέσης-ταξικής τοποθέτησης” –σύμφωνα με την πυκνή διατύπωση του Πουλαντζά– ως κομβικό ερμηνευτικό κλειδί στον σύγχρονο ελληνικό κοινωνικό σχηματισμό.

Η διαμόρφωση ερευνητικών ερωτημάτων και ερμηνευτικών σχημάτων, γίνεται μέσα από τις εθνικές ιδιαιτερότητες στη διεθνική κίνηση και όχι στο πλαίσιο ενός “ανεύρετου εξαιρετισμού”. Στα σχήματα του “υπετροφικού κράτους” όσο και της “πολυσθένειας” θα ασκηθεί κριτική.

Για τις κοινωνικές και πολιτικές επιστήμες η κατάσταση-αντιμετώπιση από το ελληνικό κράτος θα αλλάξει μετά τις εκλογές του 1981. Θα υπάρξει μια προσπάθεια θεσμοποίησης της δυναμικής αυτής με τη σταδιακή συγκρότηση πανεπιστημιακών τμημάτων κοινωνικών επιστημών, στο πλαίσιο της Αλλαγής και του νόμου-πλαίσιου 1268/82 αλλά και με την εισαγωγή του μαθήματος της Κοινωνιολογίας στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση και ιδίως ως μαθήματος Πανελληνίων Εξετάσεων στην Γ’ Λυκείου.

Μια προσέγγιση αναφορικά με τη διαμόρφωση σχολών κοινωνιολογικής σκέψης στην Ελλάδα μετά τη “στιγμή 1981” υπερβαίνει προφανώς το παρόν σημείωμα. Πάντως, αποτελεί ένα ενδιαφέρον και προκλητικό κατά τη γνώμη μου ζήτημα. Ο Τσουκαλάς από τη δεκαετία του ’80 θα είναι καθηγητής στα ελληνικά Πανεπιστήμια και θα συνδεθεί ιδιαίτερα με το Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστήμιο Αθηνών. Παράλληλα, εκτός των ακαδημαϊκών του δημοσιεύσεων, αρθρογραφεί συστηματικά παρεμβαίνοντας στη δημόσια σφαίρα ως δημόσιος διανοούμενος.

Από την εξάρτηση στον εκσυγχρονισμό

Τη δεκαετία του ’80, όντας σταθερά ενταγμένος στην ανανεωτική κομμουνιστική Αριστερά, θα βλέπει και θα διαβάζει περισσότερο θετικά το ΠΑΣΟΚ απ’ ό,τι άλλοι διανοούμενοι του ίδιου χώρου, όπως ο συμφοιτητής και φίλος του Άγγελος Ελεφάντης, οι οποίοι θα είναι περισσότερο αρνητικοί. Η στιγμή 1989-90 και μετά, η ήττα της Αριστεράς του 20ου αιώνα διεθνώς, τον επηρεάζει σημαντικά. Κινείται στο πλαίσιο μεταξύ νέου αναθεωρητισμού-νέας σοσιαλδημοκρατίας και ανανεωτικής μετακομμουνιστικής Αριστεράς. Το στοιχείο αυτό κυρίως αλλά και η προσωπική φιλία και εκτίμηση προς τον Κώστα Σημίτη τον οδηγούν στην αφετηριακή συμμετοχή του στον κεντροαριστερό Όμιλο Προβληματισμού για τον Εκσυγχρονισμό της Κοινωνίας (ΟΠΕΚ) το 1991 και στη θετική προσέγγιση του “υπαρκτού εκσυγχρονισμού” μετά το 1996.

Η κίνηση από τη θεωρία της εξάρτησης στη θεωρία του εκσυγχρονισμού θα συμβεί και σε άλλους αριστερούς/κεντροαριστερούς διανοούμενους στη διανοητική-πολιτική συγκυρία της δεκαετίας του ’90, δείχνοντας στοιχεία “συνέχειας-ασυνέχειας” ανάμεσα στα θεωρητικά σχήματα. Ο Δημήτρης Μπελαντής σε ένα πολύ ενδιαφέρον κείμενό του στο περιοδικό “Θέσεις” επιχειρεί μια κριτική και εκτενή ανάλυση του συγκεκριμένου φαινομένου, στο άρθρο του “H στροφή των διανοουμένων: Για την αδιάκριτη γοητεία του ‘εκσυγχρονισμού’ στους αριστερούς διανοούμενους” (59/1997). Σε κάθε περίπτωση, μια αποτίμηση του “υπαρκτού εκσυγχρονισμού”, διανοητικά, πολιτικά, κυβερνητικά, εκφεύγει του παρόντος σημειώματος.

Ο Τσουκαλάς πάντως και στην προσέγγιση αυτή θα έχει όρια, που θέτουν η διανοητική του αυτονομία, η πολιτική του κουλτούρα και πιθανόν μια απαισιοδοξία που διαχέεται στις δημόσιες παρεμβάσεις του και έχει σχέση με την κατάσταση της Αριστεράς διεθνώς. Αναφέρει χαρακτηριστικά σε μια πρόσφατη συνέντευξή του στη Lifo και στον Γιάννη Πανταζόπουλο στις 2-5-2025: «Στο σημερινό πλαίσιο, το δύσκολο και το πρωτόγνωρο, δυσκολευόμαστε να ορίσουμε την κοινωνική αλληλεγγύη και μαζί της και το νόημα της Αριστεράς. Από τη δεκαετία του ’80 το αίτημα της κοινωνικής αλληλεγγύης και δικαιοσύνης εξανεμίστηκε από το αίτημα της ασύδοτης ελευθερίας. Ο φιλελευθερισμός έχει εξελιχθεί σε δόγμα και έχουμε φτάσει σε ένα σημείο να επικρατεί αμηχανία για το τι μπορεί να σημαίνει Αριστερά.

»Αυτό έχει οδηγήσει στην αδυναμία των σοσιαλδημοκρατικών ή αριστερών κομμάτων να αναδιανείμουν τους πόρους υπέρ των αδυνάτων. Ταυτόχρονα, όλα καλούνται να υπηρετήσουν την ιδέα μιας μετρήσιμης ανάπτυξης. Ακούμε συνεχώς για ανάπτυξη, χωρίς να διερευνάται τι είναι το “καλό”. Μας ενδιαφέρει στις μέρες μας μόνο να μάθουμε τι είναι “πολύ”. Όσο περισσότερο, τόσο καλύτερο. Από το “πάν μέτρον άριστον” έχουμε εξελιχθεί στο ότι δεν υπάρχει πλέον κανένα μέτρο. Βαθμιαία κρινόμαστε από την υπεροχή μας έναντι των άλλων […]

»Σε μια εποχή που η πληροφορία υπερχειλίζει, νιώθω ότι είναι ολοένα και πιο δύσκολο να βρεις χώρο για στοχασμό ή να υποκαταστήσεις τον θόρυβο με τη σκέψη. Είμαστε εκτεθειμένοι σε έναν βόμβο πληροφοριών. Κάπως έτσι οδηγούμαστε στην πλήρη αδυναμία να σκεφθούμε το οτιδήποτε σε βάθος. Και, δυστυχώς, όλο και περισσότερες λέξεις στην εποχή μας έχουν χάσει το νόημά τους. Words, words, words. Μιλάμε για μετα-δημοκρατία, για ύστερο καπιταλισμό ή για μεταπολιτική. Όλες αυτές οι λέξεις δεν έχουν συγκεκριμένο περιεχόμενο. Απλώς τις χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε μια κατάσταση που έχει αλλάξει, αλλά ταυτόχρονα δεν ξέρουμε να ορίσουμε και τι ακριβώς είναι. Μια διάχυτη χρήση των μετα-λέξεων καθιστά τη γλώσσα των social media τόσο ισχνή που δεν μπορεί να αποκωδικοποιήσει το νόημα του κόσμου στις μέρες μας. Το κάνει όλο και πιο δυσανάγνωστο».

Ο Τσουκαλάς και η “Αριστερή μελαγχολία”

Σε μια από τις τελευταίες δημόσιες παρεμβάσεις του, στην ομιλία του ενώπιον της Ακαδημίας Αθηνών, με την εκλογή του ως μέλος της στην έδρα της Κοινωνιολογίας, με τίτλο “Προς ένα νέο ιστορικό συμβιβασμό: Ανατροπές και αδιέξοδα”, τον Οκτώβριο 2025, διακρίνεται στο λόγο του Τσουκαλά, μια τάση υπέρβασης της διάχυτης απαισιοδοξίας, της “αριστερής μελαγχολίας”, χρησιμοποιώντας τον τίτλο του γνωστού βιβλίου του Έντσο Τραβέρσο.

Ο Τσουκαλάς στη διανοητική συγκυρία μετά το 1990, είχε μέτωπο ενάντια στη “μονόδρομη σκέψη”, στον ολοκληρωτισμό της “νεοφιλελεύθερης δογματικής”, στη μονοδιάστατη προσέγγιση της ποσοτικής έρευνας και της στατιστικής ως αποκλειστικής μεθοδολογίας στις πολιτικές και κοινωνικές επιστήμες και στην υποβάθμιση της θεωρίας, στοιχεία που συνδέονται κατά τη γνώμη του με τα ευρωπαϊκά προγράμματα και τους υλικούς όρους εξάρτησης-απώλειας της αυτονομίας των ερευνητών, πανεπιστημιακών, διανοουμένων.

Αυτά επισημαίνει στην πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη-συνομιλία που είχε το 2014, στους πανεπιστημιακούς καθηγητές Αντώνη Λιάκο και Βαγγέλη Καραμανωλάκη και η οποία υπάρχει στο διαδίκτυο. Λίγο πριν από την εκλογική νίκη του ΣΥΡΙΖΑ, τον Ιανουάριο 2015, με τον οποίο εκλέχθηκε βουλευτής στο ψηφοδέλτιο Επικρατείας και παρέμεινε βουλευτής μέχρι τον Αύγουστο 2015. Η δημόσια αποτίμηση της συγκεκριμένης εμπειρίας εκ μέρους του ήταν προσεκτική.

Στο πλαίσιο της ανωτέρω αντίθεσής του στην προοπτική ιδιωτικοποίησης της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης, ο Τσουκαλάς συντάχθηκε με το κίνημα ενάντια στην αναθεώρηση του άρθρου 16 του Συντάγματος την περίοδο 2006-2007. Υπενθυμίζω για την ιστορία στο σημείο αυτό βιωματικά και για λόγους ιδιότυπης επικαιρότητας τη συμμετοχή του Τσουκαλά στην εκδήλωση στο Βύρωνα, στο κινηματοθέατρο Λουϊζα, τον Ιανουάριο 2007, που διοργάνωσε η Πρωτοβουλία μελών ΠΑΣΟΚ ενάντια στην αναθεώρηση του άρθρου 16 του Συντάγματος (Π-16), στην οποία εκτός του Τσουκαλά, συμμετείχε ο εμβληματικός Αναστάσιος Πεπονής, καθώς και ο νυν δήμαρχος Βύρωνα, τότε Δημοτικός Σύμβουλος, Αλέξης Σωτηρόπουλος. Όπως επίσης και την επιμονή του Αριστομένη Συγγελάκη για την απεύθυνση πρόσκλησης συμμετοχής στον Τσουκαλά.

Ο στοχαστής Τσουκαλάς, με τον γοητευτικό γραπτό και προφορικό του λόγο, την αύρα του, δεν είναι πλέον μαζί μας. Είναι όμως το έργο του. Οι επόμενες γενιές θα διαβάζουν το “Εξάρτηση και Αναπαραγωγή” μαζί με άλλα έργα εμβληματικά έργα της δεκαετίας του ’70, σημαντικών Ελλήνων διανοουμένων. Θα μάθουν να μελετούν τις εθνικές ιδιαιτερότητες του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού μέσα στη διεθνική κίνηση της ιστορίας, με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον.

Βέβαια την μομφή της μιζέριας ο πρωθυπουργός την απέδωσε ευθέως στην αντιπολίτευση που του ασκεί κριτική, είναι σαφές όμως ότι συμπεριλαμβάνει και τους πολίτες που επιμένουν να είναι δυσαρεστημένοι γιατί δεν τα βγάζουν πέρα, καθώς έχει μειωθεί το βιοτικό τους επίπεδο επί της νεοφιλελεύθερης διακυβέρνησής του.

Προφανώς είναι όλοι εκείνοι που δεν αντιλαμβάνονται το μέγεθος της επιτυχίας της ελληνικής οικονομίας με την πρόωρη καταβολή 13 δισεκατομμυρίων ευρώ το 2026, που όπως ανέφερε προστίθενται στα 36 δισεκατομμυρίων ευρώ συνολικά πρόωρων αποπληρωμών επί των ημερών της κυβέρνησης του. 

Επιστροφή στη μιζέρια…

Το ότι προσπαθεί να χτίσει ένα “εθνικό αφήγημα” που να καλύπτει έναν θετικό απολογισμό της επταετίας (δεν έχει και πολλά να προβάλει) και μία αντίστοιχη προοπτική για τον επόμενο κυβερνητικό κύκλο που θέλει να ανοίξει ο Κυριάκος είναι σαφές. Εκείνο που προκαλεί εντύπωση είναι η επιθετικότητα, όχι απλώς εναντίον της αντιπολίτευσης, αλλά εναντίον της κοινωνίας, που δεν συμμερίζεται τις επιτυχίες του. Προκαλεί απορία εάν αποκαλύπτοντας την πριγκιπική του αντίληψη για την άσκηση της εξουσίας και την περιφρόνηση για τον “μίζερο λαό” θεωρεί ότι κερδίζει πολιτικούς πόντους. 

Ο Μητσοτάκης έχει να αντιμετωπίσει τα ταπεινά προβλήματα της καθημερινότητας, δηλαδή την ακρίβεια για τους πολλούς, αλλά και την κλιμάκωση των προκλήσεων της Τουρκίας που ενταφιάζει οριστικά την πολιτική των “ήρεμων υδάτων”, όπως βάφτισε την υποχωρητικότητα έναντι της Άγκυρας.

Το μόνο χαρτί που διαθέτει είναι το πακέτο που θα μοιράσει στην ΔΕΘ και που οι πληροφορίες επιμένουν ότι θα κινείται στο 1,8 με δύο δισ. ευρώ. Όπως λένε θα αποσκοπεί κυρίως στους ελεύθερους επαγγελματίες, τους μικρομεσαίους επιχειρηματίες και τους συνταξιούχους. Προς το παρόν έχουν μείνει εκτός οι αγρότες που ετοιμάζονται να τον υποδεχθούν, καθώς σχεδόν κανένα από τα αιτήματα των πολυήμερων κινητοποιήσεων τους δεν έχει ικανοποιηθεί.

Ο πρωθυπουργός θα εντάξει τις φετινές εξαγγελίες στην εκλογική στόχευση, εξαγγέλλοντας μέτρα που η υλοποίησή τους θα γίνει σε βάθος δύο τριών ετών, ώστε να τελεί υπό την παραμονή της ΝΔ στην κυβέρνηση. Εν ολίγοις “ψηφίστε μας για να δείτε ελαφρύνσεις και ενισχύσεις τα επόμενα χρόνια”. 

Πάντως η αντιμετώπιση της ακρίβειας εξακολουθεί να είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα της κυβέρνησης. Οι διεθνείς οιωνοί είναι αρνητικοί και όπλα στην φαρέτρα της – πέρα από την συμφωνία κυρίων με τους εκπροσώπους της εφοδιαστικής αλυσίδας – δεν φαίνεται να διαθέτει. 

Το τέλος των ήρεμων νερών και ο Κυριάκος

Εάν το ένα μέτωπο για την κυβέρνηση είναι η ακρίβεια, το άλλο που προέκυψε από την κλιμάκωση των προκλητικών ενεργειών της Άγκυρας είναι τα ελληνοτουρκικά. Μάλιστα σε αυτό αποδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα καθώς τα εθνικά αποτελούν πεδίο κριτικής από τον Αντώνη Σαμαρά (ήδη έκανε τοποθέτηση μετά τις ενέργειες της Τουρκίας για τα θαλάσσια πάρκα) και ενισχύουν την δυσαρέσκεια της δεξιάς κομματικής βάσης. 

Τα θαλάσσια πάρκα που ανακοίνωσε η Τουρκία και που εκτείνονται και εντός της ελληνικής ΑΟΖ και θεωρούνται προανάκρουσμα της θεσμοθέτησης από την τουρκική εθνοσυνέλευση της “Γαλάζιας Πατρίδας”, ενταφιάζουν την πολιτική των ήρεμων υδάτων, στην οποία έχει επενδύσει η ελληνική κυβέρνηση από την υπογραφή της Διακήρυξης των Αθηνών του 2023. 

Στην χθεσινή του ανάρτηση ανέφερε ο Μητσοτάκης: «Η θέση μας είναι ξεκάθαρη και δεν αλλάζει: Η Ελλάδα κινείται με βάση το Διεθνές Δίκαιο, ασκεί τα δικαιώματά της και δεν πρόκειται να αφήσει απειλές ή παράνομες διεκδικήσεις να καθορίσουν τις αποφάσεις της. Διάλογος δεν σημαίνει υποχώρηση».

Η τοποθέτηση του προκάλεσε ομοβροντία από τα κόμματα της αντιπολίτευσης. «Τα “ήρεμα νερά” τελείωσαν, η  αδράνεια και η υποχωρητικότητα δεν είναι επιλογή», αναφέρει ο εκπρόσωπος του ΠΑΣΟΚ. Το ΚΚΕ αναφέρει: «Ο κ. Μητσοτάκης επιμένει να κρύβει ότι ο διάλογος με την Τουρκία σημαίνει υποχωρήσεις». Ο ΣΥΡΙΖΑ κάνει λόγο για «την απουσία, εδώ και επτά χρόνια, συνεκτικής εθνικής στρατηγικής έναντι της Τουρκίας».

Συνεντεύξεις Γεραπετρίτη 

Απάντηση στις αιτιάσεις για την “αποτυχημένη εξωτερική πολιτική της κυβέρνησης” επιχειρεί να δώσει ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης με συνεντεύξεις. Παρότι φυσικά υπερασπίζεται την επιλογή των “ήρεμων νερών” και της προσέγγισης του διαλόγου, προβάλλοντας τα “θετικά τους αποτελέσματα” ωστόσο σημειώνει ότι «τα ήρεμα νερά δεν είναι αυτοσκοπός».

Παράλληλα αποκρούει την κριτική, υπογραμμίζοντας ότι οι μονομερείς ενέργειες της Τουρκίας εκτός του διεθνούς δικαίου δεν παράγουν τετελεσμένα. Η αντιπολίτευση υπογραμμίζει ότι ναι μεν οι μονομερείς ενέργειες δεν παράγουν έννομα αποτελέσματα, ωστόσο παράγουν τετελεσμένα επί του πεδίου, όπως έγινε με την παρεμπόδιση της πόντισης του καλωδίου στην Κάσο που έχει παγώσει από το 2024. 

H κλιμάκωση από την πλευρά της Άγκυρας κάνει εμφανές ότι συνολικά η πολιτική των “ήρεμων νερών” δεν δημιούργησε κλίμα που να οδηγεί σε επίλυση των διαφορών μας με διάλογο ή διαιτησία. Αντίθετα τα εκμεταλλεύτηκε ως άλλοθι η Τουρκία (την φιλία με την Ελλάδα) για να βελτιώσει την θέση της στον διεθνή χώρο και στην Ευρώπη. Σε κάθε περίπτωση το να κατηγορηθεί για “υποχωρητικότητα” ή για “Πρέσπες του Αιγαίου” θα ήταν καταστροφικό για την κυβέρνηση στον δρόμο προς τις κάλπες. 

Οδό διαφυγής αναζητά ο Κυριάκος

Μία κλιμάκωση της αντιπαράθεσης με την Τουρκία στο Αιγαίο μπορεί να αποτελεί μία κάποια λύση για τον Μητσοτάκη προκειμένου να συσπειρώσει ξανά ένα κοινό και να έχει ελπίδες στις εκλογές. Στόχος του είναι πάντα να συγκρατήσει την υποχώρηση και να πετύχει ένα ποσοστό που θα του επιτρέψει να ελέγξει τις πολιτικές εξελίξεις την επομένη των εκλογών. 

Μία διαφορετική οπτική εκφράζει ο ΣΥΡΙΖΑ με την κριτική του για το θέμα της πρόωρης αποπληρωμής του χρέους. Δεν αμφισβητεί απλώς το οικονομικό σκεπτικό της κυβέρνησης, υποστηρίζει επιπλέον ότι η πρόωρη αποπληρωμή χρέους συνιστά «Μια άθλια πρακτική που την ακολουθεί μόνο και μόνο για να αναβαθμίσει την πιθανότητα να του προσφέρουν οι ισχυροί της Ευρώπης ένα υψηλό αξίωμα στην ΕΕ».

Η αμερικανική ισχύς ναι μεν παραμένει τεράστια, αλλά αποδεικνύεται λιγότερο απεριόριστη, περισσότερο δαπανηρή και δυσκολότερα αναπληρώσιμη από όσο θεωρούσαν τόσο οι φίλοι όσο και οι αντίπαλοι των ΗΠΑ. Και όταν το κατεστημένο κέντρο του διεθνούς συστήματος αρχίζει να εμφανίζει τέτοιου είδους όρια, δημιουργούνται ευκαιρίες όχι μόνο για τις άλλες μεγάλες δυνάμεις, αλλά και για μια ολόκληρη κατηγορία φιλόδοξων περιφερειακών κρατών.

Η εξέγερση της “κατώτερης αριστοκρατίας”

Θα μπορούσαμε να παρομοιάσουμε το σημερινό διεθνές σύστημα με μια ιεραρχική κοινωνία, στην κορυφή της οποίας βρίσκεται μια μικρή “ανώτερη αριστοκρατία” μεγάλων δυνάμεων. Ακριβώς από κάτω της υπάρχει μια “κατώτερη αριστοκρατία” ισχυρών περιφερειακών κρατών, τα οποία δεν αρκούνται πλέον στον ρόλο του τοπικού συμμάχου ή του υπεργολάβου ασφαλείας. Αντιθέτως, υποβλέπουν τις θέσεις των ανώτερων δυνάμεων και επιδιώκουν να μετατραπούν σε αυτόνομους πόλους ισχύος.

Όταν όμως η ανώτερη αριστοκρατία βρίσκεται σε κρίση και εξαρτάται ολοένα περισσότερο από την κατώτερη, η σχέση αυτή δεν ενισχύει κατ’ ανάγκην τη συνοχή του συστήματος. Αντιθέτως, μπορεί να επιταχύνει την υπονόμευσή του. Οι περιφερειακές δυνάμεις αξιοποιούν τους δεσμούς τους με τις μεγάλες δυνάμεις, όχι μόνο για να εξυπηρετήσουν τις τελευταίες, αλλά και για να ενισχύσουν τις δικές τους αυτόνομες φιλοδοξίες.

Οι δυνάμεις της κατώτερης αριστοκρατίας, εργαλειοποιούν τη γεωγραφική τους θέση και μετατρέπουν τη χρησιμότητά τους σε μέσο διαρκούς εκβιασμού. Παράλληλα, ελίσσονται μεταξύ ανταγωνιστικών κέντρων ισχύος, επιδιώκοντας να αποσπάσουν οφέλη από όλους χωρίς να δεσμεύονται πλήρως έναντι κανενός.

Η Τουρκία αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση αυτής της κατηγορίας. Η Άγκυρα δεν αντιλαμβάνεται τον εαυτό της ως απλό σύμμαχο της Δύσης ούτε ως περιφερειακό συμπλήρωμα της αμερικανικής ισχύος. Αξιοποιεί τη συμμετοχή της στο ΝΑΤΟ, τη γεωγραφική της θέση, τις σχέσεις της με τη Ρωσία, το άνοιγμά της προς την Κίνα, τον μουσουλμανικό κόσμο και την Κεντρική Ασία, ώστε να οικοδομήσει έναν αυτόνομο τουρκοευρασιατικό πόλο, ο οποίος, αργά ή γρήγορα, θα απειλήσει και τη θέση των Ηνωμένων Πολιτειών.

Η Ουάσινγκτον συχνά θεωρεί ότι χρησιμοποιεί την Τουρκία λόγω του μεγέθους, του πληθυσμού, της γεωγραφίας και του μεγάλου στρατεύματός της. Στην πραγματικότητα, όμως, συμβαίνει μάλλον το αντίστροφο. Δηλαδή, η Τουρκία χρησιμοποιεί την αμερικανική ανάγκη, ώστε να ενισχύσει τη δυνατότητά της να λειτουργήσει αύριο ανεξάρτητα από τις ΗΠΑ, πιθανώς δε και εναντίον των μακροπρόθεσμων συμφερόντων τους. Έτσι, η κατεστημένη μεγάλη δύναμη κινδυνεύει να επενδύει στον αυριανό ανταγωνιστή της.

Από τις “μεσαίες” στις ρυθμιστικές δυνάμεις

Ο Ιάπωνας διεθνολόγος Yoshihide Soeya έχει αναπτύξει συστηματικά την έννοια της διπλωματίας των μεσαίων δυνάμεων, χρησιμοποιώντας ως βασικό παράδειγμα την Ιαπωνία. Πρόκειται για κράτη που δεν μπορούν ή δεν επιθυμούν να εξελιχθούν σε πλήρως αυτόνομες μεγάλες δυνάμεις, διαθέτουν όμως επαρκή οικονομική, τεχνολογική, θεσμική και στρατηγική ισχύ ώστε να επηρεάζουν την περιφερειακή τάξη. Συνακόλουθα, μπορούν να λειτουργούν ως σταθεροποιητές, διαμεσολαβητές και συντελεστές εξισορρόπησης μεταξύ μεγαλύτερων ανταγωνιστικών πόλων.

Η λογική αυτή μπορεί να επεκταθεί. Δεν χρειάζεται να εξετάζουμε μόνο τι μπορούν να κάνουν οι μεσαίες δυνάμεις για τον εαυτό τους. Πρέπει να εξετάσουμε τι μπορούν να προσφέρουν στις μεγάλες δυνάμεις και συνολικά στη διεθνή αρχιτεκτονική. Σε έναν πληθωριστικό πολυπολικό κόσμο, η βέλτιστη στρατηγική των κατεστημένων μεγάλων δυνάμεων δεν είναι να εξαρτώνται από έναν ισχυρό και φιλόδοξο περιφερειακό υπεργολάβο. Αντιθέτως, πρέπει να επενδύουν σε ένα δίκτυο μικρότερων αλλά κρίσιμα τοποθετημένων κρατών, τα οποία μπορούν να εμποδίζουν την ανάδυση περιφερειακών ηγεμονιών, χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να μετατραπούν τα ίδια σε ανταγωνιστικές μεγάλες δυνάμεις.

Θα μπορούσαμε να ονομάσουμε αυτήν τη φιλοσοφία “στρατηγική κατανεμημένων αντιβάρων”. Ακόμη πιο παραστατικά, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για ένα είδος γεωπολιτικού βελονισμού. Συγκεκριμένα, όπως ο βελονισμός επιδρά σε επιλεγμένα σημεία ενός σύνθετου οργανισμού, έτσι και η μεγάλη δύναμη δεν χρειάζεται να ελέγχει το σύνολο μιας γεωγραφικής περιοχής ούτε να επενδύει σε έναν πανίσχυρο τοπικό τοποτηρητή. Μπορεί να ενισχύει συγκεκριμένα κράτη σε κρίσιμα γεωγραφικά σημεία, ώστε αυτά να ανακόπτουν τη συγκέντρωση της περιφερειακής ισχύος.

Οι χώρες αυτές δεν χρειάζεται να γίνουν τοπικοί ηγεμόνες. Δεν θα μπορούν άλλωστε. Μπορούν όμως να γίνουν δυνάμεις “άρνησης ηγεμονίας” φιλόδοξων νεοβαρόνων του διεθνούς συστήματος, όπως είναι η Τουρκία. Αυτά τα κράτη “στρατηγικού βέτο” δεν θα μπορούν να επιβάλουν τη βούλησή τους σε ολόκληρη την περιφέρεια, αλλά θα μπορούν να αποτρέψουν κάποιον άλλο από το να το πράξει, προωθώντας τα δικά τους συμφέροντα, αλλά και αυτά της “πολυπολικής ολιγαρχίας”, δηλαδή των μεγάλων δυνάμεων του διεθνούς συστήματος.

Η Ελλάδα ως γεωπολιτικός “κόφτης”

Εδώ ακριβώς προκύπτει ένας νέος ρόλος για την Ελλάδα. Η χώρα μας δεν χρειάζεται να υποκαταστήσει την Τουρκία ως περιφερειακή ηγεμονική δύναμη. Ούτε να ανταγωνιστεί το σύνολο των δημογραφικών, οικονομικών και στρατιωτικών της μεγεθών. Χρειάζεται όμως να αποκτήσει την ικανότητα να “κόψει τα φτερά” της τουρκικής ηγεμονικής στρατηγικής.

Αυτό σημαίνει να μπορεί η Ελλάδα να αρνηθεί στην Τουρκία τον έλεγχο του Αιγαίου, την ενοποίηση της λεγόμενης “Γαλάζιας Πατρίδας”, τη γεωπολιτική απομόνωση της Κύπρου, τη δημιουργία μιας ενιαίας τουρκικής κυριαρχικής δομής από τη Μαύρη Θάλασσα μέχρι τη Λιβύη και, τελικά, τη μετατροπή της Ανατολικής Μεσογείου σε τουρκικό “γαλάζιο έδαφος”.

Μια ισχυρή Ελλάδα μπορεί να εμποδίσει την Τουρκία να καταστεί ο αποκλειστικός διαμεσολαβητής μεταξύ Ευρώπης, Μέσης Ανατολής, Καυκάσου και Κεντρικής Ασίας. Μπορεί η Ελλάδα να ακυρώσει τη δυνατότητά της να μετατραπεί σε μια ανεξέλεγκτη ευρασιατική δύναμη, χωρίς όμως η ίδια η Ελλάδα να μπορεί ή να επιθυμεί να πάρει τη θέση της.

Αυτό ακριβώς καθιστά την ελληνική ισχύ ελκυστική για τις κατεστημένες μεγάλες δυνάμεις. Η Ελλάδα διαθέτει σαφή θεσμικά, δημογραφικά και γεωγραφικά όρια. Η συμμετοχή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η θαλάσσια γεωγραφία, το μέγεθός της και η απουσία μιας αυτοκρατορικής–αναθεωρητικής ιδεολογίας επιτρέπουν την ενίσχυσή της χωρίς να δημιουργείται ένας νέος ανεξέλεγκτος περιφερειακός διεκδικητής. Με απλά λόγια, η ελληνική ισχύς μπορεί να είναι επαρκής για να εμποδίσει μια περιφερειακή ηγεμονία, αλλά όχι για να δημιουργήσει μια νέα.

Η στρατηγική που πρέπει να “πουληθεί” και η Ελλάδα 

Αυτή η πρόταση δεν αφορά μόνο τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η ανάσχεση μιας ανεξέλεγκτης τουρκικής περιφερειακής ηγεμονίας εξυπηρετεί, για διαφορετικούς λόγους, τη Γαλλία, το Ισραήλ, την Αίγυπτο, την Ινδία, αλλά, επίσης, την Κίνα και τη Ρωσία. Η Γαλλία δεν επιθυμεί μια τουρκική Μεσόγειο. Το Ισραήλ δεν επιθυμεί να εγκλωβιστεί μέσα σε ένα τουρκικό “γαλάζιο έδαφος”. Η Ινδία δεν επιθυμεί την ενίσχυση του τουρκοπακιστανικού συμπλέγματος.

Η Κίνα χρειάζεται πολλαπλούς και ασφαλείς διαδρόμους προς την Ευρώπη και όχι την εξάρτησή της από έναν αποκλειστικό περιφερειακό ρυθμιστή. Η Ρωσία, παρά την τακτική συνεργασία της με την Άγκυρα, δεν επιθυμεί την ανεξέλεγκτη τουρκική επέκταση στον Καύκασο, στη Μαύρη Θάλασσα και στην Κεντρική Ασία.

Η στρατηγική αυτή, όμως, δεν πρόκειται να διαμορφωθεί μόνη της στα κέντρα αποφάσεων των άλλων κρατών και κατόπιν να προσφερθεί έτοιμη στην Ελλάδα. Αυτό θα ήταν εξόχως αφελές και δουλοπρεπές. Η ελληνική εξωτερική πολιτική πρέπει να επεξεργαστεί αυτήν την πρόταση, να την ονοματίσει και να την προωθήσει με διαφορετική γλώσσα προς κάθε αποδέκτη.

Σε κάθε περίπτωση η Ελλάδα δεν πρέπει να εμφανίζεται ως ένα φοβισμένο κράτος που ζητά προστασία απέναντι στην Τουρκία, αλλά ως αυτόνομος παραγωγός περιφερειακής ισορροπίας. Και φυσικά, σε καμία περίπτωση, δεν μπορεί να εμφανιστεί ότι τίθεται υπό την τουρκική σφαίρα επιρροής, γιατί τότε μετατρέπεται από δυνατότητα σε πρόβλημα προς επίλυση για τις κατεστημένης δυνάμεις του διεθνούς συστήματος… Η Ελλάδα λοιπόν δεν πρέπει να εμφανίζεται ότι ζητάει βοήθεια αλλά ότι προσφέρει μια αντιηγεμονική υπηρεσία στο διεθνές σύστημα, προστατεύοντας ταυτόχρονα τον εαυτό της και τα ζωτικά της συμφέροντα.

Αυτή λοιπόν μπορεί να είναι ένα μέρος μιας ελληνικής υψηλής στρατηγικής σε μια νέα εποχή “ασαφούς πολυπολικότητας”.  Οι κατεστημένες μεγάλες δυνάμεις δεν έχουν κανέναν λόγο να επενδύουν στους επίδοξους διαδόχους τους, αλλά στα στρατηγικά αντίβαρα που εμποδίζουν την ανάδυσή τους. Και η Ελλάδα μπορεί να γίνει το κρισιμότερο από αυτά τα αντίβαρα στην Ανατολική Μεσόγειο, όχι ως εντολοδόχος, αλλά ως αυθύπαρκτη ρυθμιστική δύναμη με δική της στρατηγική βούληση.

Για την οικονομία της δημόσιας συζήτησης επιτρέψτε μου να προτάξω μερικές διευκρινίσεις σχετικά με δύο σημαντικά  σημεία των σχολίων των παραπάνω αναγνωστών μου. Το πρώτο αφορά την εύστοχη διαπίστωση ότι τα τρία μνημόνια εφαρμόστηκαν από το ίδιο πολιτικό σύστημα που μας κατέστρεψε», την οποία έχει επιβεβαιώσει η ταπεινότητά μου με άρθρο και πίνακα των ίδιων … 70 διαχειριστών  στο SLpress (11 Ιουνίου 2025), που έως σήμερα  δαπάνησαν αλυσιτελώς πάνω από 2 τρις. ευρώ (ένα τρις.  ευρώ επί μνημονίων και ένα τρις. ευρώ από το 2019 έως σήμερα).

Η άλλη διευκρίνιση είναι συνέχεια της προηγούμενης, καθώς, όπως προκύπτει από το ίδιο άρθρο και από τη μνημειώδη έκδοση της Τράπεζας της Ελλάδος “Το Χρονικό της Μεγάλης Κρίσης 2008-2013” το ίδιο σχεδόν πολιτικό σύστημα που διαχειρίστηκε τα τρία μνημόνια και που διαχειρίζονται  πάνω από ένα τρις. ευρώ μετά το 2019 προκάλεσαν και το «πάνω», δηλαδή τη μεγαλοπρεπή  «φούσκα» 2001-2008, την οποία, όπως έλεγε ο επί πολλά χρόνια διοικητής της Ομοσπονδιακής (Κεντρικής) Τράπεζας των ΗΠΑ Άλαν Γκρίνσπαν, τη νιώθει κανείς όταν σκάσει.

Και οι Έλληνες τη νιώθουν κοροϊδευόμενοι από 2009 έως και το… 2070. Συνεπώς, όπως προκύπτει από την παραπάνω μνημειώδη μελέτη της Τράπεζας της Ελλάδος, αλλά και της Ακαδημίας Αθηνών, με την κρίση και τα μνημόνια δεν «σταμάτησε το παραγωγικό μοντέλο και η χώρα από παραγωγική έγινε παρασιτική». Δεν υπήρξε σχεδόν ποτέ.

Μερικά εγκλήματα για το δημόσιο χρέος

Όσον αφορά τώρα τη δημόσια συζήτηση για το δημόσιο και ιδιωτικό χρέος, κρίνω ότι είναι χρήσιμες μερικές ακόμα λεπτομέρειες:

-Το υψηλό δημόσιο χρέος είναι κακό όταν τα δανειζόμενα κεφάλαια δεν έχουν κανένα συντελεστή απόδοσης στην οικονομία και την κοινωνία (υποδομές και ευημερία» καθώς αναλίσκεται σχεδόν όλο (ακόμα και ένα μεγάλο μέρος του Προγράμματος Δημόσιων Επενδύσεων) για καταναλωτικούς σκοπούς ή κομματικές σκοπιμότητες. Απλώς αναφέρω δύο εγκλήματα, για τα οποία, αντί τιμωρίας τους, όλοι σχεδόν οι εναγείς ανταμείφθηκαν με την ανάδειξή τους στις θέσεις πρωθυπουργών, υπουργών, υφυπουργών, βουλευτών και διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος.

Σημειώνω, λοιπόν, ότι από το 2010 έως το 2018, οι μνημονιακές κυβερνήσεις επεβάρυναν τους Έλληνες πολίτες με αντιαναπτυξιακά και αντικοινωνικά  μέτρα λιτότητας 80 δις. ευρώ, από τα οποία μόνο περίπου 35 δις. ευρώ είχαν ικανοποιητικό  δημοσιονομικό αποτέλεσμα, ενώ  περίπου 45 δις. ευρώ τα κατάπιε η εφιαλτική ύφεση και η  διαχειριστική ανικανότητα.

Πήραν 138 δις. ευρώ από «κούρεμα» ομολόγων 

Το άλλο, πιο εναγές από το προηγούμενο, αφορά την πιο άγρια επίθεση κράτους κατά της ιδιωτικής περιουσίας (το τρίτο έγκλημα το οποίο και συνεχίζεται αφορά τις περικοπές συντάξεων το 2012 δεκάδων δις. ευρώ χωρίς πάλι κανένα αποτέλεσμα!), το οποίο, μολονότι περιγράφεται με μελανά στοιχεία στην παραπάνω μελέτη της Τράπεζας της Ελλάδος δεν βρέθηκε ούτε ένας το καταγγείλει και να το φέρει στη Βουλή (κόρακας κοράκου βγάζει μάτι;).

Υπενθυμίζω ότι το πρώτο δίμηνο του 2012 ολοκληρώθηκαν οι διαπραγματεύσεις για το  πρόγραμμα μείωσης του χρέους με «κούρεμα», δηλαδή. Όπως προκύπτει από την έκδοση της Τράπεζας της Ελλάδος «Το Χρονικό της Κρίσης: 2010-2013», το συνολικό καθαρό όφελος (μείωση του χρέους) των 137,9 δις. ευρώ που προέκυψε από το «κούρεμα» των ομολόγων διατέθηκαν μόνο 51,2 δις. ευρώ, το υπόλοιπο τεράστιο ποσό των… 86,7 δις.  ευρώ να πηγαίνει για τον Γάμο του Καραγκιόζη.

 Όπως σημειώνεται στην παραπάνω μελέτη της Τράπεζας της Ελλάδος, η επίδραση του παραπάνω «κουρέματος» στη μείωση του χρέους  «μετριάστηκε σημαντικά λόγω: α) της ανάγκης για ανακεφαλαιοποίηση των ελληνικών τραπεζών με έκδοση νέου χρέους ύψους 41 δις. ευρώ εντός του 2012, β) του δανεισμού ύψους 11,3 δις. ευρώ για την επαναγορά χρέους το Δεκέμβριο, γ) του γεγονότος ότι η μείωση της αξίας των ομολόγων που διακρατούσαν τα ελληνικά ασφαλιστικά ταμεία ή άλλοι φορείς, ύψους 16,2 δις. ευρώ, δεν οδήγησε σε μείωση του χρέους, επειδή επρόκειτο για ενδοκυβερνητικό χρέος, δ) του δανεισμού 4,5 δις. ευρώ για την παροχή ομολόγων του ΕΦΣΕ στα ασφαλιστικά ταμεία ως αντισταθμικού οφέλους έναντι της μείωσης των απαιτήσεων που υπέστησαν, ε) της ανάγκης δανεισμού 11,9 δισ. ευρώ για την κάλυψη του ελλείμματος του 2012 και στ) λοιπών υποχρεώσεων του Δημοσίου (π.χ. πληρωμές στον ΕΜΣ, πληρωμές παλαιών οφειλών κλπ) συνολικού ύψους 1,9 δισ. ευρώ». 

Το αποτέλεσμα είναι αποκαρδιωτικό, όπως προκύπτει από μια ματιά στον παρατιθέμενο πίνακα: Το χρέος από 301,1 δις. ευρώ το «επάρατο» 2009 διαμορφώθηκε στα 356,2 δις. ευρώ το 2011, για να μειωθεί (κατά 51,2 δις. ευρώ από το «κούρεμα» ) στα 305 δις. ευρώ το 2012, αλλά να ανεβαίνει συνεχώς και ολοταχώς και να φτάσει στο σημερινό «βιώσιμο» των 362,8 δις. ευρώ. Δηλαδή, σε σχέση με το 301,1 δις. ευρώ του 2009 αυξήθηκε κατά 61,7 δις. ευρώ, αλλά χωρίς το «κούρεμα» η αύξηση θα ήταν… 113,8 δις. ευρώ!!!

Μερικά δραματικά και ευτράπελα για το ιδιωτικό χρέος 

Ας πάμε τώρα στο δυσβάσταχτο, πράγματι, ιδιωτικό χρέος για το οποίο το ΠΑΣΟΚ -ΚΙΝΑΛ θα διοργανώσει στην Αθήνα ειδική εκδήλωση, όπου, προφανώς, δεν θα αναφερθούν λεπτομέρειες, σαν μερικές  αυτές που θα προσπαθήσει να υπενθυμίσει  η ταπεινότητά μου στη συνέχεια και που αποτυπώνονται στον παρατιθέμενο πίνακα με την εφιαλτική εξέλιξη του από το 2008 έως σήμερα.

Και το ιδιωτικό χρέος δεν είναι  κακό όταν περιλαμβάνει οφειλές από δάνεια  προς χρηματοπιστωτικά ιδρύματα (τράπεζες), τα οποία  χρησιμοποιούνται για επενδύσεις (επιχειρηματικά), για στέγαση (η στεγαστική κρίση οφείλεται και στην ελλιπή επί πολλά χρόνια πιστωτική επέκταση στα νοικοκυριά και για βελτίωση της ποιότητας ζωής, και τα οποία εξυπηρετούνται σχεδόν κανονικά και χορηγούνται ή λαμβάνονται χωρίς τις παροιμιώδεις υπερβολές την περίοδο 2001-2008 για «Γαλοπούλα» τα Χριστούγεννα, για «Αρνί» το Πάσχα και… «Διακοπές» το καλοκαίρι, με τα γνωστά κομματικά ευτράπελα η εκάστοτε αντιπολίτευση να κατηγορεί την εκάστοτε κυβέρνηση (που προηγουμένως ήταν στην αντιπολίτευση!) για… «υπερχρέωση των νοικοκυριών», η οποία καταδείχθηκε μεγαλοπρεπώς από την κρίση και καταδεικνύεται συνεχώς έως σήμερα (βλέπε πίνακα). 

Γενική εικόνα εξέλιξης του ιδιωτικού χρέους κατά περίοδο

Για να μην κουράσω άλλο τους αναγνώστες μου και με άλλες λεπτομέρειες, θα παρουσιάσω στη συνέχεια εν συντομία απλώς  τη γενική εικόνα της πορείας και του συνολικού ιδιωτικού χρέους από το 2008 έως το 2025  κατά περίοδο:

-Περίοδος 2008-2010 (αρχή της κρίσης): Ο ιδιωτικός δανεισμός βρισκόταν σε υψηλά επίπεδα λόγω της προηγούμενης ευφορίας και άρχισε να διογκώνεται καθώς η οικονομία περνούσε σε ύφεση και τα εισοδήματα μειώνονταν. Την περίοδο αυτή, το ιδιωτικό χρέος αποτελούνταν κυρίως από τραπεζικά δάνεια. Οι οφειλές προς το Δημόσιο ήταν σε χαμηλά επίπεδα, καθώς η αγορά διέθετε ακόμα ρευστότητα.

-Περίοδος Μνημονίων (2010–2018): Η τεράστια λιτότητα για  δημοσιονομική προσαρμογή και η κάθετη πτώση του ΑΕΠ οδήγησαν στη μετακύλιση του δημόσιου βάρους στην πραγματική οικονομία, επιβεβαιώνοντας την εύστοχη παρατήρηση του κ. Γιώργου Λυμπεράκη. Τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις αδυνατούσαν να αποπληρώσουν τα δάνειά τους, με αποτέλεσμα την εκτόξευση των «κόκκινων» δανείων. Η κατακόρυφη πτώση του ΑΕΠ και η αύξηση της ανεργίας οδήγησαν σε μαζική αδυναμία πληρωμών

Τα «κόκκινα» δάνεια άρχισαν να πνίγουν το τραπεζικό σύστημα, ενώ γεννήθηκε η γενιά των «στρατηγικών κακοπληρωτών». Το 2016  σημειώθηκε κορύφωση του τραπεζικού προβλήματος καθώς  τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια (NPLs) στις τράπεζες άγγιξαν το ιστορικό υψηλό των 107 δισ. ευρώ (περίπου το 50% των συνολικών δανείων). Ακόμα, η εμφανιζόμενη μείωση του μη εξυπηρετούμενου χρέους  στις τράπεζες την περίοδο 2017–2019 οφείλεται στη μαζική μεταβίβαση των «κόκκινων» δανείων από τις τράπεζες σε εταιρείες διαχείρισης (servicers / funds). Το τραπεζικό σύστημα άρχισε να αποφορτίζεται, αλλά το χρέος παρέμεινε ενεργό στην οικονομία, επιβαρύνοντας τους πολίτες.

-Μεταμνημονιακή περίοδος και Πανδημία (2019–2025): Το χρέος παρέμεινε σε υψηλά επίπεδα, παρά τις προσπάθειες εξυγίανσης των τραπεζών και τις πωλήσεις απαιτήσεων σε εταιρείες διαχείρισης (servicers), καθώς το ιδιωτικό χρέος έγινε πια δομικό (περισσότεροι από 4 εκατομμύρια οι οφειλέτες  στην εφορία και πάνω από 2 εκατομμύρια οι οφειλέτες  στα ασφαλιστικά ταμεία). Ειδικότερα, την περίοδο 2023-2025 παρά τη σταθερή  αύξηση του ΑΕΠ (κι όχι ανάπτυξη, που διαφέρει από το ΑΕΠ!) της  τάξης του 2%–2,1%, οι πληθωριστικές πιέσεις συγκράτησαν τα διαθέσιμα εισοδήματα. Το 2024 το χρέος διαμορφώθηκε γύρω στα 398,8 δισ. ευρώ, για να φτάσει στα 417 δισ. ευρώ στα τέλη του 2025.

Εφιαλτική και η εξέλιξη της Διεθνούς Επενδυτικής Θέσης της Ελλάδος

Με έκπληξη παρατηρώ ότι, σ΄ αντίθεση με το δημόσιο και το ιδιωτικό χρέος, το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, τα δημοσιονομικά αποτελέσματα, τον πληθωρισμό και την «ισχυρή ανάπτυξη» ένας σημαντικός δείκτης, όπως αυτός της Καθαρής Διεθνούς Επενδυτικής Θέσης της χώρας μας παραμένει, παραδόξως, στα «ασυζήτητα». Κι όμως, με τον δείκτη αυτόν μετριέται η οικονομική υγεία της χώρας, δηλαδή δείχνει πόσο εξαρτημένη είναι μια οικονομία από ξένα κεφάλαια και κατά πόσο μπορεί να ανταποκριθεί στις εξωτερικές της υποχρεώσεις. 

Σημειώνεται ο δείκτης αυτός  αποτυπώνει σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή (τέλος τριμήνου και τέλος έτους) το ύψος των απαιτήσεων και υποχρεώσεων των κατοίκων Ελλάδος έναντι μη κατοίκων, παρουσιάζοντας τη διαφορά ανάμεσα σε απαιτήσεις και υποχρεώσεις. Οι απαιτήσεις και οι υποχρεώσεις αναλύονται στις βασικές κατηγορίες των άμεσων επενδύσεων, των επενδύσεων χαρτοφυλακίου, των λοιπών επενδύσεων, των συναλλαγματικών διαθεσίμων, καθώς επίσης και ανά τομέα οικονομίας, όπως Τράπεζα της Ελλάδος, λοιπά νομισματικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, γενική κυβέρνηση και λοιποί τομείς. Αν είναι Διεθνής Επενδυτική Θέση είναι  θετική, η χώρα είναι καθαρός πιστωτής του υπόλοιπου κόσμου. Αν είναι αρνητική, όπως μονίμως και συνεχώς επιδεινούμενη η χώρα μας, είναι καθαρός οφειλέτης.

Η πρώτη ρητή αναφορά στην επιχειρησιακή ενεργοποίηση της Ρήτρας Αμοιβαίας Άμυνας της Ε.Ε. (άρθρο 42.7 της Συνθήκης της Λισσαβώνας) αποτελεί πλέον μια νέα πραγματικότητα στην ευρωπαϊκή άμυνα. Τον Δεκέμβριο του 2025 καταφέραμε, για πρώτη φορά, η ευρωπαϊκή Αμυντική Βιομηχανία να αποκτήσει συγκεκριμένες, νομικά δεσμευτικές υποχρεώσεις έναντι ενός κράτους – μέλους  που βρίσκεται σε κρίση ή δέχεται ένοπλη επίθεση. Ουσιαστικά, η νομική και πολιτική Ρήτρα Αμοιβαίας Άμυνας έχει δημιουργήσει κι έναν βιομηχανικό μηχανισμό ανταπόκρισης σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.

Ως εισηγητής της Ομάδας των Σοσιαλιστών και Δημοκρατών (S&D) στην Επιτροπή Βιομηχανίας, Έρευνας και Ενέργειας, κατά τη διαπραγμάτευση του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Αμυντικής Βιομηχανίας EDIP (European Defence Industry Programme), θεωρώ χρήσιμο να αναδειχθεί στη δημόσια σφαίρα αυτή η ιδιαίτερα σημαντική, ιδίως για τη χώρα μας, διάσταση, την οποία καταφέραμε να νομοθετήσουμε σε δεσμευτικό Κανονισμό της Ε.Ε.

Α. Η πρόνοια του Σημίτη και η νέα γεωπολιτική πραγματικότητα

Υπενθυμίζω ότι το 2009, η Συνθήκη της Λισσαβώνας περιείχε μία σημαντική καινοτομία: τη Ρήτρα Αμοιβαίας Συνδρομής σε περίπτωση που ένα κράτος μέλος δεχθεί επίθεση, στα πρότυπα του άρθρου 5 του ΝΑΤΟ. Συγκεκριμένα, το άρθρο 42 παράγραφος 7 της Συνθήκης της Λισσαβώνας προβλέπει ότι «σε περίπτωση κατά την οποία κράτος μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του, τα άλλα κράτη μέλη οφείλουν να του παράσχουν βοήθεια και συνδρομή με όλα τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους».

Αρχικά, η Ρήτρα αυτή είχε συμπεριληφθεί το 2003, από την τότε ελληνική κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ υπό τον Κώστα Σημίτη, στο κείμενο της Συνταγματικής Συνθήκης, συνέχεια της οποίας αποτέλεσε και η Συνθήκη της Λισσαβώνας. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι είχε ονομαστεί και «Ελληνική Ρήτρα», αφού η συμπερίληψή της ενίσχυε σημαντικά την αποτρεπτική δύναμη της χώρας.

Παρά την πολύ σημαντική αυτή εξέλιξη, δεκαεπτά χρόνια μετά την έναρξη ισχύος της Συνθήκης της Λισσαβώνας, πολύ λίγα πράγματα γνωρίζουμε για το τι πρακτικά σημαίνει. Είναι χαρακτηριστικό ότι τη μοναδική φορά που ενεργοποιήθηκε, το 2015 από τη Γαλλία, μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Παρίσι, η όλη διαδικασία κρατήθηκε πίσω από κλειστές πόρτες. Ποτέ δεν μάθαμε ούτε το είδος της βοήθειας που ζήτησε η Γαλλία, ούτε τον τρόπο με τον οποίο παρασχέθηκε η βοήθεια, ούτε ποιος ανέλαβε τον συντονισμό.

Όμως οι νέες γεωπολιτικές συνθήκες που διαμορφώνονται στην ευρύτερη περιοχή μας, με τον πόλεμο στην Ουκρανία, τη συνεχιζόμενη αστάθεια στη Μέση Ανατολή, την ανάδειξη νέων αναθεωρητικών δυνάμεων στην περιοχή της Μεσογείου και την αμφιθυμία της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ, δεν επιτρέπουν τη «δημιουργική ασάφεια» που επικρατούσε μέχρι τώρα.

Έχει έρθει η ώρα η Ρήτρα Αμοιβαίας Άμυνας της Ένωσης να αποκτήσει σάρκα και οστά, ώστε όλοι οι Ευρωπαίοι πολίτες να γνωρίζουν ότι σε περίπτωση κρίσης, υπάρχει ένας ολοκληρωμένος μηχανισμός που εγγυάται την ασφάλειά τους.

Για χώρες όπως η Ελλάδα, που βρίσκονται στα εξωτερικά σύνορα της Ε.Ε. και αντιμετωπίζουν διαρκείς προκλήσεις ασφαλείας, η θεσμική αυτή εξέλιξη αποκτά ιδιαίτερη σημασία.

Β. Από τη ρήτρα, στις γραμμές παραγωγής

Η επίκληση της Ρήτρας Αμοιβαίας Άμυνας (42.7) από ένα κράτος μέλος αποτελεί έναν από τους λόγους ενεργοποίησης της κατάστασης κρίσης στην ασφάλεια  εφοδιασμού και στις γραμμές παραγωγής αμυντικού υλικού. Από εκείνη τη στιγμή και μετά, ενεργοποιείται μία σειρά έκτακτων εργαλείων που αφορούν την ευρωπαϊκή Αμυντική Βιομηχανία, με βάση τα άρθρα 64 έως και 71 του EDIP.

Πρόκειται για μηχανισμό που θυμίζει, σε επίπεδο οικονομικής διακυβέρνησης, τα εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν κατά την πανδημία για τα εμβόλια. Μεταξύ αυτών, για πρώτη φορά, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποκτά τη δυνατότητα να ζητήσει από αμυντικές βιομηχανίες να δώσουν προτεραιότητα στην παραγωγή συγκεκριμένων αμυντικών προϊόντων που είναι απαραίτητα για κράτος μέλος το οποίο έχει ζητήσει την ενεργοποίηση της ρήτρας, παρακάμπτοντας την εμπορική σειρά των παραγγελιών. Επιπλέον, επιταχύνονται οι διαδικασίες έκδοσης των απαραίτητων αδειών για τις ενδοενωσιακές μεταφορές αμυντικών προϊόντων, καθώς και για χωροταξικές – πολεοδομικές αδειοδοτήσεις εγκαταστάσεων παραγωγής αμυντικού εξοπλισμού.

Η πρακτική σημασία των παραπάνω, είναι προφανής. Ένα κράτος μέλος που βρίσκεται υπό επίθεση δεν μπορεί να περιμένει μήνες για διοικητικές εγκρίσεις, ή πολύπλοκες διαδικασίες εξαγωγών. Άλλωστε, η εμπειρία του πολέμου στην Ουκρανία κατέδειξε ότι οι σύγχρονες συγκρούσεις μετατρέπονται σε πολέμους βιομηχανικής παραγωγής. Δεν αρκεί να διαθέτει κανείς προηγμένα οπλικά συστήματα. Πρέπει να μπορεί να τα παράγει γρήγορα, σε μεγάλες ποσότητες και χωρίς διακοπές.

Γ. Το επόμενο βήμα: Ευρεία επιχειρησιακή ενεργοποίηση

Όλα  τα παραπάνω αποτελούν ασφαλώς ένα σημαντικό, αλλά όμως, μόνο το πρώτο βήμα. Απομένουν ακόμα να γίνουν πολλά ώστε η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας να είναι πλήρως επιχειρησιακά λειτουργική, σε πολιτικό και στρατιωτικό επίπεδο. Απαιτείται πολλή δουλειά και κυρίως πολιτική βούληση από τα κράτη μέλη, ώστε εν λόγω ρήτρα να παρέχει το ίδιο αίσθημα και επίπεδο ασφάλειας, όπως η αντίστοιχη ρήτρα του ΝΑΤΟ.

Είμαστε περήφανοι που με τον αγώνα μας θέσαμε τις βάσεις, σε ένα κορυφαίο, υπαρξιακού χαρακτήρα, θέμα της Ένωσης. Για πρώτη φορά, η αλληλεγγύη στον τομέα της άμυνας δεν παραμένει μόνο πολιτική υπόσχεση. Αποκτά συγκεκριμένα εργαλεία βιομηχανικής, διοικητικής και επιχειρησιακής υποστήριξης, που ενισχύουν την αξιοπιστία της ευρωπαϊκής αποτροπής και μετατρέπουν την Αμυντική Βιομηχανία σε αναπόσπαστο πυλώνα της συλλογικής ασφάλειας της Ένωσης.

Για τη βέλτιστη δυνατή άνεση των μελών της ομάδας, όλα τα καθίσματα έχουν υποπόδια και τραπεζάκια όπως και θύρες USB. Η υπερπολυτελής έκδοση του λεωφορείου Volvo Irizar i8 πλαισιώνεται από προηγμένα συστήματα συνδεσιμότητας και multimedia καθώς διαθέτει σύνδεση WiFi, και σύνδεση με Android και Apple Car Play ενώ εσωτερικά έχει εγκατεστημένες 3 οθόνες TV και DVD player.

Όσον αφορά τη σχεδίαση, στην εξωτερική όψη του λεωφορείου δεσπόζουν το έμβλημα του Παναθηναϊκού, ο Παρθενώνας και η θεά Αθηνά, στοιχεία της ιστορικής ταυτότητας του συλλόγου ενώ ο εμβληματικός στίχος του ύμνου της ομάδας, «Σύλλογος Μεγάλος», ο οποίος είναι αποτυπωμένος στην οροφή έρχεται να συμπληρώσει με μεγαλοπρέπεια την ιστορία της ΠΑΕ Παναθηναϊκός.

Εσωτερικά, ο ειδικός κρυφός φωτισμός πράσινου χρώματος και τα υπερπολυτελή δερμάτινα καθίσματα με κεντημένο το λογότυπο της ομάδας καθώς και ο στίχος του ύμνου της ΠΑΕ Παναθηναϊκός, δημιουργούν ένα άκρως «Παναθηναϊκό περιβάλλον» και μια ατμόσφαιρα που είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιστορία της ομάδας και την εταιρική της ταυτότητα.

Για την περαιτέρω ενίσχυση της άνεσης των μελών της ομάδας κατά τις μετακινήσεις τους, το λεωφορείο έχει μία εξοπλισμένη κουζίνα με φούρνο μικροκυμάτων, καφετιέρα και τρία ψυγεία τροφίμων.

Με την προμήθεια του Volvo Irizar i8 από τον Όμιλο Επιχειρήσεων Σαρακάκη, η ΠΑΕ Παναθηναϊκός υλοποίησε μία σημαντική επένδυση στις υποδομές της, προσφέροντας στους ποδοσφαιριστές και στο τεχνικό επιτελείο ένα όχημα τελευταίας γενιάς, το οποίο συγκαταλέγεται στα κορυφαία της ευρωπαϊκής αγοράς και αποτελεί επιλογή μερικών από τους μεγαλύτερους ποδοσφαιρικούς συλλόγους της Ευρώπης όπως της Real Madrid, της Liverpool και της Inter Milan.