Ο όρος clean eating

Αρχικά, να εξηγήσω τι είναι το clean eating και τι εννοούμε όταν αναφερόμαστε σε αυτό. Με το clean eating αναφερόμαστε συνήθως σε μια διατροφική προσέγγιση που δίνει έμφαση στην κατανάλωση τροφών στην πιο φυσική και λιγότερο επεξεργασμένη μορφή τους. Αυτό σημαίνει ότι επιλέγεις τρόφιμα όπως: Φρέσκα φρούτα και λαχανικά. Δημητριακά ολικής άλεσης. Όσπρια και ξηρούς καρπούς. Πηγές άπαχης πρωτεΐνης. Τρόφιμα χωρίς πρόσθετα, συντηρητικά ή τεχνητά συστατικά.

Παράλληλα, πιθανόν να αποφεύγεις ή να περιορίζεις τρόφιμα όπως επεξεργασμένα σνακ, ζάχαρη, έτοιμα γεύματα ή προϊόντα με “χημικά” συστατικά. Από επιστημονικής πλευράς, η αυξημένη κατανάλωση ανεπεξέργαστων τροφών συνδέεται με καλύτερη υγεία, καθώς σου προσφέρουν περισσότερα θρεπτικά συστατικά και λιγότερα πρόσθετα. Ωστόσο, είναι σημαντικό να κατανοήσεις ότι ο όρος clean eating δεν έχει έναν αυστηρό επιστημονικό ορισμό. Συχνά διαμορφώνεται μέσα από τάσεις, προσωπικές πεποιθήσεις και διατροφικούς “κανόνες” που δεν βασίζονται πάντα σε τεκμηριωμένα δεδομένα. Και θα αναρωτιέσαι, πού είναι το πρόβλημα με αυτό;!

Πότε το clean eating γίνεται προβληματικό

Το σημείο καμπής εμφανίζεται όταν η επιθυμία σου για υγιεινή διατροφή μετατρέπεται σε ανάγκη για τον απόλυτο έλεγχο. Αν αρχίζεις να αντιμετωπίζεις τη διατροφή σου με αυστηρούς κανόνες και μηδενική ευελιξία, τότε η κατάσταση μπορεί να γίνει προβληματική. Για παράδειγμα, αν: Χωρίζεις τις τροφές σε “απόλυτα καλές” και  “απόλυτα κακές”. Νιώθεις ότι δεν επιτρέπεται καμία απόκλιση από το πλάνο σου. Αποφεύγεις τρόφιμα χωρίς να υπάρχει ιατρικός λόγος.

Ακολουθείς κανόνες που γίνονται όλο και πιο περιοριστικοί, τότε η διατροφή παύει να εξυπηρετεί την υγεία σου και αρχίζει να περιορίζει την καθημερινότητά σου. Η επιστημονική βιβλιογραφία περιγράφει μια κατάσταση που σχετίζεται με αυτή τη συμπεριφορά, γνωστή ως Ορθορεξία. Πρόκειται για μια μη επίσημα διαγνωσμένη διαταραχή, αλλά αναγνωρισμένη σε ερευνητικό επίπεδο, όπου η εμμονή με την “καθαρή” διατροφή επηρεάζει αρνητικά την ψυχική και κοινωνική λειτουργικότητα.

Σχέση με το διατροφικό άγχος

Το διατροφικό άγχος εμφανίζεται όταν η σκέψη γύρω από το φαγητό δεν είναι ουδέτερη ή ευχάριστη, αλλά φορτισμένη με ανησυχία, φόβο ή ενοχές. Αντί να επιλέγεις τι θα φας με βάση την πείνα, την απόλαυση ή τις ανάγκες σου, καθοδηγείσαι από κανόνες και περιορισμούς.

Μπορεί να έχεις παρατηρήσει ότι: Σκέφτεσαι συνεχώς τι είναι “σωστό” να φας. Αγχώνεσαι όταν δεν έχεις πρόσβαση σε “καθαρές” επιλογές. Προγραμματίζεις τη μέρα σου γύρω από το φαγητό. Αυτός ο τύπος άγχους δεν σχετίζεται με πραγματικό κίνδυνο, αλλά με την αντίληψη ότι η απόκλιση από τους κανόνες σου μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες. Στην ουσία, η διατροφή μετατρέπεται από μέσο φροντίδας σε πηγή στρες.

Ψυχολογικές επιπτώσεις

Όταν το clean eating γίνεται άκαμπτο, μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την ψυχολογική σου κατάσταση. Η συνεχής προσπάθεια για “τέλεια” διατροφή συχνά συνοδεύεται από: Έντονο άγχος και υπερανάλυση επιλογών. Τελειομανία και ανάγκη για έλεγχο. Ενοχές ή ντροπή όταν “παραβιάζεις” τους κανόνες.

Μείωση της ευχαρίστησης από το φαγητό. Χαμηλή αυτοεκτίμηση όταν δεν ανταποκρίνεσαι στα πρότυπα. Επιπλέον, μπορεί να επηρεαστούν και οι κοινωνικές σου σχέσεις. Αν αποφεύγεις εξόδους, οικογενειακά τραπέζια ή κοινωνικές εκδηλώσεις επειδή δεν μπορείς να ελέγξεις το φαγητό, τότε η διατροφή αρχίζει να περιορίζει τη ζωή σου. Από νευροψυχολογική σκοπιά, η συνεχής ενασχόληση με κανόνες ενεργοποιεί μηχανισμούς στρες στον εγκέφαλο, αυξάνοντας την κορτιζόλη και ενισχύοντας έναν φαύλο κύκλο άγχους και ελέγχου.

Σημάδια υπερβολής

Είναι σημαντικό να μπορείς να αναγνωρίσεις πότε η προσπάθεια για υγιεινή διατροφή έχει περάσει από την ισορροπία στην υπερβολή. Συχνά, αυτό φαίνεται μέσα από μικρές καθημερινές συμπεριφορές που σταδιακά γίνονται πιο έντονες και επηρεάζουν την ψυχολογία και την καθημερινότητά σου. Μπορεί να παρατηρείς ότι αφιερώνεις υπερβολικό χρόνο στον προγραμματισμό των γευμάτων σου, ότι διαβάζεις ετικέτες και συστατικά ή ότι αποκλείεις ολοένα και περισσότερες τροφές και ομάδες τροφών χωρίς να υπάρχει κάποιος ιατρικός λόγος.

Παράλληλα, ίσως νιώθεις έντονη ενοχή όταν καταναλώνεις κάτι που θεωρείς “απαγορευμένο”, ενώ η εικόνα που έχεις για τον εαυτό σου επηρεάζεται άμεσα από το τι τρως μέσα στη μέρα. Σε αρκετές περιπτώσεις, εμφανίζεται δυσκολία στο να φας αυθόρμητα ή να συμμετέχεις άνετα σε κοινωνικές περιστάσεις που περιλαμβάνουν φαγητό, καθώς υπάρχει ανάγκη για απόλυτο έλεγχο.

Όταν το φαγητό αρχίζει να καταλαμβάνει μεγάλο μέρος της σκέψης σου και να επηρεάζει τη διάθεση, τις επιλογές και την κοινωνική σου ζωή, τότε είναι πιθανό η ισορροπία να έχει χαθεί. Αν αναγνωρίζεις αρκετά από αυτά τα σημάδια στον εαυτό σου, αξίζει να το δεις ως μια ένδειξη ότι χρειάζεται να επαναπροσδιορίσεις τη σχέση σου με τη διατροφή και να δώσεις περισσότερο χώρο στην ευελιξία και την ψυχική ευεξία.

Ισορροπημένη προσέγγιση

Η υγιεινή διατροφή δεν είναι θέμα τελειότητας αλλά ισορροπίας και ευελιξίας. Αν θέλεις πραγματικά να φροντίσεις τον εαυτό σου, χρειάζεται να δώσεις χώρο τόσο στη θρεπτική αξία όσο και στην απόλαυση. Μια πιο ισορροπημένη προσέγγιση στη διατροφή βασίζεται στην ευελιξία και όχι στην τελειότητα. Αυτό σημαίνει ότι μπορείς να επιλέγεις θρεπτικές τροφές τις περισσότερες φορές, χωρίς όμως να πιέζεις τον εαυτό σου να ακολουθεί αυστηρούς κανόνες καθημερινά. Είναι σημαντικό να αποφεύγεις τη λογική του “όλα ή τίποτα”, όπου μια λιγότερο θρεπτική επιλογή θεωρείται αποτυχία ή λόγος ενοχής.

Είναι σημαντικό να αποφεύγεις να δαιμονοποιείς συγκεκριμένα τρόφιμα, καθώς κανένα τρόφιμο από μόνο του δεν καθορίζει την υγεία σου συνολικά. Μια υγιής σχέση με το φαγητό περιλαμβάνει επίσης την ικανότητα να απολαμβάνεις κοινωνικές περιστάσεις χωρίς άγχος ή περιορισμούς, επιτρέποντας στον εαυτό σου μεγαλύτερη ευελιξία όταν βρίσκεσαι με φίλους ή οικογένεια. Εξίσου σημαντικό είναι να μάθεις να ακούς τα φυσικά σήματα πείνας και κορεσμού του σώματός σου, αντί να βασίζεσαι αποκλειστικά σε εξωτερικούς κανόνες και “πρέπει” .

Τέλος, χρειάζεται να θυμάσαι ότι η υγεία είναι πολυπαραγοντική και δεν εξαρτάται μόνο από το τι τρως, αλλά και από παράγοντες όπως ο ύπνος, η σωματική δραστηριότητα, το στρες, η ψυχική υγεία και η συνολική ποιότητα ζωής σου. Επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι τα πιο βιώσιμα διατροφικά πρότυπα είναι αυτά που μπορούν να διατηρηθούν μακροπρόθεσμα χωρίς ψυχολογική επιβάρυνση. Η αυστηρότητα μπορεί να φέρει προσωρινά αποτελέσματα, αλλά συχνά οδηγεί σε εξάντληση και εγκατάλειψη.

Κλείνοντας

Το clean eating μπορεί να είναι ένα χρήσιμο πλαίσιο για να βελτιώσεις τη διατροφή σου, όμως όταν μετατρέπεται σε κανόνα που σε περιορίζει, το πλαίσιο αυτό αλλάζει. Αν η διατροφή σου προκαλεί περισσότερο άγχος παρά ευεξία, τότε είναι σημαντικό να επανεξετάσεις τη σχέση σου με το φαγητό.

Θυμήσου, η πραγματική υγεία βρίσκεται στην ισορροπία, όχι στην τελειότητα. Το φαγητό δεν είναι μόνο θρεπτικά συστατικά — είναι και απόλαυση, σύνδεση και ποιότητα ζωής. Όταν καταφέρεις να τα συνδυάσεις αυτά, τότε βρίσκεσαι πραγματικά σε ένα υγιές διατροφικό μονοπάτι.

Η Σταμουλία Κοκκοβού είναι διαιτολόγος-διατροφολόγος

Σε συνεργασία με το medNutrition

Αυτή ακριβώς η αορατότητα είναι μέρος του σκοπού της. Αυτά τα συστήματα είναι συνήθως γρήγορα, βολικά και δίνουν την αίσθηση της ασφάλειας. Σε αντίθεση με έναν κωδικό πρόσβασης, δεν μπορείτε να ξεχάσετε το πρόσωπό σας. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν έχουν ρίσκο.

Τα βιομετρικά στοιχεία εμπίπτουν σε δύο ευρείες οικογένειες: Τα φυσιολογικά (αποτυπώματα, πρόσωπα, ίριδες, ακόμη και μοτίβα της βάσης των νυχιών) και τα συμπεριφορικά (πώς περπατάτε ή πληκτρολογείτε, ο ρυθμός τής ομιλίας σας, η γωνία που κρατάτε το τηλέφωνό σας). Και οι δύο μορφές χρησιμοποιούνται ήδη ευρέως. Απλώς μπορεί να μην το συνειδητοποιείτε. Πολλές Τράπεζες και έμποροι λιανικής παρακολουθούν τώρα πώς αλληλεπιδράτε με τη συσκευή σας, από τα περάσματα του δακτύλου, τα πατήματα και το σκρολάρισμα, μέχρι τη γωνία που κρατάτε το τηλέφωνό σας και την πίεση του αγγίγματός σας.

Εάν κάποιος άλλος πάρει το ξεκλείδωτο τηλέφωνό σας και προσπαθήσει να αποκτήσει πρόσβαση στην τραπεζική σας εφαρμογή, αυτό μπορεί να ενεργοποιήσει αυτόματα μια ειδοποίηση απάτης. Σύμφωνα μάλιστα με έρευνες, είναι δυνατό να συμπεράνουμε το όνομα και τη μητρική γλώσσα ενός χρήστη από τα μοτίβα χρονισμού των χτυπημάτων του στο πληκτρολόγιο!

Τα φυσιολογικά και συμπεριφορικά βιομετρικά συστήματα που περιλαμβάνουν την ανάλυση βάδισης χρησιμοποιούνται ήδη για σκοπούς ασφάλειας και επιτήρησης, από την πρόσβαση σε χώρους εκδηλώσεων έως την ανίχνευση δυνητικά ύποπτης συμπεριφοράς. Μπορείτε να φοράτε μάσκα, να σηκώσετε μια κουκούλα, να αποφύγετε να κοιτάξετε μια κάμερα, αλλά δεν μπορείτε εύκολα να αλλάξετε τον τρόπο που περπατάτε.

Βιομετρική τεχνολογία

Οι αρχές της Κίνας χρησιμοποιούν αυτή την τεχνολογία για σχεδόν μια δεκαετία. Και το 2023, η Ομάδα Βιομετρικής και Ιατροδικαστικής Ηθικής του Ηνωμένου Βασιλείου επισήμανε την αναγνώριση βάδισης για ηθική καθοδήγηση. Αυτό είναι συνήθως ένα σημάδι ότι η επιχειρησιακή χρήση δεν είναι μακριά.

Μια σειρά από άλλες βιομετρικές τεχνολογίες, που κυμαίνονται από την υφή του δέρματος και το σχήμα του αυτιού μέχρι τις μικροεκφράσεις και τα μοτίβα λαβής του χεριού, ερευνώνται ενεργά για χρήση στο κοντινό μέλλον. Αλλά ακόμη και η μυρωδιά του σώματος και τα αποτυπώματα της αναπνοής είναι πιο προχωρημένα από ό,τι θα μπορούσε να υποδηλώσει η καινοτομία τους.

Αυτό που κάποτε έμοιαζε με επιστημονική φαντασία είναι τώρα ενσωματωμένο στην καθημερινή μας ζωή. Δεν μπορούμε πάντα να βλέπουμε αυτήν την τεχνολογία και δεν μπορούμε πάντα να εξαιρεθούμε. Αλλά το να γνωρίζουμε ότι υπάρχει είναι το πρώτο βήμα για να καταλάβουμε πόσα από τον εαυτό μας μοιραζόμαστε ήδη.

Το σήμα της νίκης κρύβει ευπάθεια

Τον Απρίλιο του 2026, ο ειδικός σε θέματα χρηματοοικονομικής ασφάλειας Λι Τσανγκ έδειξε στους Κινέζους τηλεθεατές πώς τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης θα μπορούσαν να εξαγάγουν τα αποτυπώματα μιας διασημότητας από μια selfie.

Ο ένοχος; Το κλασικό σήμα “V” με τα δάχτυλα, με τα μαξιλαράκια των δακτύλων στραμμένα κατευθείαν στον φακό. Αυτό βασίστηκε σε εργασία του Εθνικού Ινστιτούτου Πληροφορικής της Ιαπωνίας, η οποία το 2017 έδειξε ότι χρησιμοποιήσιμα δακτυλικά αποτυπώματα θα μπορούσαν να αφαιρεθούν από φωτογραφίες που τραβήχτηκαν από απόσταση έως και τριών μέτρων. Και η τεχνολογία των καμερών των τηλεφώνων έχει γίνει ακόμα καλύτερη από τότε.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η αστυνομία έχει προχωρήσει σε τουλάχιστον δύο συλλήψεις με βάση δακτυλικά αποτυπώματα που ελήφθησαν από φωτογραφίες: μία από μια εικόνα στο WhatsApp ενός χεριού που κρατούσε χάπια ecstasy, και η άλλη όταν ένας έμπορος ναρκωτικών ταυτοποιήθηκε από μια φωτογραφία του στην οποία κρατούσε ένα κομμάτι τυρί.

Αυτή η τεχνολογία μπορεί να λειτουργήσει και προς την άλλη κατεύθυνση. Στην κινεζική πόλη Χανγκτσού τον Ιούλιο του 2025, εγκληματίες φέρεται να προσπάθησαν να ξεκλειδώσουν μια έξυπνη πόρτα χρησιμοποιώντας μια φωτογραφία που ο ιδιοκτήτης του σπιτιού είχε δημοσιεύσει στο διαδίκτυο με τα δάχτυλά του ορατά. Η προσπάθεια απέτυχε, αλλά η πρόθεση ήταν ξεκάθαρη.

Αν και αυτού του είδους η στοχευμένη, τεχνικά απαιτητική επίθεση είναι ακόμα ασυνήθιστη, υπάρχουν ορισμένες προφυλάξεις που μπορούμε να πάρουμε καθώς η χρήση της βιομετρικής τεχνολογίας εξελίσσεται.

Πώς να προστατευτείτε

Πρώτον, να είστε επιλεκτικοί σχετικά με το πότε συμφωνείτε να μοιράζεστε βιομετρικά δεδομένα. Τα περισσότερα σύγχρονα έξυπνα τηλέφωνα αποθηκεύουν βιομετρικά πρότυπα σε ένα ασφαλές τσιπ που δεν φεύγει ποτέ από τη συσκευή. Αλλά οι εφαρμογές τρίτων και τα συστήματα του χώρου εργασίας σπάνια προσφέρουν την ίδια εγγύηση. Τον Ιούλιο του 2024, ο αμερικανικός τεχνολογικός γίγαντας Meta πλήρωσε στην πολιτεία του Τέξας 1,4 δισεκατομμύρια δολάρια αφού εκτέλεσε αναγνώριση προσώπου σε χρήστες χωρίς συγκατάθεση. Αυτό ακολούθησε έναν διακανονισμό ομαδικής αγωγής με τη μητρική εταιρεία του TikTok, ByteDance, στο Ιλινόις για 92 εκατομμύρια δολάρια για παρόμοιες κατηγορίες.

Επομένως, προσπαθήστε να παρακολουθείτε ποιες εφαρμογές έχουν πρόσβαση στην κάμερα και το μικρόφωνό σας. Τόσο στο iOS όσο και στο Android, αυτό διαρκεί περίπου δύο λεπτά. Και μην χρησιμοποιείτε τα βιομετρικά στοιχεία ως το μοναδικό επίπεδο ασφάλειας. Βεβαιωθείτε ότι υπάρχει ένα δεύτερο βήμα.

Βιομετρική τεχνολογία: Τρία πιθανά αδύναμα σημεία

Φωνή: Αυτό είναι πιθανώς το πιο επιπόλαια παραδομένο βιομετρικό στοιχείο

Η κλωνοποίηση φωνής με τεχνητή νοημοσύνη απαιτεί μόνο δευτερόλεπτα ήχου για να δημιουργήσει ένα πειστικό αντίγραφο και χρησιμοποιείται σε κλήσεις απάτης που υποδύονται μέλη της οικογένειας.

Αυτή είναι μια πολύ πιο ρεαλιστική και τρομακτική εκδοχή της απάτης εικονικής απαγωγής που υπάρχει εδώ και χρόνια. Η καθιέρωση μιας συνθηματικής λέξης με τους πιο κοντινούς σας ανθρώπους για οποιοδήποτε απροσδόκητο οικονομικό αίτημα είναι μια απλή και υποτιμημένη άμυνα.

Μάτια: Η αναγνώριση της ίριδας θεωρείται ισχυρή

Αυτός ο έγχρωμος μυς του ματιού έχει περίπου 250 μετρήσιμα χαρακτηριστικά –πολύ περισσότερα από ένα δακτυλικό αποτύπωμα– και παραμένει σταθερός καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής σας. Αλλά η σιωπηλή επέκταση των δεδομένων παρακολούθησης ματιών που συλλέγονται μέσω ακουστικών VR, για παράδειγμα, περνά απαρατήρητη. Ελέγξτε τις ρυθμίσεις απορρήτου σε οποιαδήποτε συσκευή VR χρησιμοποιείτε και έχετε υπόψη σας ότι τα δεδομένα αυτά αντιμετωπίζονται όλο και περισσότερο ως εμπορικό περιουσιακό στοιχείο από τις πλατφόρμες που τα συλλέγουν.

Δακτυλικά αποτυπώματα: Χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή

Πέρα από το να είστε προσεκτικοί με το τι δείχνετε στην κάμερα, να γνωρίζετε πού έχετε καταχωρήσει το δακτυλικό σας αποτύπωμα. Τα συστήματα πρόσβασης στον χώρο εργασίας και τα τερματικά πληρωμών διαφέρουν ευρέως ως προς τον τρόπο αποθήκευσης και προστασίας των δεδομένων και σε αντίθεση με το τηλέφωνό σας, δεν υποχρεούνται νομικά να σας το πουν.

Τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι τα βιομετρικά συστήματα είναι κακόβουλα. Τις περισσότερες φορές είναι πιο ασφαλή από τους κωδικούς πρόσβασης τους οποίους αντικαθιστούν. Το ερώτημα δεν είναι αν θα ασχοληθούμε με αυτά τα συστήματα, αλλά αν ασχολούμαστε με τα μάτια μας ανοιχτά – μάτια που, φυσικά, ήδη σκανάρονται τακτικά.

ΠΗΓΗ: www.theconversation.com
Σε συνεργασία με το womanidol

Προσπάθειες καταβάλλονται για τον απεγκλωβισμό τους, ωστόσο οι συνθήκες δεν επιτρέπουν τον εντοπισμό των εισόδων του τούνελ. Σύμφωνα με το Ερυθρό Σταυρό, έως και 93.000 επιζώντες έχουν πληγεί από την καταστροφή. Οι πιθανότητες ανεύρεσης επιζώντων μειώνονται δραματικά, ενώ τα σωστικά συνεργεία πασχίζουν να φθάσουν στις περιοχές της καταστροφής, όπου οι συνθήκες δυσχεραίνουν την αποστολή πόσιμου νερού και προμηθειών.

Από την άλλη πλευρά των συνόρων, στο Θιβέτ, η βροχή, ο αποκλεισμός δρόμων, η μορφολογία του εδάφους και ο κίνδυνος νέων πλημμυρών δυσχεραίνουν το έργο των σωστικών συνεργείων. Η ζώνη της καταστροφής στο Θιβέτ είναι αποκλεισμένη για τους ξένους δημοσιογράφους και οι πληροφορίες προέρχονται αποκλειστικά από τα κρατικά μέσα ενημέρωσης της Κίνας.

Τόσο στο Θιβέτ όσο και στο Νεπάλ ο χείμαρρος του πάγου και της λάσπης έχει οδηγήσει στον σχηματισμό τεράστιων λιμνών που κινδυνεύουν να υπερχειλίσουν ή να υποχωρήσουν απειλώντας με νέα καταστροφή τις περιοχές και θέτοντας σε κίνδυνο όποιες προσπάθειες διάσωσης και αρωγής.

Με τον Γιανναρά τα πράγματα είναι διαφορετικά. Η επίδρασή του υπήρξε τεράστια, αλλά διάχυτη. Το λεξιλόγιό του πέρασε σε πολλούς, οι προβληματισμοί του έγιναν κοινός τόπος, οι διακρίσεις του χρησιμοποιούνται ακόμη και από ανθρώπους που δεν τον έχουν διαβάσει. Αλλά σπάνια ακούμε: “αυτό το γνωρίζουμε επειδή το έδειξε ο Γιανναράς“. Δεν άφησε πίσω του ένα παράδειγμα πάνω στο οποίο να μπορεί να οικοδομηθεί μια σχολή.

Γιατί; Η εύκολη απάντηση είναι ότι υπήρξε περισσότερο φιλόσοφος και συνθετικός στοχαστής παρά συστηματικός θεολόγος ή ιστορικός. Αυτό είναι αληθινό, αλλά δεν αρκεί. Το βαθύτερο πρόβλημα βρίσκεται αλλού. Ο Γιανναράς έφθασε σε μια εξαιρετικά ριζοσπαστική διάγνωση, αλλά δεν είχε το σθένος να φθάσει μέχρι τις τελευταίες συνέπειές της.

Ο ίδιος περιέγραψε δύο κόσμους που δεν διαφέρουν απλώς σε επιμέρους απόψεις. Από τη μια το πρόσωπο και από την άλλη το άτομο. Από τη μια η κοινωνία και από την άλλη ο ατομοκεντρισμός. Από τη μια η αλήθεια ως τρόπος υπάρξεως και σχέση, από την άλλη η αλήθεια ως αντικειμενική κατοχή και ιδεολογική βεβαιότητα. Από τη μια η Εκκλησία ως γεγονός κοινωνίας, από την άλλη η θρησκεία ως ατομική ηθική και μεταφυσική εξασφάλιση. Αν όμως όλα αυτά είναι αληθινά, τότε δεν έχουμε δύο απόψεις μέσα στον ίδιο πολιτισμό. Έχουμε δύο διαφορετικές ανθρωπολογίες, δύο διαφορετικές γνωσιολογίες, τελικά δύο διαφορετικούς τρόπους υπάρξεως. Και κάπου εκεί ο Γιανναράς σταμάτησε.

Δεν κατέβηκε από το λεωφορείο. Συνέχισε να συνομιλεί με τον κόσμο που ο ίδιος είχε περιγράψει ως ριζικά διαφορετικό. Συνέχισε να αναζητά στη δυτική φιλοσοφία τον μεγάλο συνομιλητή του. Ο Χάιντεγκερ παρέμενε παρών. Η νεωτερικότητα παρέμενε παρούσα. Η δυτική διανόηση παρέμενε το πεδίο στο οποίο έπρεπε να τεθεί το ορθόδοξο ερώτημα. Και εδώ αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό η επί δεκαετίες παρουσία του στην “Καθημερινή”. Το ερώτημα δεν είναι πώς η “Καθημερινή” χωρούσε τον Γιανναρά. Μια μεγάλη αστική εφημερίδα μπορεί κάλλιστα να φιλοξενεί έναν “αιρετικό” διανοούμενο. Μπορεί μάλιστα να τον χρειάζεται. Η παρουσία μιας αντισυμβατικής φωνής επιβεβαιώνει την πολυφωνία της χωρίς να απειλεί αναγκαστικά τις θεμελιώδεις παραδοχές της.

Γιανναράς και “Καθημερινή”

Το πραγματικό ερώτημα είναι το αντίστροφο: Πώς χωρούσε ο Γιανναράς τον εαυτό του επί δεκαετίες στην “Καθημερινή”; Πώς ένας στοχαστής που περιέγραφε τον νεωτερικό τρόπο ως ανθρωπολογικά και πολιτισμικά διαφορετικό από τον εκκλησιαστικό τρόπο μπορούσε να παραμένει επί δεκαετίες οργανικός συνομιλητής ενός από τα χαρακτηριστικότερα μέσα της ελληνικής αστικής νεωτερικότητας;

Δεν πρόκειται για το αν έπρεπε να γράφει ή να μη γράφει σε μια συγκεκριμένη εφημερίδα. Η “Καθημερινή” εδώ είναι περισσότερο σύμβολο παρά κατηγόρημα. Το ζήτημα είναι ότι ο Γιανναράς δεν αποδέχθηκε υπαρξιακά όλο το κόστος της δικής του διανοητικής διαπίστωσης. Έλεγε ότι βρισκόμαστε απέναντι σε άλλον πολιτισμό, αλλά εξακολουθούσε να του μιλά σαν να μπορούσε να τον πείσει.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται η τεράστια διαφορά με τον Ιωάννη Ρωμανίδη. Ο Ρωμανίδης δεν ενδιαφέρθηκε να γίνει αποδεκτός από το παράδειγμα που απέρριπτε. Και γι’ αυτό μπορούσε να γίνει ενοχλητικός, απόλυτος, μερικές φορές υπερβολικός. Αλλά ακριβώς αυτή η αποφασιστικότητα τού επέτρεψε να κάνει κάτι που ο Γιανναράς δεν έκανε. Να ορίσει σύνορα.

Δεν είπε απλώς ότι η δυτική θεολογία δίνει διαφορετικές απαντήσεις. Είπε ότι ξεκινά από διαφορετικές προϋποθέσεις. Δεν επιχείρησε απλώς να δώσει καλύτερη απάντηση στις ερωτήσεις της σχολαστικής θεολογίας. Αμφισβήτησε τις ίδιες τις ερωτήσεις. Έθεσε απέναντί τους την εμπειρική θεολογία, την κάθαρση, τον φωτισμό και τη θέωση, την εμπειρία των Προφητών, των Αποστόλων και των Πατέρων, τη Ρωμηοσύνη ως ιστορικό και εκκλησιαστικό κόσμο. Με τον Ρωμανίδη μπορεί κάποιος να διαφωνήσει σφόδρα. Δεν μπορεί όμως εύκολα να αναρωτηθεί από πού ξεκινά.

Τι ορίζει η Σχολή

Και ακριβώς αυτό χρειάζεται μια σχολή. Πρώτες αρχές. Ο π. Γεώργιος Μεταλληνός προχώρησε με διαφορετικό τρόπο. Πήρε μεγάλο μέρος αυτής της ρήξης και το κατέβασε στο πεδίο της ιστορίας. Εκεί όπου ο Γιανναράς μπορούσε να μιλά για ελληνικό και δυτικό τρόπο, ο Μεταλληνός αναζητούσε το ιστορικό ίχνος. Ρωμηοσύνη, Φραγκοκρατία, Τουρκοκρατία, κοινότητες, εκκλησιαστικοί θεσμοί, κράτος, αυτοκέφαλο, βαυαρική Αντιβασιλεία, δυτικές επιδράσεις.

Γι’ αυτό ο Μεταλληνός έγινε σημείο αναφοράς. Δεν άφησε απλώς ισχυρές διατυπώσεις. Άφησε έναν τρόπο να πηγαίνεις από τη θέση στην πηγή και από την πηγή πίσω στην ερμηνεία. Ο μητροπολίτης Ιερόθεος Βλάχος έκανε το τρίτο βήμα. Συστηματοποίησε σε ένα τεράστιο και αναγνωρίσιμο corpus την πατερική και ησυχαστική θεολογία, τη θεραπευτική μέθοδο της Εκκλησίας, τη σχέση κάθαρσης, φωτισμού και θέοσης, τη διάκριση νου και λογικής και την εμπειρική γνώση του Θεού. Δεν άφησε απλώς ιδέες. Άφησε χάρτη. Γι’ αυτό και η διαφορά μεταξύ των τεσσάρων είναι τελικά αποκαλυπτική:

• Ο Ρωμανίδης άφησε παράδειγμα.
• Ο Μεταλληνός άφησε μέθοδο, ιστορική τεκμηρίωση και συνέχεια.
• Ο Ιερόθεος Βλάχος άφησε συστηματοποίηση.
• Ο Γιανναράς άφησε ένα εξαιρετικά ισχυρό λεξιλόγιο κριτικής.
• Αλλά το λεξιλόγιο δεν αρκεί για να γεννηθεί σχολή.

Το ίδιο πρόβλημα διακρίνεται σήμερα, ίσως ακόμη καθαρότερα, στον π. Νικόλαο Λουδοβίκο. Ο Λουδοβίκος είναι εξαιρετικά καλλιεργημένος, γνωρίζει βαθιά τη δυτική φιλοσοφία και θεολογία και διαθέτει σπάνια ικανότητα συνθέσεως. Κριτικάρει τη νεωτερικότητα, την ψυχανάλυση, τον ατομοκεντρισμό, τις δυτικές θεολογικές κατηγορίες. Αλλά και πάλι ο δυτικός κόσμος παραμένει ο μεγάλος συνομιλητής του. Διαρκώς συνομιλεί μαζί του. Και ακριβώς εδώ βρίσκεται το πρόβλημα…

Το Καράκας επιβεβαίωσε πως υπέγραψε «ιστορική» πετρελαϊκή συμφωνία με την Ουάσιγκτον, με την κ. Ροδρίγκες να τονίζει πως «ευχαριστεί θερμά» τον αμερικανό ομόλογό της Ντόναλντ Τραμπ, με ανακοίνωση που δημοσιοποίησε μέσω Telegram.

Σύμφωνα με την ίδια, η συμφωνία προβλέπει την «ανάπτυξη 17 στρατηγικών κοιτασμάτων», που περιέχουν δυνητικά ως και «65 δισεκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου», και θα έχει αποτέλεσμα «επένδυση 100 και πλέον δισεκατομμυρίων δολαρίων» στη χώρα και «φορολογικά έσοδα υψηλότερα από 209 δισεκατομμύρια για το κράτος».

«Για τον λαό της Βενεζουέλας, η συμφωνία αυτή θα προσελκύσει σχεδόν 100 δισεκατομμύρια δολάρια σε ιδιωτικές επενδύσεις, θα υποστηρίξει χιλιάδες καλοπληρωμένες θέσεις εργασίας και θα ευνοήσει την ανοικοδόμηση της οικονομίας» της χώρας της Λατινικής Αμερικής, ανέφερε εξάλλου ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Μάρκο Ρούμπιο μέσω X.

Η Βενεζουέλα διαθέτει τα μεγαλύτερα επιβεβαιωμένα αποθέματα πετρελαίου στον πλανήτη — υπολογίζεται πως ξεπερνούν τα 303 δισεκατομμύρια βαρέλια. Όμως η παραγωγή της παραμένει συγκριτικά περιορισμένη το τρέχον διάστημα.

Παράλληλα, τα αμερικανικά στρατηγικά αποθέματα («strategic petroleum reserve», SPR) έχουν υποχωρήσει στο χαμηλότερο επίπεδο από τον Νοέμβριο του 1982, κατά δεδομένα της αμερικανικής υπηρεσίας πληροφόρησης για την ενέργεια (EIA).

Η Ουάσιγκτον δεσμεύτηκε να αποδεσμεύσει προοδευτικά 172 εκατομμύρια βαρέλια από τα 415 εκατ. που διέθετε στα SPR στα τέλη Φεβρουαρίου, προκειμένου να αμβλυνθούν τα προβλήματα εξαιτίας της διατάραξης του εφοδιασμού και της ανόδου των τιμών του πετρελαίου έπειτα από το ξέσπασμα του πολέμου σε εξέλιξη στη Μέση Ανατολή.

Σύμφωνα με τον Ντόναλντ Τραμπ, η «ιστορική» συναλλαγή των δυο χωρών θα οδηγήσει σε «σημαντική μείωση των τιμών» των καυσίμων «για όλους τους Αμερικανούς» τώρα και στο «μακρό μέλλον». Ο Αμερικανός πρόεδρος υποστήριξε ακόμη ότι η συμφωνία αυτή «δεν θα κοστίσει τίποτα στους αμερικανούς φορολογούμενους».

Αμερικανικός έλεγχος

Μετά την αιματηρή αμερικανική στρατιωτική επιχείρηση στις αρχές της χρονιάς που οδήγησε στην αιχμαλώτιση του μέχρι τότε προέδρου της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο, ο Ντόναλντ Τραμπ επιδιώκει να εντατικοποιηθεί εκ νέου η αξιοποίηση των αποθεμάτων πετρελαίου και αερίου της χώρας αυτής, υπό δική του πατρονία.

Η κυβέρνηση των ΗΠΑ προσπαθεί τελευταία να πιέσει αμερικανικές εταιρείες να δραστηριοποιηθούν στο κράτος της Λατινικής Αμερικής, ωστόσο τα αποτελέσματα είναι πενιχρά, καθώς θα απαιτούνταν πολύ βαριές επενδύσεις για την αποκατάσταση των πετρελαϊκών υποδομών της χώρας και για να εντατικοποιηθεί η εξόρυξη μαύρου χρυσού. Δισταγμούς προκαλούν επίσης οι κρατικοποιήσεις που είχαν κάνει κυβερνήσεις της Βενεζουέλας στο παρελθόν. Είχαν γίνει ιδίως δυο εθνικοποιήσεις που έπληξαν την ExxonMobil.

«Το κυριότερο πρόβλημα στη Βενεζουέλα» είναι «η ασφάλεια», σχολίασε μιλώντας στο Γαλλικό Πρακτορείο ο Τζον Κίλνταφ, αναλυτής της Again Capital. Κατά την άποψή του, η Ουάσιγκτον πιθανόν επιδιώξει να δημιουργήσει «ένα είδος κρατικής ζώνης όπου θα μπορούν να εγκατασταθούν αμερικανικές εταιρείες, να ασκούν τις δραστηριότητές τους χωρίς να υφίστανται συνέπειες» και να «εξαλείψει τον πολιτικό κίνδυνο που συνοδεύει συνήθως τις επενδύσεις στη Βενεζουέλα».

Σύμφωνα με τον Χόρχε Πινιόν, ερευνητή στο Ινστιτούτο Ενέργειας του πανεπιστημίου του Τέξας στο Όστιν, εξακολουθούν ακόμη να υπάρχουν αρκετές «σκοτεινά σημεία», ιδιαίτερα όσον αφορά τον κίνδυνο κάποια μελλοντική κυβέρνηση της Βενεζουέλας να αλλάξει απρόσμενα τους «κανόνες του παιγνιδιού», θέτοντας υπό αμφισβήτηση οποιαδήποτε συμφωνία που υπογράφεται σήμερα. Για τον ίδιο, οι πετρελαϊκοί κολοσσοί χρειάζονται «σταθερότητα» και εγγυήσεις για τις πελώριες επενδύσεις που κάνουν, όπως σημείωσε σε δηλώσεις του στο AFP.

Το sell-off έχει διεθνείς διαστάσεις, σύμφωνα με το Reuters. Η απόδοση του αμερικανικού 30ετούς Treasury έφθασε έως το 5,34%, στα υψηλότερα επίπεδα από το 2007, ενώ το 10ετές κινείται κοντά στο 4,6%, με το 5% να αποτελεί πλέον κρίσιμο ψυχολογικό όριο. Στη Γαλλία οι αντίστοιχοι τίτλοι βρίσκονται κοντά στο 4,9%, και στη Βρετανία γύρω στο 5,9%!

Οι ΗΠΑ βγάζουν την ουρά τους απ’ έξω!

Και όμως, Γαλλία και Βρετανία κλιμακώνουν την πίεση στη Ρωσία πρωταγωνιστώντας στην πολεμική και οικονομική βοήθεια στο καθεστώς του Ζελένσκι παρά τις προειδοποιήσεις της Μόσχας ότι κινδυνεύουν να γίνουν πολεμικοί στόχοι.  Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα ο υφυπουργός Άμυνας των ΗΠΑ Έλμπριτζ Κόλμπι που έφτασε την Πέμπτη στις Βρυξέλες να ενημερώσει τους συμμάχους, ότι η Ουάσιγκτον θέλει να επιταχύνει την μεταβίβαση της ευθύνης για τη συμβατική άμυνα στους ίδιους τους Ευρωπαίους!

Μήνυμα που από πολλούς ερμηνεύτηκε πως σε άμεση σύγκρουση με τη Ρωσία, οι ΗΠΑ είναι εκτός! Κατά συνέπεια ο Μακρόν με την Γαλλική οικονομία να έχει χρέος 115% του ΑΕΠ ή 3,5 τρισεκατομμύρια ευρώ και ο Μπέρναμ με την Βρετανική οικονομία να σπάει το φράγμα του 100% του ΑΕΠ ή 3 τρισεκατομμύρια λίρες, δεν μπορούν να ποντάρουν διαρκώς και εκ του ασφαλούς σε άμεσο πόλεμο με τη Ρωσία, υπολογίζοντας πως στα δύσκολα θα επέμβουν οι ΗΠΑ.

Και αυτό το πολεμικό παραλήρημα έχει αρχίσει να γίνεται αντιληπτό στους πολίτες των χωρών τους, αναδεικνύοντας σε όλες τις δημοσκοπήσεις, στην μεν Γαλλία να διεκδικούν την προεδρία της χώρας η ακροδεξιά Λεπέν με τον αριστεριστή Μελανσόν που τάραξε τα νερά προτείνοντας ολική διαγραφή του Γαλλικού χρέους, στη δε Βρετανία να σαρώνει στις δημοσκοπήσεις ο ακροδεξιός Φάρατζ. Παρόμοιο είναι το κλίμα και στη Γερμανία.

Όσο για την Ελλάδα δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας. Τα έχει φροντίσει όλα ο Μητσοτάκης που δανείζεται κλέβοντας τους Έλληνες πολίτες.  Άλλωστε όταν σκάσει η φούσκα, αυτός θα είναι ασφαλής εκτός εξουσίας.

Αλλά έως εδώ, διότι στη συνέχεια «εξειδικεύοντάς»  τις 11 «δεσμεύσεις» έδωσε  την εντύπωση ότι δεν εφάρμοσε τη διδακτική συμβολή του θυμόσοφου ελληνικού λαού πως «δεν μιλάς για σκοινί στο σπίτι του κρεμασμένου» ή, μάλλον, στην περίπτωση του ιδιωτικού χρέους, πολλών «κρεμασμένων», που βρίσκονται σε όλη τη συνεπή ελληνική κοινωνία, την δυστυχή πραγματική οικονομία χωρίς χρηματοδότηση από τις «ρυθμίσεις», και στην οικονομία, που είναι αδύναμη να ανταποκριθεί στον αναπτυξιακό, παραγωγικό, επενδυτικό ρόλο και  την εξασφάλιση  των αναγκαίων δεικτών ευημερίας. 

Παρουσιάζοντας μάλιστα  το μέγεθος του προβλήματος του ιδιωτικού χρέους αυτό το σκοινί με τη θηλειά έγιναν πιο έντονα  με τους αριθμούς που ανέφερε, ότι δηλαδή σχεδόν 80 δισεκατομμύρια ευρώ είναι σήμερα το μη εξυπηρετούμενο χρέος που βρίσκεται είτε σε τράπεζες είτε έχει μεταβιβαστεί σε Funds και γίνεται η διαχείρισή του από servicers, που διαχειρίζονται συνολικά περισσότερο από 92 δισεκατομμύρια ευρώ δανείων, που αφορούν 2,6 εκατομμύρια οφειλέτες, καταγγέλλοντας τον διπλασιασμό επί της σημερινής κυβέρνησης των συνολικών συμβολαιογραφικών πράξεων πλειστηριασμών.

Οι ληξιπρόθεσμες οφειλές

Στην Εφορία οι ληξιπρόθεσμες οφειλές έχουν φτάσει στα 114 δισεκατομμύρια, πάνω από 3,5 εκατομμύρια (σημείωση δική μου: πάνω από 4.000.000!)  φορολογούμενοι έχουν ληξιπρόθεσμες οφειλές και 1,6 εκατομμύρια βρίσκονται ήδη αντιμέτωποι με αναγκαστικά μέτρα είσπραξης. Την ίδια στιγμή, οι ληξιπρόθεσμες οφειλές προς τα ασφαλιστικά ταμεία έχουν ξεπεράσει τα 52 δισεκατομμύρια ευρώ. Ακόμη και στην ενέργεια οι οφειλές των καταναλωτών προς τους προμηθευτές ηλεκτρικού ρεύματος έχουν φτάσει περίπου τα τρία δισεκατομμύρια ευρώ.

Στη συνέχεια, αντιφάσκων  προς την παραπάνω δική του εύστοχη επισήμανση ότι «το ιδιωτικό χρέος το ιδιωτικό χρέος δεν αφορά μόνο όσους χρωστούν, αφορά όλη την κοινωνία και όλη την οικονομία», με τις υπ’ αριθμόν 1,2,3 και 8 «δεσμεύσεις»  κορύφωσε την τεράστια ηθικοκομματική διάσταση της χιονοστιβάδας του ιδιωτικού χρέους με την ολοένα διευρυνόμενη ηθική χαλάρωση και διακινδύνευση, όπως επισημαίνει το Ελεγκτικό Συνέδριο, εις βάρος των συνεπών φορολογουμένων, ασφαλισμένων και δανεικοληπτών, με τις 150 περίπου (τρεις κατά μέσον όρο αποφάσεις ετησίως) «ρυθμίσεις» ή «περαιώσεις εκκρεμών υποθέσεων» (έτσι λέγονταν παλαιότερα) που ανακοινώθηκαν τα τελευταία 50 χρόνια, με τα γνωστά εφιαλτικά αποτελέσματα που θα παρουσιάσω στη συνέχεια. 

Περαιτέρω αύξηση των χρεοφειλετών 

Συγκεκριμένα, με την πρώτη «δέσμευση» για τους ευάλωτους οφειλέτες «προβλέπεται προσωρινή κρατική συνεισφορά, μειωμένες δόσεις την πρώτη τριετία και αποπληρωμή έως και σε 35 χρόνια», δηλαδή σε… 420 δόσεις!!! Ύστερα, με τη δεύτερη «δέσμευση» συνεχίζεται απείρως βελτιωμένη, αυξημένη και διευρυμένη η γνωστή επί… 50 χρόνια τακτική των ρυθμίσεων των οφειλών όλων των φυσικών και νομικών προσώπων με κύρια (προσέξετε: κύρια!) οφειλή  έως… 500.000 ευρώ (προς την εφορία, ασφαλιστικά ταμεία και δήμους) με τη θέσπιση «νέας ρύθμισης 120 δόσεων» (δηλαδή  δέκα ετών!).

Ακόμα, με την τρίτη «δέσμευση» ενισχύεται ακόμα περισσότερο, μεταξύ άλλων, η μέριμνα για τους «ευαλώτους» οφειλέτες με «την αύξηση  των εισοδηματικών και περιουσιακών κριτηρίων «με τιμαριθμική αναπροσαρμογή τους, ώστε να μην απαξιώνονται κάθε χρόνο λόγω της αύξησης του κόστους ζωής», δίδοντας, όπως τονίζεται, «μεγαλύτερο βάρος στο πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα του οφειλέτη», ενώ  του συνεπούς είναι «ενός κατώτερου θεού», διότι, όπως πάλι, τονίζεται, «μια ρύθμιση έχει αξία, όταν μπορεί πραγματικά να την τηρήσει ο δανειολήπτης», ενώ ο συνεπής είναι… δεδομένος! Αμ δε! Βλέπε πιο κάτω.  

Ηθικώς προκλητική η… επιβράβευση… ασυνεπών!

Άφησα τελευταία, σε «αξιολόγηση», την όγδοη «δέσμευση» διότι πέρα από ηθικώς προκλητική είναι και κοινωνικώς ανάλγητη, καθώς οι μόνιμοι σχεδόν ασυνεπείς παίρνουν και… bonus! Διαβάστε: «Επιβραβεύουμε και τη συνέπεια του δανειολήπτη. Εάν ένας οφειλέτης έχει τηρήσει τη ρύθμισή του για τουλάχιστον τρία χρόνια και στη συνέχεια την απωλέσει (το επίσημο κείμενο του ΠΑΣΟΚ διατηρεί την επίσημη από το κράτος… ανορθογραφία, αντί του ορθού «απολέσει», καθώς μόνο στην οριστική το ρήμα διατηρεί την αύξηση με «ω»!) λόγω μιας νέας οικονομικής αδυναμίας ή περιπέτειας, το μη ρυθμισμένο μέρος της αρχικής απαίτησης δεν θα αναβιώνει ολόκληρο. Μειώνεται αναλογικά, με βάση όσα έχουν ήδη αποπληρωθεί και δεν επιβαρύνεται με τόκους υπερημερίας».

Μονομερείς διακηρύξεις «για αρχές, αξίες και ευαισθησία»…

Και ύστερα από όλες αυτές τις τέσσερις «δεσμεύσεις», ο κ. Ανδρουλάκης ολοκλήρωσε την παρουσίασή των παρεμβάσεων «ενός ολοκληρωμένου σχεδίου για την αντιμετώπιση του ιδιωτικού χρέους», με τις  ακόλουθες «διακηρύξεις» για «αρχές μας και αξίες μας,  κοινωνική μας ευαισθησία» για «ανάγκη η Ελλάδα να ξαναποκτήσει αξιοπρέπεια για όλους, όχι μόνο για τους ισχυρούς» (ερώτηση: όσοι «χρωστούν έως … 500.000 ευρώ» είναι … ανίσχυροι;):

• Είναι ένα σχέδιο που  επιβραβεύει αυτούς που αγωνίζονται, τους αγωνιστές της καθημερινότητας». Δηλαδή, οι συνεπείς οφειλέτες  δεν είναι αγωνιστές της καθημερινότητας»!
• «Το σχέδιο του ΠΑΣΟΚ δεν επιβραβεύει  τους στρατηγικούς κακοπληρωτές, το σχέδιο ΠΑΣΟΚ δεν επιτρέπει μαζί με τα ξερά να καίγονται και τα χλωρά, να καίγονται και οι αγωνίες και οι προσπάθειες και οι κόποι». Όχι ακόμα. Θα περιμένουν και άλλες δόσεις, διαγραφές και άλλα … 35 χρόνια!
• «Δεν ζητάμε να χαριστούν χρέη, ζητάμε δίκαιους κανόνες» με  … 420 δόσεις!

Δεν διαβάζουν χρήσιμες εκθέσεις!

Είναι απορίας άξιον ότι όλα τα παραπάνω παρουσιάσθηκαν και ελέχθησαν από αρχηγό ιστορικού και μεγάλου (με πολυετή διακυβέρνηση της χώρας) αρχηγό κόμματος (η ίδια απορία ισχύει και για τους άλλους αρχηγούς), μολονότι το Ελεγκτικό Συνέδριο, κατόπιν αιτήματος της Επιτροπής Θεσμών και Διαφάνειας της Βουλής, διενήργησε έλεγχο, του οποίου τα πορίσματα περιλαμβάνονται στην υπ΄ αριθμόν 7/2021 Έκθεσή του υπό τον τίτλο «Χρηματοδότηση από τις τράπεζες της πραγματικής οικονομίας:

Συνέβαλε η δημοσιονομική παρέμβαση του Κράτους στην αποκατάσταση της χρηματοπιστωτικής κανονικότητας;» την οποία κατέθεσε στη Βουλή και ετέθη υπόψη όλων των θεσμών. Μάλιστα, στην έκθεσή του αυτή το Ελεγκτικό Συνέδριο σχολιάζοντας τη συζήτηση στη Βουλή σχετικά με τα κόκκινα δάνεια επισημαίνει τα ακόλουθα (όχι και το τόσο κολακευτικά):

«Από την ανάγνωση των πρακτικών συνεδριάσεως της Βουλής όταν συζητούνται ζητήματα σχετικά με τα λεγόμενα κόκκινα δάνεια ή την επίσπευση των αναγκαστικών πλειστηριασμών προς ικανοποίηση απαιτήσεων εκ κόκκινων δανείων προκύπτει ότι η προσέγγιση των ομιλητών όχι μόνον ορισμένης πολιτικής ευαισθησίας αλλά όλων γενικώς δεν απορρέει από την ιδέα πρόληψης του ηθικού κινδύνου και θεραπείας της ηθικής χαλάρωσης, αλλά από την πρόθεση επίλυσης του κοινωνικού προβλήματος στέγασης όσων απειλούνται να απολέσουν την κύρια κατοικία τους λόγω μη εξυπηρετούμενου δανείου που συνήψαν.

Αν και δύναται στην εκτίμηση ορισμένων οι δύο προσεγγίσεις, η κοινωνική, της προστασίας της κύριας κατοικίας, και η τεχνική, της πρόληψης της ηθικής διακινδύνευσης, να συγκεκριμενοποιούνται, και οι δύο, στην κοινή αναζήτηση λύσης σχετικής με τον εντοπισμό των λεγόμενων στρατηγικών κακοπληρωτών, εν τούτοις είναι διαφορετικό να αναζητείται λύση σε ένα κοινωνικό κυρίως ζήτημα, με παρεμπίπτουσα παράμετρο την ηθική διακινδύνευση, και άλλο να τίθεται η πρόληψη ηθικής διακινδύνευσης ως το κεντρικό ζητούμενο με παράπλευρο απλώς το κοινωνικό ζήτημα.

Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο και το Ελεγκτικό Συνέδριο έχουν επισημάνει ότι οι απαιτήσεις του Κράτους δικαίου συμπληρώνονται από τις απαιτήσεις της κοινωνικής διάστασης της κρατικής εξουσίας χωρίς να υφίσταται μια αναγκαία εκ προοιμίου προτεραιότητα του ενός έναντι του ετέρου. Συνεπώς, όταν είναι διαπιστωμένο ότι ένα πρόβλημα εμφανίζει έντονη κοινωνική διάσταση ή πτυχές δεν είναι επιτρεπτό να παρακάμπτεται η εξέταση, και λήψη υπόψη αυτών κατά τον δέονται τρόπο. Υπό την οπτική αυτή, ως δέων τρόπος λήψης υπ’ όψιν της κοινωνικής διάστασης του ζητήματος των κόκκινων δανείων δεν νοείται ο εντοπισμός του εντός ενός αμιγώς τεχνικού πλαισίου και ο χειρισμός της επίλυσής του προεχόντως από τεχνικούς, που άγονται κυρίως με γνώμονα την καταπολέμηση της ηθικής διακινδύνευσης».

Έτσι, αυτή η άγρια καταπολέμηση  της ηθικής διακινδύνευσης με τη συνεχώς διευρυνόμενη ηθική χαλάρωση με καταγγελίες και αρές αποβαίνει, όπως επισημαίνει το Ελεγκτικό Συνέδριο, και εις βάρος της πραγματικής οικονομίας με την ισχνότατη  χρηματοδότησή της από τις πλουσίως ανακεφαλαιοποιηθείσες  συστημικές (αδόκιμος όρος) τράπεζες.

Τα δύο άλλα αίτια  της μειωμένης χρηματοδότησης της πραγματικής οικονομίας είναι τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια και  η λεγόμενη αναβαλλόμενη φορολογική απαίτηση, τα οποία, όπως πάλι επισημαίνει το Ελεγκτικό Συνέδριο, «στοιχειοθετούν επιτακτική ανάγκη ικανή να δικαιολογήσει την επέμβαση του Κράτους προς άρση τους», καθώς, όπως προτείνει, «επιβάλλονται παρεμβάσεις ώστε να θεραπευθεί η ηθική χαλάρωση και εν γένει να αρθούν τα εμπόδια που οδηγούν τις τράπεζες σε επιφυλακτικές πολιτικές δανειοδότησης, να εντοπίζονται  οι στρατηγικοί κακοπληρωτές και να προστατεύονται οι πραγματικοί ευάλωτοι οφειλέτες, και «διευθέτηση της αναβαλλόμενης φορολογικής απαίτησης ώστε να μην προκαλεί στρέβλωση στη συμπεριφορά των τραπεζών». 

Προσωπικότητες κατά της ηθικής χαλάρωσης!

Σ΄ αντίθεση με τις συζητήσεις στη Βουλή των «κόκκινων δανείων» μόνο σχεδόν ως κοινωνικού προβλήματος στη Βουλή, από τις ακροάσεις των προσωπικοτήτων που διεξήχθηκαν, στην έκθεση του Ελεγκτικού Συνεδρίου, επισημαίνεται ότι στο πλαίσιο της έρευνας εξετάσθηκε  εκείνη που αναφέρεται στη μη χρηματοδότηση ειδικώς από τις ιδιωτικές τράπεζες της πραγματικής οικονομίας και που αφορά στην ηθική χαλάρωση.

Σύμφωνα με τη σχετική αυτή άποψη των προσωπικοτήτων «το βασικό πρόβλημα δεν θα ξεπερασθεί αν δεν εκλείψει η ηθική διακινδύνευση που έχει προκληθεί από την αδυναμία ή την αναστολή λήψης μέτρων αναγκαστικής εκτέλεσης εις βάρος των οφειλετών μη εξυπηρετούμενων δανείων. Ακόμη και αν εκλείψουν παντελώς τα υφιστάμενα κόκκινα δάνεια από τους ισολογισμούς των τραπεζών, ο κίνδυνος δημιουργίας νέων, καθώς θα παραμένει αδύνατη η λήψη μέτρων εις βάρος των μη εκπληρούντων τις υποχρεώσεις τους οφειλετών, θα διατηρεί την επιφυλακτικότητα των τραπεζών να χορηγούν δάνεια με προσιτά επιτόκια»…

Το επονείδιστο χρονικό των ρυθμίσεων από το 1978

Κι έτσι επιβεβαιώνεται για μιαν ακόμα φορά η διαπίστωσή μου στην αρχή της ανάλυσης ότι τα αίτια της συνεχούς διόγκωσης του ιδιωτικού χρέους (στο Δημόσιο και στις τράπεζες) είναι ηθικοκομματικά και ότι δεν εμφανίσθηκαν μόνο κατά την κρίση, αλλά και πριν και μετά  τα Μνημόνια.

Σημειώνω ότι σε όλες σχεδόν τις «ρυθμίσεις» από το 1978 έως σήμερα (όπως και στο μέτρο των 72 δόσεων που προβλέπει ελάχιστο ποσό κάθε μηνιαίας δόσης… 30 ευρώ και λήγει  στις 31 Δεκεμβρίου 2026 και εφαρμόζεται την ίδια στιγμή που υπάρχουν οι γνωστές  πάγιες ρυθμίσεις των 24 και 48 δόσεων) η ανταπόκριση των χρεοφειλετών ήταν και είναι πολύ περιορισμένη (με μόλις το 6,83% του πραγματικού ληξιπρόθεσμου υπολοίπου να  βρίσκεται σήμερα σε καθεστώς ρύθμισης), ενώ «χαλούσανε» και «χαλάνε» και τους συνεπείς που αυτομουντζώνονται ως… «βλάκες», όπως προκύπτει από το βιβλίο μου που κυκλοφόρησε το 2013 με όλο το επονείδιστο χρονικό των «ρυθμίσεων» από το 1978 και τα ολέθρια αποτελέσματά τους έως τότε.  Από το βιβλίο αυτό παραθέτω μια επισήμανση – προειδοποίηση, η οποία επαναλαμβάνεται  σχεδόν μονότονα σε όλες σχεδόν των παλαιών διοικητών της Τράπεζας της Ελλάδος  ως «φωνή βοώντος εν δημαγωγικώ ερήμω»:

-«Η συχνή χρήση του μέτρου της «περαίωσης» των εκκρεμών φορολογικών υποθέσεων αποτελεί μακροχρόνια κίνητρο για την αύξηση της φοροδιαφυγής, καθώς το στοιχείο αυτό τείνει να ενσωματώνεται στις προσδοκίες των φορολογουμένων» (επαναλαμβάνεται σχεδόν μονότονα σε όλες σχεδόν τις Εκθέσεις!)

Το κύρος της στρατιωτικής ιστορίας ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο, καθώς οι δυτικοί στρατοί συγκρότησαν επαγγελματικά σώματα αξιωματικών. Οι μελέτες εκστρατειών και οι βιογραφίες εξελίχθηκαν σε βασικά εκπαιδευτικά εργαλεία, όχι μόνο για τη διδασκαλία πρακτικών δεξιοτήτων, όπως η τακτική, η επιμελητεία και η αξιολόγηση του εδάφους, αλλά και για την καλλιέργεια άυλων χαρακτηριστικών, όπως ο χαρακτήρας, η αποφασιστικότητα και η ικανότητα λήψης αποφάσεων. Στρατιωτικοί ηγέτες, από τον Μαυρίκιο της Σαξονίας έως τον Μπέρναρντ Μοντγκόμερι και τον Τζορτζ Πάττον, κατέγραψαν τις εμπειρίες και τις κατευθυντήριες σκέψεις τους προς όφελος των μελλοντικών γενεών.

Η προσφυγή στην ιστορία για την άντληση παραδειγμάτων και ιδεών από δέκα χιλιάδες χρόνια πολέμου, κατά τον Μάτις, είναι ορθή και επιβεβλημένη. Ωστόσο, η κακή χρήση της ιστορίας εγκυμονεί κινδύνους που μπορεί να οδηγήσουν σε αντίθετα αποτελέσματα. Πρώτος ο Κλαούζεβιτς, ο ίδιος αξιόλογος ιστορικός, προειδοποίησε ότι «τα ιστορικά παραδείγματα διασαφηνίζουν τα πάντα και παρέχουν επίσης το πειστικότερο είδος επιχειρημάτων στο πεδίο της εμπειρικής γνώσεως. Τούτο περισσότερο από οπουδήποτε αλλού έχει εφαρμογή στην πολεμική τέχνη. Ωστόσο, τα ιστορικά παραδείγματα σπάνια χρησιμοποιούνται με επιτυχία».

Τα λάθη των στρατιωτικών “προφητών”

Ένας πρώτος κίνδυνος από την κακή χρήση της ιστορίας προέρχεται από την άπειρη ποικιλομορφία της. Το παρελθόν είναι μια ανεξάντλητη “αποθήκη” γεγονότων, από την οποία μπορούμε να αντλήσουμε επιχειρήματα για να αποδείξουμε σχεδόν οτιδήποτε – ή και το αντίθετό του. Όταν εξετάζουμε τα γεγονότα έξω από το ιστορικό τους πλαίσιο, μπορούμε εύκολα να βρούμε στοιχεία που ταιριάζουν με το επιχείρημα που θέλουμε να υποστηρίξουμε.

Ένας δεύτερος κίνδυνος προέρχεται από την υπεραπλούστευση σύνθετων γεγονότων, την παράβλεψη άγνωστων ή μη μετρήσιμων παραγόντων και την αναγωγή της ανθρώπινης συμπεριφοράς σε ορισμένες “επιστημονικές” αρχές. Ο Τζον Φούλερ υποστήριξε ότι η ιστορία απέδειξε πως όλες οι επιτυχημένες επιχειρήσεις ενσωμάτωναν οκτώ θεμελιώδεις αρχές. Η έρευνα του Μπάζιλ Λίντελ Χαρτ, αντίθετα, κατέληξε σε μία βασική αρχή: Την έμμεση προσέγγιση.

Ένας τρίτος κίνδυνος προέρχεται από την τάση να αποδίδουμε στα γεγονότα του παρελθόντος μεγαλύτερη συνοχή και αναγκαιότητα από εκείνη που είχαν στην πραγματικότητα. Συχνά ερμηνεύουμε τα γεγονότα μέσα από μια απλοϊκή σχέση αιτίου και αποτελέσματος, παραβλέποντας τον ρόλο του απροόπτου, της αβεβαιότητας και της τύχης στην εξέλιξή τους.

Ένας ακόμη κίνδυνος προέρχεται από την τάση ορισμένων υποστηρικτών ριζοσπαστικών αντιλήψεων για τον μελλοντικό πόλεμο, να αναδεικνύουν ορισμένους “αντισυμβατικούς” στρατιωτικούς θεωρητικούς σε οραματιστές, οι οποίοι υποτίθεται ότι αντιτάχθηκαν σε μια εδραιωμένη στρατιωτική κατεστημένη τάξη. Με τον τρόπο αυτό, οι ιστορικές τους θέσεις χρησιμοποιούνται συχνά για να δικαιολογήσουν την κριτική προς τους σύγχρονους στρατιωτικούς θεσμούς.

Ωστόσο, οι στρατιωτικοί “προφήτες” έχουν υποπέσει και αυτοί σε σοβαρά λάθη και λανθασμένες εκτιμήσεις. Ο Μπίλι Μίτσελ, πρωτοπόρος της αεροπορικής ισχύος, πίστευε ότι οι Ιάπωνες μπορούσαν να επιτεθούν στη Χαβάη, αλλά χωρίς αεροπλανοφόρα. Ο Λίντελ Χαρτ και ο Φούλερ, ένθερμοι υποστηρικτές των τεθωρακισμένων, ευθύνονται εν πολλοίς για το γεγονός ότι ο βρετανικός στρατός δημιούργησε τεθωρακισμένες μεραρχίες, αποτελούμενες σχεδόν αποκλειστικά από άρματα και όχι από συνδυασμένα όπλα. Ο σμήναρχος Τζον Μπόιντ, υπέρμαχος της αντίληψης ότι ο ελιγμός μπορούσε να υπερκεράσει τη λογική της φθοράς, άσκησε σημαντική επιρροή όχι μόνο στις ένοπλες δυνάμεις αλλά και στον επιχειρηματικό κόσμο.

Διδάγματα από τους πολέμους του εικοστού αιώνα

Εκτός από τους πολέμους του παρελθόντος, από τις αρχές του 20ού αιώνα οι στρατοί άρχισαν να ενδιαφέρονται για τους σύγχρονους πολέμους άλλων χωρών, προκειμένου να αντλήσουν διδάγματα για τη διεξαγωγή του πολέμου. Ο Ρωσοϊαπωνικός Πόλεμος (1904–1905) ήταν ο πρώτος που προσέλκυσε έναν πρωτοφανή αριθμό ξένων στρατιωτικών παρατηρητών. Συνολικά, περισσότεροι από 80 ξένοι στρατιωτικοί παρατηρητές, από περισσότερες από 16 χώρες, υπηρέτησαν με τον ρωσικό ή τον ιαπωνικό στρατό κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Η σύγκρουση αυτή, ένας περιορισμένος πόλεμος που διεξήχθη στην Κορέα και τη Μαντζουρία, χαρακτηρίστηκε από τη χρήση σύγχρονων στρατιωτικών τεχνολογιών, όπως πολυβόλα, επαναληπτικά τυφέκια και πυροβόλα ταχείας βολής, σε κλίμακα που δεν είχε παρατηρηθεί ποτέ μέχρι τότε.

Παρά την εκτεταμένη αυτή δραστηριότητα, οι Ευρωπαίοι δεν άντλησαν από τον Ρωσοϊαπωνικό Πόλεμο τα διδάγματα που θα μπορούσαν να τους είχαν προετοιμάσει για τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι στρατιωτικοί σχεδιαστές της Ευρώπης δεν προέβλεψαν το αδιέξοδο και τη σφαγή που θα χαρακτήριζαν το Δυτικό Μέτωπο. Ούτε η εμπειρία του Ρωσοϊαπωνικού Πολέμου, ούτε η γνώση της καταστροφικής ισχύος των αμυντικών στρατιωτικών τεχνολογιών κατάφεραν να μετριάσουν τον ενθουσιασμό τους για τα εξαιρετικά επιθετικά σχέδια που είχαν προετοιμάσει.

Ακόμη και ένα μάλλον τεχνικό ζήτημα, όπως η εκτέλεση έμμεσων βολών πυροβολικού πίσω από προκαλύπτοντα όγκο με τη χρήση προωθημένων παρατηρητών, στάθηκε δύσκολο να υιοθετηθεί από τους ευρωπαϊκούς στρατούς. Τα έμμεσα πυρά, για παράδειγμα στη Βρετανία, εξακολουθούσαν να θεωρούνται πολύ τεχνικά, “αντιαθλητικά”, επιβαρυντικά για το ηθικό και μη πρακτικά στον πόλεμο κινήσεων.

Στους Βαλκανικούς Πολέμους που ακολούθησαν, το 1912-1913, οι μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες έστειλαν επίσης παρατηρητές, αν και όχι στην έκταση του Ρωσοϊαπωνικού Πολέμου. Και πάλι, η ανάγκη για στενή συνεργασία πυροβολικού και πεζικού, η ισχύς της άμυνας και η σημασία της υπεροχής του πυρός για την καταστολή του εχθρικού πυροβολικού κατά τη διάρκεια οποιασδήποτε επίθεσης, μετωπικής ή άλλης, δεν φαίνεται να αποτυπώθηκαν επαρκώς στη σκέψη των παρατηρητών. Η εμπειρία των Βαλκανικών Πολέμων επίσης απέτυχε να επηρεάσει ουσιαστικά τις στρατιωτικές δομές των άλλων ευρωπαϊκών κρατών σε σχέση με τη φύση του σύγχρονου πολέμου.

Κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου, ο Γερμανικός Στρατός ανέπτυξε ημιεπίσημες διαδικασίες μάθησης, συμπεριλαμβανομένων των εκθέσεων πεπραγμένων από μεραρχίες και σώματα στρατού. Το καλά οργανωμένο Γενικό Επιτελείο συγκέντρωνε αυτές τις αναφορές και ήταν σε θέση να εντοπίζει και να κοινοποιεί τα διδάγματα. που προέκυπταν από την πολεμική εμπειρία Το παράδειγμά του ακολούθησαν και οι άλλες μεγάλες δυνάμεις, αξιοποιώντας τόσο τη δική τους εμπειρία όσο και εκείνη των αντιπάλων τους.

Γαλλία και Γερμανία

Η γερμανική νίκη επί της Γαλλίας το 1940 γέννησε έναν ισχυρό μύθο: Ότι οι προοδευτικοί στρατιωτικοί στοχαστές του Γερμανικού Στρατού είχαν μελετήσει τα διδάγματα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και είχαν προβλέψει σωστά την επίδραση των αναδυόμενων τεχνολογιών, ενώ οι Γάλλοι στρατιωτικοί στοχαστές είχαν αποτύχει να κάνουν το ίδιο. Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, οι Γερμανοί “έβλεπαν μπροστά”, ενώ οι Γάλλοι προετοιμάζονταν να πολεμήσουν τον τελευταίο πόλεμο.

Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι λιγότερο ξεκάθαρη. Τόσο οι Γάλλοι όσο και οι Γερμανοί είχαν μελετήσει την ιστορία του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, αναζητώντας διδάγματα που θα μπορούσαν να εφαρμοστούν στο μέλλον. Και οι δύο είχαν μελετήσει τις αναδυόμενες τεχνολογίες και είχαν προσπαθήσει να προβλέψουν τις επιπτώσεις τους. Εν τούτοις, κατέληξαν σε διαμετρικά αντίθετα συμπεράσματα.

Οι Γάλλοι υπήρξαν πρωτοπόροι στον σχεδιασμό των αρμάτων μάχης με το Renault FT-17, το οποίο θα γινόταν η βάση για πολλά από τα άρματα μάχης που ακολούθησαν. Είχαν κατασκευάσει περισσότερα άρματα από οποιονδήποτε άλλο στρατό στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και τα είχαν χρησιμοποιήσει με επιτυχία σε σειρά μαχών. Θεωρούσαν ότι, μολονότι τα άρματα έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην επίτευξη της νίκης στον Μεγάλο Πόλεμο, το απόγειο της αποτελεσματικότητάς τους ανήκε πλέον στο παρελθόν.

Μελετώντας τις αναδυόμενες τεχνολογίες αντιαρματικών όπλων, είχαν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ο ανταγωνισμός μεταξύ αρμάτων μάχης και αντιαρματικών όπλων ευνοούσε τα δεύτερα στο άμεσο μέλλον. Επομένως, εφόσον τα άρματα δεν μπορούσαν πλέον να εφορμούν μόνα τους σε πεδία μάχης κορεσμένα από αντιαρματικά πυρά, έπρεπε να υποστηρίζονται από πυροβολικό και να επιχειρούν στο πλαίσιο συνδυασμένων όπλων. Μόνο αφού θα είχε διασπαστεί η εχθρική άμυνα, θα μπορούσαν τα τεθωρακισμένα και το πεζικό να κινηθούν με μεγαλύτερη ταχύτητα και να εκμεταλλευτούν την επιτυχία, χωρίς να εξαρτώνται στον ίδιο βαθμό από τη συνεχή υποστήριξη του πυροβολικού.

Στην αντίθετη πλευρά, ο Γερμανικός Στρατός, μελετώντας τις ίδιες πληροφορίες για τον τελευταίο πόλεμο και τις αναδυόμενες τεχνολογίες, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο καθοριστικός παράγοντας του μελλοντικού πολέμου δεν θα ήταν τόσο η ισχύς πυρός όσο η ταχύτητα των ελιγμών. Το άρμα μάχης μπορούσε να συνδυάσει σε μία πλατφόρμα τις δυνατότητες των ομάδων εφόδου (Stosstruppen), οι οποίες είχαν επιτύχει διασπάσεις το 1918, και του πυροβολικού, προσφέροντας παράλληλα τον παράγοντα της ταχύτητας που έλειπε από τον πόλεμο χαρακωμάτων. Η αντιμετώπιση της απειλής των αντιαρματικών όπλων θα επιτυγχανόταν μέσω της συγκέντρωσης και της ταχείας κίνησης μεγάλων αριθμών αρμάτων, τα οποία θα έβαλλαν ακόμη και κατά τη διάρκεια σύντομων στάσεων.

Η Γραμμή Μαζινό 

Φαινομενικά, η κατάκτηση της Γαλλίας το 1940 απέδειξε ότι οι Γερμανοί είχαν δίκιο και οι Γάλλοι άδικο. Ωστόσο, η εξέλιξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου παρέχει μια πιο σύνθετη εικόνα. Ο Γερμανικός Στρατός συνέχισε να σημειώνει σημαντικές επιτυχίες μέχρι το 1942, όταν οι αντίπαλοί του είχαν πλέον συσσωρεύσει όλο και περισσότερα αντιαρματικά όπλα και άρματα μάχης και είχαν μάθει να αναγνωρίζουν και να καλύπτουν τα αδύνατα σημεία που προηγουμένως είχαν εκμεταλλευτεί οι γερμανικές επιθέσεις.

Ενώ οι Γερμανοί θεωρούσαν τη Γραμμή Μαζινό ως επιτομή του αμυντικού πνεύματος, από το 1942 άρχισαν να κατασκευάζουν το Τείχος του Ατλαντικού, ένα φαραωνικό σύστημα οχυρώσεων μήκους περίπου 3.000 χιλιομέτρων, από τα σύνορα Γαλλίας- Ισπανίας έως το βόρειο άκρο της Νορβηγίας. Η εξέλιξη αυτή υπενθυμίζει ότι ακόμη και οι στρατοί που βασίζονται στην επιθετική κινητικότητα καταφεύγουν στην οχύρωση όταν οι επιχειρησιακές συνθήκες το απαιτούν.

Οι νεότεροι πόλεμοι

Ο Αραβοϊσραηλινός Πόλεμος του 1973 έλαβε τεράστια δημοσιότητα και οι δυτικοί στρατοί αναζήτησαν διδάγματα από έναν συμβατικό πόλεμο μεσαίας κλίμακας, ο οποίος διεξήχθη με όπλα που είχαν προμηθεύσει οι δύο υπερδυνάμεις στους αντιπάλους. Ορισμένοι παρατηρητές, ειδικοί και μη, έσπευσαν να αναγγείλουν ότι το σημαντικότερο δίδαγμα του πολέμου ήταν ο “θάνατος του άρματος”. Καταρχάς, η άποψη ότι το 1973 ο Ισραηλινός Στρατός ήταν εξοπλισμένος με πολλά άρματα, αλλά ανεπαρκές πεζικό, αποτελεί μύθο. Το 1973 διέθετε περίπου 50 επιλαρχίες αρμάτων και 50 τάγματα πεζικού.

Η ανάλυση του ίδιου του Ισραηλινού Στρατού κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, αν είχε συγκροτηθεί με περισσότερες μονάδες πεζικού και λιγότερες μονάδες αρμάτων, όπως υποστήριξαν ορισμένοι επικριτές, είναι πιθανό τα αραβικά κέρδη και οι ισραηλινές απώλειες να ήταν ακόμη μεγαλύτερα. Επιπλέον, μετά το 1973, το Ισραήλ προμηθεύτηκε περισσότερα άρματα και όχι λιγότερα, ενώ παράλληλα αύξησε το μέγεθος του στρατού του. Το 1982, κατά την εισβολή στον Λίβανο, διέθετε περίπου 90 επιλαρχίες αρμάτων και 80 τάγματα πεζικού.

Ο Πρώτος Πόλεμος του Κόλπου, το 1991 – η εκστρατεία, δηλαδή, για την απελευθέρωση του Κουβέιτ από την ιρακινή κατοχή – ήταν ένας σύντομος και αποφασιστικός πόλεμος, στον οποίο η τεχνολογία διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο. Ωστόσο στη συνέχεια, η τεχνολογία θεοποιήθηκε, ειδικά από τους Αμερικανούς αλλά όχι μόνο, σε τέτοιο βαθμό ώστε να θεωρηθεί ότι θα μπορούσε να λύσει όλα τα προβλήματα και ότι οι πόλεμοι θα μπορούσαν να κερδίζονται αποκλειστικά από την αεροπορία. Οι αμερικανικές επεμβάσεις στο Αφγανιστάν το 2001 και στο Ιράκ το 2003, μετά τις αρχικές επιτυχίες, προσγείωσαν τους πάντες στην πραγματικότητα του εδάφους.

Το βασικό δίδαγμα, επομένως, δεν είναι απλώς ότι οι στρατοί πρέπει να μελετούν την ιστορία. Είναι ότι πρέπει να μαθαίνουν σωστά από αυτήν. Η ίδια ιστορική εμπειρία μπορεί να οδηγήσει διαφορετικούς στρατούς σε διαφορετικά – και ακόμη και αντίθετα – συμπεράσματα. Η αξία της στρατιωτικής ιστορίας δεν βρίσκεται στην αναζήτηση έτοιμων συνταγών για τον επόμενο πόλεμο, αλλά στην κατανόηση των παραγόντων, των αλληλεπιδράσεων και των περιορισμών που διαμορφώνουν τα αποτελέσματα της πολεμικής αναμέτρησης.

Η Άγκυρα εντάσσει την ελληνική απόφαση στο πλαίσιο των «αλληλένδετων ζητημάτων του Αιγαίου» μεταξύ των δύο χωρών, υπογραμμίζοντας ότι η ελληνική κίνηση δεν επηρεάζει τις τουρκικές νομικές θέσεις.

Παράλληλα, το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών επαναφέρει τη θέση ότι οι ελληνοτουρκικές διαφορές θα πρέπει να αντιμετωπίζονται σύμφωνα με το πνεύμα της Διακήρυξης των Αθηνών για τις Σχέσεις Φιλίας και την Καλή Γειτονία, η οποία υπογράφηκε στις 7 Δεκεμβρίου 2023.

«Διατηρούμε τη θέση μας ότι πρέπει να υιοθετηθεί μια προσέγγιση συμβατή με τη Διακήρυξη των Αθηνών», αναφέρει η ανακοίνωση, προσθέτοντας ότι η Τουρκία, ως ένα από τα δύο παράκτια κράτη του Αιγαίου, είναι «πάντοτε έτοιμη για συνεργασία με την Ελλάδα».

Νέος γύρος αντιπαράθεσης Ελλάδας-Τουρκίας

Η νέα τουρκική τοποθέτηση έρχεται σε συνέχεια αντίστοιχων αντιδράσεων της Άγκυρας σε ελληνικές πρωτοβουλίες που αφορούν τον θαλάσσιο και χωροταξικό σχεδιασμό. Τον Αύγουστο, το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών είχε αντιδράσει και στο ελληνικό Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό, υποστηρίζοντας ότι δεν μπορεί να παράγει νομικά αποτελέσματα για την Τουρκία.

Η σημερινή ανακοίνωση έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η αναφορά σε γεωγραφικούς σχηματισμούς των οποίων η κυριαρχία, κατά την τουρκική θέση, δεν έχει μεταβιβαστεί στην Ελλάδα μέσω διεθνών συνθηκών παραπέμπει ευθέως στη γνωστή τουρκική θέση για το καθεστώς ορισμένων νησίδων και βραχονησίδων στο Αιγαίο.

Την ίδια ώρα, η Άγκυρα επιλέγει να συνδυάσει την επανάληψη των πάγιων θέσεών της με αναφορά στον διάλογο και στη συνεργασία με την Ελλάδα, επικαλούμενη τη Διακήρυξη των Αθηνών και τον ρόλο των δύο χωρών ως παράκτιων κρατών του Αιγαίου.

Η Τουρκία αμφισβητεί αυτή την προσέγγιση και υποστηρίζει πολύ περιορισμένη επήρεια των ελληνικών νησιών στην περιοχή. Η χάραξη του τουρκικού πάρκου είναι επομένως γεωπολιτικά πολύ πιο σημαντική από ένα απλό πρόγραμμα προστασίας της φύσης. Αυτό θα φανεί με ξεκάθαρο τρόπο τη στιγμή που η Τουρκία θα προασπίσει στο πεδίο τα υποτιθέμενα δικαιώματα της, με κάποιο τυχαίο ή σκοπούμενο γεγονός.

Η Ελλάδα οφείλει έστω και καθυστερημένα να απαντήσει σε αυτή την ενέργεια, αλλά όχι βιαστικά, ούτε με σπασμωδικές κινήσεις αυτοπαγίδευσης. Με δεδομένο ότι η χώρα μας πολλά χρόνια τώρα έχει μία υποχωρητική στάση και αδράνεια στα εξωτερικά θέματα κυρίως με την Τουρκία, αλλά και αλλού, όπως με τη Λιβύη, θα πρέπει άμεσα να σχεδιάσει και να υλοποιήσει μία στρατηγική στο Αιγαίο που να διασφαλίζει τα δικαιώματά της με βάση το Διεθνές Δίκαιο. Η Ελλάδα, όπως έχουν δηλώσει όλες οι κυβερνήσεις, έχει το δικαίωμα να αποφασίσει “πού, πότε και με ποια γεωγραφική μορφή” θα ασκήσει την επέκταση στα 12 τα ναυτικά της μίλια και προς το Αιγαίο.

Τα 12 μίλια

Μία καθολική όμως επέκταση σήμερα με απότομο και κάθετο τρόπο “12 μίλια παντού”, μπορεί και να μην είναι απολύτως αναγκαία σε αυτή τη συγκυρία. Αντίθετα μία σταδιακή επέκταση στα 12 ναυτικά μίλια, για παράδειγμα στις περιοχές όπου η γεωγραφία το επιτρέπει χωρίς ιδιαίτερες επιπλοκές (όπως στα παράλια ανατολικά της ηπειρωτικής χώρας, μαζί με τα νησιωτικά συμπλέγματα που συνδέονται μ΄ αυτά – Σαμοθράκη, Θάσος, Σποράδες, Κυκλάδες – στα νότια της Πελοποννήσου και γύρω από την Κρήτη) και επέκταση στη συνέχεια γύρω από συγκεκριμένα νησιά και συμπλέγματα (στις δυτικές ακτές των νησιών του βορειοανατολικού Αιγαίου και τα Δωδεκάνησα), θα ήταν κάτι που θα έδινε ένα μήνυμα αποφασιστικότητας και υλοποίησης δικαιωμάτων, που απορρέουν ευθέως από το διεθνές δίκαιο, αποφεύγοντας σε αυτό το στάδιο τη σύγκρουση.

Παράλληλα απαιτείται πλήρης νομική προετοιμασία και κατάθεση των σχετικών συντεταγμένων στους διεθνείς οργανισμούς και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία πρέπει να κληθεί να προστατεύσει και τα δικά της σύνορα. Αυτή είναι μία σώφρονα τακτική πολύ διαφορετική από μια ξαφνική ολιστική κίνηση που θα μπορούσε να οδηγήσει σε πολεμική σύγκρουση. Σε καμία περίπτωση πάντως δεν πρέπει να φανεί ότι η Ελλάδα κάνει “αντίποινα” για τα τουρκικά θαλάσσια πάρκα, γιατί είναι δύο διαφορετικά ζητήματα. Πρέπει να εμφανιστεί ότι ασκεί ένα προϋπάρχον κυριαρχικό δικαίωμα. Αυτό είναι πολύ ισχυρότερο νομικά και διπλωματικά.

Κατά συνέπεια έστω τώρα, σταδιακή επέκταση (ως προανεφέρθη) και πλήρης στρατιωτική και διπλωματική προετοιμασία, χωρίς να ανακοινωθεί όλη η στρατηγική εκ των προτέρων. Πρέπει να γίνει αποδόμηση διεθνώς των θέσεων της Τουρκίας και να καταστεί σαφές ότι τα πάρκα ως πράξεις δεν δημιουργούν δικαιώματα κυριαρχίας, ενώ αντίθετα η άσκηση του δικαιώματος των 12 ναυτικά μίλια ως ξεχωριστή, κυριαρχική επιλογή της Ελλάδας, δημιουργεί πλαίσιο άσκησης κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Τα 12 ναυτικά μίλια μίλια είναι πολύ ισχυρό χαρτί, για αυτό δεν πρέπει να το πετάξουμε πάνω στο τραπέζι από απλό εκνευρισμό ή ως κίνηση απελπισίας, αλλά μετά από κατάλληλη νομική προετοιμασία (που θα έπρεπε ήδη να έχει γίνει με χάρτες, συντεταγμένες κλπ), διεθνή στήριξη , στρατιωτική ετοιμότητα και καθαρό – ρεαλιστικό σχέδιο αποκλιμάκωσης.

Ολοκληρωμένη θαλάσσια πολιτική

Η Τουρκία σήμερα σκληραίνει ξανά τη θέση της, εξετάζοντας ακόμη και νομοθετική κατοχύρωση των δικών της αντιλήψεων για τη θαλάσσια δικαιοδοσία. Είναι κινήσεις που αποτελούν μέρος μιας στρατηγικής που έχει σχεδιαστεί από δεκαετίες στα πλαίσια της “Γαλάζιας Πατρίδας” και την υλοποιεί βήμα-βήμα, χωρίς ουσιαστική αντίδραση δυστυχώς τόσα χρόνια από την πλευρά μας.
Γι’ αυτό είναι σαφέστατα λάθος η συνέχιση της ελληνικής αδράνειας. Εξίσου λάθος όμως μπορεί να αποδειχτεί και μια κίνηση χωρίς προετοιμασία.

Αυτό επισημαίνεται ιδιαιτέρως γιατί αυτή η κυβέρνηση δεν μας έχει συνηθίσει στη λήψη ολοκληρωμένων μέτρων στρατηγικής και σχεδιασμού πολιτικής, ιδιαίτερα στα θέματα εξωτερικής πολιτικής (αλλά και εσωτερικής πολιτικής, όπως για παράδειγμα για τους ΟΤΑ που ψήφισε οχτώ (8) σχετικά νομοθετήματα σε επτά χρόνια. Άρα ψυχραιμία, ανακοίνωση προθέσεων στους διεθνείς οργανισμούς που συμμετέχουμε (πολιτικούς και αμυντικούς, ΕΟΚ, ΝΑΤΟ) και σταδιακή ανακοίνωση επέκτασης των ναυτικών μας μιλίων ανατολικά, είναι κάτι αναγκαίο και αναπόφευκτο για τη χώρα μας.