Η αμερικανική επικυριαρχία μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο οικοδομήθηκε σε ένα σύνθετο σύστημα οικονομικής, νομισματικής, ενεργειακής και στρατιωτικής ισχύος. Συγκεκριμένα, το Σχέδιο Μάρσαλ συνέδεσε την ευρωπαϊκή ανασυγκρότηση με την αμερικανική παραγωγική βάση και το Bretton Woods τοποθέτησε το δολάριο στον πυρήνα της διεθνούς νομισματικής τάξης. Η Ευρώπη ανέπτυξε βιομηχανική ισχύ χωρίς να επωμιστεί το κόστος της παγκόσμιας στρατηγικής ισχύος.

Το ευρωπαϊκό οικονομικό μοντέλο, με τη Γερμανία στο κέντρο, βασίστηκε σε τρεις πυλώνες: την αμερικανική αμυντική ομπρέλα, τη φθηνή ρωσική ενέργεια, και την απρόσκοπτη πρόσβαση σε αμερικανική και κινεζική αγορά. Η πρόσφατη κατάρρευση αυτού του τριπτύχου αποκάλυψε δομική αδυναμία. Ενώ το αλγοριθμικό κεφάλαιο εξελίσσεται με εκθετικούς ρυθμούς, η ΕΕ αδυνατεί ακόμη να βρει παραγωγικό προσανατολισμό.

Το αλγοριθμικό κεφάλαιο και η πολυκλαδική διάχυση

Το αλγοριθμικό κεφάλαιο δεν είναι απλώς αλγόριθμοι ως εργαλεία. Είναι το σύνολο των δεδομένων, η υπολογιστική ισχύς, οι ημιαγωγοί-λιθογραφία και οι σπάνιες γαίες, τα chokepoints των δρομολογίων, οι θαλάσσιες καλωδιώσεις, τα μοντέλα ΤΝ, το νέφος (cloud), τα κέντρα δεδομένων (data centers) και η τεχνογνωσία που μετατρέπει τη γνώση σε αυτοματοποιημένη απόφαση και παραγωγική ικανότητα. Ένα εργοστάσιο παράγει ένα προϊόν. Ένας αλγόριθμος μπορεί να μεταβάλει ταυτόχρονα τον τρόπο παραγωγής, διανομής, χρηματοδότησης και κατανάλωσης χιλιάδων προϊόντων. Δεν λειτουργεί ως νέος κλάδος, αλλά ως πολλαπλασιαστής όλων των άλλων συντελεστών ισχύος.

Ο Πόλεμος της Λιθογραφίας — Η απόδειξη του Πολυσυστήματος και κενής κυριαρχίας της ΕΕ

Η περίπτωση της λιθογραφίας επιβεβαιώνει ότι το κύριο βάρος δεν είναι οι αλγόριθμοι, αλλά η υλική υποδομή που τους παράγει, αυτό δηλαδή που στον κόσμο των LLMs αποκαλείται υπολογιστική ισχύς. Η ολλανδική εταιρεία Λιθογραφίας Προηγμένων Υλικών Ημιαγωγών (ASML) στο Veldhoven κατασκευάζει τα μηχανήματα λιθογραφίας ακραίας υπεριώδους ακτινοβολίας EUV, χωρίς τα οποία δεν παράγεται κανένα προηγμένο chip. Χωρίς ASML δεν υπάρχει η μεγαλύτερη Εταιρεία Κατασκευής Ημιαγωγών της Ταϊβάν (TSMC), η Intel και η Samsung.

Η Ευρώπη διαθέτει κρίσιμη τεχνολογία παραγωγής προηγμένων chips, αλλά δεν διαθέτει αντίστοιχη παραγωγική κλίμακα προηγμένων logic semiconductors. Κατέχει το εργαλείο, όχι το προϊόν. Και μάλιστα ούτε το εργαλείο πλήρως, γιατί η ASML δεν μπορεί να εξάγει EUV στην Κίνα χωρίς άδεια της Ουάσινγκτον, λόγω αμερικανικής τεχνολογίας κατασκευής πηγών φωτός λέιζερ (excimer lasers, Cymer). Δηλαδή, έχουμε ολλανδική εταιρεία, ευρωπαϊκή υπεροχή, αλλά αμερικανική άδεια εξαγωγής.

Η Κίνα κατανόησε την ασυμμετρία και κινείται προς πλήρη απεξάρτηση λαμβάνοντας μέτρα ώστε το ποσοστό εγχώριου εξοπλισμού στα κινεζικά fabs ανέβηκε από 25% το 2024 σε 35% το 2025, με πρώτη παράδοση εγχώριας immersion DUV μηχανής τον Σεπτέμβριο του 2025 και πρωτότυπο εγχώριο EUV υπό ανάπτυξη στο Shenzhen, με στόχο εμπορική χρήση το 2028.

Το Πεκίνο, με “έκτακτα μέτρα” στρατηγικής, επιδιώκει να σπάσει τους ελέγχους για ένα full-stack οικοσύστημα, χωρίς δυτική εξάρτηση. Όπως σημειώνει το Brookings τον Απρίλιο του 2026, εάν η Κίνα επιτύχει να δημιουργήσει πλήρες εγχώριο οικοσύστημα, η Ευρώπη κινδυνεύει να βρεθεί στη θέση που διαθέτει κρίσιμες επιμέρους τεχνολογίες, χωρίς όμως να ελέγχει ολόκληρη την αλυσίδα παραγωγής και τις στρατηγικές αποφάσεις που καθορίζουν τη χρήση του. Πρόκειται για κενή κυριαρχία στην πράξη, δηλαδή κανονιστική ικανότητα χωρίς αντίστοιχη υλική, τεχνολογική και εκτελεστική ικανότητα.

Η αλγοριθμική εξέλιξη διακλαδίζεται ταυτόχρονα σε πολλούς τομείς, δημιουργώντας αλληλεπιδράσεις. Μια νέα δυνατότητα ΤΝ αυξάνει την παραγωγικότητα, δημιουργεί ζήτηση υπολογιστικής ισχύος, αυξάνει κατανάλωση ενέργειας κέντρων δεδομένων, επηρεάζει ημιαγωγούς, μεταβάλλει χρηματοπιστωτικές αποφάσεις. Δηλαδή, πολλαπλές διακλαδώσεις που επιστρέφουν στο σύστημα και το επιταχύνουν. Αυτό γεννά την ταχύτητα ως νέο συντελεστή ισχύος.

Ο Ανταγωνισμός Γνώσης

Στο αλγοριθμικό σύστημα η τεχνολογική υπεροχή γίνεται αυτοενισχυόμενη μέσω θετικής κυκλικής διαδικασίας (βρόχος-loop) ως εξής: Γνώση → Αλγόριθμος → Εφαρμογή → Παραγωγικότητα → Κεφάλαιο → Νέα Γνώση → Νέα Επιτάχυνση. Η τεχνολογική υστέρηση οδηγεί σε διευρυνόμενο χάσμα ισχύος.

Ενώ η Κίνα περιόρισε την εξάρτησή της αναπτύσσοντας εγχώρια ψηφιακά οικοσυστήματα, η Ευρώπη ανέπτυξε ιδιαίτερα ισχυρή κανονιστική ικανότητα (Κανονισμοί GDPR, DMA, DSA, AI Act) ενώ ταυτόχρονα παρέμεινε εξαρτημένη από εξω-ευρωπαϊκές πλατφόρμες, υποδομές και τεχνολογικές αλυσίδες. Εάν ο νομοθετικός κανόνας στοχεύει να ρυθμίσει έναν αλγόριθμο, δεν δημιουργεί όμως κέντρα δεδομένων, ημιαγωγούς ή υπολογιστική ισχύ.

Η ΕΕ έχει επιλέξει την πολιτική να νομοθετεί για όλο τον κόσμο χωρίς διαπραγματευτική διαδικασία, απλώς μέσω της ισχύος της αγοράς της και οι πολυεθνικές προσαρμόζονται για να μη χάσουν τη μεγάλη ευρωπαϊκή αγορά. Έτσι η ΕΕ ρυθμίζει νομοθετικά τεχνολογίες που δεν διαθέτει. Αλλά η νομοθετική ισχύς δεν μετατρέπεται αυτόματα σε τεχνολογική ή παραγωγική, και διευρύνεται έτσι το χάσμα ψηφιακής ισχύος με τις ΗΠΑ.

Οι συμφωνίες ροής προσωπικών δεδομένων ΕΕ-ΗΠΑ και οι γεωπολιτικοί υπολογισμοί

Η αδράνεια των ευρωπαϊκών θεσμών απέναντι σε ακυρώσεις συμφωνιών δεδομένων αποκαλύπτει το πρόβλημα σε πλήρη έκταση. Οι συμφωνίες ΕΕ-ΗΠΑ Safe Harbour (Schrems I, 2015) και Privacy Shield (Schrems II, 2020) ακυρώθηκαν διαδοχικά από το ΔΕΕ. Ο τότε υπουργός Εμπορίου των ΗΠΑ (Wilbur Ross) δήλωσε δημόσια «βαθιά απογοητευμένος». Καταδείχθηκε ότι το κράτος δεν αιχμαλωτίζεται μόνο εσωτερικά (lobbying, revolving door) αλλά εμφανίζεται στο διεθνές σύστημα ως προασπιστής ιδιωτικού συμφέροντος, όχι ως ανεξάρτητος κυρίαρχος δρών.

Η Επιτροπή πάραυτα επανήλθε με νέα συμφωνία το Data Privacy Framework, στηριζόμενη στην ανεξαρτησία της Ομοσπονδιακής Επιτροπής Εμπορίου (FTC) ως εγγύηση επάρκειας. Η προϋπόθεση αυτή κλονίστηκε μετά από απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ περί δυνατότητας αναιτιολόγητης παύσης μελών ανεξάρτητων αρχών. Ανακοινώθηκαν ήδη αναγγελίες δικαστικών προσφυγών για “Schrems III”, ενώ το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Προστασίας Δεδομένων (EDPB) κάλεσε την Ευρ. Επιτροπή να επαναξιολογήσει τη συμφωνία. Ως θεματοφύλακας του ενωσιακού δικαίου, προκύπτει το σοβαρό ζήτημα εάν η Επιτροπή είναι διατεθειμένη να ασκήσει την αναγκαία θεσμική ισχύ για την προστασία που η ίδια έχει θεσπίσει.

Η αδράνεια αυτή δεν φαίνεται να είναι μεμονωμένο περιστατικό, αλλά παγιωμένη πρακτική. Όπως τεκμηρίωσε το The Parliament Magazine, η ηγεσία της Ευρ. Επιτροπής καθυστέρησε σκοπίμως την ανακοίνωση αναμενόμενου προστίμου-ρεκόρ κατά της Google για κατάχρηση στο adtech, εν αναμονή της μείωσης των αμερικανικών δασμών στα ευρωπαϊκά αυτοκίνητα. Σύμφωνα με τους Financial Times, τα πρόστιμα που τελικά επιβλήθηκαν σε Apple (500 εκατ.) και Meta (200 εκατ.) τον Απρίλιο του 2025 υπήρξαν συνειδητά χαμηλότερα του προβλεπόμενου ορίου του 10% του τζίρου, εν μέσω πιέσεων από την Ουάσινγκτον.

Η καθηγήτρια Suzanne Vergnolle επισημαίνει σύγκρουση συμφερόντων γιατί ο εμπορικός διαπραγματευτής και ο επιτηρητής του ανταγωνισμού δεν μπορεί να είναι το ίδιο πρόσωπο. Εάν οι αναφορές αυτές επιβεβαιώνονται, το ζήτημα υπερβαίνει την εφαρμογή μιας συγκεκριμένης κύρωσης, γιατί εγείρει το ερώτημα κατά πόσο η άσκηση της ευρωπαϊκής νομοθετικής ισχύος επηρεάζεται από ευρύτερους γεωπολιτικούς υπολογισμούς.

Παράλληλα, οι “θυρωροί” (gatekeepers) Google και Facebook, μετά την κατάργηση των cookies τρίτων, λειτουργώντας ως ελεγκτές εισόδου σε walled gardens, υποκαθιστούν de facto τις εθνικές αρχές προστασίας δεδομένων. Η ίδια ρύθμιση επιβάλλει όμως στην ευρωπαϊκή επιχείρηση μη διαπραγματεύσιμο κόστος συμμόρφωσης κάθε μήνα, ενώ για τον γίγαντα το πρόστιμο είναι λίγες ημέρες κέρδους.

Οι αμερικανικοί κολοσσοί έναντι ΕΕ

Η ασυμμετρία αυτή, που είδαμε στην περίπτωση της ASML, αναπαράγεται σε θεσμικό επίπεδο, όπου 5-6 ιδιωτικοί κολοσσοί αποφασίζουν σε ώρες, ενώ η Ευρώπη απαντά ως συλλογικός εκπρόσωπος 27 κρατών-μελών. Είναι σαφές ότι η Ευρώπη ελέγχει το μονοπώλιο του φτυαριού, αλλά όχι το ορυχείο, ούτε την απόφαση για το πού θα σκάψει.

Η ασυμμετρία γίνεται ιδιαίτερα εμφανής αν συγκριθούν τα πρόστιμα παραβίασης ανταγωνισμού, όχι προστασίας δεδομένων, που επιβάλλει η Ευρ. Επιτροπή στους τεχνολογικούς κολοσσούς ήτοι: πάνω από €11 δισ. συνολικά για τη Google μέσα σε μία δεκαετία, και πάνω από $7 δισ. από διάφορες εταιρείες Big Tech τα τελευταία δύο χρόνια. Μοιάζουν εντυπωσιακά ως απόλυτα μεγέθη, ωστόσο αντιστοιχούν σε λίγες μόλις ημέρες κερδοφορίας για ομίλους όπως η Alphabet. Η Meta μάλιστα χαρακτήρισε δημόσια ανάλογο πρόστιμο ως «πολυδισεκατομμυριακό δασμό», παραδεχόμενη ουσιαστικά ότι το αντιμετωπίζει ως προβλέψιμο λειτουργικό κόστος και όχι ως αποτρεπτικό μέτρο.

Η ασυμμετρία του χρόνου και ο αλγόριθμος ως σύμμαχος

Το βαθύτερο πρόβλημα δεν είναι μόνο η έλλειψη ευρωπαϊκών κολοσσών τεχνολογίας, αλλά και η ασυμμετρία του χρόνου. Η αλγοριθμική εξέλιξη είναι εκθετική και ανατροφοδοτούμενη, ενώ η ευρωπαϊκή θεσμική αντίδραση είναι διαδοχική και χρονοβόρα ήτοι: πρόβλημα, διαβούλευση, διαπραγμάτευση, νομοθέτηση, εφαρμογή, έλεγχος. Η αργή παραγωγή νομοθεσίας περιφρουρεί τη δημοκρατική διαδικασία.

Η δημοκρατική διαδικασία και η αλγοριθμική οικονομία λειτουργούν σε διαφορετικές χρονικές κλίμακες. Πώς μπορεί ένα δημοκρατικό σύστημα να μειώσει τον διοικητικό χρόνο χωρίς να μειώσει τον δημοκρατικό χρόνο;

Εδώ αναδύεται το κρίσιμο ερώτημα. Μπορεί ο αλγόριθμος, αιτία της χρονικής αναντιστοιχίας, να μετατραπεί σε σύμμαχο; Δεν είναι δυνατόν να ισοφαριστεί η ταχύτητα της αγοράς με τη δημοκρατική διαδικασία, ούτε είναι θεμιτό να καταργηθούν οι δημοκρατικές δικλείδες ασφαλείας χάριν της ταχύτητας. Μπορεί όμως να συμπιεστεί ο “νεκρός γραφειοκρατικός χρόνος”. Η ενσωμάτωση της ΤΝ στη νομοπαρασκευαστική διαδικασία (AI-assisted governance) μπορεί να λειτουργήσει καταλυτικά, με την ανάλυση χιλιάδων προτάσεων σε πραγματικό χρόνο και τη χρήση ψηφιακών πλατφορμών στη διαδικασία ψηφισμάτων.

Από τη θετική στην αρνητική ανατροφοδότηση και η ευρωπαϊκή πολυκρίση

Όσο η χρονική και τεχνολογική απόσταση δεν γεφυρώνεται, ενεργοποιείται αντίστροφος αρνητικός κύκλος ήτοι: τεχνολογική υστέρηση → χαμηλότερη παραγωγικότητα → επενδυτικό κενό → ανταγωνιστική πίεση → κοινωνική ανασφάλεια → πολιτική πόλωση → βραδύτερη λήψη αποφάσεων → μεγαλύτερη υστέρηση.

Η Έκθεση Draghi προσδιόρισε επενδυτικό κενό 750-800 δισ. ευρώ ετησίως. Δεν είναι χρηματοδοτικό έλλειμμα. Είναι μηχανισμός αναπαραγωγής της απόστασης. Όταν η παραγωγική βάση αποδυναμώνεται, η ενέργεια ακριβαίνει, οι επενδύσεις καθυστερούν και οι κοινωνίες αισθάνονται ότι χάνουν τον έλεγχο του μέλλοντος, η εμπιστοσύνη μειώνεται.

Η οικονομική και τεχνολογική υστέρηση μετατρέπεται τελικά σε πολιτικό πρόβλημα. Όταν οι κοινωνίες αισθάνονται μειούμενη οικονομική ασφάλεια και οι θεσμοί αντιδρούν αργά και ανεπαρκώς, υποχωρεί η εμπιστοσύνη και δημιουργείται ζήτηση για δυνάμεις που υπόσχονται ταχύτητα, προστασία και τάξη. Διαμορφώνεται ένα επικίνδυνο παράδοξο: η θεσμική βραδύτητα, που υποτίθεται ότι προστατεύει τη δημοκρατική σταθερότητα, καταλήγει να συμβάλλει στην αποδυνάμωσή της.

Το Δυναμικό Πολυσύστημα Ισχύος δεν καταργεί τους παλαιούς συντελεστές, αλλά τους εντάσσει σε νέα αρχιτεκτονική, όπου το αλγοριθμικό κεφάλαιο, η γνώση, η υπολογιστική ισχύς και η ταχύτητα αποκτούν πολλαπλασιαστικό ρόλο. Η ισχύς δεν είναι πια μόνο ζήτημα πόρων, αλλά ζήτημα του ποιος μετατρέπει ταχύτερα τη γνώση σε απόφαση, την απόφαση σε δράση, τη δράση σε νέα γνώση. Γιατί ο κυβερνοχώρος, και η αλγοριθμική ισχύς που «κατοικεί» σ’ αυτόν, πραγματοποιούν μια εγκάρσια, σαρωτική διάτρηση σε όλο το δημοκρατικό και κρατικό οικοδόμημα αλλά και τη διεθνή αρχιτεκτονική που γνωρίζαμε.

Το πρόβλημα είναι ότι η ΕΕ δεν διαθέτει αντίστοιχη παραγωγική και τεχνολογική ισχύ σε ορισμένες στρατηγικές αλυσίδες, ιδίως σε σχέση με ΗΠΑ και Κίνα. Για να διατηρήσει τη δημοκρατική της κυριαρχία, οφείλει να κατανοήσει ότι στον αλγοριθμικό αιώνα η ισχύς μετριέται με συνδεσιμότητα, ταχύτητα μάθησης, υπολογιστική ισχύ και πρόσβαση σε κλίμακα δεδομένων. Αν δεν χρησιμοποιήσει τα ίδια τα αλγοριθμικά εργαλεία για να επιταχύνει τη λήψη αποφάσεών της, κινδυνεύει να παραμείνει αργός και ανεπαρκής ρυθμιστής εξελίξεων που καθορίζουν άλλοι.

Η πραγματική ευρωπαϊκή πρόκληση, συνεπώς, δεν είναι να επιλέξει ανάμεσα στη ρύθμιση και την καινοτομία. Είναι να αποκτήσει την υλική και αλγοριθμική ισχύ που θα καταστήσει τη νομοθετική ρύθμιση αποτελεσματικό εργαλείο κυριαρχίας αντί για υποκατάστατό της. Διότι στην αλγοριθμική εποχή η κυριαρχία δεν χάνεται μόνο όταν ένα κράτος παραδίδει την επικράτειά του. Μπορεί να χαθεί και όταν δεν μπορεί πλέον να ακολουθήσει τον χρόνο μέσα στον οποίο το αλγοριθμικό κεφάλαιο μεταβάλλει την πραγματικότητα που προσπαθεί να κυβερνήσει.

Αυτή η συχνά αντιεπιστημονική προσέγγιση—που αντιμετωπίζει την παιδεία με όρους απλού ή μάλλον απλοϊκού marketing—αφήνει σήμερα γονείς και φοιτητές «χαμένους στο διάστημα». Καλούνται να πάρουν μια κρίσιμη απόφαση ζωής και επένδυσης, βασιζόμενοι σε χρυσόσκονη, η οποία πλέον ξεθώριασε, εξαλείφθηκε, από τις σημερινές ιστορικές αποφάσεις του ΣτΕ.

Η Ομοβροντία του ΣτΕ

Το Γ’ τμήμα του Aνώτατου Ακυρωτικού Δικαστηρίου της χώρας, διά καταιονισμού έξι αποφάσεών του (με αρ. 1167-1172/2026) ακύρωσε σήμερα τις άδειες λειτουργίας και όλα τα προγράμματα σπουδών τριών από τα τέσσερα ιδιωτικά πανεπιστήμια που αδειοδοτήθηκαν το 2025 από το Υπουργείο Παιδείας (YΠΑΙΘΑ) κατόπιν σχετικών εισηγήσεων τότε της Εθνικής Αρχής Ανώτατης Εκπαίδευσης (ΕΘΑΑΕ). Πρόκειται περί «παραρτημάτων» των βρετανικών πανεπιστημίων Keele University, University of York, και The Open University, τα οποία «διασυνδέονται» (εταιρικά ή χρηματοδοτικά ή χωροταξικά κ.ο.κ.) αντίστοιχα με τα κολλέγια Metropolitan College, City College (Θεσσαλονίκης) και Anatolia College.

Δι’ αυτών των αποφάσεων του, το ΣτΕ έκανε δεκτές τις αντίστοιχες προσφυγές του καθηγητή Διοικητικού Δικαίου της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ Παναγιώτη (Πάνου) Λαζαράτου κατά των σχετικών εγκριτικών αποφάσεων της ΕΘΑΑΕ τον Αύγουστο 2025. Απομένουν στον «αέρα» άλλα οκτώ ιδιωτικά πανεπιστήμια—ένα αδειοδοτηθέν πέρυσι, το 2025, και τα άλλα επτά αδειοδοτηθέντα πρόσφατα, το 2026, από το YΠΑΙΘΑ—για να κριθεί στο ορατό μέλλον και αυτών η νομιμότητα από το ΣτΕ, μόλις κατατεθούν αντίστοιχες ή παρόμοιες προσφυγές από ιδιώτες, πιθανόν και πάλι από τον καθηγητή Λαζαράτο, μιας και έχει «πάρει φόρα» γελοιοποιώντας στην πράξη το πολιτικό οικοδόμημα του «Νόμου Πιερρακάκη».

Υπό το πρίσμα επομένως αυτού του νομολογιακού προηγούμενου, ας αφήσουμε κατά μέρος τις δημόσιες σχέσεις, προκειμένου να αναλύσουμε τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν οι φοιτητές και οι χρηματοδότες γονείς τους που επιλέγουν σπουδές σε ιδιωτικά πανεπιστήμια στην Ελλάδα.

Η Νάρκη της Συνταγματικότητας και το Πολιτικό Ρίσκο

Ο μεγαλύτερος, ίσως, κίνδυνος για έναν γονιό που επενδύει τις οικονομίες του στα νέα ιδρύματα δεν είναι οικονομικός, αλλά θεσμικός. Η κυρίαρχη ρητορική παρουσιάζει το θέμα ως «λήξαν». Η νομική πραγματικότητα όμως δείχνει ότι το οικοδόμημα πατάει σε εξαιρετικά εύθραυστα θεμέλια.

Πέρυσι, η πολυαναμενόμενη απόφαση 1918/2025 του Συμβουλίου της Επικρατείας  δεν προσέφερε τη θεσμική θωράκιση που πολλοί ήλπιζαν. Η ολομέλεια του δικαστηρίου δεν κατέληξε σε ομοφωνία, ή έστω σε μεγάλη πλειοψηφία. Αντίθετα, καταγράφηκε μια ισχυρότατη μειοψηφούσα γνώμη κορυφαίων δικαστών, οι οποίοι έκριναν ότι η παράκαμψη του Άρθρου 16 του Συντάγματος μέσω του Ενωσιακού Δικαίου είναι ευθέως αντισυνταγματική.

Συγκεκριμένα, η απόφαση 1918/2025 της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας έκρινε συνταγματικό τον νόμο 5094/2024 για την ίδρυση ΝΠΠΕ. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της απόφασης, υπέρ της συνταγματικότητας (Πλειοψηφία) ψήφισαν 16 δικαστές, ενώ κατά της συνταγματικότητας (Μειοψηφία) ψήφισαν 11 δικαστές.

Η σημαντική μειοψηφία των 11 δικαστών υποστήριξε ότι η παράκαμψη του Άρθρου 16 μέσω του Ενωσιακού Δικαίου είναι αντισυνταγματική και ότι όφειλε προηγουμένως να σταλεί προδικαστικό ερώτημα στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ). Με τη σημαντική μειοψηφία δε των δικαστών του ΣτΕ συμφωνεί η συντριπτική πλειονότητα των συνταγματολόγων της χώρας.

Κατά συνέπεια, τα ιδιωτικά πανεπιστήμια παραμένουν ως θεσμός αμφιλεγόμενα και αποτελούν μια «ανοιχτή πληγή» στο δίκαιο της χώρας. Γι’ αυτό εξάλλου η παρούσα κυβέρνηση επιδιώκει σθεναρά την αναθεώρηση του άρθρου 16 του Συντάγματος, προκειμένου να κατοχυρώσει οριστικά αυτόν τον νέο θεσμό.

Εάν όμως τελικά δεν αναθεωρηθεί το άρθρο 16, τότε μια επόμενη κυβέρνηση, που η εκπαιδευτική της πολιτική ευθυγραμμίζεται με αυτή τη σημαντική μειοψηφία του ΣτΕ και τη συντριπτική πλειονότητα των συνταγματολόγων, μπορεί να καταργήσει τον νόμο για τα ΝΠΠΕ ή να τον ακυρώσει στην πράξη, με χίλιους-δυό τρόπους και μεθοδεύσεις, π.χ. διά σειράς τροπολογιών κλπ.

Τότε οι φοιτητές κινδυνεύουν να βρεθούν εγκλωβισμένοι σε νομικά μετέωρα ιδρύματα, κρατώντας στα χέρια τους πτυχία χωρίς αντίκρισμα. Αυτός ο κίνδυνος είναι όχι μόνο υπαρκτός αλλά και τεράστιος όπως κατέδειξαν οι σημερινές έξι ακυρωτικές αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας.

Η Ψευδαίσθηση της «Αφθονίας Επιλογών»

Όταν ανακοινώνεται ότι αδειοδοτούνται 11 ιδρύματα σε 11 μήνες, από τον περσινό Αύγουστο μέχρι τον φετινό Ιούλιο, δηλαδή κατά μέσο όρο ένα ιδιωτικό πανεπιστήμιο τον μήνα, ο καταναλωτής νομίζει ότι έχει πλουραλισμό με αφθονία επιλογών. Στην πραγματικότητα όμως, η τριτοβάθμια εκπαίδευση είναι ένα φυσικό ολιγοπώλιο με τεράστια πάγια, μη ανακτήσιμα κόστη (sunk costs)—κτίρια, εργαστήρια, μισθούς ΔΕΠ, διεθνείς πιστοποιήσεις.

Μια μικρή αγορά όπως η ελληνική, με συμπιεσμένο οικογενειακό εισόδημα και τεράστιο δημογραφικό πρόβλημα, είναι αμφίβολο κατά πόσο μπορεί να συντηρήσει 8 ή 11 ή ακόμα και 18 μεγάλα, αυτόνομα και ποιοτικά πανεπιστήμια. Τα επόμενα χρόνια, εάν το Συμβούλιο της Επικρατείας δεν ακυρώσει στο μεταξύ τις άδειες και άλλων ιδιωτικών πανεπιστημίων, θα δούμε έναν σκληρό πόλεμο τιμών. Τα ιδρύματα με «ρηχές τσέπες» πιθανόν να αναγκαστούν να ρίξουν τα δίδακτρα και, μοιραία, την ποιότητα, οδηγώντας σε έναν φαύλο κύκλο (vice circle) ή «αγώνα δρόμου προς τον πάτο» (race to the bottom). Σε 5-10 χρόνια πιθανόν να έχουν επιβιώσει μόνο 3-4 παίκτες-μεγαθήρια (κυρίως funds με ισχυρή κεφαλαιακή βάση) που θα έχουν εξαγοράσει ή συγχωνεύσει τους υπόλοιπους.

Αυτό σημαίνει ότι ο απόφοιτος ενός ιδιωτικού πανεπιστημίου κινδυνεύει να έχει πιστοποιητικό σπουδών με αναλυτική βαθμολογία από ένα ΝΠΠΕ που δεν υπάρχει πια διότι αυτό απορροφήθηκε από άλλο ΝΠΠΕ. Αυτά όμως δεν είναι σοβαρά πράγματα στον χώρο της εκπαίδευσης και κατά συνέπεια συντελούν στη μερική απαξίωση του πτυχίου από το ξένο πανεπιστήμιο μετά από σπουδές σε (ανύπαρκτο πλέον) ΝΠΠΕ.

Η Παγίδα του Credentialism στην Ελληνική Αγορά Εργασίας

Το πιο επικίνδυνο δομικό φαινόμενο που αγνοούν οι πανηγυρικές εκθέσεις βιωσιμότητας είναι το credentialism, δηλαδή ο πληθωρισμός τίτλων σπουδών. Όπως ακριβώς το αλόγιστο τύπωμα χρήματος προκαλεί πληθωρισμό, έτσι και η μαζική παραγωγή πτυχίων μειώνει την αξία τους στην αγορά.

Η ελληνική αγορά εργασίας ήδη παρουσιάζει το παράδοξο της «υπερεκπαίδευσης» (overeducation) και της ετεροαπασχόλησης. Όταν η αγορά κατακλυστεί από χιλιάδες επιπρόσθετους νέους αποφοίτους, οι εργοδότες θα ανεβάσουν τεχνητά τον πήχη για θέσεις που δεν απαιτούν καν τέτοιο επίπεδο σπουδών. Το βασικό πτυχίο θα απαξιωθεί.

Τότε θα ξεκινήσει ένας «πόλεμος επικυρώσεων», όπου η επιλογή θα γίνεται με βάση το ποιος έχει Master από το εξωτερικό μετά από πραγματικές σπουδές στο εξωτερικό, ή ποιος πλήρωσε για ακριβές διεθνείς πιστοποιήσεις. Αυτό μετατρέπει την επαγγελματική ανέλιξη σε ένα πεδίο όπου δεν κρίνεται η αξία του νέου, αλλά η οικονομική επιφάνεια της οικογένειάς του να αγοράζει συνεχώς τον επόμενο τίτλο σπουδών, για να ξεφύγει από την υποαπασχόληση.

Επιπλέον, ο θεσμός στρέφει τους νέους μακριά από την εφαρμοσμένη, τεχνική και επαγγελματική εκπαίδευση, εκεί δηλαδή όπου η ελληνική οικονομία έχει πραγματική «τρύπα» και ζήτηση (logistics, πληροφορική, μεσαία στελέχη), διευρύνοντας το χάσμα ανάμεσα στην παραγωγή και την παιδεία.

Το Κοινωνικό «Στίγμα» των Πτυχίων

Πέρα από τις οικονομικές θεωρίες, υπάρχει και η ωμή ψυχολογική και κοινωνική πραγματικότητα της ελληνικής κοινωνίας. Στην Ελλάδα, η εισαγωγή στα δημόσια ΑΕΙ μέσω των Πανελλαδικών—όσο κι αν επικρίνεται το σύστημα—λειτουργεί στη συλλογική συνείδηση ως μια αντικειμενική δοκιμασία ευφυΐας, πειθαρχίας και αριστείας. Τα ιδιωτικά πανεπιστήμια, παρακάμπτοντας αυτή τη διαδικασία και ζητώντας απλώς την Ελάχιστη Βάση Εισαγωγής (ΕΒΕ), κινδυνεύουν να δημιουργήσουν αποφοίτους με το «στίγμα» της μειωμένης αξιοπιστίας.

Ας μιλήσουμε ειλικρινά: ένας πολίτης που πρόκειται να μπει ως ασθενής στο χειρουργείο, θα κοιτάξει αν ο χειρούργος του είναι απόφοιτος του ΕΚΠΑ ή του ΑΠΘ—κάτι που σημαίνει ότι υπήρξε αριστούχος, λαμπρός μαθητής και κοπίασε με τις δικές του δυνάμεις, διανοητικές και ψυχολογικές—ή αν είναι απόφοιτος ενός ιδιωτικού πανεπιστημίου, κάτι που στην ελληνική πραγματικότητα θα μεταφραστεί άμεσα ως «αποτυχημένος» μαθητής που απλώς «βολεύτηκε με τα λεφτά του μπαμπά του» γιατί δεν είχε ούτε το μυαλό ούτε τα ψυχολογικά αποθέματα να συμμετάσχει ξανά στις Πανελλαδικές Εξετάσεις.

Αυτό το κοινωνικό φίλτρο καχυποψίας θα επηρεάσει άμεσα την απορρόφηση των αποφοίτων. Τα πτυχία των ιδιωτικών ιδρυμάτων, ιδίως σε επιστήμες υψηλής ευθύνης όπως η Ιατρική, η Νομική και η Μηχανική, θα πρέπει να παλέψουν για δεκαετίες ενάντια σε αυτή την de facto υποτίμησή τους ως πτυχία «β´ διαλογής» από την ίδια την αγορά και τους καταναλωτές.

Το Αφήγημα του «Education Hub»

Η ρητορική ότι η Ελλάδα θα γεμίσει ξένους φοιτητές, οι οποίοι θα χρηματοδοτήσουν το σύστημα, πάσχει διπλά: τόσο μεθοδολογικά όσο και ιστορικά. Πρώτον, σε επίπεδο επιστημονικής μεθοδολογίας και ακεραιότητας, τα περίφημα market reports χρησιμοποιούν μια αυθαίρετη συλλογιστική.

Καταγράφουν τον συνολικό αριθμό των διεθνών φοιτητών (international students) που σπουδάζουν παγκοσμίως ή σε μια ευρύτερη περιοχή, και στη συνέχεια πολλαπλασιάζουν αυτό το νούμερο με ένα τυχαίο ή αυθαίρετο «ποσοστό Χ», υποστηρίζοντας ότι οι ξένοι φοιτητές κατ’ αυτό το ποσοστό θα προτιμήσουν την Αθήνα αντί για το Βερολίνο ή το Άμστερνταμ. Αυτό το ποσοστό δεν εδράζεται σε καμία επιστημονική δειγματοληψία ή οικονομομετρική ανάλυση ελαστικότητας ζήτησης· αποτελεί απλώς αποκύημα της προπαγανδιστικής φαντασίας του συντάκτη της εκάστοτε έκθεσης για να βγουν τα επιθυμητά νούμερα βιωσιμότητας του κλάδου των ΝΠΠΕ.

Δεύτερον, σε επίπεδο πραγματικής στατιστικής εμπειρίας, η υπόθεση αυτή καταρρίπτεται από την ίδια την ιστορία των τελευταίων 25 ετών στην Ελλάδα. Τα ελληνικά κολλέγια, παρά τις προσπάθειες και τις συνεργασίες τους με ξένα πανεπιστήμια, απέτυχαν να προσελκύσουν ξένους σπουδαστές σε σημαντικό ποσοστό.

Ο λόγος είναι απλός: οι διεθνείς φοιτητές επιλέγουν σπουδές σε προηγμένες χώρες, διότι η χώρα στην οποία διαμένεις και σπουδάζεις αντανακλάται άμεσα στην τελική αξία του πτυχίου σου. Άλλη βαρύτητα έχει στο βιογραφικό να έχεις λάβει το πτυχίο ενός πανεπιστημίου σπουδάζοντας στο Λονδίνο ή το Μόναχο, και εντελώς διαφορετική αξία έχει αν το έχεις λάβει σπουδάζοντας στην Κουάλα Λουμπούρ, τη Λάρισα, ή την Αθήνα. Το «γεωγραφικό premium» είναι υπαρκτό, και η σύγχρονη Ελλάδα, προς το παρόν, δεν το διαθέτει—για πολλούς και ευνόητους λόγους, οι οποίοι είναι πέρα από τα θεματικά όρια του παρόντος άρθρου.

Αν οι ξένοι φοιτητές δεν έρθουν μαζικά στα ΝΠΠΕ, τότε το οικονομικό βάρος της συντήρησης αυτών των μεγάλων επενδύσεων θα πέσει αποκλειστικά στις πλάτες της ελληνικής οικογένειας. Εκτός και αν τα ΝΠΠΕ, στην οικονομική απελπισία τους, στραφούν προς τριτοκοσμικές αγορές—σύμφωνα με το Κυπριακό μοντέλο—με ό,τι αντίκτυπο μια τέτοια «τριτοκοσμικοποίηση» θα είχε στη φήμη και στην αξία του πτυχίου των αποφοίτων του.

Διασφάλιση του Ταυτόσημου Πτυχίου

Μέσα σε αυτό το ναρκοπέδιο ρίσκων (πολιτικών, οικονομικών, κοινωνικών, κλπ), οι γονείς οφείλουν τουλάχιστον να μηδενίσουν το ρίσκο που προέρχεται από το ίδιο το ξένο, μητρικό ίδρυμα. Από τα 8 εναπομένοντα αδειοδοτημένα ιδιωτικά πανεπιστήμια, τα 6 θα απονέμουν πτυχία του μητρικού πανεπιστημίου στην Αγγλία ή Γαλλία.

Εδώ κρύβεται μια τεράστια «γκρίζα ζώνη». Πολλές φορές στο παρελθόν, ξένα ιδρύματα που συνεργάζονταν με κολλέγια τύπωναν πτυχία ή εκτύπωναν πιστοποιητικά σπουδών με αναλυτική βαθμολογία που ανέφεραν ρητά στο κάτω μέρος τη φράση “Studied at the Athens Campus” ή διέφεραν εμφανισιακά, γραμματικά και λεκτικά από εκείνα που έπαιρναν οι φοιτητές στην έδρα του πανεπιστημίου (π.χ. στο Λονδίνο). Αυτή η μικρή λεπτομέρεια αρκεί για να υποβαθμίσει πλήρως το πτυχίο στα μάτια ενός διεθνούς ή εγχώριου εργοδότη.

Πώς θα προστατευτείτε;

Πριν υπογράψετε οποιαδήποτε εγγραφή, στείλτε ένα γραπτό ερώτημα μέσω e-mail απευθείας στο ξένο μητρικό πανεπιστήμιο (όχι στο ελληνικό παράρτημα) και ζητήστε ρητή, γραπτή και δεσμευτική διαβεβαίωση ότι το πτυχίο που θα λάβει ο φοιτητής στην Ελλάδα θα είναι απολύτως ταυτόσημο εμφανισιακά, λεκτικά, επαγγελματικά, ακαδημαϊκά και νομικά με το πτυχίο που απονέμεται στους φοιτητές του κεντρικού campus στο εξωτερικό. Την ίδια γραπτή διαβεβαίωση (μέσω e-mail) απαιτήστε στη συνέχεια να σας τη στείλει και η διοίκηση του εδώ παραρτήματος.

Όταν μια οικογένεια ετοιμάζεται να δαπανήσει 30.000€ έως 100.000€ σε βάθος τετραετίας, δεν κάνει μια απλή αγορά· κάνει μια βαριά επένδυση. Αν αγοράζατε ένα ιδιωτικό οικόπεδο ή ένα ισόβιο ασφαλιστήριο συμβόλαιο για όλη την οικογένεια με τα ίδια χρήματα, δεν θα πηγαίνατε ποτέ στα τυφλά. Θα συμβουλευόσασταν έναν δικηγόρο για να ελέγξει τους τίτλους ιδιοκτησίας και τα «ψιλά γράμματα» των συμβολαίων.

Το ίδιο ακριβώς πρέπει να κάνετε και τώρα: Πριν την εγγραφή, δηλαδή πριν την υπογράψετε το συμφωνητικό σπουδών με το ιδιωτικό πανεπιστήμιο, πάρτε τα προσύμφωνα προεγγραφής, το συμφωνητικό σπουδών, τις γραπτές απαντήσεις των e-mail και τους όρους σπουδών και επισκεφθείτε έναν δικηγόρο. Μόνο έτσι μπορείτε να διασφαλίσετε ως γονείς τα χρήματά σας και το μέλλον του παιδιού σας από τυχόν υπαναχωρήσεις ή αλλαγές του επιχειρηματικού μοντέλου του παραρτήματος.

Τί πρέπει να ρωτήσετε πριν την εγγραφή

Αντί να πιστεύετε άκριτα τα διαφημιστικά ένθετα, κάντε στοχευμένες ερωτήσεις στις μέρες καριέρας των νέων ιδρυμάτων. Εννοείται πως όλες τις απαντήσεις στα παρακάτω ερωτήματα οφείλετε να τις λάβετε και γραπτώς μέσω e-mail—και όχι απλώς προφορικά—από το παράρτημα και αν είναι δυνατόν και από το μητρικό ίδρυμα ή όπως ακριβώς θα σας καθοδηγήσει ο νομικός σας σύμβουλος:

Ποιο είναι το μόνιμο διδακτικό προσωπικό; Είναι καθηγητές πλήρους απασχόλησης, με πραγματικό ερευνητικό έργο και δημοσιεύσεις σε έγκριτες ακαδημαϊκές επιθεωρήσεις (peer-reviewed journals), ή είναι ωρομίσθιοι (adjuncts ή flying faculty) που έρχονται για λίγα μαθήματα, και σε τί ποσοστά;

Ποιο είναι το πραγματικό ΣΥΝΟΛΙΚΟ κόστος του πτυχίου; Υπάρχουν κρυφά κόστη (χρήση εργαστηρίων, εξέταστρα, δικαιώματα εγγραφής στο μητρικό πανεπιστήμιο, τέλη έκδοσης και απονομής πτυχίων, κλπ); Υπάρχει δεσμευτική ρήτρα για μη αύξηση των διδάκτρων και τελών κατ’ έτος πέραν του επίσημου ποσοστού του πληθωρισμού, όπως αυτό προσδιορίζεται από την Τράπεζα της Ελλάδος;

Πώς διασφαλίζεται η επαγγελματική ισοδυναμία; Έχει ολοκληρωθεί η πιστοποίηση του συγκεκριμένου προγράμματος από την ΕΘΑΑΕ και ποια είναι η ακριβής διαδικασία εγγραφής στους εγχώριους επαγγελματικούς συλλόγους και επιμελητήρια (π.χ. Δικηγορικός Σύλλογος, Ιατρικός Σύλλογος, ΤΕΕ) της Ελλάδος, όπως επίσης και της χώρας του απονέμοντος ξένου πανεπιστημίου;

Αφού συγκεκριμενοποιήσετε το πρόγραμμα σπουδών και την ειδικότητά σας, είναι σκόπιμο να απευθυνθείτε εξαρχής στους αρμόδιους για την περίπτωσή σας επαγγελματικούς αδειοδοτικούς φορείς (επιμελητήρια, κλπ) της Ελλάδας και του εξωτερικού, ζητώντας προκαταρκτικές (αλλά και γραπτές) πληροφορίες περί του τί πραγματικά ισχύει, ώστε να αποφύγετε τυχόν δυσάρεστες εκπλήξεις μετά την αποφοίτησή σας.

Υπάρχει πρόνοια συνέχειας και ολοκλήρωσης των σπουδών; Δηλαδή τί προβλέπεται για την περίπτωση που το «παράρτημα» διακόψει τη λειτουργία του; Εγγυάται το μητρικό ίδρυμα αφενός πλήρη αναγνώριση των μαθημάτων που ολοκλήρωσε ο σπουδαστής, αφετέρου δε συνέχιση των σπουδών του, στην ίδια ειδικότητα, στην Ελλάδα σε άλλο ΝΠΠΕ, με το οποίο θα συμβληθεί το μητρικό πανεπιστήμιο με δική του ευθύνη έναντί σας;

Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, γονείς και φοιτητές οφείλουν να λειτουργήσουν ως υποψιασμένοι και ορθολογικοί αναλυτές. Μην αγοράζετε υποσχέσεις και βαρύγδουπους τίτλους στα ΜΜΕ. Αγοράστε απτά ακαδημαϊκά δεδομένα, θεσμική σταθερότητα και νομικά κατοχυρωμένες προοπτικές για το μέλλον.

Ο επικεφαλής στρατιωτικών πληροφοριών δεν είναι απλώς ένας στρατηγός με επιχειρησιακές αρμοδιότητες. Βρίσκεται στο σημείο όπου συναντώνται οι στρατιωτικές μονάδες, οι υπηρεσίες ασφαλείας, οι φυλές, οι πολιτοφυλακές, οι επιχειρηματίες και οι ξένες δυνάμεις. Γνωρίζει ποιος συνεργάζεται με ποιον, ποιοι αξιωματικοί είναι πιστοί, ποιοι έχουν προσωπικές φιλοδοξίες, ποιες φυλετικές ισορροπίες πρέπει να διατηρούνται και, πιθανότατα, σημαντικό μέρος των σχέσεων της ανατολικής Λιβύης με ξένες υπηρεσίες και κυβερνήσεις.

Γι’ αυτό η πρώτη ερώτηση δεν θα πρέπει να είναι απλώς «ποιος σκότωσε τον αλ-Μανσούρι;». Η βαθύτερη ερώτηση είναι: Ποιος είχε συμφέρον να εξαφανίσει έναν άνθρωπο που βρισκόταν τόσο κοντά στον πυρήνα της στρατιωτικής και πληροφοριακής εξουσίας του Χαφτάρ;

Και εδώ χρειάζεται μεγάλη προσοχή. Μέχρι αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει δημόσια τεκμηριωμένο στοιχείο που να μας επιτρέπει να αποδώσουμε τη δολοφονία είτε στην Τρίπολη, είτε σε κάποια ξένη δύναμη, είτε σε συγκεκριμένη φυλή ή ισλαμιστική οργάνωση. Επομένως, οποιαδήποτε τέτοια βεβαιότητα θα ήταν πρόωρη. Η ίδια η αβεβαιότητα, όμως, είναι πολιτικά σημαντική.

Ο αλ-Μανσούρι είχε επίσης μια ιδιαίτερη σχέση με τον Σαντάμ Χαφτάρ. Αναλύσεις που κυκλοφόρησαν αμέσως μετά τη δολοφονία τον περιγράφουν ως αξιωματικό που βρισκόταν πιο κοντά στον Σαντάμ, παρά στον Καλίντ Χαφτάρ. Αυτό έχει σημασία, επειδή η ανατολική Λιβύη δεν κυβερνάται πλέον απλώς από έναν άνθρωπο, τον Χαλίφα Χαφτάρ. Βλέπουμε σταδιακά τη δημιουργία ενός οικογενειακού συστήματος διαδοχής, στο οποίο οι γιοι του Χαφτάρ αποκτούν ξεχωριστές αρμοδιότητες και δίκτυα.

Ο Σαντάμ έχει αναδειχθεί σε ιδιαίτερα σημαντικό στρατιωτικό και διπλωματικό παράγοντα. Ο Καλίντ έχει ισχυρό ρόλο στη στρατιωτική δομή και τις δομές ασφαλείας. Ο ίδιος ο Χαλίφα παραμένει ο ανώτατος διαιτητής. Αυτό σημαίνει ότι κάθε ανώτατος αξιωματικός που βρίσκεται κοντά σε έναν από τους γιους μπορεί να αποκτά ιδιαίτερη πολιτική σημασία. Επομένως η δολοφονία του αλ-Μανσούρι μπορεί να είναι και ένα μήνυμα που απευθύνεται, όχι μόνο στον Χαφτάρ, αλλά στον Σαντάμ Χαφτάρ προσωπικά.

Αν πράγματι κάποιος μπορεί να χτυπήσει έναν ανώτατο αξιωματικό των πληροφοριών μέσα στη Βεγγάζη, τότε δημιουργείται ένα πολύ σοβαρό ερώτημα: Πόσο ασφαλής είναι πραγματικά ο πυρήνας του μηχανισμού του Σαντάμ;

Το πιο ευαίσθητο σημείο της υπόθεσης

Η Βεγγάζη υποτίθεται ότι αποτελεί το ασφαλέστερο τμήμα της Λιβύης για τον Χαφτάρ. Εκεί συγκεντρώνεται η στρατιωτική του διοίκηση, εκεί βρίσκονται οι βασικές του υπηρεσίες, εκεί έχει οικοδομήσει το καθεστώς του μετά τον πόλεμο εναντίον των ισλαμιστών. Μια δολοφονία τέτοιου επιπέδου μέσα στην ίδια τη Βεγγάζη δείχνει, τουλάχιστον, ότι υπάρχουν κενά ασφαλείας, που μέχρι τώρα δεν ήταν ορατά.

Και αυτό οδηγεί στο πρώτο μεγάλο πιθανό σενάριο: Εσωτερική σύγκρουση. Δεν εννοείται απαραίτητα ότι υπάρχει κάποιο οργανωμένο «αντικίνημα» εναντίον του Χαφτάρ. Η ανατολική Λιβύη είναι πολύ πιο περίπλοκη. Το σύστημα του Χαφτάρ αποτελείται από στρατιωτικούς, φυλές, παλιούς αξιωματικούς του καθεστώτος Καντάφι, σαλαφιστικές ομάδες, επιχειρηματικά δίκτυα και τοπικούς παράγοντες. Όλοι μπορεί να υποστηρίζουν τον Χαφτάρ, αλλά δεν τον υποστηρίζουν όλοι για τον ίδιο λόγο.

Κάποιοι θέλουν σταθερότητα. Κάποιοι θέλουν προστασία από τους ισλαμιστές. Κάποιοι θέλουν πρόσβαση σε οικονομικούς πόρους. Κάποιοι βλέπουν την οικογένεια Χαφτάρ ως εγγύηση ότι θα διατηρήσουν τη θέση τους. Και κάποιοι μπορεί να φοβούνται ακριβώς το αντίθετο, ότι η οικογένεια Χαφτάρ συγκεντρώνει υπερβολικά μεγάλη εξουσία.

Επομένως, η δολοφονία του αλ-Μανσούρι μπορεί να εντάσσεται σε έναν ευρύτερο ανταγωνισμό για το ποιος θα ελέγχει το κράτος ασφαλείας της ανατολικής Λιβύης την επόμενη ημέρα του Χαλίφα Χαφτάρ. Αυτό ίσως είναι πολύ σημαντικότερο από το ερώτημα εάν ο δράστης ήταν ένας τρομοκράτης, ή μια συγκεκριμένη πολιτική παράταξη.

Υπάρχει βέβαια και το δεύτερο σενάριο: Nα πρόκειται για επίθεση από ισλαμιστές ή τζιχαντιστές που εξακολουθούν να διαθέτουν δίκτυα στην ανατολική ή νότια Λιβύη. Ο αλ-Μανσούρι είχε μακρά ιστορία αντιπαράθεσης με τέτοιες δυνάμεις. Ήδη από την περίοδο της Ατζνταμπίγια είχε πρωταγωνιστήσει σε επιχειρήσεις εναντίον του ΙSIS και άλλων ένοπλων ομάδων. Το 2018, μάλιστα, είχε δώσει δηλώσεις μετά από βομβιστική επίθεση στην Ατζνταμπίγια, ενώ το ISIS είχε αναλάβει τότε την ευθύνη. Άρα ένας τζιχαντιστικός πυρήνας θα είχε ασφαλώς λόγο να τον θεωρεί στόχο.

Όμως υπάρχει ένα πρόβλημα με αυτή την ερμηνεία. Αν πρόκειται για οργανωμένη τζιχαντιστική επίθεση, τότε η σημασία της είναι κυρίως ότι αποδεικνύει πως το πρόβλημα ασφαλείας στην ανατολική Λιβύη δεν έχει εξαφανιστεί. Αν όμως πρόκειται για εσωτερική εκκαθάριση, τότε το γεγονός είναι πολύ πιο σοβαρό για το ίδιο το καθεστώς Χαφτάρ. Άρα, δεν φαίνεται η τρομοκρατική εκδοχή ως προφανής.

Τι σημαίνει αυτό για τον Χαφτάρ

Εδώ υπάρχει μια παράδοξη κατάσταση. Βραχυπρόθεσμα, η δολοφονία αποδυναμώνει τον Χαφτάρ, επειδή δείχνει ότι ακόμη και ένας από τους πιο προστατευμένους μηχανισμούς του μπορεί να πληγεί. Μακροπρόθεσμα, όμως, μπορεί να τον ενισχύσει. Ο λόγος είναι ότι ο Χαφτάρ μπορεί να χρησιμοποιήσει τη δολοφονία για να επιταχύνει την περαιτέρω συγκέντρωση της εξουσίας. Η λογική είναι απλή: Η ύπαρξη εχθρών, ή τρομοκρατών μέσα στην ανατολική Λιβύη, είτε αλήθεια, είτε όχι, δίνει δικαιολογία για ακόμη πιο σφιχτό έλεγχο από τις υπηρεσίες ασφαλείας.

Αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε αναδιοργάνωση των υπηρεσιών πληροφοριών, εκκαθαρίσεις αξιωματικών, αλλαγές διοικητών και μεγαλύτερη συγκέντρωση των κρίσιμων μηχανισμών γύρω από την οικογένεια Χαφτάρ, και άρα, εδώ θα πρέπει να παρακολουθήσουμε ποιος θα αντικαταστήσει τον αλ-Μανσούρι.

Αν επιλεγεί ένας άνθρωπος απολύτως συνδεδεμένος με τον Σαντάμ ή με την οικογένεια Χαφτάρ, τότε θα έχουμε μια ένδειξη ότι η οικογένεια χρησιμοποιεί την κρίση για να αυξήσει τον άμεσο έλεγχο πάνω στην εσωτερική ασφάλεια. Αν αντίθετα επιλεγεί ένας ισχυρός αξιωματικός με δικό του φυλετικό ή στρατιωτικό δίκτυο, τότε πιθανότατα ο Χαφτάρ προσπαθεί να διατηρήσει την ισορροπία της συμμαχίας.

Το φυλετικό σύστημα της ανατολικής Λιβύης

Είναι λάθος να θεωρούμε ότι “οι φυλές είναι με τον Χαφτάρ” σαν να αποτελούν ένα ενιαίο μπλοκ. Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο ρευστή. Η εξουσία του Χαφτάρ βασίζεται σε ένα σύστημα ανταλλαγής πόρων, θέσεων και πολιτικής επιρροής. Οι φυλές συνεργάζονται με το καθεστώς, όσο το καθεστώς μπορεί να εγγυηθεί ότι τα συμφέροντά τους προστατεύονται.

Αν, για παράδειγμα, αποκαλυφθεί ότι ο δράστης προέρχεται από συγκεκριμένο φυλετικό-τοπικό δίκτυο, ο Χαφτάρ θα βρεθεί μπροστά σε ένα δίλημμα. Αν αντιδράσει πολύ σκληρά, μπορεί να προκαλέσει φυλετική σύγκρουση. Αν αντιδράσει πολύ ήπια, θα φανεί αδύναμος. Αν κατηγορήσει την Τρίπολη, ή ξένη δύναμη χωρίς αποδείξεις, μπορεί να διατηρήσει την εσωτερική συνοχή, αλλά θα αυξήσει την ένταση με τη δυτική Λιβύη. Άρα η ταυτότητα του δράστη και κυρίως η ταυτότητα όσων θα συλληφθούν θα μας δώσει πολύ περισσότερες πληροφορίες από την ίδια την έκρηξη.

Και η Τρίπολη;

Η κυβέρνηση της Τρίπολης δεν πρέπει να θεωρηθεί αυτομάτως ο κερδισμένος. Βεβαίως, πολιτικά μπορεί να χρησιμοποιήσει το γεγονός για να υποστηρίξει ότι η ανατολική Λιβύη δεν είναι τόσο σταθερή, όσο την παρουσιάζει ο Χαφτάρ. Αυτό πλήττει ένα από τα βασικά επιχειρήματα του ανατολικού στρατοπέδου: Ότι δηλαδή ο Χαφτάρ προσφέρει ασφάλεια, ενώ η δυτική Λιβύη παραμένει βυθισμένη στις πολιτοφυλακές.

Αλλά ισχύει και το αντίστροφο. Μια μεγάλη επίθεση εναντίον του μηχανισμού Χαφτάρ μπορεί να τον κάνει πιο επιθετικό και πιο καχύποπτο, όχι πιο αδύναμο. Θα μπορούσε να ενισχύσει την ιδέα ότι η ανατολική Λιβύη βρίσκεται υπό διαρκή απειλή. Άρα, για την Τρίπολη, η καλύτερη εξέλιξη θα ήταν μια κρίση που αποδυναμώνει τον Χαφτάρ, χωρίς να δημιουργεί χάος. Το χειρότερο σενάριο θα ήταν μια ανεξέλεγκτη αποσταθεροποίηση της Βεγγάζης, ή μια νέα αντιπαράθεση ανατολής-δύσης. Ίσως γι’ αυτό η Τρίπολη δεν μπορεί να θεωρηθεί «ωφελημένη», χωρίς σημαντικές επιφυλάξεις.

Τουρκία-Πακιστάν

Για πολλά χρόνια η Τουρκία αποτελούσε τον βασικό εξωτερικό υποστηρικτή της δυτικής Λιβύης και έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην αναχαίτιση της επίθεσης του Χαφτάρ εναντίον της Τρίπολης το 2019-20. Σήμερα, όμως, η τουρκική πολιτική έχει αλλάξει. Η Άγκυρα δεν θέλει πλέον να είναι απλώς «ο προστάτης της Τρίπολης». Θέλει να έχει σχέση και με την ανατολική Λιβύη.

Αυτό φαίνεται και από την αυξανόμενη τουρκική επικοινωνία με τον Σαντάμ Χαφτάρ και από τη γενικότερη προσπάθεια της Τουρκίας να προσεγγίσει τις ανατολικές δομές. Η τουρκική πολιτική φαίνεται να μετακινείται από το παλαιό δίπολο «Τρίπολη εναντίον Χαφτάρ» προς μια πολιτική, όπου η Άγκυρα θέλει να έχει επιρροή και στις δύο πλευρές.

Και αυτό έχει τεράστια στρατηγική σημασία, καθώς η Τουρκία ενδιαφέρεται για τη Λιβύη λόγω της Μεσογείου, των ενεργειακών κοιτασμάτων, των θαλάσσιων ζωνών, των λιμανιών, της στρατιωτικής παρουσίας και της ευρύτερης γεωπολιτικής της θέσης. Επομένως δεν έχει πλέον συμφέρον να εξαρτάται αποκλειστικά από την Τρίπολη. Θέλει να μπορεί να συνομιλεί με όποιον τελικά ελέγχει την ανατολική Λιβύη.

Και εδώ η δολοφονία του αλ-Μανσούρι δημιουργεί ένα παράδοξο αποτέλεσμα. Όσο μεγαλύτερη είναι η αίσθηση ανασφάλειας μέσα στη Βεγγάζη, τόσο μεγαλύτερη μπορεί να γίνει η αξία της τουρκικής στρατιωτικής και τεχνολογικής υποστήριξης προς την ανατολική Λιβύη. Με άλλα λόγια, η Τουρκία μπορεί να βγει κερδισμένη όχι επειδή «ήθελε» τη δολοφονία —για κάτι τέτοιο δεν υπάρχει καμία απόδειξη— αλλά επειδή μια κρίση ασφαλείας δημιουργεί μεγαλύτερη ανάγκη για εξωτερικό τεχνολογικό και στρατιωτικό εταίρο. Και η Άγκυρα θέλει ακριβώς αυτή τη θέση.

Η είσοδος του Πακιστάν στην εξίσωση είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον νέο στοιχείο. Το Πακιστάν έχει αναπτύξει τα τελευταία χρόνια πολύ στενότερη στρατιωτική σχέση με τον Χαφτάρ. Το 2025 αναφέρθηκε συμφωνία άνω των 4 δισ. δολαρίων για πώληση στρατιωτικού εξοπλισμού στην ανατολική Λιβύη, ενώ η συνεργασία περιλαμβάνει στρατιωτική εκπαίδευση και συζητήσεις για εξοπλιστικά προγράμματα. Η σχέση συνεχίστηκε και το 2026 με επαφές μεταξύ της πακιστανικής στρατιωτικής ηγεσίας και του Σαντάμ Χαφτάρ. Αυτό σημαίνει ότι ο Χαφτάρ δεν βρίσκεται πλέον στην παλιά διεθνή θέση όπου είχε απέναντί του την Τουρκία, η οποία υποστήριζε την Τρίπολη.

Το διεθνές περιβάλλον

Η Τουρκία μπορεί να συνομιλεί με την Τρίπολη, αλλά και με τον Χαφτάρ. Το Πακιστάν έχει πλέον σημαντικό στρατιωτικό συμφέρον στην ανατολική Λιβύη. Η Αίγυπτος παραμένει σημαντικός παράγοντας ασφαλείας για την ανατολική Λιβύη. Η Ρωσία διατηρεί στρατηγικά συμφέροντα και στρατιωτική παρουσία. Και άλλες χώρες του Κόλπου συνεχίζουν να έχουν οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα. Έτσι η Λιβύη μετατρέπεται σταδιακά από έναν απλό εμφύλιο ανταγωνισμό σε πολύπλευρο γεωπολιτικό παζλ.

Αυτό αλλάζει και τη σημασία του Χαφτάρ. Ο Χαφτάρ σήμερα δεν χρειάζεται μόνο να διατηρεί την εσωτερική του συμμαχία. Πρέπει να ισορροπεί μεταξύ ξένων δυνάμεων που θέλουν διαφορετικά πράγματα. Η Τουρκία θέλει πρόσβαση, επιρροή και στρατηγική θέση στη Μεσόγειο, και βέβαια το τουρκολιβικό σύμφωνο. Το Πακιστάν βλέπει την ανατολική Λιβύη και ως στρατιωτικό και εξοπλιστικό εταίρο. Η Αίγυπτος θέλει να μην εμφανιστεί στην πίσω αυλή της μια εχθρική ή ανεξέλεγκτη δύναμη.

Η Ρωσία θέλει να διατηρήσει στρατηγικό βάθος στη Βόρεια Αφρική και το Σαχέλ. Ο Χαφτάρ, επομένως, μπορεί να εκμεταλλεύεται τον ανταγωνισμό αυτών των δυνάμεων. Αλλά υπάρχει ο κίνδυνος ότι όσο περισσότερες ξένες δυνάμεις αποκτούν πρόσβαση στον μηχανισμό του Χαφτάρ, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να διατηρηθεί μια πραγματικά αυτόνομη ισορροπία στο εσωτερικό του. Κάθε ξένος εταίρος μπορεί να δημιουργεί το δικό του δίκτυο.

Πίσω στον αλ-Μανσούρι

Ένας επικεφαλής στρατιωτικών πληροφοριών βρίσκεται ακριβώς στο σημείο όπου αυτά τα δίκτυα μπορούν να συναντώνται. Γι’ αυτό η δολοφονία του έχει δυνητικά πολύ μεγαλύτερη σημασία από μια απλή τρομοκρατική επίθεση. Το πραγματικό ζήτημα είναι η διαδοχή. Ίσως, αν θέλουμε να καταλάβουμε τι συμβαίνει στη Λιβύη, πρέπει να κοιτάξουμε λιγότερο τον Χαλίφα Χαφτάρ και περισσότερο το σύστημα διαδοχής που οικοδομείται γύρω από τους γιους του.

Ο Χαλίφα Χαφτάρ δεν μπορεί να κυβερνά για πάντα. Το βασικό ερώτημα είναι ποιος θα κληρονομήσει το δίκτυο εξουσίας του και με ποια ισορροπία. Ο Σαντάμ έχει αποκτήσει ιδιαίτερη διεθνή προβολή. Ο Καλίντ έχει σημαντικό στρατιωτικό ρόλο. Υπάρχουν όμως και παλαιότεροι αξιωματικοί, φυλετικοί ηγέτες και οικονομικά δίκτυα που δεν είναι δεδομένο ότι θα δεχθούν αδιαμαρτύρητα μια πλήρη οικογενειακή διαδοχή.

Σε αυτό το πλαίσιο, ένας άνθρωπος όπως ο αλ-Μανσούρι μπορεί να είναι πολύτιμος ακριβώς επειδή ανήκει στην παλιά στρατιωτική γενιά, αλλά ταυτόχρονα είχε άμεση σχέση με τη νέα γενιά Χαφτάρ. Η εξάλειψή του μπορεί επομένως να μεταβάλει την ισορροπία ανάμεσα σε αυτούς τους κύκλους.

Ποιος λοιπόν ωφελείται;

Αν βάση όλων των ανωτέρω θα έπρεπε να ιεραρχηθούν, κάπως, και πρώιμα, οι πιθανότητες, τότε, μάλλον, ο μεγαλύτερος πιθανός ωφελημένος είναι η Τρίπολη. Το ενδεχόμενο ότι κάποιος εσωτερικός παράγοντας ή κάποια εσωτερική αντιπαλότητα στην ανατολική Λιβύη μπορεί να έχει εκμεταλλευθεί τη δολοφονία για να μεταβάλει την ισορροπία ισχύος, είναι επίσης πολύ πιθανό, αλλά όχι τόσο ξεκάθαρο.

Η πιθανότητα μιας οργανωμένης αντι-Χαφταρ επίθεσης δεν μπορεί να αποκλειστεί, αλλά υπόθεση τζιχαντιστικής επίθεσης είναι μια πιο επισφαλής υπόθεση. Βέβαια, το γεγονός χρησιμοποιείται από διάφορους εξωτερικούς παράγοντες – όχι κατ’ ανάγκη επειδή το προκάλεσα – για να αυξήσουν την επιρροή τους.

Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι ο πραγματικός κερδισμένος μπορεί να μην είναι αυτός που οργάνωσε τη δολοφονία. Για παράδειγμα, αν η δολοφονία οδηγήσει σε αναδιάρθρωση των υπηρεσιών πληροφοριών και μεγαλύτερο έλεγχο από τον Σαντάμ, τότε ο Σαντάμ μπορεί να βγει ισχυρότερος χωρίς να έχει αποδεδειγμένα, καμία σχέση με την επίθεση.

Αν οδηγήσει σε μεγαλύτερη τουρκική στρατιωτική συνεργασία, τότε η Τουρκία μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη επιρροή χωρίς να έχει καμία σχέση με το χτύπημα. Αν οδηγήσει σε ενίσχυση της οικογενειακής διαδοχής, τότε συνολικά οι Χαφτάρ μπορεί να βγουν ισχυρότεροι. Και αν οδηγήσει σε φυλετική σύγκρουση, τότε μπορεί να μη βγει κανείς πραγματικά κερδισμένος.

Τι πρέπει να κοιτάμε

Το κλειδί των επόμενων εβδομάδων δεν είναι τόσο η δημόσια καταδίκη της δολοφονίας, όσο η συμπεριφορά του μηχανισμού Χαφτάρ. Ποιον θα συλλάβουν; Ποιον θα κατηγορήσουν; Ποιος θα αντικαταστήσει τον αλ-Μανσούρι; Θα υπάρξουν εκκαθαρίσεις στις υπηρεσίες πληροφοριών;

Θα αυξηθεί η προστασία του Σαντάμ; Θα στραφεί η επίσημη αφήγηση εναντίον της Τρίπολης; Θα εμφανιστούν νέες τουρκικές αποστολές ασφαλείας, ή στρατιωτικής συνεργασίας; Θα επιταχυνθεί η πακιστανική στρατιωτική συνεργασία; Και, κυρίως, θα υπάρξουν ενδείξεις ότι κάποια φυλή ή παλιό στρατιωτικό δίκτυο αμφισβητεί την οικογένεια Χαφτάρ; Αυτές οι εξελίξεις θα μας πουν πολύ περισσότερα από το ίδιο το γεγονός.

Συνολικά, η δολοφονία του Φάουζι αλ-Μανσούρι δεν πρέπει προς το παρόν να ερμηνευθεί ως απαρχή ενός νέου εμφυλίου μεταξύ Βεγγάζης και Τρίπολης. Είναι πιθανότερο να αποτελεί ένα πολύ σοβαρό τεστ για την εσωτερική συνοχή του ανατολικού στρατοπέδου και για τη μετάβαση από το προσωπικό καθεστώς του Χαλίφα Χαφτάρ σε ένα οικογενειακό σύστημα εξουσίας γύρω από τον Σαντάμ και τον Καλίντ. Η ειρωνεία είναι ότι, αν η δολοφονία προκαλέσει αίσθηση ανασφάλειας, μπορεί τελικά να οδηγήσει σε κάτι που εκ πρώτης όψεως φαίνεται αντίθετο με το αποτέλεσμα που θα περίμενε κανείς: Σε ακόμη μεγαλύτερη διεθνοποίηση της ανατολικής Λιβύης.

Η Τουρκία μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη ζήτηση για να προσφέρει τεχνολογία, πληροφορίες και στρατιωτική συνεργασία. Το Πακιστάν μπορεί να επιταχύνει την εξοπλιστική σχέση του με τον Χαφτάρ. Η Αίγυπτος θα παρακολουθεί στενά. Η Ρωσία θα προσπαθήσει να μη χάσει το στρατηγικό της αποτύπωμα. Και ο ίδιος ο Χαφτάρ θα έχει ένα επιπλέον επιχείρημα για να διατηρεί ένα ισχυρό και συγκεντρωτικό σύστημα ασφαλείας.

Με άλλα λόγια, ο θάνατος του αλ-Μανσούρι μπορεί να μην αποδυναμώσει απαραίτητα το σύστημα Χαφτάρ. Μπορεί να επιταχύνει τη μεταμόρφωσή του. Και αυτό είναι, ίσως, το πραγματικά σημαντικό στοιχείο της υπόθεσης: Όχι απλώς ποιος σκότωσε τον αλ-Μανσούρι, αλλά ποιος θα ελέγχει τις πληροφορίες, τον στρατό, τις φυλές και τις ξένες σχέσεις της ανατολικής Λιβύης μετά τον αλ-Μανσούρι — και τελικά ποιος θα διαδεχθεί τον Χαλίφα Χαφτάρ.

«Αποχαιρετούμε με μεγάλη θλίψη το σύντροφο Χρήστο Πριτσαπίδουλα, συνταξιούχο δημοσιογράφο, που έφυγε χθες το απόγευμα  από τη ζωή. Ο σύντροφος, έμεινε πιστός μέχρι το τέλος της ζωής της στις αξίες και τα ιδανικά του ΚΚΕ, παρά τα σοβαρά προβλήματα υγείας που αντιμετώπιζε συμμετείχε στην συνέλευση της ΚΟΒ μέχρι και την τελευταία στιγμή. Την κρίσιμη περίοδο των ανατροπών του σοσιαλισμού και τις διάσπασης του Κόμματος, υπερασπίστηκε τα κομμουνιστικά χαρακτηριστικά του Κόμματός μας, έχοντας βαθιά πίστη στην επαναστατική μας υπόθεση και σκοπό.

Η κηδεία του θα είναι πολιτική και θα πραγματοποιηθεί αύριο Παρασκευή 14 Αυγούστου στις 11 π.μ. στον προαύλιο χώρο της εκκλησίας του Ελαιοχωρίου Δυτικής Αχαΐας. Η ΤΕ Αχαΐας του ΚΚΕ και η ΚΟΒ Δυτικής Αχαΐας εκφράζουν τα θερμά τους συλλυπητήρια σε όλους τους οικείους του.»

Ανακοίνωση εξέδωσε και η Λαϊκή Συσπείρωση Δυτικής Αχαΐας:

«Με θλίψη αποχαιρετά η Λαϊκή Συσπείρωση Δυτικής Αχαΐας τον Χρήστο Πριτσαπίδουλα, ο οποίος καταγόταν από την Αχαγιά. Γεννήθηκε στο Μεσολόγγι, όπου ζούσε ο πατέρας του, ενώ στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και από νεαρή ηλικία ασχολήθηκε με τη δημοσιογραφία.

Κατά τη διάρκεια της επαγγελματικής του πορείας εργάστηκε σε σειρά εφημερίδων, μεταξύ των οποίων η «Αθηναϊκή», η «Αυριανή», η «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία» και το «Έθνος», όπου παρέμεινε μέχρι τη συνταξιοδότησή του ως αρχισυντάκτης. Παράλληλα, είχε αναλάβει την έκδοση δεκάδων βιβλίων γνωστών συγγραφέων, ενώ για αρκετά χρόνια διετέλεσε πρόεδρος του Δευτεροβάθμιου Πειθαρχικού Συμβουλίου της ΕΣΗΕΑ.»

Ο Χρήστος Πριτσαπίδουλας είχε οργανωθεί στο ΚΚΕ και, σύμφωνα με τη Λαϊκή Συσπείρωση, συμμετείχε στους κοινωνικούς αγώνες μέχρι το τέλος της ζωής του. Ήταν παντρεμένος με τη δημοσιογράφο Βεντιρόζου Ζοζίτα (Ζαχαρούλα), επίσης μέλος του ΚΚΕ, με την οποία πορεύτηκαν μαζί όλα αυτά τα χρόνια και η οποία αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα υγείας τα τελευταία χρόνια, αλλά “το πάλευε”, όπως κι εκείνος.

Και τι σημαίνει “ορισμένης χρονικής διάρκειας”; Πόσο και γιατί; …Μήπως μάλιστα οδηγήσει σε μια παρατεταμένη προεκλογική περίοδο κατά την οποία οι συμμετέχοντες δεν θα μπορούν να περάσουν νομοθετήματα και το κοινοβούλιο να παραλύσει; Είναι κι αυτό πιθανό. Στην Ελλάδα είμαστε.  Άλλωστε ποιος θα ορίσει τον εθνικό σκοπό; Η ΝΔ του κατευνασμού και του ΟΠΕΚΕΠΕ; Ο Σαμαράς του μέιλ Χαρδούβελη; Ή ο Κυριάκος Μητσοτάκης που μπορεί να είναι πρώτο κόμμα με 25%;  Ή κάποιοι εξωκοινοβουλευτικοί παράγοντες; 

Γράφει ο Λ. Τζιόλας: «Σε μια τέτοια κυβερνητική λύση, όλα δείχνουν ότι ο Καραμανλής, ο Βενιζέλος, ο Σαμαράς, και με στάθμιση των συσχετισμών, ηγετικά στελέχη όλων των κομμάτων, καθώς και προσωπικότητες κύρους θα κληθούν να συμμετάσχουν». Δηλαδή, θα είναι μια δεξιά κυβέρνηση υπό τον μανδύα της “εθνικής ενότητας”. Η Δεξιά πανστρατιά θα προσπαθήσει να συγκροτήσει κυβέρνηση πάση θυσία. Το ΠΑΣΟΚ θα είναι το δεκανίκι, με κίνδυνο να σπάσει σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο. Συνεπώς, το πολιτικό αίτημα της απαλλαγής, του δραστικού περιορισμού της διαφθοράς, της αλλαγής του επιτελικού κράτους του Pretador με ένα κράτος στρατηγείο που σχεδιάζει την πραγματική ανάπτυξη δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί από οιαδήποτε κυβέρνηση της δεξιάς, με τη ΝΔ στο ρετιρέ.

«Η άρνηση συμμετοχής του ΠΑΣΟΚ μπορεί να στρέψει την ηγεσία της ΝΔ στην αναζήτηση έσχατης λύσης, είτε με τη συμμετοχή συνολικά της “Ελληνικής Λύσης”, είτε με αυτονομήσεις βουλευτών της» γράφει. Προφανώς δεν θα έχουν κανένα ενδοιασμό. Άλλωστε έχει ξανασυμβεί αυτό με Βορίδη, Γεωργιάδη, Πλεύρη κ.ά..  

Και επισημαίνει: «Τα διλήμματα αυτά θα γίνουν ασφυκτικά, αν το ΠΑΣΟΚ καταταχθεί στην τρίτη θέση. Διαφορετικά θα είναι τα πράγματα αν καταταγεί στη δεύτερη θέση. Η πρώτη θέση για τις μετεκλογικές εξελίξεις, που εξετάζουμε εδώ, έχει τις δικές της προδιαγραφές και αποτελεί άλλο κεφάλαιο. Η κατάταξη του ΠΑΣΟΚ στη δεύτερη θέση το καθιστά αξιωματική αντιπολίτευση και κυρίαρχη δύναμη στο χώρο της Κεντροαριστεράς. Γεγονός, στο οποίο πρέπει και οφείλει να ανταποκριθεί, επιτελώντας χωρίς φιλοεξουσιαστικές ροπές και τα δύο υψηλά καθήκοντα: αξιωματική αντιπολίτευση + ανασύνθεση της Κεντροαριστεράς με κορμό το ΠΑΣΟΚ».

Το δίλημμα του ΠΑΣΟΚ απέναντι στη ΝΔ

Η μακροϊστορική αυτή προσέγγιση προσπερνά την πραγματικότητα και τις ανάγκες του λαού. Είναι αμφίβολη, είναι αμφίσημη και πετάει το μπαλάκι στο 2031… Οι ανάγκες της κοινωνικής πλειοψηφίας είναι άμεσες και υπαρξιακές. Η βούληση του εκλογικού σώματος όπως προκύπτει από τις δημοσκοπήσεις είναι πρώτον, απαλλαγή από το καθεστώς Μητσοτάκη και τη συνένοχη ΝΔ που το στήριξε, ώστε να σταματήσει ο κατήφορος της χώρας. Δεύτερον, επιδιώκει μια προοδευτική κυβέρνηση  που θα ανατάξει τη χώρα. 

Εδώ, εάν το ΠΑΣΟΚ εξακολουθεί να έχει ψυχή και είναι δεύτερο κόμμα και τα νούμερα βγαίνουν θα πρέπει να αποταθεί στην ΕΛΑΣ και σε άλλες προοδευτικές δυνάμεις για τη συγκρότηση προοδευτικής κυβέρνησης. Εάν είναι τρίτο και η Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη δεύτερο (ή και πρώτο χωρίς δυνατότητα αυτοδυναμίας) τότε το ΠΑΣΟΚ θα πρέπει να το αποδεχθεί και να συμπράξει. 

Επειδή όλα αυτά είναι πιθανά, καλό θα είναι το ΠΑΣΟΚ να κατεβάσει τους τόνους του έναντι της ΕΛ.Α.Σ. και αντιστρόφως και να επικεντρωθούν αμφότεροι στον κοινό εχθρό που είναι η ΝΔ και ο Μητσοτάκης. Διότι αν το ΠΑΣΟΚ συνεχίζει να παίζει το παιγνίδι του Μητσοτάκη κατά του Τσίπρα μπορεί το κόμμα να τιμωρηθεί και πάλι για τη συναναστροφή του με τη δεξιά. Στο πρόσφατο παρελθόν έγραψε και 4%, αν δεν κάνω λάθος. Εκτός κι αν ο κ. Ανδρουλάκης έχει τους λόγους του που αυτός ξέρει…

Πέρα από τα πολλαπλά αδιόρατα επίπεδα καλοπροαίρετης ειρωνείας το πολιτικό-φιλοσοφικό σχόλιο εδώ είναι σαφές: κάντε καλά τη βιοποριστική σας εργασία, με ευσυνειδησία και χαρά προκειμένου ο κόσμος μας να γίνει λιγότερο χαοτικός, η εντροπία τού συστήματος ΓΗ να ελαχιστοποιηθεί και η Τάξις να θριαμβεύσει έναντι τού Χάους… Βεβαίως, από φιλοσοφικής πλευράς κάτι τέτοιο είναι αυταπόδεικτα σωστό και σύμφωνο με τα μέχρι τώρα θερμοδυναμικά αξιώματα. Σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο είναι επίσης ορθολογικό να κάνεις τη δουλειά για την οποία πληρώνεσαι! Όμως από καθαρά πολιτικολογική άποψη κάθε εξελικτική απόπειρα, πέρα από την περιορισμένη ερασιτεχνική γεωπονική και τη συγκρατημένη φιλανθρωπία/ελεημοσύνη, θα μπορούσε να οδηγήσει σε δυσοίωνα απολυταρχικά, ολισθηρά μονοπάτια.

Βεβαίως, τόσο οι Γερμανοί όσοι και οι Γιαπωνέζοι μοιράζονται μια ανάλογη πολιτιστική ιδιαιτερότητα στο χώρο τής εργατικότητας: είναι συστηματικοί, τελειοθήρες και … “ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες”. Ελαχιστοποιούν τις ανοχές, εξαντλούν τις ανεκτικότητές τους έτσι ώστε το “μηχάνημα”, η “κοινωνική μηχανή” να λειτουργεί ακριβώς όπως σχεδιάστηκε.

Σήμερα όμως με την παγκόσμια οικονομική Κρίση (που είναι πάντοτε ΚΑΙ Κρίση Αξιών – από τους πρώτους Περσικούς Πολέμους τής Αρχαιότητας έως και σήμερα), κάθε ανάγνωση μπορεί να έχει πολλές κβαντικές παραφυάδες, που δεν μπορούν να χαρακτηριστούν – απαραίτητα και μονοδιάστατα – ως παραναγνώσεις.

Δείτε αυτή την ταινία με τα πολλά επίπεδα. Το προφανές δεν είναι ποτέ αυτό που δείχνει…

Δρ Κωνσταντίνος Μπούρας

https://konstantinosbouras.gr

Info:

https://www.athinorama.gr/cinema/movie/uperoxes_meres-10080806/

Ταινία: Perfect Days, 2023, Έγχρ., Διάρκεια Ταινίας: 123′ 3,5, Δραματική Ταινία, Ιαπωνογερμανική

Η υπόθεση της ταινίας

Ο Χιραγιάμα εργάζεται ως καθαριστής δημόσιων τουαλετών στο Τόκιο. Οι μέρες του κυλούν πανομοιότυπα, δουλεύοντας, ακούγοντας μουσική, φωτογραφίζοντας τη φύση και διαβάζοντας. Μια ρουτίνα, την οποία θα χρωματίσουν ο καινούργιος βοηθός του και η επίσκεψη της νεαρής ανιψιάς του.

Σκηνοθεσία ταινίας:

Βιμ Βέντερς

Στην ταινία πρωταγωνιστούν: Αρίσα Νακάνο, Κότζι Γιακούσο, Τόκιο Εμότο.

Η Ελληνική και Ορθόδοξη γεωπολιτική ξεκινά με τον Μέγα Αλέξανδρο, συνεχίζεται με τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, την οποία δυτικοί ιστορικοί χαρακτηρίζουν “οικουμενικό ελληνικό κράτος”, κι έπειτα με το κακώς λεγόμενο Βυζάντιο. Λήγει το 1453 μερικώς, αφού μεταλαμπαδεύθηκε στην Ορθόδοξη Ρωσία, η οποία με όλα τα ιστορικά προβλήματα της δικής της δυτικοποίησης και του εθνικιστικού πανσλαβισμού της, προσπαθεί να ανταποκριθεί στη σημερινή παγκόσμια ιστορική πρόκληση. Ο Ελληνισμός επανέρχεται ιστορικά μετά πολλούς αιώνες δουλείας, αφού επιβίωσε χάρη στην Ορθόδοξη Εκκλησία και το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως.

Μέχρι το 1821 ήταν σιωπηρή πολιτιστική και οικονομική δύναμη, ενώ μέσω του Οικουμενικού Πατριαρχείου και των λοιπών ιστορικών Πατριαρχείων παρέμεινε παγκόσμιο μέγεθος. Το 1821 είναι η απόπειρα του Ελληνισμού να επανέλθει ενεργά στην ιστορική σκηνή, αλλά τον προλαβαίνει η Δύση καθυποτάσσοντάς τον σε φραγκική, αυτή τη φορά, δουλεία και σύγχρονο Μεσαίωνα, όπως είχε συμβεί με την άλωση της Πόλης από τους Φράγκους το 1204. Σήμερα, ο Ελληνισμός γνωρίζει ιστορική κρίση και κατάρρευση στο ελληνικό κράτος αλλά και παγκόσμια άνθιση μέσω της πανταχού παρούσας ελληνικής Ομογένειας.

Τί είναι, όμως, η Ελλάδα; Η ταυτότητα της Ελλάδας και της Ελληνικότητας, είτε στην αρχαία είτε στην χριστιανική περίοδό της, είναι το Πρόσωπο. Πρόσωπο με μια λέξη σημαίνει Ανιδιοτέλεια. Σημαίνει μέριμνα, φροντίδα και ευθύνη για τα όντα, όλα τα πλάσματα, και τον κόσμο. Ο άνθρωπος είναι δημιουργημένος για το Κάλλος, την Καλοσύνη, την Ελευθερία, την Αγάπη, την Αλήθεια, τη Δικαιοσύνη. Είναι δημιουργημένος να γίνει κατά χάριν Θεός.

Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος ονόμαζε τον αληθινό άνθρωπο “ελεήμονα” και “καύση καρδιάς υπέρ πάσης της κτίσεως”. Αυτός είναι ο οικουμενικός Ελληνισμός που συγκινεί κάθε αισθαντικό άνθρωπο, Έλληνα ή Ευρωπαίο, Τούρκο ή Ασιάτη, μαύρο ή λευκό. Όταν ο Ηράκλειτος λέει “πόλεμος πατήρ πάντων” εννοεί τον εσωτερικό πόλεμο του ανθρώπου με σκοπό αυτός να καταστεί έλλογος: “Όχι εμένα, αλλά τον Κοινό Λόγο να ακούτε και να ομολογείτε ότι έν εστί το πάν”. Μετά την παρούσα κρίση, αυτός ο Ελληνισμός, του Λόγου και της Αληθείας, θα καταστεί πάλι παγκόσμιος.

Ουκρανικό και Κύπρος

Πολλοί αναλυτές παρομοίασαν την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία με την τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Όμως η διαφορά είναι ασύλληπτη. Η Μικρασιατική Εκστρατεία, μολονότι με λάθος τρόπο, είναι το ανάλογο της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία. Η Τουρκία είναι κατακτητής ενώ η Κύπρος είναι σαφώς ελληνικό νησί από αρχαιοτάτων χρόνων. Αντίστοιχα, η Ουκρανία και το Κίεβο είναι η ιστορική κοιτίδα των Ρώσων. Ομοίως, ούτε η Κίνα, ούτε η Ινδία, και πολύ περισσότερο, ούτε η Ρωσία πραγματοποίησαν ποτέ εισβολή στην Ευρώπη ή απείλησαν τη Δύση. Αντιθέτως, η παπική και γερμανική Δύση θεωρεί όλη τη γη ιδιοκτησία της, όπως περιγράφει ο Βρετανός ιστορικός Άρνολντ Τόυνμπη. Στο βιβλίο του Ο Πολιτισμός υπό Δοκιμασία (Civilization on Trial, London: Oxford University Press, 1946, σελ. 186), γράφει χαρακτηριστικά:

«Αυτή η ομόκεντρος επίθεσις της μοντέρνας Δύσης κατά του ισλαμικού κόσμου […] είναι μέρος ενός μεγαλύτερου και φιλοδοξότερου κινήματος δια του οποίου ο Δυτικός πολιτισμός δεν σκοπεύει τίποτε ολιγότερο από την ενσωμάτωση ολοκλήρου της ανθρωπότητας εις μιαν μοναδική μεγάλη παγκόσμια κοινωνία και τον έλεγχο παντός πράγματος επί της γης, στον αέρα και την θάλασσα μέσω της Δυτικής τεχνικής. Αυτό το οποίο η Δύση κάνει τώρα εις το Ισλάμ, το κάνει συγχρόνως και εις τους λοιπούς επιβιούντας πρωταρχικούς πολιτισμούς, τον Ορθόδοξο Χριστιανικό, τον Ινδικό, τον κόσμο της Άπω Ανατολής και εις τας επιβιούσας πρωτογόνους κοινωνίας, εις την Τροπική Αφρική […]».

Η Δύση ως παγίδα για τον Ελληνισμό

Κατανοούμε, έτσι, ότι ο όρος “Δύση” δεν σημαίνει τόπο αλλά τρόπο. Ακόμη και η ίδια η Δύση, ως κοινωνία ανθρώπων, απειλείται από τη Δύση ως νεοφεουδαρχική και μισάνθρωπη ιδεολογία. Η σύγχρονη παγκόσμια γεωπολιτική σκηνή είναι φυσική συνέχεια των Σταυροφοριών και της Αποικιοκρατίας. Αλλά και το δίπολο κομμουνισμός – φιλελευθερισμός/καπιταλισμός είναι αμιγώς δυτικό ιδεολογικό προϊόν μετά τον Μεσαίωνα και τον Διαφωτισμό. Σήμερα οι Έλληνες έχουν πέσει στη Δυτική παγίδα αυτού του διπολισμού με το Δόγμα “ανήκομεν εις την Δύσιν”, κι έχουν αχρηστεύσει την παγκόσμια γεωπολιτική σημασία και ισχύ του Ελληνικού Τρόπου έναντι του Δυτικού.

Η Δύση πολιτιστικά κατέστη ελληνική μέσω της Ρώμης. Τα Γερμανικά φύλα με την κάθοδό τους δυτικοποίησαν την Ευρώπη, εγκατέστησαν Φράγκο Πάπα στη Ρώμη και ξεκίνησαν, μέσω των Σταυροφοριών και ό,τι επακολούθησε, τη δυτικοποίηση του πλανήτη. Παίρνοντας από την Ελλάδα την επιστήμη, τη φιλοσοφία και τη θεολογία, η Δύση δημιούργησε το δικό της επιστημονικό και τεχνολογικό θαύμα, αναπτύσσοντας το Δυτικό Τεχνικό Πνεύμα, προάγγελο του σύγχρονου μετα-ανθρωπισμού. Αλλά ο δυτικός πολιτισμός είναι μια αίρεση, μια γερμανική κακοποίηση του ανατολικού ελληνικού και χριστιανικού Πνεύματος, όπως δείχνει ο Καθηγητής Φιλοσοφίας Σπύρος Κυριαζόπουλος στο βιβλίο του “Η Καταγωγή του Τεχνικού Πνεύματος”.

Το πρόβλημα της Δύσης είναι η προ 11 αιώνων αποκοπή της από την Ορθόδοξη Ανατολή, τη Συνοδικότητα και τη Δημοκρατία, και η υποταγή της στον Γερμανισμό. Ο Στήβεν Ράνσιμαν σημειώνει ότι «στο Βυζάντιο έχουμε ανώτερη Δημοκρατία απ᾽ ό,τι στην αρχαία Αθήνα». Η αιρετική θεολογία του Παπισμού διέστρεψε την εικόνα του ανθρώπου και του Θεού ως Πρόσωπα.

Ο Ντοστογιέφσκι στους Αδερφούς Καραμαζώφ δείχνει όλη τη σχέση της Δύσης με την Ανατολή, όταν ο Πάπας Ιεροεξεταστής λέει στον Χριστό: «Εσύ υπερτίμησες τον άνθρωπο. Ήθελες με την ελευθερία, με την αγάπη Σου, να προκαλέσεις την ελεύθερη απάντηση της καρδιάς του ανθρώπου. Ήθελες μόνο οι ακτίνες του προσώπου Σου να προκαλέσουν ελεύθερα την αγαπητική απάντησή του, αλλά δεν τον κατάλαβες. Γι᾽ αυτό θα καταδικαστείς αύριο».

Επομένως, δεν είναι μόνον ο Διαφωτισμός και η Αναγέννηση που αρνήθηκαν τον Χριστό. Πριν απ᾽ αυτούς τον εκδίωξε ο Πάπας ιεροεξεταστής, σύμβολο προδρομικό της σύγχρονης δυτικής γεωπολιτικής της παγκοσμιοποίησης, της βίας και της κατάργησης της Δημοκρατίας στο Δυτικό παγκόσμιο μοντέλο του τεχνοανθρώπου – μεταανθρώπου.

Τί είναι σήμερα επείγον για τον Ελληνισμό; Ο σύγχρονος Ελληνισμός, ελλαδικός και ομογενειακός, οφείλει να διαδραματίσει τον δικό του ιστορικό ρόλο μέσω ενός Υπερκομματικού Παγκόσμιου Ελληνικού Συμβουλίου (ΥΠΕΣ), το οποίο δεν θα τελεί υπό κομματική καθοδήγηση. Για να πετύχει το ΥΠΕΣ να ενώσει τον Ελληνισμό, και να σχεδιάσει και να υλοποιήσει το μέλλον του, θα πρέπει να ακολουθήσει τον ιστορικό ελληνικό κοινοτισμό, την αποκέντρωση, και τη συνοδικότητα. Κυρίως, θα πρέπει να υιοθετήσει στη λειτουργία του την φιλία, την λογική, την ανιδιοτέλεια, και όχι τον αρχηγισμό και τις ψηφοφορίες.

Οι Έλληνες, όταν αρχίσουν να ψηφίζουν διαλύονται. Στην επιστήμη, ή τη φιλοσοφία, δεν ψηφίζουμε για να βρούμε την Αλήθεια, αλλά συζητάμε και διαλεγόμαστε. Στη διοίκηση θα πρέπει να μετέχουν όλα τα μέλη μέσω ηλεκτρονικών δημοψηφισμάτων, ενώ τα διοικητικά όργανα να ορίζονται εκ περιτροπής, και αφού επιτροπή αξιολογητών προτείνει ό,τι πιο ανιδιοτελές διαθέτει ο Ελληνισμός σε όλο το κοινωνικό φάσμα του και κατά τόπους. Η ψηφοφορία ας είναι λύση ανάγκης όταν αποτυγχάνει ο διάλογος και η συναίνεση: όσο πιο σοφοί, πιο ανιδιοτελείς και πιο φίλοι είναι οι άνθρωποι, τόσο λιγότερο χρειάζονται τις ψηφοφορίες.

Δημοκρατία δεν σημαίνει ψηφοφορία και εκλογές, αλλά γνώση και ανιδιοτέλεια. Οι άνθρωποι χρειάζονται τη γνώση, την αρετή, την ανιδιοτέλεια και τη φιλία. Αυτό το γνώριζε ο Αριστοτέλης, γι᾽ αυτό και έλεγε ότι “εάν έχουμε φιλία δεν έχουμε ανάγκη τους νόμους”.

Δεν χρειαζόταν να αναζητά στρατηγικές συγκλίσεις στην περιοχή. Έπρεπε να συνομιλεί με όλους, να μη “στρατοπεδεύει” με κανένα, να μην προκαλεί και, κυρίως, να μην αντιμετωπίζει τη γεωπολιτική με τους όρους της παλιάς εποχής. Και τώρα; Τώρα η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν υπέγραψαν στη Μέκκα συμφωνία αμοιβαίας άμυνας. Με ρήτρα ότι επίθεση εναντίον του ενός θεωρείται επίθεση εναντίον όλων! Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών, μάλιστα, την παρομοίασε “τεχνικά” με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ. Και η Τουρκία είναι μέλος του ΝΑΤΟ!

Τελικά οι “αμυντικοί άξονες” τελείωσαν; Ή μήπως τελείωσαν μόνο για εμάς; Και οι συμμαχίες απέναντι σε κοινούς κινδύνους “δεν έχουν πια νόημα”; Τότε γιατί δημιουργούνται τώρα; Μήπως τώρα έχουν περισσότερο νόημα από ποτέ; Μήπως οι περισπούδαστοι “αναλυτές” μας δεν προσπαθούσαν να μας φέρουν στο “νέο κόσμο” που αναδεικνύεται γύρω μας, αλλά έμεναν προσκολλημένοι στις ψευδαισθήσεις τους για κάτι που δεν υπάρχει πια;

Μην κοιτάτε τις υπογραφές. Κοιτάξτε τα συμφέροντα. Ας μην κάνουμε, όμως, το αντίθετο λάθος. Δεν χρειάζεται ούτε πανικός ούτε υπερβολή. Μια αμυντική συμφωνία δεν γίνεται ισχυρή, επειδή υπογράφεται πανηγυρικά. Μια αμυντική συμφωνία είναι τόσο ισχυρή όσο αντέχει στην πραγματικότητα. Που σημαίνει δύο πράγματα: Όσο είναι βιώσιμη και όσο είναι ανθεκτική. Βιώσιμη συμμαχία σημαίνει κατά πραγματικού κοινού εχθρού. Και ανθεκτική συμμαχία σημαίνει ότι είναι ισχυρότερη από τους εσωτερικούς ανταγωνισμούς ανάμεσα στις χώρες που την υπογράφουν.

Όπως θα δούμε αμέσως, το νέο Σύμφωνο Τουρκίας-Πακιστάν-Σαουδαραβίας, δεν είναι ούτε βιώσιμο ούτε ανθεκτικό. Τρεις χώρες. Τρεις διαφορετικοί φόβοι. Τρεις διαφορετικοί προσανατολισμοί. Το Πακιστάν έχει έναν βασικό στρατηγικό αντίπαλο, την Ινδία. Η Σαουδική Αραβία έχει άλλον, το Ιράν. Και μαζί με το Ιράν φοβάται τις περιφερειακές δυνάμεις που συνδέονται με την ιρανική επιρροή (Χούτι, Χεζμπολάχ κλπ.) Και φοβάται ακόμη κάτι βαθύτερο, τα σουνιτικά δίκτυα που αμφισβητούν τα ίδια τα καθεστώτα του Κόλπου.

Τουρκία–Πακιστάν–Σαουδική Αραβία: Συμμαχία χωρίς κοινό εχθρό

Η Τουρκία έχει μια εντελώς διαφορετική γεωπολιτική ατζέντα, πέρα για πέρα “αναθεωρητική”: Προς Συρία, Ιράκ, Καύκασο, Λιβύη, Αφρική και βεβαίως, Ελλάδα, Κύπρο, Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο. Ακόμα περισσότερο: Έχει ανοιχτό στρατηγικό ανταγωνισμό με το Ισραήλ. Που είναι προνομιακός σύμμαχος των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή. Και με την Ελλάδα, ασφαλώς. Που είναι επίσης μέλος του ΝΑΤΟ και κράτος-μέλος της ΕΕ, όπως και η Κύπρος…

Το Πακιστάν κοιτάζει προς την Ινδία. Η Σαουδική Αραβία κοιτάζει προς το Ιράν. Η Τουρκία κοιτάζει πολύ περισσότερα… Ποιος, λοιπόν, είναι ο “κοινός εχθρός”; Αυτό είναι το πρώτο μεγάλο ερώτημα για τη “βιωσιμότητα” του νέου σχήματος. Και εν προκειμένω “κοινός εχθρός” δεν φαίνεται να υπάρχει. Το σχήμα εκτός από μη βιώσιμο είναι και μη ανθεκτικό, γιατί τα ισλαμιστική δίκτυα για της Σαουδαραβία είναι υπαρξιακός κίνδυνος. Η Τουρκία και το Πακιστάν τα στηρίζουν με κάθε τρόπο και τα χρησιμοποιούν ως μέσο προβολής ισχύος και εργαλείο εκβίασης… Το νέο σχήμα δεν είναι βιώσιμο προς τα έξω ούτε ανθεκτικό προς τα μέσα.

Το έχουμε ξαναδεί! Και η Ιστορία μάς έχει προειδοποιήσει! Το Σύμφωνο της Βαγδάτης συγκροτήθηκε κατά της Σοβιετικής Ένωσης το 1955 – Τουρκία, Ιράκ, Ιράν, Πακιστάν και Βρετανία με αμερικανική υποστήριξη δημιούργησαν ένα φιλόδοξο αμυντικό σχήμα απέναντι στη σοβιετική απειλή. Κι όμως κατέρρευσε. Το Ιράκ αποχώρησε μετά την επανάσταση του 1958. Το σχήμα μετατράπηκε σε CENTO. Και όταν το Πακιστάν βρέθηκε σε πόλεμο με την Ινδία, οι σύμμαχοί του δεν θεώρησαν ότι ήταν δικός τους πόλεμος. Το 1979, μετά την Ιρανική Επανάσταση το CENTO τελείωσε οριστικά.

Το μάθημα είναι απλό: Δεν αρκεί να έχεις κοινό εχθρό στα χαρτιά. Πρέπει να τον θεωρείς κοινό εχθρό όταν αρχίσουν να πέφτουν οι βόμβες. Και αυτό είναι το πραγματικό τεστ της νέας συμφωνίας. Αλλά το νέο σχήμα έχει και κάτι άλλο: Τέμνεται με γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς πολύ πέραν της ευρύτερης περιοχής. Το Πακιστάν είναι προνομιακός στρατηγικός εταίρος της Κίνας. Η Ουάσιγκτων από την άλλη πλευρά θέλει να περιορίσει την κινεζική ισχύ. Και η Ινδία έχει αντιπαλότητα και με το Πακιστάν και με την Κίνα, συνεργάζεται με τη Ρωσία και επιδιώκει να διευρύνει τις σχέσεις με τις ΗΠΑ…

Άρα, η νέα συμφωνία δεν αφορά μόνο τρεις χώρες. Ακουμπά την ευρύτερη αντιπαράθεση Κίνας-Ινδίας-ΗΠΑ. Και στη Μέση Ανατολή υπάρχει μια δεύτερη ευρύτερη αντίφαση. Η Ουάσιγκτον θέλει να επεκτείνει τις Συμφωνίες του Αβραάμ και κυρίως να φέρει τη Σαουδική Αραβία σε στρατηγική εξομάλυνση με το Ισραήλ. Τώρα η Σαουδική Αραβία συνδέεται αμυντικά με την Τουρκία, η οποία βρίσκεται σε έντονο ανταγωνισμό με το Ισραήλ. Η στρατηγική σύγκλιση Τουρκίας-Πακιστάν ενισχύει την επέκταση της κινεζικής επιρροής στον Ευραασιατισμό και δεν είναι ευχάριστη για την Ουάσιγκτων.

Η στρατηγική σύγκλιση Τουρκίας-Σαουραβίας απομακρύνει την επέκταση των Συμφωνιών του Αβραάμ, πράγμα πολύ δυσάρεστο για την Ουάσιγκτων – και για το Ισραήλ. Και η σύγκλιση Τουρκίας-Πακιστάν- Σαουδαραβίας ενισχύει τα ισλαμιστικά δίκτυα που έχουν διεισδύσει στην Ευρώπη και την αποσταθεροποιούν συνεχώς. Πράγμα που είναι δυσάρεστο και απειλητικό για την ΕΕ… Και δημιουργείται ένα κενό. Εδώ βρίσκεται η μεγάλη γεωπολιτική συνέπεια. Το νέο σχήμα, αν και μη βιώσιμο μεσο-μακροχρόνια, δημιουργεί κενό ασφαλείας από τώρα!

Τα κενά ασφαλείας δεν μένουν “κενά”. Τα καλύπτουν άλλοι. Ποιοί “άλλοι”; Οι πρωτίστως θιγόμενοι. Ινδία, Ισραήλ, Εμιράτα, Αίγυπτος, Ελλάδα, Κύπρος, Γαλλία και Ηνωμένες Πολιτείες. Αυτοί αναπόφευκτα θα αντιδράσουν, δημιουργώντας ένα πλέγμα ισορροπίας και εξισορρόπησης, γιατί η Ανατολική Μεσόγειος δεν είναι τουρκική υπόθεση, ούτε ισλαμική υπόθεση. Είναι στρατηγικός χώρος της Ευρώπης και ολόκληρης της Δύσης. Θαλάσσιες οδοί, ενέργεια, εμπόριο, σύνδεση Ευρώπης και Μέσης Ανατολής, ασφάλεια της νότιας πτέρυγας της Ευρώπης.

Συμμαχίες τώρα, πριν είναι αργά

Γι’ αυτό η Ελλάδα πρέπει να πει στους συμμάχους της κάτι πολύ απλό: Μην υποτιμάτε τη νέα πραγματικότητα. Και μετά να κάνει κάτι ακόμη απλούστερο: Να κινηθεί με τα χέρια λυμένα. Να εμβαθύνει τη σχέση με την Ινδία, να ενισχύσει τη στρατηγική συνεργασία με το Ισραήλ, να προχωρήσει μαζί με τα Εμιράτα, να ενισχύσει-επαναφέρει τον άξονα με την Αίγυπτο, να αξιοποιήσει τη Γαλλία, να συντονιστεί στενότερα με την Αμερική και να κάνει την Κύπρο αναπόσπαστο μέρος αυτής της αρχιτεκτονικής.

Όχι για να “περικυκλώσει” την Τουρκία, αλλά για να μην μπορεί κανείς να περικυκλώσει την Ελλάδα. Για να το κάνει όμως αυτό, η Ελλάδα πρέπει πρώτα να λύσει τα δικά της χέρια. Η “Διακήρυξη των Αθηνών” περί Σχέσεων Φιλίας και Καλής Γειτονίας με την Τουρκία δεν είναι διεθνής συνθήκη και δεν δημιουργεί νομικές υποχρεώσεις. Είναι, όμως, πολιτική δέσμευση. Είναι απλό και απαραίτητο πλέον να απεμπλακούμε από αυτήν, γιατί δεν μπορούμε να αυτοπεριοριζόμαστε στρατηγικά για να μη “χαλάσει η φιλία”, όταν η άλλη πλευρά διατηρεί το casus belli, δημιουργεί νέα τετελεσμένα σε βάρος μας και τώρα πια χτίζει ελεύθερα νέες αμυντικές σχέσεις. Η Ελλάδα χρειάζεται πλέον στρατηγική ελευθερία. Δηλαδή λυμένα χέρια χωρίς ψευδαισθήσεις πλέον…

Τώρα οι δύο μύθοι καταρρέουν. Μας έλεγαν: «Οι άξονες τελείωσαν», αλλά δεν τελείωσαν! Τους φτιάχνουν τώρα άλλοι σε βάρος μας… Μας έλεγαν: «Οι συμμαχίες απέναντι σε κοινούς εχθρούς δεν έχουν πλέον νόημα»! Έχουν και όσο πιο επικίνδυνος γίνεται ο κόσμος, τόσο περισσότερο έχουν. Η Ευρώπη ξαναμιλά για άμυνα και για “στρατηγική αυτονόμηση” από τις ΗΠΑ. Στην Ασία δημιουργούνται ποικίλοι άξονες που αλληλοτέμνονται. Στη Μέση Ανατολή αναδεικνύονται νέες αντιπαλότητες και ξαναφτιάχνονται συμμαχίες. Και εμείς ακόμη συζητάμε, αν επιτρέπεται να χρησιμοποιούμε τη λέξη “άξονας”. Κι αν επιτρέπεται να ψάχνουμε “συμμάχους κατά κοινού εχθρού”…

Δεν αρκεί να έχεις δίκιο. Πρέπει να έχεις συμμάχους. Δεν αρκεί να έχεις το διεθνές δίκαιο με το μέρος σου. Πρέπει να έχεις ισχύ για να το υπερασπιστείς. Δεν αρκεί να θέλεις ειρήνη. Πρέπει να έχεις Αποτροπή. Και δεν αρκεί να περιμένεις να σε προστατεύσουν. Πρέπει να κάνεις τη δική σου ασφάλεια συμφέρον των άλλων. Και να το προβάλλεις σε εταίρους και συμμάχους. Αυτό πρέπει να κάνει τώρα η Ελλάδα. Να μιλήσει, να προειδοποιήσει, να προσεγγίσει, να συμμαχήσει, να οικοδομήσει, να μετατρέψει την απειλή σε ευκαιρία.

Και πάνω απ’ όλα νaα λύσει τα χέρια της. Γιατί σε έναν κόσμο όπου όλοι οικοδομούν συμμαχίες, η χώρα που αυτοπεριορίζεται στο όνομα μιας “φιλίας” με εκείνον που άμεσα την απειλεί, δεν ασκεί “φιλειρηνική πολιτική”, ασκεί πολιτική αυτο-αφοπλισμού. Και αυτό δεν είναι “Ειρήνη”, είναι επιλογή αδυναμίας, που φέρνει ακριβώς αυτά που απεύχεται: Τα χειρότερα…

ΥΓ. Κι όλα αυτά απαιτούν μάλλον αλλά “μυαλά” για την χώρα, κι άλλο “πρόσωπο” προς τα έξω. Πέρα και έξω απ’ όλα όσα μάς έχει συνηθίσει ένα γερασμένο “πολιτικό σύστημα” που δεν τολμά να στοχαστεί έξω από τα “κουτάκια του”. Ούτε να βγει από το “καβούκι” του.

Μεγάλη επιχείρηση απομάκρυνσης από τη Σίβηρη: Πάνω από 300 άνθρωποι μεταφέρονται διά θαλάσσης

Ο κίνδυνος από τη φωτιά στη Σίβηρη, λοιπόν, είναι μεγάλος, έτσι η κινητοποίηση των Αρχών έχει εξελιχθεί σε μεγάλη επιχείρηση απομάκρυνσης πολιτών. Συγκεκριμένα, η μεταφορά κατοίκων και επισκεπτών πραγματοποιείται πλέον και διά θαλάσσης. Σύμφωνα με τη νεότερη ενημέρωση, περισσότερα από 220 άτομα έχουν ήδη μεταφερθεί με ασφάλεια από την παραλία της Σίβηρης στη μαρίνα της Σάνης. Παράλληλα, περίπου ακόμα 92 άτομα έχουν επιβιβαστεί στο SPEEDRUNNER JET, το οποίο έχει προσεγγίσει την περιοχή προκειμένου να συνδράμει στην απομάκρυνση πολιτών.

Συνολικά, δηλαδή, πάνω από 300 άνθρωποι έχουν είτε απομακρυνθεί είτε βρίσκονται ήδη σε διαδικασία μεταφοράς, γεγονός που δείχνει το μέγεθος της επιχείρησης που βρίσκεται σε εξέλιξη. Στη θαλάσσια επιχείρηση συμμετέχουν δύο πλωτά του Λιμενικού Σώματος, ιδιωτικά σκάφη, δύο σκάφη του Πυροσβεστικού Σώματος, τρία αλιευτικά και ένα επιβατηγό-οχηματαγωγό ταχύπλοο πλοίο. Η απομάκρυνση διά θαλάσσης πραγματοποιείται ενώ οι επίγειες και εναέριες δυνάμεις συνεχίζουν τη μάχη με τη φωτιά, με βασική προτεραιότητα την ασφαλή απομάκρυνση όσων βρίσκονται στις περιοχές που απειλούνται από το πύρινο μέτωπο.

Στους 148 οι πυροσβέστες, φτάνουν ενισχύσεις από έξι ΕΜΟΔΕ

Στη φωτιά επιχειρούν αυτή την ώρα 148 πυροσβέστες, τέσσερις ομάδες πεζοπόρων της 2ης ΕΜΟΔΕ και 54 οχήματα. Στη δύναμη περιλαμβάνονται 12 πυροσβέστες από τη Μολδαβία με τρία οχήματα, οι οποίοι βρίσκονται στην Ελλάδα στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος προεγκατάστασης. Και η κινητοποίηση, όμως, δεν σταματά εκεί.

Σαράντα επιπλέον πυροσβέστες πρόκειται να μεταφερθούν αεροπορικώς από την Ελευσίνα με C-27. Πρόκειται για 20 πυροσβέστες της 1ης ΕΜΟΔΕ και ακόμη 20 της 2ης ΕΜΟΔΕ. Ταυτόχρονα, οδικώς κατευθύνονται προς τη Χαλκιδική επιπλέον δυνάμεις από διαφορετικές περιοχές της χώρας: επτά πυροσβέστες της 5ης ΕΜΟΔΕ από τα Ιωάννινα, έξι της 7ης ΕΜΟΔΕ από την Αλεξανδρούπολη, έξι της 8ης ΕΜΟΔΕ από την Κοζάνη, επτά της 10ης ΕΜΟΔΕ από τον Βόλο και έξι της 21ης ΕΜΟΔΕ από την Καβάλα. Πρόκειται συνολικά για 76 επιπλέον πυροσβέστες που κινητοποιήθηκαν για να ενισχύσουν τις δυνάμεις που ήδη επιχειρούν.

Στη μάχη 16 εναέρια μέσα

Τεράστια παραμένει και η επιχείρηση από αέρος. Έχουν διατεθεί και επιχειρούν περιοδικά εννέα αεροσκάφη και επτά ελικόπτερα, με το ένα ελικόπτερο να χρησιμοποιείται για τον συντονισμό των εναέριων μέσων. Ο Δήμος Κασσάνδρας συνδράμει με υδροφόρες και μηχανήματα έργου, ενώ δύο ακόμη μηχανήματα έργου έχουν διατεθεί από τη Διοίκηση Κατασκευών και Αντιμετώπισης Φυσικών Καταστροφών.

Πλοίο στον κόλπο της Σίβηρης, σκάφη στη Φούρκα

Ιδιαίτερη σημασία έχει η κινητοποίηση που βρίσκεται σε εξέλιξη από τη θάλασσα. Στην παραλία της Φούρκας επιχειρούν ήδη ένα ταχύπλοο και ένα πλοίο του Πυροσβεστικού Σώματος, τρία σκάφη του Λιμενικού Σώματος – Ελληνικής Ακτοφυλακής, καθώς και ιδιωτικά σκάφη. Παράλληλα, το SPEED RUNNER JET έχει προσεγγίσει τον κόλπο της Σίβηρης με δυνατότητα μεταφοράς ατόμων, καθώς οι Αρχές θέλουν να υπάρχουν διαθέσιμες επιλογές απομάκρυνσης πολιτών όσο η φωτιά παραμένει σε εξέλιξη.

Αλλεπάλληλες εκκενώσεις μέσω 112

Μέχρι στιγμής έχουν εκδοθεί διαδοχικά μηνύματα από το 112. Στις 15:48 ζητήθηκε η απομάκρυνση όσων βρίσκονται στη Φούρκα προς τη Νέα Σκιώνη, ενώ την ίδια ώρα δόθηκε εντολή σε όσους βρίσκονται στη Σίβηρη να κινηθούν προς την Κασσάνδρεια. Νωρίτερα, στις 15:09, είχε δοθεί εντολή απομάκρυνσης από τη Σίβηρη προς τη Μόλα Καλύβα, ενώ στις 14:40 είχε σταλεί το πρώτο ενημερωτικό μήνυμα. Η φωτιά ξέσπασε περίπου στις 14:00, με την περιοχή να βρίσκεται σε πολύ υψηλό κίνδυνο πυρκαγιάς, κατηγορίας 4. Η εικόνα της κινητοποίησης είναι πλέον ενδεικτική της κρισιμότητας της κατάστασης: επίγειες και εναέριες δυνάμεις, ενισχύσεις από ολόκληρη τη χώρα, ΕΛ.ΑΣ., ΕΚΑΒ, Λιμενικό και πλωτά μέσα βρίσκονται σε πλήρη ανάπτυξη, με πρώτη προτεραιότητα την προστασία της ανθρώπινης ζωής και των οικισμών.

Σε ετοιμότητα το ΕΚΑΒ

Το ΕΚΑΒ παρείχε ενημέρωση για τη δική του κινητοποίηση, σε ό,τι αφορά τη φωτιά στη Σίβηρη Χαλκιδικής. Συγκεκριμένα, σε αυτήν αναφέρεται: «Σε συνέχεια της προηγούμενης ενημέρωσης (17:00), στο πλαίσιο της υγειονομικής κάλυψης των επιχειρήσεων κατάσβεσης και εκκένωσης λόγω της εν εξελίξει πυρκαγιάς στην περιοχή της Σίβηρης Χαλκιδικής, παρελήφθη από ασθενοφόρο όχημα του ΕΚΑΒ 1 ακόμη πυροσβέστης με αναπνευστικά προβλήματα, ο οποίος διακομίστηκε στο Κέντρο Υγείας Κασσανδρείας.

Υπενθυμίζεται ότι νωρίτερα είχε διακομιστεί στο Γενικό Νοσοκομείο Πολυγύρου 1 πυροσβέστης με κάκωση κάτω άκρου. Οι δυνάμεις του ΕΚΑΒ έχουν ενισχυθεί και πλέον στο πεδίο επιχειρούν 6 ασθενοφόρα οχήματα, 1 Κινητή Ιατρική Μονάδα, 2 οχήματα μικρού όγκου και 3 μοτοσυκλέτες Άμεσης Επέμβασης, με διασώστες και ιατρικό προσωπικό. Το ΕΚΑΒ παραμένει σε αυξημένη επιχειρησιακή ετοιμότητα για την περαιτέρω ενίσχυση των δυνάμεών του, εφόσον απαιτηθεί, σε συνεργασία με τους εμπλεκόμενους φορείς». Από την πρώτη στιγμή έχει τεθεί σε ετοιμότητα, με εντολή του κέντρου επιχειρήσεων υγείας του ΕΚΑΒ, το νοσοκομείο Πολυγύρου και τα όμορα κέντρα υγείας.

Η ριζική και συστηματική κριτική του μεταμοντερνισμού μας οδηγεί στην εξίσου, αν όχι περισσότερο, σημαντική επεξεργασία μιας συστηματικής θεωρίας του μοντερνισμού, με βάση την ιστορία και τη θεωρία της μοντέρνας τέχνης, ιστορικής και νεότερης. Η αντιπαράθεση με το μεταμοντερνισμό 0150 στη συνέχεια του άρθρου κριτική του Χάμπερμας– έθεσε τις βάσεις για μια ανασυγκρότηση-αναδόμηση του μοντέρνου μοντέλου: Συστηματική πλέον θεωρητικοποίηση του μοντερνισμού αυτόνομα, και συγχρόνως εμβάθυνση σχετικά με τις βάσεις του, μορφολογικές και αισθητικές, τη γένεση και την εξέλιξή του.

Έτσι, ουσιαστικά δημιουργήθηκε μια νέα θεωρητικοποίηση: Ο αισθητικός μοντερνισμός, θεωρητικοποιημένος σε συνδυασμό με τον κοινωνικό και ιδεολογικό, αλλά και το κοινωνικό κίνημα γενικότερα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο της γενικότερης, συστηματικότερης και αναβαθμισμένης θεωρητικοποίησης του μοντέρνου, κεντρική θέση έχει ο Σκλάβος, ο Τζιακομέττι και ο Στέρης, αλλά και οι άλλοι μεγάλοι καλλιτέχνες της πρωτοπορίας που μελέτησα στη συνέχεια: Στάμος, Κουνέλης, Σαραφιανός, Κοντός, Τούγιας, Μοντιλιάνι, Μάρντεν, κ.α. Επίσης, τα μεγάλα ρεύματα της πρωτοπορίας: Cobra, αμερικάνικος αφηρημένος εξπρεσιονισμός, Μινιμαλισμός, Arte Pauvera, κ.α. με έμφαση πάντοτε στην ρωσική πρωτοπορία*.

Γενικότερα δε, μοντερνισμός, πρωτοπορία και Κριτική Θεωρία πηγαίνουν μαζί, είναι αλληλένδετες δυναμικές καταστάσεις, και με τη μια ή την άλλη μορφή συνιστούν μια από τις βάσεις της Νέας Κριτικής Θεωρίας και Πράξης. Μια άλλη είναι το ίδιο το ριζοσπαστικό κοινωνικό κίνημα και γενικότερα το κίνημα της αμφισβήτησης, καθώς και η ίδια η κριτική πράξη, η πράξη διαρκούς αντίστασης-απελευθέρωσης τουλάχιστον από τις διάφορες ψευδείς αντιλήψεις –les faux semblants όπως έλεγε ο Σατλέ– μέσα στις δεδομένες πάντοτε ιστορικές συνθήκες: κοινωνικές, πολιτικές, ιδεολογικές, καλλιτεχνικές, αισθητικές, πολιτισμικές. Έτσι αναδύεται η ιστορική σημασία της απελευθερωτικής πράξης στη συνέχεια του νεοανθρωπιστικού μαρξισμού, με προεξάρχοντα τον Μαρκούζε. Η πράξη κατά την 11η θέση για τον Φόιερμπαχ, όμως, πριν και πάνω από όλα.

Οι τυμβωρύχοι του μεταμοντερνισμού

Στην εποχή του τέλους των μεγάλων αφηγήσεων, όπως διακήρυτταν με περιττό θράσος οι τυμβωρύχοι του κινήματος μεταμοντέρνοι, συγκροτήθηκε μια νέα, αλλά παρόλα αυτά συνεκτική, ορθολογική και δυναμική Κριτική Θεωρία και Πράξη και μάλιστα σε διαρκή διαδικασία διεύρυνσης, επέκτασης, όπως ήθελε ο Γκολντμάν. Συστηματοποιεί συνεχώς τις διάφορες κριτικές εννοιολογήσεις μας, όπως επέμενε εμφατικά ο Σατλέ, με επίκεντρο την αναζήτηση, με όρους ιδεολογικής ηγεμονίας, όπως ήθελε ο Γκράμσι, απελευθερωτικής, πάντα κατά τον Μαρκούζε, στην εποχή της ολικά πραγμοποιημένης και πραγμοποιητικής παγκοσμιοποίησης. Η Νέα Κριτική Θεωρία και Πράξη εν τω γίγνεσθαί της προς τη συνειδητοποίηση της ανάγκης της απελευθέρωσης της ύψιστης κοινωνικής, διαφωτιστικής και ανθρωπιστικής δραστηριότητας (activité), όπως θα έλεγε και ο Χάμπερμας. Όχι μόνο επικοινωνιακής αλλά ολικής πράξης.

Υπ’ αυτή την έννοια ήταν αναγκαία η κριτική  του μεταμοντερνισμού, σύμφωνα με το μοντέλο της κριτικής του Μαρξ στη Γερμανική Ιδεολογία. Αλλά όχι μόνο κριτική για την κριτική, ή κριτική-κριτική, όπως έλεγε και ο ίδιος ο Μαρξ. Κριτική ολική, κάθετη, μετωπική, και συγχρόνως ριζοσπαστική, δηλαδή να φτάνει στις ρίζες του όλου προβλήματος: ο μεταμοντερνισμός ως αποτέλεσμα της κρίσης γενικότερα και ειδικότερα της κρίσης του κινήματος, σε μια περίοδο ριζικής αναδιάρθρωσης του κεφαλαίου, του συστήματος κ.τ.λ.

Έτσι, μέσα από αυτή τη συστηματική κριτική προσέγγιση του συστήματος και συγχρόνως του εποικοδομήματος, στόχος είναι να φθάσουμε στη σύλληψη της νέας μοντερνιτέ, όπως την έχουμε αποκαλέσει. Εξάλλου, είναι απόλυτα αναγκαίο να μην υποχωρήσει το μοντέρνο πρόταγμα, όπως είχε επισημάνει ο Χάμπερμας. Επίκεντρο της όλης αυτής κριτικής είναι πάντοτε η θεωρία του νεαρού Μαρξ για την αλλοτρίωση, ανασυγκροτημένη και προσαρμοσμένη στις σύγχρονες συνθήκες στην περίοδο της κρίσης του ύστερου καπιταλισμού προς την παγκοσμιοποιητική μετεξέλιξή του.

Μετά, με την παγκοσμιοποίηση, τα πράγματα άλλαξαν ραγδαία προς πιο αρνητικές καταστάσεις, ιδεολογικές και κοινωνικές. Ο μεταμοντερνισμός μεν ξεχάστηκε από το σύστημα, αλλά οι νέες ιδεολογικές μορφές του ήταν πολύ πιο ακραίες, μέσω της ανάδυσης, διάδοσης και επιβολής χωρίς σοβαρές αντιστάσεις του νεοφιλελευθερισμού. Αυτός, από την εμφάνισή του ήταν ένας καλυμμένος ταξη-φιλελευθερισμός, με ό,τι αυτό σήμαινε για τη μετέπειτα ιδεολογική και όχι μόνο μετεξέλιξη του συστήματος προς πιο ολοκληρωτικές και αυταρχικές μορφές. Για την ακρίβεια, με ορατό πλέον τον κίνδυνο του νεοφασισμού σε μεγάλες χώρες, καθόσον έχουν ατονήσει οι κοινωνικές αντιστάσεις και όχι μόνον.

* H χώρα μας παρά τις περιπέτειες που πέρασε στα νεότερα χρόνια, στην εποχή της σιμήτιας τεχνητής ευφορίας ευτύχησε να αποκτήσει ένα σημαντικό τμήμα της ιστορικής συλλογής Κωστάκη έργων καλλιτεχνών της ρώσικης πρωτοπορίας. Όμως, μην γνωρίζοντας οι κρατούντες, ή μη θέλοντας να κατανοήσουν για κάποιους ευνόητους ίσως λόγους, τη σημασία αυτής της συλλογής διεθνώς, μέχρι τώρα την έχουν θαμμένη. Μια πρόσφατη δυστυχώς μικροέκθεση στο 2ο υπόγειο της Εθνικής Πινακοθήκης κάποιων ιστορικών, κατά τα άλλα, έργων της ρώσικης πρωτοπορίας, δεν αλλάζει την κατάσταση, ενώ η υποτιθέμενη δημιουργία ενός νέου κτιριακού χώρου στη Θεσσαλονίκη, μάλλον με τουριστική μπίζνα μοιάζει. Είναι βέβαιο ότι θα χαθεί έτσι η εσωτερικότητα (intimité), το όλο μοναδικό πνεύμα των ιστορικών έργων της ρώσικης πρωτοπορίας.