Στο μεταξύ, ο υπουργός Ενέργειας της Σαουδικής Αραβίας προειδοποίησε σήμερα ότι δεν μπορεί να θεωρηθεί πως έχει επιτευχθεί ενεργειακή ασφάλεια στο πλαίσιο του πολέμου στη Μέση Ανατολή, καθώς ο πόλεμος αυτός θέτει σε δοκιμασία τις υποδομές και προηγούμενες αποφάσεις του βασιλείου, που τις τελευταίες ημέρες δέχεται πυρά από τους Χούθι. «Δεν μπορεί να θεωρηθεί πως έχει επιτευχθεί ενεργειακή ασφάλεια», δήλωσε ο υπουργός στη διάρκεια διάσκεψης για την ενέργεια στο Ριάντ.

«Για τη Σαουδική Αραβία, οι συνθήκες αυτές έθεσαν σε δοκιμασία τις υποδομές μας, τους θεσμούς μας, τις ομάδες μας και την ανθεκτικότητά μας. Έθεσαν επίσης σε δοκιμασία αποφάσεις που είχαν ληφθεί πολύ πριν από τις σημερινές κρίσεις, επειδή η ανθεκτικότητα οικοδομείται πριν συμβούν οι κρίσεις», δήλωσε ο υπουργός Αμπντουλαζίζ μπιν Σαλμάν.
Ο υπουργός δήλωσε επίσης ότι τα πρόσφατα «γεγονότα» απαιτούν μια σθεναρή απάντηση. «Τα γεγονότα των τελευταίων εβδομάδων είναι σοβαρά, η απάντησή μας πρέπει να είναι εξίσου», τόνισε.

Τώρα, όμως, καθώς η ανακοίνωση της ίδρυσης του νέου πολιτικού φορέα αναμένεται σύντομα, το πραγματικό ερώτημα αλλάζει. Δεν είναι πλέον εάν ο Σαμαράς θα προχωρήσει, αλλά ποιες πολιτικές συνέπειες θα έχει η απόφασή του για την κυβερνητική πλειοψηφία, την ταυτότητα της Νέας Δημοκρατίας και συνολικά το ελληνικό πολιτικό σύστημα.

Η επικοινωνιακή διαχείριση της υπόθεσης ακολούθησε μια αξιοπρόσεκτη διαδρομή. Αρχικά έλεγαν ότι ο Αντώνης Σαμαράς δεν πρόκειται να προκαλέσει ουσιαστική ζημιά στην παράταξη. Μόνο που γεννάται ένα εύλογο ερώτημα: Ποια παράταξη; Εκείνη που οικοδομήθηκε πάνω σε συγκεκριμένες ιδεολογικές αρχές, ή το σημερινό πολιτικό μόρφωμα που διαμορφώθηκε γύρω από την ηγεσία του Κυριάκου Μητσοτάκη;

Ακολούθησε η φήμη ότι ο πρώην πρωθυπουργός δεν θα τολμούσε να προχωρήσει, επειδή δεν θα εξασφάλιζε ούτε το 3%, με αποτέλεσμα να υποστεί πολιτικό διασυρμό. Και τώρα, καθώς η αναγγελία ίδρυσης νέου φορέα επίκειται, εμφανίζονται δύο καινούργια ευτελή σενάρια! Ο Σαμαράς θα καταλήξει τελικά σε κάποια συμφωνία με τον Μητσοτάκη και θα εγκαταλείψει το εγχείρημα, ή ότι όταν τον αποκαθηλώσει θα αποχωρήσει.

Αρχικά η πρωτοβουλία Σαμαρά παρουσιαζόταν ως καταδικασμένη. Όταν, όμως, η υλοποίησή της πλησιάζει, αναζητούνται εναλλακτικά σενάρια για να μειώσουν την πολιτική της σημασία. Η πραγματικότητα, ωστόσο, δεν διαμορφώνεται με ευσεβείς πόθους, ούτε οι πολιτικές εξελίξεις ακυρώνονται με επικοινωνιακούς εξυπνακισμούς και… ψιθύρους!

Τι ανησυχεί το Μαξίμου

Από την στιγμή που αυτός ο πολιτικός φορέας αποκτήσει σαφή ιδεολογική ταυτότητα, οργανωτική συγκρότηση και διακριτό πολιτικό πρόγραμμα, είναι βέβαιο ότι θα αμφισβητήσει την αντίληψη ότι η σημερινή ηγεσία της ΝΔ αποτελεί τον αυτονόητο και αποκλειστικό εκφραστή της Κεντροδεξιάς, όπως διατείνεται ο Μητσοτάκης.

Ο Αντώνης Σαμαράς δεν είναι ένας… άγνωστος! Έχει διατελέσει πρωθυπουργός και πρόεδρος της ΝΔ. Διαθέτει πολιτική ιστορία, προσωπικές αναφορές και συγκεκριμένες θέσεις σε ζητήματα εθνικής στρατηγικής, εξωτερικής πολιτικής και ιδεολογικής φυσιογνωμίας της παράταξης. Ο πατριωτισμός του δεν αμφισβητείται.

Όταν οι δημοσκοπήσεις θα καταγράφουν υποχώρηση της κυβερνητικής επιρροής και σημαντικές μετακινήσεις ψηφοφόρων προς την νέα πολιτική έκφραση, το πρόβλημα του Μαξίμου θα είναι πρωτίστως πολιτικό. Η συζήτηση για την επόμενη εκλογική αναμέτρηση δεν μπορεί να περιορίζεται στην πρωτιά ενός κόμματος. Το κρίσιμο ζήτημα είναι η δυνατότητα σχηματισμού κυβέρνησης και η πολιτική νομιμοποίηση που θα προκύψει από την κάλπη. Και ο Σαμαράς απέναντι στο μητσοτακικό “Μητσοτάκης η χάος” έχει δηλώσει ότι θα παράξει κυβερνήσιμο σχήμα.

Μία αξιοσημείωτη εκλογική υποχώρηση του κυβερνώντος κόμματος θα παράγει αμφισβήτηση της στρατηγικής του Μητσοτάκη και την ικανότητα της σημερινής ηγεσίας να διατηρήσει τη συνοχή του πολιτικού της χώρου. Σε αυτό το πλαίσιο αποκτά ιδιαίτερη σημασία και η δημόσια συζήτηση για το ενδεχόμενο να τεθεί ζήτημα ηγεσίας σε περίπτωση εκλογικής αποτυχίας, όπως ο ίδιος ο κ. Μητσοτάκης ανέφερε σε πρόσφατη ραδιοφωνική του συνέντευξη. Η ηγεσία συνδέεται με την πολιτική εμπιστοσύνη, την εκλογική αποδοχή και την ικανότητα να εκφράζει ένα ευρύτερο συλλογικό σχέδιο.

ΝΔ ή μητσοτακικό σύστημα εξουσίας;

Εδώ βρίσκεται η βαθύτερη ιδεολογική διάσταση. Η Νέα Δημοκρατία ιδρύθηκε ως μια ευρεία κεντροδεξιά παράταξη, με αναφορές στον κοινοβουλευτισμό, στον πατριωτισμό, στην κοινωνική συνοχή, στην οικονομική ελευθερία και στην ευρωπαϊκή πορεία της χώρας. Η ιστορική της φυσιογνωμία δεν εξαντλείται σε ένα πρόσωπο, όσο ισχυρό και αν είναι αυτό.

Η πολιτική ηγεσία του Κυριάκου Μητσοτάκη έχει δώσει στη ΝΔ συγκεκριμένο προσανατολισμό. Το ερώτημα, όμως, είναι εάν αυτός ο προσανατολισμός εξακολουθεί να εκφράζει ολόκληρο το εύρος της παραδοσιακής της βάσης. Οι διαφωνίες γύρω από την εξωτερική πολιτική, τα εθνικά ζητήματα, τη λειτουργία των θεσμών, την κοινωνική πολιτική και την ιδεολογική ταυτότητα, δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται απλώς ως προσωπικές αντιπαραθέσεις ή ως ενοχλητικές διαφοροποιήσεις.

Η καθεστωτική αντίληψη της εξουσίας από τον Μητσοτάκη και την ομάδα του, κάθε πολιτική αμφισβήτηση εκλαμβάνεται ως απειλή που πρέπει να εξουδετερωθεί, ενώ αυτή είναι φυσιολογικό στοιχείο της δημοκρατίας. Η εξουσία δεν ταυτίζεται με την παράταξη. Και η παράταξη δεν μπορεί να μετατρέπεται σε ιδιοκτησία κανενός.

Επικοινωνία και Πολιτική

Τα βιντεοσκοπημένα μηνύματα, οι δημόσιες παρεμβάσεις και οι προσεκτικά σχεδιασμένες εμφανίσεις του πρωθυπουργού σε φιλικά ΜΜΕ, αποτελούν μέρος της σύγχρονης πολιτικής επικοινωνίας. Όμως η επικοινωνιακή διαχείριση δεν μπορεί να υποκαταστήσει την πολιτική ουσία.

Μια καλοστημένη εικόνα δεν απαντά από μόνη της στα ερωτήματα της κοινωνίας. Ένα βίντεο δεν συνιστά στρατηγική. Μια ομιλία δεν αποδεικνύει ότι υπάρχει όραμα εάν οι διακηρύξεις δεν συνοδεύονται από συγκεκριμένες επιλογές και αποτελέσματα. Η πολιτική επικοινωνία χάνει την αξιοπιστία της όταν χρησιμοποιείται για να διαμορφώνει προκαταβολικά την εικόνα ενός αντιπάλου, αντί να αντιπαρατίθεται με τις θέσεις του.

Η δημόσια παρουσία του Αντώνη Σαμαρά και οι παρεμβάσεις του σε ζητήματα πολιτικής και ιδεολογίας αποκτούν ιδιαίτερη σημασία μέσα σε αυτό το περιβάλλον. Η ομιλία του στο συνέδριο του “Βήματος” στην Ακαδημία Αθηνών, όπως και άλλες δημόσιες τοποθετήσεις του, μπορούν να αξιολογηθούν όχι μόνο ως παρεμβάσεις ενός πρώην πρωθυπουργού, αλλά και ως ενδείξεις του πολιτικού προβληματισμού που επιδιώκει να αναπτύξει.

Η Ελλάδα χρειάζεται στρατηγική σκέψη, σαφή ιδεολογικό προσανατολισμό και πολιτική που να αντιμετωπίζει τις μεγάλες προκλήσεις με μακροπρόθεσμο ορίζοντα. Χρειάζεται ουσιαστική συζήτηση για την εθνική ασφάλεια, τη θέση της χώρας στο διεθνές σύστημα, την οικονομική της ανθεκτικότητα, τη δημογραφική κατάρρευση και την κοινωνική συνοχή. Να τονίσουμε ότι η ιδεολογία δεν είναι σύνθημα. Είναι η πυξίδα που καθορίζει τις πολιτικές αποφάσεις.

Με την επικείμενη ανακοίνωση της ίδρυσης του νέου πολιτικού φορέα, η συζήτηση περνά πλέον από το επίπεδο των σεναρίων σε εκείνο της πολιτικής αξιολόγησης. Το πρώτο ζητούμενο θα είναι η σαφής διατύπωση της ιδεολογικής του ταυτότητας. Το δεύτερο, η παρουσίαση ενός συνεκτικού προγράμματος. Το τρίτο, η συγκρότηση μιας αξιόπιστης ομάδας στελεχών που θα μπορεί να υποστηρίξει στην πράξη τις διακηρύξεις του. Θα πρόκειται για μία πολιτική πρωτοβουλία με ευρύτερες φιλοδοξίες πολιτικής παρέμβασης και θεσμικής ευθύνης!

Ο Αντώνης Σαμαράς θα κληθεί να αποδείξει ότι αυτό το σημαντικό πολιτικό βήμα δεν περιορίζεται στην αμφισβήτηση του Κυριάκου Μητσοτάκη, αλλά επιδιώκει να προσφέρει μια διαφορετική απάντηση στα προβλήματα της χώρας. Και η ηγεσία της Νέας Δημοκρατίας θα κληθεί να αντιμετωπίσει την εξέλιξη αυτή με πολιτικά επιχειρήματα και όχι με επικοινωνιακά ευφυολογήματα και γκεμπελικού ύφους ψιθύρους.

Η επικείμενη ίδρυση του νέου πολιτικού φορέα από τον Σαμαρά ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο στην πολιτική ζωή της χώρας. Ο βαθμός επίδρασής του θα φανεί στην πράξη με την ανάδειξη ανάγκης να επανέλθει η πολιτική ουσία στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Έχουμε ανάγκη από πολιτικές προτάσεις και όχι από ευτελείς ατάκες, από ιδεολογική σαφήνεια, θεσμική λογοδοσία και ένα όραμα που να υπερβαίνει τον ορίζοντα της επόμενης εκλογικής αναμέτρησης.

Η μεγαλύτερη πρόκληση για τον Μητσοτάκη δεν είναι ότι ένας πρώην πρωθυπουργός αποφασίζει να δημιουργήσει νέα πολιτική κίνηση. Είναι ότι η πρωτοβουλία αυτή αναδεικνύει το ερώτημα εάν ο ίδιος και η ηγετική του ομάδα εξακολουθούν να εκφράζουν το σύνολο των πολιτικών και ιδεολογικών αναφορών της παράταξης από την οποία προήλθε.

Και η μεγαλύτερη πρόκληση για τον Σαμαρά είναι να μετατρέψει την αμφισβήτηση σε μια σοβαρή, συνεκτική και εφαρμόσιμη πολιτική πρόταση κάτι στο οποίο ευελπιστούμε. Η ανάγκη πολιτικής ανασύνθεσης είναι ένα πραγματικό ζήτημα για το μέλλον της δημοκρατίας και της χώρας. Και η πολιτική ανασύνθεση αρχίζει όταν τελειώνουν τα επικοινωνιακά άλλοθι. Όταν οι πολίτες ζητούν ουσία και όχι σκηνοθετημένες εντυπώσεις. Όταν η ιδεολογία επανέρχεται στο προσκήνιο και η εξουσία παύει να θεωρείται αυτοσκοπός…

Όπως είναι γνωστό, η Κυπριακή Δημοκρατία εδώ και χρόνια είχε αποφασίσει την αναβάθμιση της Βάσης για τις ανάγκες της Εθνικής Φρουράς, αλλά και για να προσφέρει τη δυνατότητα αξιοποίησής της και από τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Υπενθυμίζεται συναφώς ότι για τη βάση υπήρξε στο παρελθόν έντονο ενδιαφέρον από τη Γαλλία, που είχε δηλώσει πως θα ήθελε να υπάρξει συμφωνία για αξιοποίηση της από το γαλλικό πολεμικό ναυτικό. Η Γαλλία είναι από τις χώρες που θα χρησιμοποιεί, ως στρατηγικός εταίρος, τη Βάση. Το έργο υπολογίζεται ότι θα στοιχήσει 205 εκατομμύρια ευρώ.

Στη Βάση θα ελλιμενίζονται πολεμικά πλοία τρίτων χωρών, όπως ασφαλώς και ελληνικά. Θα ελλιμενίζονται, επίσης και πλοία, που θα μεταφέρουν ανθρωπιστική βοήθεια. Αυτή τη στιγμή οι δυνατότητες είναι περιορισμένες καθώς δεν μπορούν να προσεγγίσουν μεγάλα πλοία. Αναφορικά με την αεροπορική Βάση “Ανδρέας Παπανδρέου” στην Πάφο, την μελέτη ανέλαβαν να κάνουν οι Αμερικανοί, οι οποίοι θα συνδράμουν τεχνικά και οικονομικά για την αναβάθμισή της.

Με βάση τους σχεδιασμούς, θα επεκταθεί ο δίαυλος του αεροδρομίου, με στόχο να μπορεί να χρησιμοποιείται από περισσότερα στρατιωτικά αεροσκάφη. Σημειώνεται ότι η χρήση της Βάσης συνδέεται με ανθρωπιστικές αποστολές, μεταφορά αμάχων, καθιστώντας την και ως διαμετακομιστικό σταθμό. Περαιτέρω, η αναβάθμιση περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, την κατασκευή μεγάλου υπόστεγου και δημιουργία σύγχρονου κέντρου επικοινωνίας.

Έχει καταστεί ξεκάθαρο ότι αμφότερες οι βάσεις δεν αλλάζουν καθεστώς. Ήταν και θα είναι κυπριακής ιδιοκτησίας. Οι τρίτοι θα συμβάλουν σε τεχνογνωσία και οικονομικά.

Και στα κατεχόμενα

Στην αντίπερα όχθη, η κατοχική πλευρά ενισχύουν τις στρατιωτικές υποδομές και αναβαθμίζουν την επιχειρηματική τους ικανότητα. Σημειώνεται ότι η ναυτική βάση στα κατεχόμενα ξεκίνησε να συζητείται από τον Αύγουστο του 2018, όταν το Πολεμικό Ναυτικό της Τουρκίας εισηγήθηκε στο τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών την κατασκευή «επειγόντως ναυτικής βάσης» στα κατεχόμενα εδάφη της Κύπρου.

Η πρόθεση αυτή επιβεβαιώθηκε επίσημα τον Νοέμβριο του 2023 από τον Αρχηγό του Πολεμικού Ναυτικού της Τουρκίας, ναύαρχο Ερτζουμέντ Τατλίογλου. Όπως είναι γνωστό, η βάση σχεδιάζεται και κατασκευάζεται στο κατεχόμενο Μπογάζι. Η κατασκευή φαίνεται να καθυστερεί, κυρίως για οικονομικούς λόγους. Μέχρι στιγμής έγιναν βυθομετρήσεις.

Την ίδια ώρα στο παράνομο αεροδρόμιο Λευκονοίκου, από το 2019, κυρίως από το 2021, η Τουρκία ανέπτυξε στρατιωτικά drones τύπου Bayraktar και άλλα μη επανδρωμένα αεροσκάφη. Περαιτέρω, σημειώνεται και το Σύστημα Ηλεκτρονικού Πολέμου “VURAL”, που έχει εγκατασταθεί από τις κατοχικές δυνάμεις στον Πενταδάκτυλο. Σύστημα που έχει δυνατότητες, μεταξύ άλλων, να “τυφλώνει” συστήματα αντιπάλων.

Υπό κράτηση τίθεται επίσης και μία κατηγορούμενη, με καταγωγή από τη Ρουμανία, καθώς εκκρεμούσε σε βάρος της ευρωπαϊκό ένταλμα που αφορά άλλη υπόθεση. Οι υπόλοιποι πέντε κατηγορούμενοι στην υπόθεση τους αφέθηκαν ελεύθεροι μετά τις απολογίες τους, με – κατά περίπτωση – επιβολή περιοριστικών όρων, που αφορούν απαγόρευση εξόδου από τη χώρα, υποχρεωτική εμφάνιση σε Αστυνομικό Τμήμα και εγγυοδοσία μεταξύ 4.000 και 8.000 ευρώ.

Οι κατηγορούμενοι οδηγήθηκαν στα δικαστήρια χθες Κυριακή το πρωί, με την διαδικασία να ολοκληρώνεται σχεδόν 17 ώρες μετά. Με την ανακοίνωση της απόφασης προσωρινής κράτησης, ο 59χρονος που κατά την δικογραφία είχε ρόλο “εικονικού υπεύθυνου” αντέδρασε με κλάματα και φωνές.

Η υπόθεση αποκαλύφθηκε έπειτα από πολύμηνη έρευνα των διωκτικών αρχών για καταγγελόμενη πολυετή δράση δομημένου μηχανισμού που εξαπατούσε φορείς του Δημοσίου μέσω του αποκαλούμενου ως “φαινόμενο του Φοίνικα”. Στην δικογραφία περιγράφονται περισσότερες από 29 εταιρείες, μεταξύ των οποίων, νυχτερινά κέντρα, διαφημιστικές επιχειρήσεις και καταστήματα εστίασης, που έκλειναν με χρέη έως 80 χιλιάδες ευρώ η κάθε μία και στην θέση τους εμφανίζονταν άλλες με νέα στοιχεία και εκπροσώπους. Η ζημιά που εκτιμάται ότι προκλήθηκε αφορά ποσό 1,5 εκατομμύριο ευρώ απευθείας στον ΕΦΚΑ, ενώ συνολικά το Δημόσιο φαίνεται να ζημιώθηκε με ποσό που υπολογίζεται στα 5 εκατομμύρια ευρώ.

Ο “αχυράνθρωπος”

Ο 59χρονος «Μίστερ Κωλοτούμπας», γνωστή καλτ φιγούρα στις trash εκπομπές του Καμπούρη, στο άκουσμα της προφυλάκισης του, σύμφωνα με πληροφορίες, ξέσπασε σε κλάματα. Φέρεται να είναι ο «αχυράνθρωπος» πίσω από τις εταιρείες του Καμπούρη με τις οποίες εξαπατούσε ΕΦΚΑ και Εφορία. Σύμφωνα με την έρευνα της Δίωξης Οικονομικών Εγκλημάτων, ο «Μίστερ Κωλοτούμπας» εμφανίζεται ως διαχειριστής σε 13 από τις συνολικά 29 εικονικές εταιρείες που φέρεται να είχε στήσει ο Φίλιππος Καμπούρης.

Το 2010 βγήκε στην τηλεόραση ζητώντας βοήθεια για ένα χρέος 1.800 ευρώ στην Εφορία. Το 2017 εργάζεται, όπως ο ίδιος είχε δηλώσει, ως ντελιβεράς σε πιτσαρία. Σύμφωνα με το πολυσέλιδο διαβιβαστικό της Δίωξης Οικονομικών Εγκλημάτων, η εικόνα αλλάζει ριζικά από το 2013 και μετά. Από στοιχεία του ΓΕΜΗ που περιλαμβάνονται στη δικογραφία, ο 59χρονος φέρεται να καταβάλει κεφάλαιο έναρξης σε 13 μονοπρόσωπες εταιρείες.

Το συνολικό κεφάλαιο για τις 13 αυτές εταιρείες φέρεται να ανέρχεται στις 175.500 ευρώ. Μόνο για τις 13, φέρεται να κατέβαλε 100.000 ευρώ ως αρχικό κεφάλαιο. Από το 2021 και μετά στους λογαριασμούς του πιστώθηκαν μόλις 5.638,20 ευρώ. Η πρώτη εταιρεία στο όνομά του συστήνεται στις 13 Δεκεμβρίου 2013 και είναι διαφημιστική, ενώ θα ακολουθήσουν άλλες πέντε διαφημιστικές και μία εταιρεία διαχείρισης νυχτερινών κέντρων. Την 1η Δεκεμβρίου 2025 συστήνεται ψητοπωλείο στην Καλλιθέα.

Το ΛΑΟΣ

Μετά τις εκλογές του 2023, όταν ο δημοσιογράφος και πρώην υποψήφιος της Ελληνικής Λύσης Φίλιππος Καμπούρης ανέλαβε πρωτοβουλία για την επανενεργοποίηση του ΛΑΟΣ. Το κόμμα ήταν ουσιαστικά αδρανές μετά την αποχώρηση του Καρατζαφέρη από την ηγεσία, το 2019 έπειτα από το 1,23% των ευρωεκλογών. Ο Καμπούρης είχε κατέβει στις εκλογές του Μαΐου 2023 στον Βόρειο Τομέα Αθηνών με την Ελληνική Λύση, χωρίς να εκλεγεί. Στις 17 Δεκεμβρίου 2023 πραγματοποιήθηκε συνέδριο στο ξενοδοχείο Amalia Athens, όπου εξελέγη νέος πρόεδρος ο Φίλιππος Καμπούρης, μαζί με νέα Κεντρική Επιτροπή και νέο καταστατικό.

Το ΛΑΟΣ υπό τον Καμπούρη μετείχε στις ευρωεκλογές του 2024. Ο ίδιος έκανε συγκεντρώσεις κατά του γάμου των ομόφυλων, μαζεύοντας υπογραφές. Ωστόσο απέσπασε μόλις το 0,25% των ψήφων. Τον Μάρτιο του 2025 διέγραψε τον ιδρυτή του κόμματος, Γιώργο Καρατζαφέρη, λόγω των δημόσιων δηλώσεων του για την τραγωδία των Τεμπών, που ήταν άκρως υποστηρικτές για τον Κυριάκο Μητσοτάκη.

Η αλλαγή ηγεσίας πήρε οριστικό και συμβολικό χαρακτήρα τον Μάρτιο του 2025. Το Πειθαρχικό Συμβούλιο του ΛΑΟΣ αποφάσισε ομόφωνα την οριστική και αμετάκλητη διαγραφή του Γιώργου Καρατζαφέρη από τα μητρώα του κόμματος. Ως αιτία αναφέρθηκαν οι δημόσιες δηλώσεις και η στάση του σχετικά με την υπόθεση των Τεμπών. Ο Φίλιππος Καμπούρης υποστήριξε ότι οι δηλώσεις του ιδρυτή του κόμματος ήταν αντίθετες με τη γραμμή του ΛΑΟΣ και ανακοίνωσε τη διαγραφή του.

Ποιος είναι ο Φ. Καμπούρης

Ο Φίλιππος Καμπούρης γεννήθηκε στον Πειραιά στις 26 Ιουνίου 1981 και δραστηριοποιήθηκε από νεαρή ηλικία στη δημοσιογραφία και στα Μέσα Ενημέρωσης. Συγκεκριμένα, το 2005 βρέθηκε στο ALTER, συμμετέχοντας στην παρουσίαση του «TV Hello» μαζί με τη Στέλλα Καπεζάνου, την Τάνια Ιακωβίδου και τη Βάσια Λόη. Επρόκειτο για καθημερινό μεσημεριανό μαγκαζίνο με ειδήσεις από την κοσμική Αθήνα, αρκετά πιο κοντά στην τυπική lifestyle τηλεόραση της εποχής.

Η τηλεοπτική ταυτότητα με την οποία τελικά συνδέθηκε το όνομά του, διαμορφώθηκε κυρίως στο EXTRA 3. Εκεί παρουσίασε trash εκπομπές όπως το «Made in Greece» και το «Δεν ήξερες, δεν ρώταγες», με ένα μείγμα lifestyle θεμάτων, καταγγελιών, εκκεντρικών καλεσμένων, τηλεφωνικών παρεμβάσεων και καβγάδων που μπορούσαν ανά πάσα στιγμή να εκτροχιάσουν το πρόγραμμα, με τις εκπομπές του παρουσιαστή να έχουν δεχτεί πολλάκις πρόστιμα από το ΕΣΡ.

Ο Ανδρουλάκης πάλι με το που εμφανίστηκε στο πολιτικό τοπίο η ΕΛΑΣ και τον εκτόπισε στην τρίτη θέση, μετά τον πρώτο αιφνιδιασμό, ξεκίνησε διμέτωπο που σταδιακά εξελίχθηκε σε μονομέτωπο κατά το Τσίπρα.  Αν και η εικόνα δεν άλλαξε ριζικά, εντούτοις οι δημοσκοπήσεις έδειξαν ότι με την τακτική των επιθέσεων ο Ανδρουλάκης “τσιμπάει” ποσοστά και μειώνει την απόσταση από την ΕΛΑΣ. Όπερ η τακτική κρίθηκε επιτυχής. 

Υπαρξιακή απειλή για τον Ανδρουλάκη 

Τόσο ο ίδιος όσο και τα στελέχη του δεν χάνουν ευκαιρία να επιτίθενται στον Τσίπρα για το “ΙΧ κόμμα του”, εμφανίζοντάς τον σαν την άλλη όψη του Μητσοτάκη και ανασύροντας αιτιάσεις του πάλαι ποτέ αντι-ΣΥΡΙΖΑ μετώπου. Ο Τσίπρας, μιλώντας πρόσφατα σε δημοσιογράφους, εμφανίστηκε ωσάν να μην ανησυχεί από μία σημαντική άνοδο του ΠΑΣΟΚ. Η εκτίμηση του συμπίπτει με τους περισσότερους δημοσκόπους που επίσης θεωρούν ότι δεν απειλείται στην δεύτερη θέση, αλλά από την άλλη δεν αναπτύσσει και δυναμική για πρωτιά στις εκλογές. 

Για την ηγεσία της Χαριλάου Τρικούπη όμως η κατάκτηση της δεύτερης θέσης είναι υπαρξιακό ζήτημα. Τον στόχο της πρώτης θέσης με μία ψήφο, ακόμη και στο εσωτερικό του κόμματος την αντιμετωπίζουν σαν ανέκδοτο. Ωστόσο εάν χάσει και την δεύτερη θέση τότε ο  Ανδρουλάκης δεν μπορεί να παραμείνει στην ηγεσία του κόμματος. 

Ενδεικτική των σχέσεων μεταξύ των δύο κομμάτων είναι η ανοίκεια επίθεση του Δημήτρη Κωνσταντόπουλου στην αναπληρώτρια εκπρόσωπο της ΕΛΑΣ Άννα Παπαδοπούλου που εκ των υστέρων είχε την ανοχή εάν όχι την κάλυψη του Ανδρουλάκη. Το επιχείρημα του Κωνσταντόπουλου εναντίον της Παπδοπούλου ήταν ότι δεν μιλά με πρόσωπα που αποχώρησαν από το ΠΑΣΟΚ για να πάνε στην ΕΛΑΣ.

Βέβαια ο Κωνσταντόπουλος δεν έχει κανένα πρόβλημα να συνυπάρχει με σειρά βουλευτών, και όχι απλών στελεχών, που πήραν την έδρα από τον ΣΥΡΙΖΑ και έκαναν αξιωματική αντιπολίτευση το ΠΑΣΟΚ. Ράνια Θρασκιά, Πέτρος Παππάς, Λευτέρης Αβραμάκης, Αλέξανδρος Αυλωνίτης, Νικόλας Φαραντούρης, Ευάγγελος Αποστολάκης, έφυγαν από τον ΣΥΡΙΖΑ και τώρα είναι σύντροφοί του. Και κάποιοι ακόμη ετοιμάζονται.

Παρεμπιπτόντως ο ΣΥΡΙΖΑ αποφεύγει αντιπαράθεση με το ΠΑΣΟΚ, καθώς θεωρεί βασική απειλή την ΕΛΑΣ. Από την στιγμή όμως που ζητά οι αποχωρήσαντες βουλευτές του να επιστρέψουν στο κόμμα, ή να παραδώσουν την έδρα, έχει προειδοποιήσει ότι στο εξής θα στραφεί και κατά των “κλεπταποδόχων” που θα τους δεχθούν. Δηλαδή κατά του ΠΑΣΟΚ.  

Διχασμός στην Κεντροαριστερά 

Ο Ανδρουλάκης, ο οποίος έγινε αξιωματική αντιπολίτευση χάρη στην ανήθικη συμπεριφορά των πρώην βουλευτών του ΣΥΡΙΖΑ, θέλει να κόψει διαρροές στελεχών κυρίως και φυσικά ψηφοφόρων του προς την ΕΛΑΣ. Με τις επιθέσεις όμως στον Τσίπρα διχάζει συνολικά την προοδευτική παράταξη, με διπλό αποτέλεσμα: Αφενός ευνοεί τον Κυριάκο Μητσοτάκη, ο οποίος ειρωνικά λέει ότι εκείνος είναι πρώτος και οι άλλοι πολεμούν μεταξύ τους για την δεύτερη θέση.

Αφετέρου δυσκολεύει ενδεχόμενη προσέγγιση των δύο κόμματων μετά τις εκλογές. Ωστόσο ένα ευρύ κοινό της Κεντροαριστεράς έχει κουραστεί από τις αντιπαραθέσεις και επιθυμεί προσέγγιση για να τελειώνει η διακυβέρνηση Μητσοτάκη. Φυσικά το ΠΑΣΟΚ θα διχαστεί και ενδεχομένως διασπαστεί μετά τις εκλογές εάν δεν πετύχει τον στόχο του, αφού ακόμη είναι υπαρκτή η πτέρυγα που προκρίνει την συνεργασία των προοδευτικών δυνάμεων. 

Στο άλλο στρατόπεδο τώρα, υπήρξαν αρκετοί τόσο στο περιβάλλον της Αμαλίας όσο και ευρύτερα, υποστηρικτές του Τσίπρα, που του επισήμαναν ότι η αταραξία του βουδιστή μοναχού είναι καλή για να σώσει την ψυχή του, αλλά όχι για να κάνει πολιτικό αγώνα και μάλιστα με στόχο την εξουσία. Κάπως έτσι ελήφθη η απόφαση, ώστε οι επιθέσεις του ΠΑΣΟΚ να μην μένουν στο εξής αναπάντητες. 

Θανάσης Καρτερός κατά Ανδρουλάκη 

Η άμεση απάντηση μετά το επεισόδιο του Κωνσταντόπουλου με την Παπαδοπούλου, που θεωρήθηκε ότι εκφράζει την γραμμή Ανδρουλάκη, ήλθε από τον Θανάση Καρτερό. Σε άρθρο του υπό τον τίτλο “Τι συμβαίνει τελικά με τον Νίκο Ανδρουλάκη” ο στενός συνεργάτης του Αλέξη Τσίπρα αναφέρει: «Το ερώτημα απασχολεί πλατείες και καφετέριες: Τελικά ο Ανδρουλάκης είναι βλάκας;».

Ακολούθως επιχειρηματολογεί: «Πιστεύει, δηλαδή, ότι θα κερδίσει τη ΝΔ, έστω και με μια ψήφο; Πιστεύει επίσης ότι ο αρχηγός της ΕΛΑΣ “έχει στόχο να διαιρέσει τον δημοκρατικό και προοδευτικό κόσμο για να κρατήσει το σύστημα Μητσοτάκη και τη ΝΔ στην εξουσία”, όπως αναφέρει η ανακοίνωσή του για την τελευταία συνέντευξη Τσίπρα στα Παραπολιτικά; Και η γραμμή στα στελέχη του είναι να κακοποιούν φραστικά -και όχι μόνο- εκπροσώπους της ΕΛΑΣ σε τηλεοπτικές συζητήσεις, όπως έκανε ο ανεκδιήγητος Κωνσταντόπουλος, γραμματέας αυτο-οργάνωσης του κόμματος, με την Άννα Παπαδοπούλου; Για να απολαύσει σε συνέχεια την πλήρη κάλυψη του αρχηγού του;».

ΠΑΣΟΚ: ο Τσίπρας υπαγορεύει

Το Γραφείο Τύπου του ΠΑΣΟΚ απάντησε με ανακοίνωσή στην οποία υποστηρίζει ότι ο πρώην πρωθυπουργός καθοδηγεί τις επιθέσεις εναντίον του Ανδρουλάκη, αναφέροντας χαρακτηριστικά πως «ο κ. Τσίπρας υπαγορεύει και ο κ. Καρτερός, ο άλλοτε λογογράφος του, εκτελεί με τη γραφίδα του την προσωπική επίθεση στον Ανδρουλάκη με πρωτοφανείς και ανοίκειους χαρακτηρισμούς». Και μετά συνεχίζει με έναν λίβελο που επαναλαμβάνει τα επιχειρήματα κατά του Τσίπρα. 

Αναφέρει μεταξύ άλλων: «Μετά την αποτυχία των μεσσιανικών συνταγών, την απουσία εναλλακτικής πρότασης διακυβέρνησης απέναντι στη Νέα Δημοκρατία και τα παιχνίδια του παρασκηνίου, το ΙΧ κόμμα του κ. Τσίπρα δείχνει ότι ξέμεινε από πολιτικά καύσιμα. Και καταφεύγει σε αυτό που ξέρουν καλύτερα: Την τοξικότητα και τον λίβελο».

Και μετά συνεχίζει με έναν δικό του λίβελο: «Όταν επιλέγεις συνειδητά να ταυτιστείς με τον Κυριάκο Μητσοτάκη στο ζήτημα της αντιμετώπισης του ιδιωτικού χρέους, όταν συμφωνείς με τη Νέα Δημοκρατία ότι δεν πρέπει να επανέλθει ο 13ος μισθός και η 13η σύνταξη, δεν σου φταίει το ΠΑΣΟΚ. Όταν επιλέγεις τη λάσπη κατά του ΠΑΣΟΚ μέσω του πληρωμένου στρατού τρολ που έχεις και των ψηφιακών συμμοριών αλά “Ομάδα Αλήθειας”, μην περιμένεις να μην το καταλάβει ο δημοκρατικός κόσμος.

Κύριε Τσίπρα, είναι κρίμα να βάζετε ανθρώπους σας να παπαγαλίζουν κατά του Νίκου Ανδρουλάκη τα ίδια επιχειρήματα και την ίδια φρασεολογία που χρησιμοποιεί ο Άδωνις Γεωργιάδης. Τους εκθέτετε ανεπανόρθωτα.  Πάρτι στο Μαξίμου κάνουν απ’ όταν εμφανίστηκε το κόμμα του κ. Τσίπρα. Για αυτό και πανικόβλητοι προσπαθούν να τον κρατήσουν όρθιο τα ίδια συμφέροντα που στηρίζουν τον κ. Μητσοτάκη».

Αυτή τη δημόσια συζήτηση γύρω από ένα τεράστιο οικονομικό, κοινωνικό και ηθικό θέμα προκαλεί ο κ. Ντούνης με το ερώτημα, μετά τα μυθώδη στοιχεία του σχετικού πίνακα στην ανάλυση, «μήπως θα μπορούσατε να προσδιορίσετε τι ποσά χρειάστηκαν για ανακύκλωση- διευθέτηση-αποπληρωμή του χρέους και τι ποσά ήταν πράγματι διαθέσιμα για την πραγματική οικονομία και κοινωνία;».

Ευχαρίστως, λοιπόν, παραθέτω σήμερα από το αρχείο μου (αναλύσεις και βιβλία μου, όπως το τελευταίο «2081: Ελλάς χωρίς Έλληνες», Εκδόσεις Σταμούλη) μετά τον πρώτο πίνακα που αφορά εισροή εσόδων στα δημόσια με τη μορφή φόρων, δανείων, κοινοτικών πακέτων κλπ από το 1981 έως σήμερα (ήδη στην προηγούμενη ανάλυση δημοσιεύθηκαν στοιχεία για την περίοδο 2001-2025), τον δεύτερο πίνακα που παρουσιάζει αναλυτικά τους βασικούς αγωγούς διοχέτευσης των δαπανών σε διάφορες κατηγορίες Ελλήνων εργαζομένων και μη. Αυτούς τους πίνακες, επικαιροποιούμενους, δημοσίευα σε αναλύσεις μου στον “Οικονομικό Ταχυδρόμο” και σε βιβλία μου, όπως προανέφερα.

Αυτός ο δεύτερος πίνακας, επικαιροποιημένος, παρουσιάζει “πόσα φάγαμε”, “ποιοι τα φάγαμε” και πώς τα “φάγαμε”. Αλλά, επειδή δεν τα “φάγαμε όλοι”, όπως είχε δηλώσει πριν από μερικά χρόνια ο Θόδωρος Πάγκαλος, επιτρέψτε μου να τον συνοδεύσω με μερικές μόνο υποσημειώσεις ανά κατηγορία δαπανών.

Αμοιβές δημόσιων υπαλλήλων με αδυναμίες στο σύστημα μισθοδοσίας

Στην πρώτη κατηγορία του παρατιθέμενου πίνακα παρουσιάζονται οι αμοιβές (μισθοί, ημερομίσθια, ασφαλιστικές εισφορές και άλλες μη προσδιοριζόμενες παροχές) σε περίπου 700 απασχολούμενους στη Γενική Κυβέρνηση, από τους οποίους μόνιμοι είναι περίπου 570.000 και οι υπόλοιποι, συμβασιούχοι, ωρομίσθιοι κλπ. Την περίοδο 2001-2025 οι συνολικές δαπάνες προσωπικού ανήλθαν σε 872,8 δισ. ευρώ και αντιπροσώπευαν το 29,9% των συνολικών κρατικών δαπανών.

Το ρεκόρ δαπανών της κατηγορίας αυτής σημειώθηκε το κρίσιμο έτος 2009 με ποσό 31 δις. ευρώ. Από τότε, το ποσό αυτό έβαινε μειούμενο και στα επόμενα ένδεκα χρόνια κυμαινόταν στα 22 δις. ευρώ, που σημαίνει ότι κατά την περίοδο κυρίως της κρίσης το κράτος εξοικονόμησε συνολικά από τη μείωση αυτή των δαπανών πάνω από 100 δις. ευρώ και συνολικά έως το 2025 πάνω από 130 δισ. ευρώ.

Το 2025, οι δαπάνες για αμοιβές των δημόσιων υπαλλήλων διαμορφώθηκαν σε 25,2 δισ. ευρώ, που αποτελεί ρεκόρ μετά το 2012. Τι σημαίνει όμως αυτό το ποσό κοινωνικά και δημοσιονομικά; Οι 700.000 περίπου δημόσιοι υπάλληλοι ή το 27% περίπου των μισθωτών ή το 15,9% των συνολικών απασχολούμενων (4,1 εκατ. άτομα) έχουν εισόδημα (και δηλώνεται) που αντιπροσωπεύει το … 58,2% του συνολικού δηλούμενου στην εφορία εισοδήματος (43,3 δις. ευρώ) από μισθωτές υπηρεσίες.

Επίσης, οι 700.000 δημόσιοι υπάλληλοι ή το 10,4% του συνόλου των φορολογουμένων (6,7 εκατ. άτομα) δηλώνουν εισόδημα που αντιπροσωπεύει το 23,7% του συνολικού δηλούμενου από φυσικά πρόσωπα εισοδήματος (106 δισ. ευρώ). Αλλά, πέρα από αυτά τα στατιστικά στοιχεία, από τις εκθέσεις του Ελεγκτικού Συνεδρίου προκύπτει ότι υπάρχουν αδυναμίες στο σύστημα μισθοδοσίας. Παραθέτω απλώς μερικές λόγω έλλειψης χώρου:

1. Εσφαλμένη μισθολογική κατάταξη υπαλλήλων στους οποίους είχαν ανατεθεί καθήκοντα αναπληρωτή προϊσταμένου.
2. Υπέρβασης των νόμιμων ορίων υπερωριακής απασχόλησης μετακλητών υπαλλήλων
3. Παραμονή στην υπηρεσία υπαλλήλων ιδιωτικού δικαίου αορίστου χρόνου (Ι.Δ.Α.Χ.) μετά από τη συνταξιοδότησή τους!

Ακόμα, από την επισκόπηση των συστημάτων καταπολέμησης απάτης-διαφθοράς τα επιμέρους συστήματα των υπουργείων χαρακτηρίζονται ως ΑΔΥΝΑΜΑ ή ΑΝΕΠΑΡΚΗ. Συγκεκριμένα:

• Στα περισσότερα υπουργεία δεν υπάρχει ειδικότερος Κώδικας Ηθικής και Δεοντολογίας.
• Στην πλειονότητα των περιπτώσεων, δεν υπάρχουν δράσεις για την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση του προσωπικού των υπουργείων αναφορικά με θέματα απάτης/διαφθοράς, ορισμού υπεύθυνων, εφαρμογής κυρώσεων κλπ.
• Δεν πραγματοποιείται συστηματική κυκλική μετακίνηση υπαλλήλων που κατέχουν θέσεις εργασίας ευάλωτες στη διαφθορά, όπως υπηρεσίες Προμηθειών, Οικονομικής Εκκαθάρισης, καθόσον προτάσσεται η εξειδίκευση που απαιτεί η εκτέλεση των καθηκόντων των ανωτέρων οργανικών μονάδων.
• Σχεδόν κανένα υπουργείο δεν εφαρμόζει ένα τυποποιημένο σύστημα αξιοποίησης πληροφοριών που προέρχονται είτε από το εσωτερικό του είτε από εξωτερικές πηγές (π.χ. ελεγκτικές, δικαστικές ή αστυνομικές αρχές).
• Δεν έχει συσταθεί το Αυτοτελές Γραφείο Συμβούλου Ακεραιότητας (με εξαίρεση την ΑΑΔΕ), προκειμένου να ενισχυθούν οι μηχανισμοί ακεραιότητας εντός του υπουργείου.
• Τα επιμέρους συστήματα διαχείρισης μισθοδοσίας χρειάζονται ενίσχυση, αφού στις πιο πολλές περιπτώσεις δεν υφίσταται ολοκληρωμένη διασύνδεση της μισθοδοσίας με το αρχείο προσωπικού, τα στοιχεία μητρώου του προσωπικού όταν προκύπτουν υπηρεσιακές ή προσωπικές αλλαγές, τηρούνται σε φυσική μορφή, δεν έχει ακόμα ολοκληρωθεί η ψηφιοποίηση των υπηρεσιακών φακέλων κλπ.

Κοινωνικές παροχές και μεταβιβάσεις σε … όλους!

Στη δεύτερη και την τρίτη κατηγορία δαπανών του παρατιθέμενου πίνακα παρουσιάζονται παροχές για συντάξεις, παροχές για ασθένεια, παροχές σε νομικά πρόσωπα της κεντρικής κυβέρνησης, στην τοπική αυτοδιοίκηση, σε ταμεία κοινωνικής ασφάλισης, σε νοσοκομεία, σε πάμπολλους φορείς εκτός της γενικής κυβέρνησης συνολικού μυθώδους ποσού (αθροιστικά) 1,4 τρισ. ευρώ ή 48,3% των συνολικών δαπανών.

Ωστόσο, ενώ αυτές οι μεταβιβαστικές πληρωμές αποτελούν σημαντικό μέρος των δημόσιων δαπανών, εμπλέκουν πλήθος φορέων και ενέχουν δημοσιονομικούς και διαχειριστικούς κινδύνους, ειδικά σε περιπτώσεις μη επαρκώς τεκμηριωμένων επιχορηγήσεων και παρακολούθησης της διάθεσης των σχετικών ποσών, από την επισκόπηση της διαδικασίας μεταβιβάσεων από το Ελεγκτικό Συνέδριο προκύπτουν οι ίδιες σε όλες τις εκθέσεις διαπιστώσεις. Παραθέτω πάλι μόνο μερικές λόγω έλλειψη χώρου:

• Έλλειψη ενιαίων κριτηρίων επιλογής δικαιούχων, απουσία ολοκληρωμένου συστήματος διαχείρισης επιχορηγήσεων και ανεπαρκή εποπτεία των επιχορηγούμενων φορέων, χωρίς υποχρέωση υποβολής αναλυτικών απολογιστικών εκθέσεων ή επιστροφής αδιάθετων υπολοίπων.
• Δεν υφίσταται κατάλληλο και επαρκές ηλεκτρονικό σύστημα διαχείρισης επιχορηγήσεων που να καλύπτει όλα τα στάδια (από την υποβολή και αξιολόγηση αιτήματος έως την εκταμίευση και πιστοποίηση υλοποίησης), με αποτέλεσμα την έλλειψη άμεσης και πλήρους πληροφόρησης και τη δυσχέρεια παρακολούθησης των επιχορηγήσεων και εξαγωγής χρήσιμων αναφορών.
• Δεν προβλέπεται θεσμοθετημένη υποχρέωση των επιχορηγούμενων φορέων για σύνταξη και υποβολή αναλυτικής απολογιστικής έκθεσης πέραν του απλού οικονομικού απολογισμού.
• Οι αρμόδιες υπηρεσίες στερούνται μηχανισμών ελέγχου για την ανίχνευση πολλαπλών χρηματοδοτήσεων και των ποσών που έχουν αναληφθεί από λοιπές πηγές χρηματοδότησης για κάθε πρόγραμμα, ενώ δεν ασκούν ουσιαστική εποπτεία και αξιολόγηση της οικονομικής διαχείρισης των φορέων
• Δεν υφίσταται διαδικασία επιστροφής αδιάθετων υπολοίπων προηγούμενων επιχορηγήσεων.
• Παρατηρήθηκαν και περιπτώσεις ελλιπούς τεκμηρίωσης ως προς την κατανομή των πόρων του αιτούμενου ποσού της επιχορήγησης.

Και το Ελεγκτικό Συνέδριο επαναλαμβάνει σχεδόν στερεοτύπως τις ίδιες συστάσεις: «Συνιστάται η ενίσχυση του προγραμματισμού, της τεκμηρίωσης και της παρακολούθησης των μεταβιβαστικών πληρωμών από τους αρμόδιους φορείς, μέσω της βελτίωσης των διαδικασιών επιλογής δικαιούχων, της σαφούς αιτιολόγησης των αιτημάτων επιχορήγησης, της συστηματικής αξιολόγησης της αποτελεσματικότητας των επιχορηγούμενων δράσεων και της ενίσχυσης των μηχανισμών ελέγχου των στοιχείων, τόσο κατά τη διάθεση όσο και κατά την εκτέλεση των σχετικών δαπανών».

Ποσά στα οποία ωχριούν εκείνα για δημόσιες επενδύσεις… 

Ο ίδιος πίνακας περιλαμβάνει τρεις ακόμα σημαντικές “Τρύπες στον Πίθο” των δημόσιων ταμείων, οι οποίες “βρέξει χιονίσει” πάλι έχουν “ρουφήξει” τη περίοδο 2001-2025 αθροιστικώς ποσό περίπου 640 δισ. ευρώ (από το οποίο τόκοι 304 δισ. ευρώ!). Μάλιστα, η κατηγορία “αγορές προϊόντων και υπηρεσιών” παρουσιάζει ετησίως ποσά μπροστά στα οποία ωχριούν τα αντίστοιχα του Προγράμματος Δημόσιων Επενδύσεων!

Οι τόκοι (μαζί με χρεολύσια οι συνολικές δαπάνες εξυπηρέτησης του χρέους της κεντρικής διοίκησης, κυμαίνονται την ίδια περίοδο μεταξύ… 101,6 δις. ευρώ (2017) και 13,2 δις. ευρώ (2018) και μ’ αυτά σχεδόν έχει φορτωθεί η σημερινή και οι επόμενες γενεές (για τις οποίες νομοθετούνται τάχα … γενεαλογικοί “κουμπαράδες” έως το 2070), ενώ συμβαίνει το αντίθετο, καθώς το 2019 τον Σεπτέμβριο, δηλαδή λίγους μόνο μήνες από ανάληψη της εξουσίας ο Κυριάκος Μητσοτάκης επιμήκυνε τη διάρκεια του χρέους από το 2060, που το άφησε ο Τσίπρας (την είχε επιμηκύνει μόνο κατά ένα χρόνο, από το 2059 στο 2060) στο … 2070!

Αύξηση του χρέους κατά 263,1 δις. ευρώ ή κατά 173,2%!

Κι έτσι, με τα αποκαλυπτικά στοιχεία του παρατιθέμενου πίνακα διαλύονται τα γνωστά κυβερνητικά “αφηγήματα” για μείωση του χρέους, για ελάφρυνση των επόμενων γενεών από τα σημερινά βάρη, για “συνετή και χρηστή δημοσιονομική διαχείριση” για δεκάδες “εθνικές επιτυχίες”. Το χρέος, κατά την επίμαχη περίοδο από 151,9 δισ. ευρώ το 2001 εκτοξεύθηκε το 2025 στα 362,9 δισ. ευρώ, παρουσιάζοντας αύξηση κατά 211 δισ. ευρώ ή κατά 138,9%.

Ωστόσο, υπάρχει μία εναγής λεπτομέρεια, ίσως άγνωστη, λόγω έλλειψης λογοδοσίας στη Βουλή και στον Τύπο. Όπως υποσημειώνω στον πίνακα, η μείωση του χρέους το 2012 κατά 51,2 δις. ευρώ δεν οφείλεται “σε συνετή και χρηστή δημοσιονομική διαχείριση”. Αντιθέτως, οφείλεται στο “κούρεμα” (PSI) των ομολόγων, που αποτελεί την αγριότερη επίθεση στην ιδιωτική περιουσία με υλοποίηση της πίεσης της τρόικας στην τότε ελληνική κυβέρνηση (άρχισε επί Γιώργου Παπανδρέου και ολοκληρώθηκε το 2012 από τον Αντώνη Σαμαρά) για τη μείωση του καλπάζοντος χρέους (από 330 δις. ευρώ το 2009 έφτασε στα 356 δις. ευρώ το 2011!) με τη συμβολή και των ιδιωτών.

Με το “κούρεμα” αυτό εξασφαλίστηκαν 137,9 δισ. ευρώ, τα οποία, υποτίθεται, θα πήγαιναν σε ισόποση μείωση του χρέους. Αμ’ δε! Κι εδώ το άγος γίνεται το έγκλημα επίθεσης κατά της ιδιωτικής περιουσίας γίνεται βαριά πολιτική και ηθική ντροπή: από το ποσό των 137,9 δις. ευρώ σε μείωση του χρέους πήγαν μόνο 51,2 δισ. ευρώ και τα άλλα 86,7 για τον …”Γάμο του Καραγκιόζη”. Δοξάστε τους…

Η ΕΕ δεν είναι απλώς ένα ακόμη παράδειγμα της δομικής ασυμμετρίας, αλλά είναι, ίσως, το πιο φιλόδοξο και πιο προηγμένο πείραμα “μετά-κυριαρχικής” διακυβέρνησης στη σύγχρονη ιστορία. Φυσικά, το κρισιμότερο συστατικό αυτού του πειράματος είναι το κοινό νόμισμα Η ευρωζώνη αφαίρεσε από τα κράτη-μέλη τη νομισματική κυριαρχία, δηλαδή το δικαίωμα να τυπώνουν το δικό τους νόμισμα, να το υποτιμούν, να καθορίζουν τα δικά τους επιτόκια, κλπ. Αυτό, όμως, χωρίς ποτέ να δημιουργηθεί η αντίστοιχη πολιτική ένωση που θα έκανε αυτή τη τεράστια μεταφορά εξουσίας δημοκρατικά νομιμοποιημένη και υπόλογη.

Η ΕΕ ως εργαστήριο μετα-κυριαρχίας

Θεσμικά, πρόκειται για κάτι σχεδόν πρωτοφανές, δηλαδή μια οικονομική υπερδομή πλήρως ολοκληρωμένη, πάνω από μια δημοκρατική υποδομή που παρέμεινε κατακερματισμένη σε είκοσι επτά ξεχωριστά κράτη. Επιπλέον, μια ογκώδης υπερ-δομή από υπερεθνικά μορφώματα, με αδύναμη έως καμία δημοκρατική νομιμοποίηση (πχ ΕU Commission, EP, the High Representative of the Union for Foreign Affairs and Security Policy, IMF, World Bank, Chair of the Federal Reserve, κα), επικάλυψε την δημοκρατική υπο-δομή των κρατών και τα ελέγχει, προστατεύοντας όχι την ευημερία των πολιτών αλλά μάλλον τα συμφέροντα των λίγων.

Ο Jürgen Habermas το έχει επισημάνει ως πηγή «ελλείμματος νομιμοποίησης» (J. Habermas – The Crisis of the European Union, 2012) — μια διάγνωση που ο κοινωνιολόγος Wolfgang Streeck πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα, υποστηρίζοντας ότι η ίδια η φύση του ευρωπαϊκού δημιουργήματος άλλαξε ριζικά και από “κράτος πρόνοιας”, που είχε ως πρωταρχικό μέλημα την κοινωνική συνοχή και ευημερία των πολιτών του, μετατράπηκε σταδιακά σε θεσμοί “κράτος εξυγίανσης” (consolidation state), του οποίου πρωταρχικό μέλημα είναι πλέον η εμπιστοσύνη των αγορών ομολόγων και όχι η ζωή των ανθρώπων που το απαρτίζουν (W. Streeck, “Buying Time”, 2014).

Ηγέτες-Αχυράνθρωποι

Αυτή η μετατόπιση είναι εμφανής σε κάθε απόφαση της Κομισιόν, του Eurogroup, σε κάθε μνημόνιο και σε κάθε δημοσιονομικό κανόνα. Σταθερή υπενθύμιση στα κράτη–μέλη και στους αχυράνθρωπους, χωρίς ουσιαστικά καμία εξουσία, ηγέτες τους.

Ενδεικτική εφαρμογή των αυταρχικών πολιτικών μετά-κυριαρχίας της ΕΕ είναι και η με συνοπτικές διαδικασίες ακύρωσης της βούλησης των πολιτών  και των σχετικών δημοψηφισμάτων στα κράτη μέλη.  Θυμίζω ότι τουλάχιστον πέντε αρνητικά δημοψηφίσματα παρακάμφθηκαν ή επαναλήφθηκαν και οδηγήθηκαν σε άλλα μονοπάτια, ήτοι σε Δανία ’92, Ιρλανδία ’01 και ’08, Γαλλία/Ολλανδία ’05, Ελλάδα ’15 (επιπλέον και άλλους στραγγαλισμούς π.χ. εκλογές σε Ουγγαρία).

Είναι το ίδιο μοτίβο, επαναλαμβανόμενο κάθε φορά που η ταχύτητα μιας υπερεθνικής διαπραγμάτευσης συγκρούεται με τον αργό, εδαφικά δεσμευμένο αλλά δημοκρατικό ρυθμό μιας εθνικής κάλπης, δηλαδή κάθε φορά που ο πολίτης απαντά “όχι” σε κάτι που οι “θεσμοί” έχουν ήδη αποφασίσει. (Περισσότερα, αναλυτικές πηγές για άρθρο κλπ, στο βιβλίο μου “Σιωπηλός Καινούργιος Κόσμος“).

Ευρώπη: μια ήπειρος που χάνει έδαφος

Η Ελλάδα δεν είναι απλά μια τραγική, σύγχρονη, Ιφιγένεια που οδηγήθηκε προς σφαγή, αλλά η ακραία έκφραση μιας τάσης οπισθοδρόμησης σε ολόκληρη την Ευρώπη. Θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι οικονομικά, η Ευρώπη υπερ-ρυθμίζει αντί να καινοτομεί, χάνοντας παραγωγικότητα από ΗΠΑ/Ασία. Πολιτικά, οι θεσμοί της γίνονται “απομυζητικοί” αντί για “συμπεριληπτικοί” (Acemoglu-Robinson), με τις Βρυξέλλες πλέον πολύ αργές για να αντιμετωπίσουν κρίσεις.

Πολιτισμικά, επικρατεί κρίση ταυτότητας και νοήματος, κάτι που ο Spengler θα το περιέγραφε ως πνευματικό γήρας ενός πολιτισμού, με αποτέλεσμα κυνισμό, πόλωση και “συλλογική κατάθλιψη” αντί για κοινό όραμα.

Πιο πρακτικά, κατά κάποιες εκτιμήσεις, η ΕΕ υστερεί πλέον κατά περίπου 34% από τις ΗΠΑ σε κατά κεφαλήν εισόδημα με βάση την αγοραστική δύναμη (από 15% που ήταν το 2002), το μερίδιο στις παγκόσμιες εξαγωγές έπεσε από 19% σε λιγότερο από 15% την ίδια περίοδο, επενδύει μόνο το μισό από τις ΗΠΑ σε R&D, μόλις 4 από τις 50 μεγαλύτερες τεχνολογικές εταιρείες παγκοσμίως είναι ευρωπαϊκές, ενώ οι επιχειρήσεις της πληρώνουν ηλεκτρικό ρεύμα 200% έως 300% ακριβότερο από τις αντίστοιχες αμερικανικές και κινεζικές. Παρόμοια τάση υστέρησης παρατηρείται και έναντι των BRICS.

Υπαρξιακό το πρόβλημα της ΕΕ

Όταν ο Mario Draghi παρέδωσε στην Ursula von der Leyen την επίσημη έκθεσή του για την ανταγωνιστικότητα, χρησιμοποίησε τη λέξη “υπαρξιακή” πρόκληση για την ΕΕ, κάτι όχι συνηθισμένο για τον τραπεζίτη. Το πρόβλημα της ΕΕ δεν είναι μόνο ανταγωνιστικότητας, αλλά είναι επίσης δημογραφικό και δημοσιονομικό κλπ. Το 2008 αναλογούσαν περίπου τέσσερις εργαζόμενοι για κάθε συνταξιούχο στην Ένωση. Σήμερα η αναλογία πλησιάζει το 2,5 προς 1, με τη Γερμανία και την Ιταλία ήδη κάτω από αυτό το όριο.

Ο ΟΟΣΑ προειδοποιεί, ψυχρά, ότι τα περισσότερα εθνικά συστήματα δεν θα είναι βιώσιμα στη σημερινή τους μορφή μετά το 2040. Στο μεταξύ, η επιστροφή του πολέμου στην ευρωπαϊκή ήπειρο ανάγκασε κυβερνήσεις από το Βερολίνο ως τη Βαρσοβία να αυξήσουν τις αμυντικές δαπάνες κατά 30% έως 50% από το 2022, χρήματα που κάπου έπρεπε να βρεθούν, και συνήθως βρέθηκαν εκεί που βρίσκονται πάντα, δηλαδή από τα κονδύλια για υγεία, παιδεία, στεγαστική πολιτική, συντάξεις, κ.λπ.

Η Ευρώπη αλλάζει και η αλλαγή αυτή αποτυπώνεται πλέον σε δείκτες που δύσκολα μπορούν να αγνοηθούν. Δημογραφία, πραγματικοί μισθοί, αγοραστική δύναμη, πρόσβαση στην κατοικία και εμπιστοσύνη στους θεσμούς κινούνται σχεδόν όλοι προς την ίδια κατεύθυνση. Το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει κρίση, αλλά αν όλα αυτά αποτελούν ανεξάρτητα φαινόμενα ή εκφράσεις μιας βαθύτερης μεταβολής.

Ένα το πρόβλημα, πολλές οι πτυχές

Οι αριθμοί και εδώ είναι αποκαλυπτικοί για τους Ευρωπαίους. Το 2024, ο δείκτης γονιμότητας στην ΕΕ υποχώρησε στο ιστορικό χαμηλό του 1,34 παιδιού ανά γυναίκα, έναντι 2,1 που απαιτείται για την αναπλήρωση του πληθυσμού.Την ίδια χρονιά καταγράφηκαν 3,55 εκατομμύρια γεννήσεις έναντι σχεδόν 4,8 εκατομμυρίων θανάτων, γεγονός που σημαίνει φυσική μείωση του πληθυσμού κατά περίπου 1,2 εκατομμύρια ανθρώπους μέσα σε ένα μόνο έτος.

Η οικονομία δεν παρουσιάζει καλύτερη εικόνα. Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες οι πραγματικοί μισθοί δυσκολεύονται να συμβαδίσουν με το αυξανόμενο κόστος ζωής, ενώ σε επτά ευρωπαϊκές οικονομίες το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα μετά από φόρους μειώθηκε ακόμη και το 2024. Η κατοικία, άλλοτε θεμέλιο της ευρωπαϊκής μεσαίας τάξης, μετατρέπεται σταδιακά σε αγαθό υψηλής αξίας. Σε πολλές ευρωπαϊκές μητροπόλεις, η τιμή αγοράς κατοικίας υπερβαίνει πλέον τις δέκα φορές το μέσο ετήσιο εισόδημα, καθυστερώντας τη δημιουργία οικογένειας, την αποταμίευση και την κοινωνική κινητικότητα.

Την ίδια στιγμή, η εμπιστοσύνη στους θεσμούς βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα. Σύμφωνα με τον OECD, μόλις 39% των πολιτών δηλώνουν ότι εμπιστεύονται την κυβέρνησή τους, ενώ περισσότεροι από τους μισούς θεωρούν ότι δεν έχουν ουσιαστική επιρροή στις πολιτικές αποφάσεις. Η δημοκρατία διατηρεί τις διαδικασίες της, αλλά για πολλούς πολίτες έχει χαθεί η αίσθηση ότι αυτές οι διαδικασίες είναι αποτελεσματικές.

Μεμονωμένα, οι δείκτες αυτοί δεν αποδεικνύει ότι η Ευρώπη βρίσκεται απαραίτητα σε παρακμή. Συνθέτουν όμως μια σφαιρική εικόνα, όπου έχουμε λιγότερους νέους, μεγαλύτερη οικονομική ανασφάλεια, δυσκολότερη πρόσβαση στην ιδιοκτησία, χαμηλότερη εμπιστοσύνη και μια μεσαία τάξη που σταδιακά συρρικνώνεται, καθώς και πολέμους στη “γειτονιά”.

Μια εξήγηση μπορεί να είναι ότι πρόκειται για το άθροισμα πολλών ανεξάρτητων κρίσεων. Μια άλλη και ίσως πιο ενδιαφέρουσα υπόθεση είναι ότι όλα αυτά αποτελούν τις συνέπειες μιας βαθύτερης θεσμικής μεταβολής, κατά την οποία η πραγματική ισχύς μεταφέρεται σταδιακά από τους δημοκρατικά εκλεγμένους εθνικούς θεσμούς προς υπερεθνικά, χρηματοπιστωτικά και τεχνοκρατικά κέντρα λήψης αποφάσεων, που η μόνη τους έννοια είναι η “εμπιστοσύνη των αγορών” και όχι η ζωή των Ευρωπαίων πολιτών. Αν αυτή η υπόθεση είναι σωστή, τότε οι αριθμοί δεν περιγράφουν απλώς την κατάσταση της Ευρώπης, αλλά μάλλον τη μεταβολή του ίδιου του τρόπου με τον οποίο ασκείται η εξουσία στον 21ο αιώνα.

Το πείραμα στην Ελλάδα

Αν η Ευρώπη γερνάει και φτωχαίνει σχετικά, η Ελλάδα απλώς ξεκίνησε να ζει αυτή τη διαδικασία δεκαπέντε χρόνια νωρίτερα και σε φουλ ένταση. Το 2006, το κατά κεφαλήν εισόδημά της βρισκόταν στο 96% του μέσου όρου της Ένωσης, δηλαδή σχεδόν στη μέση της ΕΕ. Της Βουλγαρίας ήταν στο 38%. Σήμερα και οι δύο χώρες βρίσκονται στο ίδιο ακριβώς σημείο, 68% του μέσου όρου, στον πάτο της ΕΕ-27. Δεν είναι ότι η Βουλγαρία τα πήγε ασυνήθιστα καλά αλλά είναι ότι η Ελλάδα έχασε μέσα σε μια δεκαετία, την απόσταση που χρειάστηκε τριάντα χρόνια ευρωπαϊκής ένταξης για να χτίσει.

Οι μισθοί και συντάξεις είναι, ίσως, η πιο ανθρώπινη έκφραση αυτού του αριθμού. Ανάμεσα στο 2010 και το 2015, το μέσο καθαρό εισόδημα των Ελλήνων συνταξιούχων υποχώρησε κατά 26% ενώ την ίδια στιγμή στη Γερμανία αυξανόταν κατά 5,7%, στην Ιταλία κατά 6,5%, στην ευρωζώνη συνολικά κατά 7,7%. Το δίκτυο συνταξιούχων υπολόγισε το 2017 ότι, με τις τότε προγραμματισμένες περικοπές, οι σωρευτικές απώλειες θα έφταναν το 70% για ορισμένες κατηγορίες και με έναν στους δύο συνταξιούχους να καταλήγει να ζει με λιγότερα από 480 ευρώ τον μήνα. (Eurobank Research και ΕΕ).

Επίσης την ίδια περίοδο ο πραγματικός μισθός (αγοραστική δύναμη) στην χώρα καταγράφει μείωση περίπου 31%!!, ενώ το προσδόκιμο μειώθηκε κατά δυο χρόνια. Εξάλλου, μετρήσεις αποκάλυψαν ότι σε μια τετραετία (2010-2014) κατά την μνημονιακή περίοδο η χρήση αντιψυχωτικών από τους Έλληνες αυξήθηκε κατά 35 φορές, των αγχολυτικών βενζοδιαζεπινών κατά 19 φορές και των αντικαταθλιπτικών κατά 11 φορές (Ν. Θωμαίδης, Παν. Αθηνών, Ανάλυση Λυμάτων, 2010-2014). Επίσης οι αυτοκτονίες αυξήθηκαν 35% την ίδια περίοδο, από 3,35 ανά 100.000 κατοίκους σε 4,42 (Ιατρική Σχολή Θεσσαλίας).

Η αχρηστοκρατία

Ένα ακόμη στοιχείο που συνέβαλε στην καταβύθιση της χώρας είναι η διαφθορά και η έλλειψη αξιοκρατίας που συνοδεύει τις “καθεστωτικές” εξουσίες στην Ελλάδα. Ο κορυφαίος καθηγητής στο Stanford Ι. Ιωαννίδης περιγράφει το φαινόμενο σε πρόσφατη συνέντευξη του στον δημοσιογράφο Γιώργο Σαχίνη ως “Αχρηστοκρατία” και παράλληλα τονίζει ότι η χώρα δεν βρίσκεται πριν το γκρεμό, αλλά έχει πέσει πλέον μέσα στο γκρεμό.

Η χώρα βιώνει 16 χρόνια με συνεχώς αρνητικές παραγωγικές επενδύσεις, ενώ η Πράσινη ανάπτυξη πάει στα αζήτητα. Εξάλλου, στο λεγόμενο Υπερταμείο, ελεγχόμενο από τους πιστωτές, μεταφέρθηκε το 2015 το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής δημόσιας περιουσίας, πχ ΔΕΗ, ΟΛΠ, δίκτυα ύδρευσης (επίκαιρη τώρα η ιδιωτικοποίηση του νερού, τη στιγμή που οι χώρες στην Ευρώπη το επανακρατικοποιούν μετά την τεράστια αποτυχία του τολμήματος) κλπ, για διάρκεια 99 ετών. Ενενήντα εννέα χρόνια σημαίνει ότι Έλληνες που δεν έχουν γεννηθεί ακόμη θα ζουν κάτω από όρους που υπογράφηκαν πολύ πριν έρθουν στον κόσμο.

Τι από τα τρία θυσιάζεται στο πείραμα

Όλοι αυτοί οι αριθμοί ίσως δείχνουν προς μία πιθανή ενοποιητική εξήγηση. Ας θυμηθούμε το τρίλημμα του D.Rodrik που λέει ότι μια χώρα δεν μπορεί να έχει ταυτόχρονα βαθιά οικονομική ενοποίηση, εθνική κυριαρχία και πλήρη δημοκρατία. Θα πρέπει κάποιο από τα τρία να το θυσιάσει. Η Ελλάδα επέλεξε να θυσιάσει την κυριαρχία της, την οποία παρέδωσε σταδιακά, όρο προς όρο, σε θεσμούς με δικά τους συμφέροντα που λειτουργούσαν επίσης με εντελώς διαφορετική λογική και ταχύτητα από τη δική της δημοκρατία.

Το Υπερταμείο και οι πιστωτές δεσμεύουν ελληνική περιουσία, αλλά και εθνική κυριαρχία, για έναν αιώνα επειδή αυτό επιτρέπει η απουσία δημοκρατικής λογοδοσίας σε ένα ασαφές υπερεθνικό μόρφωμα. Μια απόφαση που καμία μελλοντική κυβέρνηση δεν μπορεί μονομερώς να ανατρέψει, όσο κι αν αλλάξει η λαϊκή βούληση στις κάλπες. Κι αν αυτό μοιάζει με ακραία, μεμονωμένη περίπτωση, η ίδια η υστέρηση της Ευρώπης απέναντι στις ΗΠΑ και την Κίνα που περιγράψαμε στην αρχή δεν είναι τίποτα άλλο από τον ίδιο μηχανισμό, σε μεγαλύτερη κλίμακα: είκοσι επτά εθνικά κοινοβούλια, καθένα με τον δικό του αργό ρυθμό, προσπαθούν να συντονιστούν απέναντι σε αγορές και τεχνολογίες που δεν περιμένουν κανέναν.

Είναι η Χαμένη Κυριαρχία, “Ανόητε”!!

Ο δεύτερος άντεξε μέχρι σήμερα το απόγευμα. Ηταν 50 ετών και είχε υποστεί κι εκείνος βαριές κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις. Νοσηλευόταν στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας (ΜΕΘ) επί δύο ημέρες. Τα αλβανικά μέσα δεν αναφέρουν μέχρι στιγμής κάτι για την οικογένεια του Dorian Hysa, πέραν του ότι ήταν οικονομικός μετανάστης όπως και ο Robert Cakaj.

Κύρια αιτία θανάτου και για τους δύο εργαζόμενους (που δεν απασχολούνταν στην Motor Oil αλλά σε εξωτερικό συνεργείο) ήταν οι βαρύτατες κρανιοεγκεφαλικές και άλλες σωματικές κακώσεις που υπέστησαν, με τα εγκαύματα να αποτελούν δευτερεύον πρόβλημα. Ο θανατηφόρος τραυματισμός τους προκλήθηκε από βίαιη εκτόνωση αερίων (αποσυμπίεση) υπό εξαιρετικά υψηλή πίεση. Αυτή εκτίναξε με τρομακτική δύναμη το καπάκι της δεξαμενής και χτύπησε τους δύο άνδρες στο κεφάλι. Σύμφωνα με πληροφορίες και άλλοι τρεις διακομίσθηκαν στο Γενικό Νοσοκομείο Κορίνθου, με ήπια συμπτώματα στο αναπνευστικό.

Τα αίτια

Σύμφωνα με όσα έχουν γίνει γνωστά, οι δύο εργαζόμενοι τραυματίστηκαν κατά τη διάρκεια εργασιών στο πλαίσιο γενικής συντήρησης του διυλιστηρίου (shut down) της Motor Oil. Οι δύο εργαζόμενοι, που δούλευαν σε εργολαβικό συνεργείο, έκαναν εργασίες συντήρησης σε εναλλάκτες θερμότητας στη μονάδα U – 607 όταν  σημειώθηκε η έκρηξη.

Η έρευνα δεν έχει ολοκληρωθεί για τα αίτια, αλλά ο εισαγγελέας έδωσε αμέσως εντολή να προηγηθεί επίσημη αυτοψία από το Σώμα Επιθεώρησης Εργασίας (Σ.ΕΠ.Ε.) και ειδικούς πραγματογνώμονες. Σύμφωνα με πληροφορίες η έκρηξη σημειωθηκε επειδή υπήρχε εγκλωβισμένη εξαιρετικά υψηλή πίεση αερίων πίσω από το καπάκι (φλάντζα) του αντιδραστήρα.

Οι αρχές ερευνούν αν το καπάκι λύθηκε πρόωρα χωρίς να έχει γίνει πλήρης αποσυμπίεση του συστήματος, ή αν υπήρξε κάποια άλλη τεχνική αστοχία που οδήγησε στην βίαιη εκτίναξή του. Και οι δύο, όπως και άλλα πέντε άτομα, εργάζονταν σε εργολαβικό συνεργείο και έκαναν εργασίες συντήρησης σε εναλλάκτες θερμότητας στη μονάδα U – 607, όταν έγινε έκρηξη.

Για την υπόθεση προσήχθησαν στο Αστυνομικό Τμήμα Αγίων Θεοδώρων αρχικά ο 50χρονος εργολάβος του εξωτερικού συνεργείου και εν συνεχεία και εν συνεχεία τρεις υπάλληλοι της Motor Oil: ενας 36χρονος εργοδηγός, ο 50χρονος υπεύθυνος του τμήματος υγείας και ασφάλειας, καθώς και ένας 34χρονος χειριστής. Παράλληλα, αναζητείται ένα ακόμη άτομο ηλικίας 67 ετών. Οι κατηγορίες αρχικά αφορουσαν πρόκληση έκρηξης και επικίνδυνη σωματική βλάβη, αλλά μετά τους δύο θανάτους μετατρέπονται σε βαρύτερες.

Υπενθυμίζεται ότι τον Γενάρη του 2020 εργαζόμενος στη Motor Oil σκοτώθηκε μετά από έκρηξη και τρεις εργαζόμενοι υπέστησαν εγκαύματα, ενώ τον Σεπτέμβρη του 2024, τραυματίστηκαν σε πυρκαγιά 9 εργαζόμενοι.

Η επιλογή της λέξης δεν ήταν τυχαία. Η Κάρσον, γεννημένη στο Τορόντο το 1950, έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της ζωής της στη μελέτη και τη μετάφραση των αρχαίων ελληνικών κειμένων. Έχει επιστρέψει επανειλημμένα στις τραγωδίες των αρχαίων Ελλήνων, στην ποίηση της Σαπφούς και στους μύθους που διαμόρφωσαν τη δυτική λογοτεχνική παράδοση. Ωστόσο, η σχέση της με την αρχαιότητα δεν είναι εκείνη μιας φιλολόγου που επιθυμεί απλώς να διασώσει ένα πολιτισμικό κληροδότημα. Είναι η σχέση μιας δημιουργού που αναζητά μέσα στα αρχαία κείμενα τρόπους να μιλήσει για τον σημερινό άνθρωπο.

Στο έργο της, η ελαφρότητα συναντά τη θλίψη, η ειρωνεία το πένθος και το λογοτεχνικό παιχνίδι την απώλεια. Πίσω από ένα ευφυές λογοπαίγνιο ή μια απροσδόκητη ανατροπή μπορεί να κρύβεται η εμπειρία ενός θανάτου, μιας απουσίας ή μιας σχέσης που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Το παιχνίδι δεν λειτουργεί ως διαφυγή από τον πόνο, αλλά ως ένας τρόπος να τον προσεγγίσει κανείς όταν η άμεση έκφρασή του μοιάζει αδύνατη.

Aυτή η σύνδεση ανάμεσα στο παιχνίδι, στη μνήμη και στο πένθος αποτελεί ένα από τα κλειδιά για την κατανόηση της Κάρσον. Και για να την κατανοήσει κανείς, χρειάζεται να επιστρέψει στην αρχαία Ελλάδα, εκεί όπου ξεκίνησε η μακρά και δημιουργική συνομιλία της με τη λογοτεχνία.

Η πρώτη συνάντηση με την αρχαία ελληνική γλώσσα

Η σχέση της Κάρσον με την αρχαία Ελλάδα άρχισε όταν ήταν ακόμη έφηβη. Καθοριστική υπήρξε η επαφή της με την ποίηση της Σαπφούς, της αρχαίας Ελληνίδας λυρικής ποιήτριας από τη Λέσβο. Η ανάγνωση των ποιημάτων της την οδήγησε να ζητήσει από καθηγητή της να της διδάξει αρχαία ελληνικά. Από εκείνη τη στιγμή, μια γλώσσα που είχε πάψει να ομιλείται στην καθημερινή ζωή επί αιώνες έγινε για την Κάρσον ένας τόπος πνευματικής αναζήτησης.

Η αρχαία ελληνική δεν ήταν μόνο ένα σύστημα γραμματικών κανόνων και λεξιλογίου. Ήταν η είσοδος σε έναν κόσμο όπου η ποίηση, η φιλοσοφία και το θέατρο είχαν ήδη διατυπώσει ορισμένα από τα δυσκολότερα ερωτήματα για τον άνθρωπο.

Η Κάρσον σπούδασε κλασική φιλολογία στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο και το 1981 ολοκλήρωσε τη διδακτορική της διατριβή με τίτλο Odi et Amo Ergo Sum «Μισώ και αγαπώ, άρα υπάρχω». Ο τίτλος, που παραπέμπει στον Ρωμαίο ποιητή Κάτουλλο, προαναγγέλλει ένα θέμα που θα διατρέξει μεγάλο μέρος του έργου της: τη συνύπαρξη αντίθετων συναισθημάτων και τη δυσκολία του ανθρώπου να κατανοήσει πλήρως την επιθυμία του.

Η διατριβή της αποτέλεσε τη βάση για το βιβλίο Eros the Bittersweet, που εκδόθηκε το 1986 και εξετάζει τον έρωτα και την επιθυμία στην αρχαία ελληνική ποίηση και φιλοσοφία. Από εκείνη την πρώτη συστηματική μελέτη μέχρι τις μεταφράσεις αρχαίων τραγωδιών και τις σύγχρονες επανεγγραφές των μύθων, η ελληνική γραμματεία παρέμεινε σταθερός άξονας της δημιουργικής της πορείας.

Η Σαπφώ και η γλυκόπικρη φύση του έρωτα

Η Σαπφώ κατέχει ιδιαίτερη θέση στον πνευματικό κόσμο της Κάρσον. Η αρχαία ποιήτρια, της οποίας το έργο σώζεται κυρίως σε αποσπάσματα, έγραψε για τον έρωτα, την επιθυμία, τη ζήλια και την απουσία με μια ένταση που εξακολουθεί να συγκινεί αναγνώστες πολλούς αιώνες αργότερα.

Στο Eros the Bittersweet, η Κάρσον εστιάζει στη λέξη «γλυκύπικρον», με την οποία η Σαπφώ περιγράφει τον Έρωτα. Η λέξη συμπυκνώνει μια θεμελιώδη αντίφαση: ο έρωτας προσφέρει τη γλυκύτητα της επιθυμίας, αλλά ταυτόχρονα γεννά την πίκρα της έλλειψης. Ο άνθρωπος ποθεί εκείνο που δεν μπορεί να κατέχει ολοκληρωτικά και υποφέρει από την απόσταση που τον χωρίζει από το αντικείμενο του πόθου του.

Για την Κάρσον, αυτή η απόσταση δεν είναι απλώς ένα εμπόδιο. Είναι συστατικό στοιχείο της ίδιας της επιθυμίας. Η απουσία, η αβεβαιότητα και η αδυναμία της πλήρους ένωσης είναι εκείνα που διατηρούν τον έρωτα σε κίνηση. Η προσέγγιση αυτή συνδέει την ποίηση της Σαπφούς με τον Πλάτωνα, ιδίως με τη φιλοσοφική διερεύνηση του έρωτα ως επιθυμίας για κάτι που μας λείπει. Η Κάρσον δεν αντιμετωπίζει, επομένως, την αρχαία ελληνική ποίηση και φιλοσοφία ως δύο χωριστές παραδόσεις. Τις διαβάζει ως διαφορετικές μορφές μιας κοινής προσπάθειας να κατανοηθεί η ανθρώπινη επιθυμία.

Το ενδιαφέρον της δεν βρίσκεται μόνο στο τι έγραψαν οι αρχαίοι Έλληνες, αλλά και στο πώς οι λέξεις τους εξακολουθούν να μας βοηθούν να περιγράψουμε εμπειρίες που παραμένουν δύσκολες: να αγαπάμε χωρίς να μπορούμε να κατέχουμε, να επιθυμούμε χωρίς να είμαστε βέβαιοι ότι θα ικανοποιηθούμε, να θυμόμαστε κάποιον που δεν βρίσκεται πια κοντά μας. Η Σαπφώ, μέσα από την ανάγνωση της Κάρσον, παύει να είναι μια μακρινή μορφή της αρχαιότητας. Γίνεται μια ποιήτρια που συνομιλεί με το παρόν.

Η τραγωδία ως γλώσσα της απώλειας

Η αρχαία ελληνική τραγωδία αποτελεί έναν δεύτερο μεγάλο πυλώνα του έργου της. Η Κάρσον έχει μεταφράσει αποσπάσματα της Σαπφούς και δέκα αρχαίες ελληνικές τραγωδίες, προσεγγίζοντας τους αρχαίους συγγραφείς όχι μόνο ως αντικείμενα φιλολογικής μελέτης, αλλά και ως δημιουργούς που εξακολουθούν να θέτουν επίκαιρα ερωτήματα.

Στην τραγωδία, ο άνθρωπος βρίσκεται συχνά αντιμέτωπος με καταστάσεις που δεν μπορούν να επιλυθούν χωρίς απώλειες. Η οικογενειακή πίστη συγκρούεται με την πολιτική εξουσία, η επιθυμία για δικαιοσύνη μπορεί να οδηγήσει σε νέα βία και η προσπάθεια να αποκατασταθεί μια αδικία μπορεί να γεννήσει ακόμη μεγαλύτερο πόνο.

Για την Κάρσον, η τραγωδία δεν είναι απλώς μια ιστορία δυστυχίας. Είναι ένας τρόπος να δοθεί μορφή στην οδύνη. Οι ήρωες μιλούν, επιχειρηματολογούν, συγκρούονται, επαναλαμβάνουν τις ίδιες φράσεις και συχνά αδυνατούν να βρουν τις λέξεις που θα μπορούσαν να τους συμφιλιώσουν με όσα συμβαίνουν. Η ίδια η μορφή της τραγωδίας γίνεται, έτσι, σημαντική. Η γλώσσα δεν εξαλείφει τον πόνο. Του δίνει ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορεί να ακουστεί και να γίνει αντικείμενο σκέψης.

Η Κάρσον έχει συνοψίσει τη σχέση της τραγωδίας με την ανθρώπινη οδύνη μέσα από την ιδέα ότι η τραγωδία συνδέεται με τον θυμό μας και ότι ο θυμός, με τη σειρά του, πηγάζει από το πένθος. Αυτή η προσέγγιση φωτίζει τη βαθύτερη σχέση ανάμεσα στην αρχαία γραμματεία και στα προσωπικά θέματα που διατρέχουν το έργο της. Οι αρχαίοι τραγικοί δεν προσφέρουν απαραίτητα παρηγοριά ούτε μια εύκολη λύση. Προσφέρουν, όμως, μια μορφή μέσα στην οποία ο πόνος μπορεί να εκφραστεί χωρίς να απλοποιηθεί.

Η «Αντιγόνη» του Σοφοκλή σε έναν νέο κόσμο

Το 2012 η Κάρσον παρουσίασε το Antigonick, μια ιδιότυπη δημιουργική επανεγγραφή της «Αντιγόνης» του Σοφοκλή. Το έργο αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο μεταχειρίζεται την αρχαία ελληνική παράδοση: με βαθιά γνώση του πρωτοτύπου, αλλά και με την ελευθερία μιας σύγχρονης δημιουργού που δεν θεωρεί ότι οφείλει να αναπαράγει την αρχαία μορφή χωρίς αλλαγές.

Η Αντιγόνη αποφασίζει να θάψει τον αδελφό της Πολυνείκη, παρά την απαγόρευση του βασιλιά Κρέοντα. Η σύγκρουσή της με την εξουσία θέτει ένα διαχρονικό ερώτημα: τι συμβαίνει όταν ο νόμος συγκρούεται με τη συνείδηση και όταν η υπακοή στην πολιτική αρχή έρχεται σε αντίθεση με μια βαθύτερη ηθική υποχρέωση;

Η Κάρσον διατηρεί τον πυρήνα αυτής της σύγκρουσης, αλλά εισάγει σύγχρονες αναφορές, ειρωνεία, λογοπαίγνια και απροσδόκητες συνομιλίες. Η Αντιγόνη και η αδελφή της Ισμήνη μπορούν να συζητούν για τον Χέγκελ και τον Μπέκετ, ενώ το φιλοσοφικό παιχνίδι της γλώσσας διακόπτεται απότομα από την πραγματικότητα του θανάτου και την ανάγκη να ταφεί ένας νεκρός. Αυτή η εναλλαγή ανάμεσα στο χιούμορ και στη σκοτεινή πραγματικότητα δεν αποτελεί απλώς ένα τέχνασμα. Δείχνει πώς το παιχνίδι μπορεί να συνυπάρχει με τη θλίψη χωρίς να την ακυρώνει.

Στον πυρήνα της τραγωδίας βρίσκεται ένα σώμα που η εξουσία θέλει να αφήσει άταφο και ένα χέρι που επιμένει να ρίξει χώμα πάνω του. Η πράξη της ταφής γίνεται σύμβολο της ανθρώπινης ανάγκης να αναγνωρίσουμε τον νεκρό, να διατηρήσουμε τη μνήμη του και να του αποδώσουμε μια θέση ανάμεσα στους ζωντανούς.

Η Κάρσον μεταφέρει αυτή την αρχαία σύγκρουση στο σήμερα χωρίς να της αφαιρεί την ιστορική της ιδιαιτερότητα. Η Αντιγόνη εξακολουθεί να ανήκει στον κόσμο του Σοφοκλή, αλλά ταυτόχρονα συνομιλεί με σύγχρονες κοινωνίες, όπου τα ερωτήματα της εξουσίας, της ηθικής ευθύνης και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας παραμένουν ανοιχτά.

Ο Γηρυόνης και η ανατροπή του αρχαίου μύθου

Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η “Autobiography of Red” (“Αυτοβιογραφία του κόκκινου”), που κυκλοφόρησε το 1998 και θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα της. Αφετηρία της είναι ο μύθος του Γηρυόνη, του φτερωτού κόκκινου τέρατος που σκοτώνεται από τον Ηρακλή στο πλαίσιο ενός από τους άθλους του. Η Κάρσον, όμως, δεν αφηγείται τον μύθο από την οπτική του νικητή ήρωα. Στρέφεται στον ηττημένο, σε εκείνον που στην παραδοσιακή αφήγηση έχει ελάχιστο χώρο για να μιλήσει.

Ο Γηρυόνης γίνεται ένα ντροπαλό και ευάλωτο αγόρι που ερωτεύεται τον Ηρακλή, τον ίδιο άνθρωπο που συνδέεται με την καταστροφή του. Η μυθολογική σύγκρουση μετατρέπεται σε μια ιστορία για την επιθυμία, την ταυτότητα, την ευαλωτότητα και τον πόνο μιας σχέσης.
Η αλλαγή της οπτικής γωνίας είναι καθοριστική. Οι μύθοι συχνά διατηρούν τη φήμη των ηρώων που νίκησαν, ενώ οι ηττημένοι παραμένουν στη σκιά. Η Κάρσον δίνει στον Γηρυόνη φωνή, εσωτερικό κόσμο και τη δυνατότητα να αφηγηθεί τη δική του ζωή.

Το έργο συνδέεται με τα σωζόμενα αποσπάσματα του αρχαίου Έλληνα ποιητή Στησίχορου, ο οποίος είχε ασχοληθεί με τον μύθο του Γηρυόνη. Η Κάρσον συνδυάζει το αρχαίο υλικό με σύγχρονη ποίηση, αφήγηση και φιλολογικό στοχασμό, δημιουργώντας ένα έργο που δεν μπορεί να περιοριστεί σε ένα μόνο λογοτεχνικό είδος.

Η αρχαία μυθολογία λειτουργεί εδώ ως ένα ανοιχτό πεδίο. Δεν προσφέρει μια ιστορία που πρέπει να επαναληφθεί πιστά, αλλά ένα υλικό που μπορεί να ανασχηματιστεί για να αποκαλύψει νέες πλευρές της ανθρώπινης εμπειρίας. Ο Γηρυόνης δεν είναι πια απλώς το τέρας που νίκησε ο Ηρακλής. Είναι το πρόσωπο που αγαπά, πληγώνεται και προσπαθεί να καταλάβει πώς τον βλέπει ο κόσμος. Μέσα από αυτή τη μετατόπιση, η Κάρσον αναδεικνύει τη δύναμη της λογοτεχνίας να δίνει φωνή σε εκείνους που οι παραδοσιακές αφηγήσεις αφήνουν στο περιθώριο.

Το πένθος για τον αδελφό της και η αρχαία φωνή του Κάτουλλου

Η σχέση της Κάρσον με την αρχαιότητα αποκτά ακόμη βαθύτερη διάσταση όταν συναντά την προσωπική της εμπειρία της απώλειας.
Ο αδελφός της, Μάικλ, είχε φύγει από τον Καναδά το 1978 και η επικοινωνία τους διακόπηκε για περισσότερες από δύο δεκαετίες. Όταν τελικά συμφώνησαν να συναντηθούν στην Κοπεγχάγη, εκείνος πέθανε προτού πραγματοποιηθεί η συνάντηση. Η Κάρσον πληροφορήθηκε τον θάνατό του με καθυστέρηση, γεγονός που άφησε την απώλεια συνδεδεμένη με την απουσία και με όσα δεν πρόλαβαν να ειπωθούν.

Από αυτή την εμπειρία γεννήθηκε το Nox, ένα από τα πιο ιδιαίτερα βιβλία της. Εκδόθηκε το 2010 και έχει τη μορφή μιας μακριάς, πτυσσόμενης χάρτινης λωρίδας, μήκους περίπου δώδεκα μέτρων, που φυλάσσεται μέσα σε κουτί. Το βιβλίο δεν μοιάζει με μια συνηθισμένη συλλογή ποιημάτων. Περιλαμβάνει φωτογραφίες, προσωπικά τεκμήρια, σημειώσεις και αποσπάσματα που συνθέτουν μια προσπάθεια ανασύνθεσης της ζωής του αδελφού της.

Στην αρχή του έργου, η Κάρσον τοποθετεί ένα ποίημα του Ρωμαίου ποιητή Κάτουλλου, γραμμένο για τον νεκρό αδελφό του. Στη συνέχεια εξετάζει τις λέξεις του λατινικού κειμένου μία προς μία, σχεδόν σαν να επιχειρεί να ξεκλειδώσει τη μνήμη μέσα από τη γλώσσα. Η επιλογή του Κάτουλλου συνδέει το προσωπικό της πένθος με μια εμπειρία που διασχίζει τους αιώνες. Ένας ποιητής της αρχαιότητας θρηνεί τον αδελφό του· μια σύγχρονη ποιήτρια επιστρέφει στα λόγια του για να βρει έναν τρόπο να μιλήσει για τη δική της απώλεια.

Η αρχαία γραμματεία δεν λειτουργεί εδώ ως διακοσμητική αναφορά ή ως επίδειξη γνώσεων. Γίνεται ένας τρόπος να προσεγγιστεί κάτι που παραμένει δύσκολο να εκφραστεί άμεσα. Η Κάρσον δεν μπορεί να επαναφέρει τον αδελφό της ούτε να αναπληρώσει τον χρόνο που χάθηκε. Μπορεί, όμως, να συγκεντρώσει τα ίχνη του, να τα τοποθετήσει δίπλα στις λέξεις ενός άλλου πενθούντος και να δημιουργήσει έναν χώρο μνήμης. Το Nox δείχνει ότι η σχέση της με την αρχαία γραμματεία δεν αφορά μόνο τη διανοητική αναζήτηση. Αφορά και την ανάγκη να βρεθεί μια μορφή για την απώλεια.

Η σιωπή των αποσπασμάτων και η μετάφραση ως αναμέτρηση με τον χρόνο

Στο If Not, Winter: Fragments of Sappho, η Κάρσον επιστρέφει στη Σαπφώ με έναν τρόπο που αποκαλύπτει τη σημασία της απουσίας στο έργο της. Τα ποιήματα της αρχαίας δημιουργού έχουν φτάσει ως εμάς αποσπασματικά. Ο χρόνος έχει καταστρέψει λέξεις, στίχους και ολόκληρα ποιήματα. Αντί να κρύψει τα κενά πίσω από μια ομαλή μετάφραση, η Κάρσον χρησιμοποιεί αγκύλες για να δείξει πού το κείμενο έχει χαθεί.

Η επιλογή της έχει διπλή σημασία. Από τη μία πλευρά, σέβεται τα όρια της φιλολογικής γνώσης και δεν προσποιείται ότι μπορεί να αναπληρώσει όσα δεν σώζονται. Από την άλλη, μετατρέπει την απουσία σε μέρος της αισθητικής εμπειρίας. Ο αναγνώστης δεν συναντά μόνο τα λόγια της Σαπφούς. Συναντά και τη σιωπή που τα περιβάλλει. Τα κενά θυμίζουν ότι κάθε ανάγνωση ενός αρχαίου κειμένου πραγματοποιείται μέσα από μια απόσταση: απόσταση χρόνου, γλώσσας και ιστορικής εμπειρίας.

Η Κάρσον ενδιαφέρεται για αυτή την απόσταση όχι ως κάτι που πρέπει οπωσδήποτε να εξαλειφθεί, αλλά ως κάτι που μπορεί να αποκαλύψει τη σχέση μας με το παρελθόν. Η μετάφραση δεν είναι απλή αντιγραφή. Είναι μια πράξη αναδημιουργίας, μέσα από την οποία ένα κείμενο περνά σε μια νέα γλώσσα και αποκτά νέα ζωή, χωρίς να παύει να φέρει τα σημάδια της ιστορίας του.

Με αυτή την έννοια, κάθε μετάφραση βρίσκεται ανάμεσα στην απώλεια και στην αναγέννηση. Κάτι από το πρωτότυπο αναγκαστικά μεταβάλλεται, αλλά κάτι άλλο μπορεί να αναδειχθεί με νέα ένταση. Η Κάρσον δεν επιδιώκει να εξαφανίσει αυτή την αντίφαση. Την κάνει ορατή.

Γιατί η αρχαία Ελλάδα εξακολουθεί να μιλά μέσα από το έργο της

Η σχέση της Κάρσον με τους αρχαίους Έλληνες δεν περιορίζεται στη Σαπφώ, στον Πλάτωνα ή στον Σοφοκλή. Αφορά έναν συνολικό τρόπο να προσεγγίζει τη λογοτεχνία: ως διάλογο ανάμεσα σε εποχές, γλώσσες και διαφορετικές μορφές ανθρώπινης εμπειρίας. Η αρχαία ελληνική παράδοση προσφέρει στην Κάρσον ένα πλούσιο πεδίο για να διερευνήσει την επιθυμία, τη σύγκρουση, τη μνήμη και την απώλεια. Δεν της παρέχει έτοιμες απαντήσεις ούτε μια εξιδανικευμένη εικόνα του παρελθόντος. Της προσφέρει ιστορίες και ιδέες που μπορούν να τεθούν ξανά υπό εξέταση.

Η Αντιγόνη εξακολουθεί να αμφισβητεί τα όρια της εξουσίας. Η Σαπφώ περιγράφει την αντίφαση του έρωτα. Ο Γηρυόνης γίνεται η φωνή εκείνου που η μυθολογία είχε κατατάξει στους ηττημένους. Ο Κάτουλλος προσφέρει στην Κάρσον μια γλώσσα για να πλησιάσει το πένθος για τον αδελφό της.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η αρχαιότητα δεν αντιμετωπίζεται ως ένας κλειστός κόσμος που πρέπει να παραμείνει ανέγγιχτος. Αντίθετα, τα αρχαία κείμενα μεταμορφώνονται μέσα από τη συνάντησή τους με το παρόν, ενώ ταυτόχρονα διατηρούν την ιστορική και λογοτεχνική τους ιδιαιτερότητα.

Αυτή η προσέγγιση εξηγεί και γιατί η Κάρσον δεν περιορίζεται σε ένα μόνο είδος γραφής. Στα έργα της συναντώνται ποίηση, δοκίμιο, μετάφραση, αφήγηση, εικαστικά στοιχεία και πειραματισμοί με τη μορφή του βιβλίου. Η ίδια η δομή του έργου γίνεται μέρος του νοήματός του: ένα πένθος μπορεί να πάρει τη μορφή ενός κουτιού με τεκμήρια, ένας αρχαίος μύθος να μετατραπεί σε σύγχρονη ποιητική αφήγηση και μια τραγωδία να αποκτήσει τη μορφή μιας συνομιλίας γεμάτης ειρωνεία. Η δημιουργική της ελευθερία, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η ιστορική ακρίβεια παύει να έχει σημασία. Η Κάρσον γνωρίζει σε βάθος τα κείμενα με τα οποία συνομιλεί. Ακριβώς αυτή η γνώση τής επιτρέπει να τα μετασχηματίζει χωρίς να τα αντιμετωπίζει επιφανειακά.

Το παιχνίδι ως τρόπος να μιλήσουμε για τον θάνατο

Επιστρέφοντας στη λέξη «παιχνιδιάρικος» της Σουηδικής Ακαδημίας, γίνεται σαφέστερο γιατί η επιλογή της Κάρσον για το Νόμπελ Λογοτεχνίας συνδέεται τόσο στενά με την αρχαία ελληνική παράδοση. Το παιχνίδι στη γραφή της δεν σημαίνει επιπολαιότητα. Είναι ένας τρόπος να πλησιάσει κανείς την πραγματικότητα από διαφορετικές πλευρές, να αποσταθεροποιήσει τις βεβαιότητες και να βρει νέες μορφές έκφρασης εκεί όπου οι συνηθισμένες λέξεις δεν επαρκούν.

Ένα αστείο μπορεί να εμφανιστεί δίπλα σε έναν τάφο. Μια φιλολογική ανάλυση μπορεί να μετατραπεί σε προσωπικό μνημόσυνο. Ένας αρχαίος μύθος μπορεί να γίνει η ιστορία ενός ευάλωτου νέου που προσπαθεί να καταλάβει ποιος είναι. Και μια τραγωδία για έναν νεκρό αδελφό μπορεί να μιλήσει για την ανάγκη να διατηρήσουμε ζωντανή τη μνήμη του.

Η Κάρσον φαίνεται να αναγνωρίζει ότι το πένθος δεν εκφράζεται πάντοτε με μεγάλες δηλώσεις ή έντονες συναισθηματικές εξάρσεις. Μπορεί να εμφανιστεί σε μια μικρή λεπτομέρεια, σε μια λέξη που δεν μεταφράζεται, σε μια φωτογραφία, σε ένα κενό ανάμεσα σε δύο στίχους ή σε μια ειρωνική φράση που διακόπτεται απότομα από τη συνειδητοποίηση του θανάτου. Η αρχαία ελληνική τραγωδία, η λυρική ποίηση και η μυθολογία τής προσφέρουν μορφές για να εκφράσει αυτές τις αντιφάσεις. Το δικό της έργο, με τη σειρά του, επιτρέπει στα αρχαία κείμενα να συνεχίσουν τη ζωή τους σε έναν διαφορετικό κόσμο.

Μια σύγχρονη δημιουργός με συνομιλητές τους αρχαίους Έλληνες

Η Αν Κάρσον δεν επιστρέφει στην αρχαία Ελλάδα για να αναζητήσει ένα εξιδανικευμένο παρελθόν ούτε για να αναπαραγάγει τις μορφές του με ευλάβεια. Επιστρέφει επειδή εκεί βρίσκει κείμενα που εξακολουθούν να θέτουν δύσκολα ερωτήματα για τον έρωτα, την ηθική, την απώλεια και τα όρια της ανθρώπινης έκφρασης.

Η ιδιαίτερη συμβολή της βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο συνδυάζει τη βαθιά γνώση της κλασικής φιλολογίας με τη δημιουργική ελευθερία. Δεν αντιμετωπίζει τους αρχαίους Έλληνες ως μακρινές αυθεντίες που πρέπει απλώς να ερμηνευθούν, αλλά ως συνομιλητές με τους οποίους μπορεί κανείς να διαφωνήσει, να αστειευτεί, να αναμετρηθεί και να ανακαλύψει κάτι νέο.

Η βράβευσή της με το Νόμπελ Λογοτεχνίας αναγνωρίζει ακριβώς αυτή τη δυνατότητα: να δημιουργεί νέες λογοτεχνικές μορφές μέσα από έναν διαρκή διάλογο με την κλασική παράδοση. Και ίσως εδώ να βρίσκεται η πιο ουσιαστική σύνδεσή της με την αρχαία Ελλάδα. Η Κάρσον δείχνει ότι η πολιτισμική κληρονομιά δεν διατηρείται ζωντανή μόνο όταν τη φυλάσσουμε, αλλά και όταν τολμάμε να τη διαβάσουμε ξανά, να την αμφισβητήσουμε και να δημιουργήσουμε μέσα από αυτήν.

Η Σαπφώ, ο Σοφοκλής και οι αρχαίοι μύθοι εξακολουθούν να μιλούν επειδή κάποιος τους ακούει με διαφορετικά αυτιά. Στο έργο της Κάρσον, οι φωνές τους συναντούν τις αγωνίες του σύγχρονου ανθρώπου και αποδεικνύουν ότι η απόσταση χιλιάδων ετών δεν είναι πάντοτε αρκετή για να χωρίσει τις ανθρώπινες εμπειρίες.

Γιατί, τελικά, οι αρχαίοι Έλληνες δεν επιστρέφουν μέσα από το έργο της ως σκιές ενός χαμένου κόσμου. Επιστρέφουν ως συνομιλητές για όσα εξακολουθούν να μας απασχολούν: ποιον αγαπάμε, τι χάνουμε, πώς θυμόμαστε και πώς βρίσκουμε τις λέξεις για εκείνα που δεν μπορούμε να εκφράσουμε άμεσα. Και μέσα σε αυτή τη συνομιλία, το παιχνίδι της γλώσσας δεν απομακρύνει τον άνθρωπο από τη θλίψη. Γίνεται ένας τρόπος να παραμείνει κοντά σε ό,τι έχει χάσει.