• Αλγοριθμικό Κεφάλαιο. Το δυναμικό οικοσύστημα δεδομένων, υπολογιστικής ισχύος, μοντέλων ΤΝ, λογισμικού και τεχνογνωσίας.
• Αλγοριθμική Ισχύς. Η ικανότητα που παράγει το κεφάλαιο αυτό για ταχεία, προσαρμοστική και ακριβή λήψη αποφάσεων και γνώσης.
• Αλγοριθμικό Κόστος Βιωσιμότητας. Το επαναλαμβανόμενο κόστος για τη διατήρηση του κεφαλαίου σε λειτουργία, ασφαλή και σύννομη.

Η πολιτική της ΕΕ για την Τεχνητή Νοημοσύνη στηρίζεται στην ασφάλεια, τη λογοδοσία και την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Για τις ΜμΕ, που αποτελούν πάνω από το 99% των επιχειρήσεων και σημαντικό μερίδιο της προστιθέμενης αξίας στην Ελλάδα (ΕΛΣΤΑΤ, 2023), η κρίσιμη πρόκληση δεν είναι η αρχική απόκτηση μιας εφαρμογής ΤΝ και η πιστοποίησή της, αλλά η ικανότητα να παραμένει λειτουργική, ασφαλής και σύννομη σε βάθος χρόνου.

Η ΕΕ έχει αναπτύξει σημαντικούς υποστηρικτικούς μηχανισμούς, όπως τους Ευρωπαϊκούς Κόμβους Ψηφιακής Καινοτομίας (EDIHs), τις Εγκαταστάσεις Δοκιμών και Πειραματισμού (TEFs), τα Ρυθμιστικά Δοκιμαστήρια (Regulatory Sandboxes) και τις Υποδομές Υπερυπολογιστών για Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Factories). Πρόκειται για κρίσιμα εργαλεία πρόσβασης στο στάδιο “δοκιμή προ επένδυσης” (test-before-invest). Δεν εξαλείφουν όμως το μακροχρόνιο κόστος λειτουργίας και ανανέωσης της αλγοριθμικής ισχύος

Από το κόστος εισόδου στο κόστος βιωσιμότητας

Η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται στο κόστος αρχικής υιοθέτησης και πιστοποίησης. Για μια επιχείρηση που ενσωματώνει την Τεχνητή Νοημοσύνη στην παραγωγή, το ουσιώδες είναι η διατήρησή της σε λειτουργική, ασφαλή, νόμιμη και ανταγωνιστική κατάσταση. Εδώ εντοπίζεται η διαφορά από το κλασικό επιχειρηματικό κεφάλαιο. Ένα πάγιο, μηχάνημα ή κτίριο, απαξιώνεται με λογιστικά προβλέψιμο, γραμμικό ρυθμό.

Το Αλγοριθμικό Κεφάλαιο δεν απαξιώνεται έτσι. Μπορεί να παραμείνει τεχνικά άθικτο και ταυτόχρονα να καταστεί απότομα άχρηστο ή επικίνδυνο, όταν το μοντέλο αποκλίνει από την πραγματικότητα (model drift) ή όταν τα δεδομένα αλλοιώνονται σκόπιμα (data poisoning) ή όταν αλλάζει το κανονιστικό πλαίσιο.

Το Αλγοριθμικό Κεφάλαιο μοιάζει περισσότερο με μυ που ατροφεί, αν δεν τροφοδοτείται με νέα δεδομένα και δεν επανεκπαιδεύεται συνεχώς. Η αξία του δεν συναρτάται με τον χρόνο, αλλά με τη διαρκή άσκησή του. Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι απλώς ένα εργαλείο γιατί επιταχύνει και πολλαπλασιάζει τη χρήση των υφιστάμενων συντελεστών παραγωγής.

Αυτό αποτελεί τον πυρήνα του ευρωπαϊκού προβλήματος γιατί οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις μπορεί να αποκτήσουν πρόσβαση στην τεχνολογία, αλλά αδυνατούν να χρηματοδοτήσουν τη διαρκή ανανέωσή της, δηλαδή την τεχνική τεκμηρίωση, τη διακυβέρνηση δεδομένων, την  κυβερνοασφάλεια, την ανθεκτικότητα, την ανθρώπινη εποπτεία, την επανεκπαίδευση μοντέλων και την κανονιστική προσαρμογή.

Η λειτουργία του κεφαλαίου αυτού δεν είναι πάντα ορατή, γιατί ο αλγόριθμος λειτουργεί σιωπηλά, ενσωματωμένος σε διαδικασίες. Ο πόλεμος στην Ουκρανία λειτουργεί ως διαφωτιστικό παράδειγμα. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μετατρέπει τα drones από τηλεκατευθυνόμενα μέσα σε αυτοματοποιημένο, προσαρμόσιμο δίκτυο, ικανό να συντονίζει μονάδες και να κατανέμει ρόλους χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση. Επικρατεί πλέον όποιος διαθέτει το ανώτερο/ισχυρότερο Αλγοριθμικό Κεφάλαιο για να ελέγχει το πεδίο της πληροφορίας. Ό,τι εκεί εκδηλώνεται ως αυτόνομη δράση, στην επιχείρηση εκδηλώνεται ως αθόρυβο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, δηλαδή επικρατεί η ίδια λογική ισχύος.

Συμμόρφωση και ασυμμετρίες κλίμακας

Ο Κανονισμός AI Act επιδιώκει θεμιτούς στόχους. Η συμμόρφωση όμως δεν κατανέμεται ομοιόμορφα. Ενδεικτικές εκτιμήσεις της δεξαμενής σκέψης CEPS τοποθετούν το κόστος δημιουργίας νέου συστήματος διαχείρισης ποιότητας για εφαρμογή υψηλού κινδύνου μεταξύ 193.000 και 330.000 ευρώ, με ετήσιο κόστος συντήρησης περίπου 71.400 ευρώ. Το μέγεθος αναδεικνύει την ασυμμετρία. Η πολυεθνική διαθέτει εσωτερικά οργανικά τμήματα συμμόρφωσης, η μικρομεσαία επιχείρηση αγοράζει τις ίδιες ικανότητες από εξωτερικούς παρόχους.

Η ασυμμετρία εντείνεται από την έννοια της “ουσιώδους τροποποίησης”. Μια αλλαγή σε σύστημα υψηλού κινδύνου μετά τη διάθεσή του μπορεί να απαιτήσει αξιολόγηση συμμόρφωσης και ενδεχομένως νέα αξιολόγηση. Το κόστος συσσωρεύεται σε τρία επίπεδα, δηλαδή την αρχική συμμόρφωση, την  αξιολόγηση μεταβολής και την επαναξιολόγηση. Η ίδια υποχρέωση για τον όμιλο είναι διαχειρίσιμο λειτουργικό κόστος, αλλά για τη ΜμΕ μπορεί να γίνει φραγμός επιβίωσης

Δεδομένα, γεωπολιτική και εξάρτηση

Το ευρωπαϊκό μειονέκτημα δεν είναι μόνο κανονιστικό. Αφορά ολόκληρο το οικοσύστημα αλγοριθμικής παραγωγής, δηλαδή πρώτες ύλες, logistics, κεφάλαια, cloud, δεδομένα, ενέργεια και πρόσβαση σε ενιαίες αγορές. Οι ΗΠΑ διαθέτουν βαθύτερες κεφαλαιαγορές και εκτεταμένες υποδομές cloud. Η Κίνα συνδυάζει κρατική κινητοποίηση κεφαλαίων και βιομηχανική πολιτική.

Η ΕΕ εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εξωευρωπαϊκούς παρόχους cloud και θεμελιωδών μοντέλων, καθώς και από κατακερματισμένες αγορές-κεφαλαιαγορές και τραπεζικές πολιτικές. Παράδειγμα, η Ευρωπαϊκή Τραπεζική Ένωση βρίσκεται εδώ και χρόνια σε κατάσταση ημιτελούς ολοκλήρωσης. Η κύρια αντίδραση προέρχεται από τις βόρειες/πλεονασματικές χώρες της Ευρωζώνης, με ηγέτιδα τη Γερμανία, καθώς και την Ολλανδία και τη Φινλανδία. Ενώ όλοι οι ηγέτες της ΕΕ συμφωνούν στα λόγια ότι η Ευρώπη χρειάζεται επειγόντως την Ένωση Κεφαλαιαγορών (για να χρηματοδοτηθεί η πράσινη και ψηφιακή μετάβαση και να μην φεύγουν τα ευρωπαϊκά κεφάλαια προς τις ΗΠΑ), κανένα κράτος δεν θέλει να παραχωρήσει τις εθνικές του εξουσίες.

Ενώ η κατάσταση στους κρίσιμους αυτούς τομείς είναι ανομοιογενής και κατακερματισμένη, όπως προαναφέρθηκε, παρουσιάζεται και θεσμική αδυναμία ελέγχου της υποδομής μέσω της οποίας τα δεδομένα των Ευρωπαίων, που δεν είναι απλώς εμπορεύσιμη πληροφορία γιατί μετατρέπονται σε αλγοριθμική αξία, που την καρπώνονται οι big tech. Αποτελούν κρίσιμη εισροή για την εκπαίδευση των  αλγοριθμικών συστημάτων τους. 

Τεχνητή Νοημοσύνη: Τί δείχνει το ιστορικό 

Η ιστορία των διατλαντικών ροών δεδομένων από την ΕΕ στις ΗΠΑ (big tech) είναι ενδεικτική. Οι επιφυλάξεις της Ομάδας Εργασίας του Άρθρου 29 για τη συμφωνία Safe Harbour προηγήθηκαν της ακύρωσής της από το Δ.Ε.Ε. (Schrems I), ενώ αντίστοιχες επιφυλάξεις για την Privacy Shield προηγήθηκαν της ακύρωσής της εκ νέου (Schrems II). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επέδειξε επιμονή να συνάπτει παρόμοιες συμφωνίες, παρά τα δικαστικά αιτιολογικά ακύρωσης των εν λόγω συμφωνιών και τον σκεπτικισμό της WG29 και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Προστασίας Δεδομένων για την επάρκεια της προστασίας. Η σημερινή συμφωνία Data Privacy Framework επαναφέρει, υπό διαφορετική μορφή, το ίδιο ζήτημα, τη σχέση διασυνοριακής ροής δεδομένων, προστασίας δικαιωμάτων και γεωοικονομικής εξάρτησης. 

Παράλληλα, οι περιορισμοί στα third-party cookies ενίσχυσαν τους “ελεγκτές εισόδου” gatekeepers και τους κλειστούς κήπους δεδομένων (data walled gardens) των μεγάλων πλατφορμών. Προσφέρουν στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις προστασία, εργαλεία και υποδομές, αλλά με όρους που οι ίδιες καθορίζουν. Χωρίς δικά τους δεδομένα, υποδομές και αλγοριθμική ισχύ, οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις συμμετέχουν στα ψηφιακά οικοσυστήματα ως εξαρτημένοι χρήστες παρά ως ισότιμοι ανταγωνιστές. 

Η ανισότητα αυτή αποτυπώνεται και στους κανόνες ανταγωνισμού. Τα πρόστιμα του DMA (όπως τα €500 εκατ. στην Apple και €200 εκατ. στη Meta το 2025) αντιμετωπίζονται από τους κολοσσούς ως στρατηγική διαχείρισης κινδύνου, ενώ για μια ΜμΕ η συμμόρφωση είναι όρος επιβίωσης. Χωρίς διαλειτουργικότητα και άρση του τεχνολογικού εγκλωβισμού, η αγορά παραμένει τυπικά ρυθμιζόμενη αλλά ουσιαστικά άνιση.

Κυβερνοασφάλεια και Κυβερνοανθεκτικότητα

Η κυβερνοασφάλεια αφορά την πρόληψη και αντιμετώπιση κυβερνο-επιθέσεων. Η κυβερνοανθεκτικότητα όμως αφορά την ικανότητα συνέχισης της λειτουργίας μετά από περιστατικό, μέσω εφεδρικών υποδομών και σχεδίων επιχειρησιακής συνέχειας (business continuity).

Για τη μικρομεσαία επιχείρηση, η ανθεκτικότητα επηρεάζει το επενδυτικό ρίσκο, τους όρους χρηματοδότησης και το ασφαλιστικό κόστος. Η προστασία πρέπει να καλύπτει όλο τον κύκλο ήτοι: Δεδομένα → Εκπαίδευση → Μοντέλο → Εφαρμογή → Παρακολούθηση → Επανεκπαίδευση

Η ελληνική διάσταση στην Τεχνητή Νοημοσύνη

Στην Ελλάδα, η χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης στη δημόσια διοίκηση, μεταξύ άλλων για αξιολόγηση δράσεων και κρατικές ενισχύσεις, καθιστά κρίσιμο το άρθρο 22 του ΓΚΠΔ (Γενικού Κώδικα Ποινικής Δικονομίας) για την αυτοματοποιημένη λήψη αποφάσεων. Η πρόκληση δεν είναι μόνο η νομιμότητα του αλγορίθμου, αλλά η ικανότητα των εποπτικών αρχών να τον ελέγξουν.

Όταν η στελέχωση και η τεχνογνωσία είναι ανεπαρκείς και προστίθεται νομική ασάφεια (πρβλ. Γνωμ. 1/2020 και 9/2024 ΑΠΔΠΧ), η αβεβαιότητα μετακυλίεται στις επιχειρήσεις ως κόστος. Η παράλληλη δε εφαρμογή από τις εποπτικές αρχές των Κανονισμών της ΕΕ  ΓΚΠΔ, DMA, AI Act και εθνικών εφαρμοστικών διατάξεων (ένα σύνολο νομοθετικού υλικού που υπερβαίνει τις 400 σελίδες) δημιουργεί ένα σύνθετο και κοστοβόρο περιβάλλον πολλαπλών υποχρεώσεων.

Το Χάσμα Κλιμάκωσης και οι Νεοφυείς Επιχειρήσεις

Οι νεοφυείς επιχειρήσεις (start-ups) είναι ο βασικός μηχανισμός μετατροπής της έρευνας σε εμπορική ισχύ. Η Ευρώπη παράγει συγκρίσιμο αριθμό start-ups με τις ΗΠΑ, αλλά αδυνατεί να τις μεγενθύνει (scale-ups). Μετά την πρώτη πενταετία, η ανάπτυξή τους υποχωρεί έως και 50% λόγω έλλειψης κεφαλαίων ανάπτυξης, οπότε ή βγαίνουν από την αγορά ή καταφεύγουν στην αμερικανική κεφαλαιοαγορά ή οι πιο υποσχόμενες εξαγοράζονται από τις big tech ή άλλους αμερικανικούς πολυεθνικούς ομίλους.

Η Πρόεδρος της ΕΚΤ, Christine Lagarde, προειδοποίησε στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός (Ιανουάριος 2026) ότι η Ευρώπη δεν έχει την πολυτέλεια να επαναλάβει το λάθος της πρώτης ψηφιακής επανάστασης, όταν τα οφέλη κατέληξαν δυσανάλογα εκτός ΕΕ. Η αιτία βρίσκεται στον κατακερματισμό της ενιαίας αγοράς και των κεφαλαιαγορών, θέση που ευθυγραμμίζεται με την Έκθεση Draghi για την Τεχνητή Νοημοσύνη και επισημαίνεται ως η τελευταία ευκαιρία της ΕΕ (2024).

Η εικόνα επιβεβαιώνεται στατιστικά: H ΕΕ παράγει λιγότερο από το 1/4 των παγκόσμιων μονόκερων (unicorns), ήτοι νεοφυείς επιχειρήσεις με αποτίμηση άνω του ενός δισεκατομμυρίου, ενώ πάνω από 70% των AI unicorns εδρεύουν σε ΗΠΑ και Κίνα. Τα αμερικανικά κεφάλαια επιχειρηματικών συμμετοχών (venture capital) σε στάδιο κλιμάκωσης είναι 3 έως 4 φορές μεγαλύτερα από τα ευρωπαϊκά, μετατρέποντας το κεφάλαιο σε ταχύτερη συσσώρευση Αλγοριθμικής Ισχύος.

Το Δυναμικό Κόστος Υστέρησης και η Πρόταση Πολιτικής

Η υστέρηση παράγει έναν φαύλο κύκλο κατά την έννοια: χαμηλότερη υιοθέτηση ΤΝ → χαμηλότερη παραγωγικότητα → μικρότερη επενδυτική ικανότητα → λιγότερο Αλγοριθμικό Κεφάλαιο. Καθώς οι ανταγωνιστές συσσωρεύουν δεδομένα και υποδομές, το χάσμα διευρύνεται εκθετικά, προκαλώντας πολυκρίση, δηλαδή τεχνολογική εξάρτηση, διαρροή εγκεφάλων, δημοσιονομική και αμυντική αποδυνάμωση.

Τα υφιστάμενα εργαλεία (EDIHs, TEFs, Sandboxes, AI Factories) δεν επαρκούν. Απαιτείται ένα ευρωπαϊκό “δίχτυ αλγοριθμικής ισχύος” που θα παρέχει τεχνική, νομική και υπολογιστική υποστήριξη, αλλά κυρίως χρηματοδότηση ύστερου σταδίου. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται εθνικές πρωτοβουλίες, όπως το ελληνικό πρόγραμμα των 150 εκατ. ευρώ για μικρομεσαίες επιχειρήσεις, το οποίο δεν πρέπει να περιοριστεί σε εξοπλισμό, αλλά να καλύψει εκπαίδευση, διαχείριση δεδομένων και κυβερνοανθεκτικότητα.

Είναι αναγκαίο αλλά όχι επαρκές. Θωρακίζει μεμονωμένες επιχειρήσεις, όχι το χάσμα κλιμάκωσης. Μόνο μια συντονισμένη ενωσιακή δράση που να εκτείνεται στη δημιουργία ενιαίας κεφαλαιαγοράς, κανονιστικής ρύθμισης και ενιαίας υποδομής μαζί  μπορεί να μετατρέψει το Αλγοριθμικό Κεφάλαιο της Ευρώπης από διάσπαρτο δυναμικό σε διατηρήσιμη Αλγοριθμική Ισχύ. Διαφορετικά, το σημερινό κόστος προσαρμογής θα εξελιχθεί σε μόνιμο Δυναμικό Κόστος Υστέρησης.

Πιο πρόσφατο παράδειγμα είναι το Ιράν, όπου τα υπόγεια δίκτυα και οι “πόλεις τούνελ” του (με πυραύλους, εκτοξευτές και drones) συνέβαλαν στην αποτροπή του κατά τον πρόσφατο πόλεμο. Οι υπόγειες αυτές εγκαταστάσεις απέδειξαν ότι εξασφαλίζουν τη δυνατότητα αντεπίθεσης και επιτρέπουν την ασφαλή μετακίνηση και τη γρήγορη προετοιμασία πυραυλικών πληγμάτων, μακριά από τα αδιάκριτα “βλέμματα” δορυφόρων και αεροσκαφών.

Για την Ελλάδα, αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία λόγω της γεωγραφίας της. Η χώρα διαθέτει ένα εκτεταμένο και ποικιλόμορφο υπέδαφος, ορεινούς όγκους, φυσικά σπήλαια, παλαιές στρατιωτικές εγκαταστάσεις, υπόγεια έργα υποδομής, οδικά και σιδηροδρομικά τούνελ, καθώς και σημαντικό αριθμό εγκαταστάσεων που μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να αξιοποιηθούν ως μέρος ενός ευρύτερου συστήματος προστασίας. Δεν πρόκειται για πρόταση δημιουργίας ενός τεράστιου δικτύου υπόγειων εγκαταστάσεων, αλλά για την ανάπτυξη μιας εθνικής αρχιτεκτονικής υπόγειας ανθεκτικότητας.

Η επιβίωση της διοίκησης

Η πρώτη προτεραιότητα θα πρέπει να είναι η επιβίωση της διοίκησης. Σε έναν ελληνοτουρκικό πόλεμο υψηλής έντασης, τα μεγάλα και σταθερά στρατηγεία, τα κέντρα επικοινωνιών και οι συγκεντρωμένες εγκαταστάσεις διοίκησης θα αποτελούσαν προφανείς στόχους για πυραύλους, UAV (μη επανδρωμένα οχήματα-unmanned aerial vehicle) και περιφερόμενα πυρομαχικά. Η λύση δεν είναι απλώς η κατασκευή βαθύτερων καταφυγίων: Απαιτείται η δημιουργία διασυνδεδεμένων, διασπαρμένων και εφεδρικών κόμβων διοίκησης, ώστε η απώλεια ενός κέντρου να μην συνεπάγεται απώλεια της δυνατότητας διοίκησης.

Αυτό αφορά ιδιαίτερα το επίπεδο από το οποίο οι μεραρχίες και τα σώματα στρατού συντονίζουν μεγάλες επιχειρήσεις. Η σύγχρονη απειλή δεν επιτρέπει πλέον να θεωρείται το αρχηγείο ένας σταθερός χώρος, στον οποίο συγκεντρώνεται όλο το επιτελείο. Τα διοικητικά στοιχεία πρέπει να μπορούν να λειτουργούν από περισσότερες θέσεις, με εναλλακτικές επικοινωνίες, αυτόνομη ηλεκτροδότηση, προστατευμένη διαβίωση και δυνατότητα ταχείας μετάβασης από έναν κόμβο σε άλλον.

Το ίδιο ισχύει για τις επικοινωνίες. Η υπογειοποίηση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως προστασία προσωπικού, αλλά και ως προστασία των δικτύων που επιτρέπουν στον στρατό να λειτουργεί. Εφεδρικά κέντρα δεδομένων, προστατευμένοι κόμβοι επικοινωνιών και συνδυασμός οπτικών ινών, ραδιοζεύξεων και άλλων εναλλακτικών μέσων μπορούν να αυξήσουν σημαντικά την ανθεκτικότητα του συστήματος διοίκησης και ελέγχου.

Ουκρανία και Ελλάδα

Η δεύτερη διάσταση είναι η εφοδιαστική. Η Ουκρανία δείχνει ότι οι μεγάλες συγκεντρώσεις πυρομαχικών, καυσίμων και υλικού είναι εξαιρετικά ευάλωτες όταν εντοπίζονται από UAV και δορυφορικά συστήματα. Η ελληνική απάντηση θα μπορούσε να είναι η δημιουργία μικρότερων, διασπαρμένων και προστατευμένων αποθεμάτων, αντί της υπερβολικής εξάρτησης από λίγες μεγάλες εγκαταστάσεις. Ιδιαίτερη σημασία έχει η δυνατότητα ταχείας αναπλήρωσης και μεταφοράς μεταξύ αυτών των κόμβων.

Εδώ η Ελλάδα έχει ένα ακόμη πλεονέκτημα: Η ίδια η πολιτική υποδομή μπορεί να αποτελέσει μέρος της στρατιωτικής ανθεκτικότητας. Τούνελ, υπόγειοι χώροι, βιομηχανικές εγκαταστάσεις και άλλες υποδομές μπορούν, όπου είναι τεχνικά και νομικά εφικτό, να ενταχθούν σε έναν σχεδιασμό διπλής χρήσης. Το ζητούμενο δεν είναι να στρατιωτικοποιηθεί κάθε υπόγεια εγκατάσταση, αλλά να υπάρχει από πριν σχέδιο για το ποια υποδομή μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί σε συνθήκες μαζικής προσβολής.

Η τρίτη διάσταση αφορά την ίδια τη δύναμη ελιγμού. Οι ελληνικές ταξιαρχίες δεν θα μπορούν πάντοτε να βασίζονται στην κίνηση και την παραμονή τους στην επιφάνεια, χωρίς σημαντικό κίνδυνο. Η διασπορά, οι εναλλακτικές θέσεις, τα προστατευμένα σημεία διοίκησης και οι υπόγειες υποδομές μπορούν να λειτουργήσουν ως “άγκυρες” από τις οποίες οι μονάδες θα αναπτύσσονται, θα ανασυγκροτούνται και θα ανεφοδιάζονται.

Αυτό, όμως, απαιτεί αλλαγή νοοτροπίας. Η υπογειοποίηση δεν είναι απλώς έργο μηχανικού. Είναι επιχειρησιακή ικανότητα. Χρειάζεται δόγμα, εκπαίδευση, μηχανικούς, γεωτεχνική τεχνογνωσία, συστήματα εξαερισμού και ηλεκτροδότησης, προστατευμένες επικοινωνίες, αισθητήρες και, κυρίως, σχέδιο για το πώς λειτουργεί μια μονάδα όταν οι κύριες εγκαταστάσεις της έχουν πληγεί.

Αλλαγή νοοτροπίας

Τέλος, υπάρχει μια βιομηχανική διάσταση που συχνά παραβλέπεται. Η Ελλάδα διαθέτει κατασκευαστικές, μεταλλουργικές, ενεργειακές και τεχνολογικές επιχειρήσεις που θα μπορούσαν να συμμετάσχουν σε ένα τέτοιο πρόγραμμα. Η ανάπτυξη τυποποιημένων αρθρωτών κατασκευών, προστατευμένων κόμβων επικοινωνιών, συστημάτων ηλεκτροδότησης και εξαερισμού και αισθητήρων για υπόγειους χώρους, θα μπορούσε να δημιουργήσει μια νέα εγχώρια αμυντική και πολιτική αγορά.

Το βασικό μάθημα, επομένως, δεν είναι ότι “ο πόλεμος επιστρέφει κάτω από τη γη”. Είναι ότι η επιβιωσιμότητα της δύναμης δεν μπορεί πλέον να εξαρτάται αποκλειστικά από το τι συμβαίνει στην επιφάνεια. Για την Ελλάδα, η υπογειοποίηση θα μπορούσε να αποτελέσει μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής διασποράς, παραπλάνησης και ανθεκτικότητας, σχεδιασμένης για έναν αντίπαλο που διαθέτει μαζική επιτήρηση και όπλα ακριβείας.

Το ζητούμενο δεν είναι να κρυφτεί ολόκληρος ο στρατός κάτω από το έδαφος, αλλά να διασφαλιστεί ότι η διοίκηση, οι επικοινωνίες, η εφοδιαστική και ένα μέρος της μαχητικής ισχύος να μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί όταν η επιφάνεια γίνει υπερβολικά επικίνδυνη.

Την ίδια στιγμή η Washington Post, επικαλούμενη ανώνυμες πηγές, αναφέρει ότι ανώτατοι Αμερικανοί στρατιωτικοί αξιωματούχοι προειδοποίησαν τον υπουργό Πολέμου Πιτ Χέγκσεθ ότι μια παρατεταμένη και γενικευμένη εκστρατεία εναντίον του Ιράν είναι μη βιώσιμη, επιβαρύνει τη στρατιωτική ετοιμότητα των ΗΠΑ, και υπονομεύει την ικανότητα του στρατού να ανταποκριθεί σε άλλες απειλές ανά τον κόσμο. Το δημοσίευμα αναφέρει ότι η προειδοποίηση διατυπώθηκε από τους αρχηγούς του Στρατού Ξηράς, του Ναυτικού και της Αεροπορίας, μαζί με άλλους ανώτατους αξιωματικούς, σε έγγραφο της 14ης Αυγούστου που παρουσιάστηκε στον υπουργό.

Από την κλιμάκωση των εχθροπραξιών με το Ιράν, η Κεντρική Διοίκηση των ΗΠΑ (CENTCOM) έχει διατηρήσει πάνω από 50.000 στρατιώτες σε υψηλή ετοιμότητα σε όλη την περιοχή εν μέσω της πιθανότητας ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ να διατάξει πρόσθετα πλήγματα. Βασικά στοιχεία της στρατιωτικής διάταξης αναμένεται να παραμείνουν σταθμευμένα στη Μέση Ανατολή τουλάχιστον έως τα τέλη Σεπτεμβρίου, ενώ ορισμένες εξειδικευμένες μονάδες προβλέπεται να επιχειρούν στο θέατρο επιχειρήσεων έως και το 2027.

Περιφερειακοί διοικητές και ανώτατοι αξιωματικοί του Ναυτικού έχουν εκφράσει έντονη εσωτερική διαφωνία για την παράταση των αποστολών στο εξωτερικό για την εκστρατεία κατά του Ιράν, αν και παραμένουν έτοιμοι να εκτελέσουν τις προεδρικές διαταγές. Ο Αρχηγός Ναυτικών Επιχειρήσεων, Ναύαρχος Ντάριλ Κοντλ, φέρεται να εξέδωσε την πιο έντονη προειδοποίηση, προειδοποιώντας ότι το Ναυτικό δεν μπορεί να διατηρήσει επ’ αόριστον τον τρέχοντα επιχειρησιακό του ρυθμό για την υποστήριξη της εκστρατείας – ειδικά ελλείψει καθορισμένης στρατηγικής εξόδου ή ημερομηνίας λήξης.

Ο Κοντλ επισήμανε ότι μόλις το ένα τέταρτο περίπου των αντιτορπιλικών κατευθυνόμενων πυραύλων του Ναυτικού βρίσκεται αυτή τη στιγμή σε τεχνική και υλική κατάσταση που επιτρέπει την ενεργό επιχειρησιακή ανάπτυξη. Αξιωματούχος της άμυνας, εξοικειωμένος με τη στρατηγική αξιολόγηση δήλωσε στην εφημερίδα πως η γενική εκτίμηση στη στρατιωτική ηγεσία είναι πως η εκστρατεία αποδείχθηκε «υπερβολικά επιβαρυντική για πάρα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα» έπειτα από σχεδόν έξι μήνες έντονων επιχειρήσεων κατά ιρανικών στόχων.

Το Πεντάγωνο αρνήθηκε να σχολιάσει τις συγκεκριμένες λεπτομέρειες του απόρρητου υπομνήματος, δηλώνοντας ότι οι αποφάσεις σχετικά με τη θέση των δυνάμεων, την κλίμακα ανάπτυξης και τη διάρκεια της επιχείρησης βαθμονομούνται συνεχώς με βάση τις αξιολογήσεις απειλών, τις προεδρικές προτεραιότητες και την καθοδήγηση από την ανώτερη στρατιωτική ηγεσία.

Τραμπ, Βενεζουέλα και στρατηγικά αποθέματα

Στο άλλο μεγάλο μέτωπο, μετά την επισημοποίηση της… αρπαγής του πετρελαίου της Βενεζουέλας από τις ΗΠΑ, ο Ντόναλντ Τραμπ έσπευσε σήμερα να αποκαλύψει το ποια θα είναι η πρώτη του κίνηση. Ειδικότερα, όπως ανέφερε σε ανάρτησή του στην πλατφόρμα του Truth Social, με το πετρέλαιο από τη Βενεζουέλα θα αναπληρώσει τα Στρατηγικά Αποθέματα Πετρελαίου των ΗΠΑ, τα οποία, όπως υποστήριξε, ο προκάτοχός του, Τζο Μπάιντεν, άφησε να αδειάσουν.

«Είναι ένα δώρο από τη Βενεζουέλα προς το λαό των Ηνωμένων Πολιτειών», τόνισε ο Ντόναλντ Τραμπ, επισημαίνοντας ότι η διαδικασία «αναπλήρωσης» θα ξεκινήσει σύντομα. Τα αμερικανικά στρατηγικά πετρελαϊκά αποθέματα έχουν μειωθεί απότομα τα τελευταία χρόνια, για να αντιμετωπιστούν τόσο οι παγκόσμιες διαταραχές εφοδιασμού, όσο και οι υψηλές τιμές των καυσίμων, λόγω της έκρυθμης κατάστασης στη Μέση Ανατολή, με τον πόλεμο στον Περσικό.

Δεν είναι σαφές, πάντως, το πόσο γρήγορα η συμφωνία με τη Βενεζουέλα μπορεί να παράσχει πετρέλαιο για τα συγκεκριμένα αποθέματα ή να προσφέρει οποιοδήποτε βραχυπρόθεσμο όφελος στους Αμερικανούς. Πάντως η Ντέλσι Ροντρίγκες, υπηρεσιακή πρόεδρος της Βενεζουέλας, υπερασπίστηκε την «ιστορική» συμφωνία ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και το Καράκας για το πετρέλαιο, διαβεβαιώνοντας εν μέσω τεταμένης ατμόσφαιρας και επικρίσεων ότι η Βενεζουέλα θα διατηρήσει την ιδιοκτησία και την κυριαρχία στις πετρελαιοπηγές της που πρόκειται να εκμεταλλευτούν αμερικανικές εταιρείες.

Εννιά μήνες μετά την ανατροπή του Νικολάς Μαδούρο από τον αμερικανικό στρατό, η συμφωνία που ανακοινώθηκε την Παρασκευή προβλέπει ότι οι ΗΠΑ θα εκμεταλλευτούν μεγάλο μέρος των γιγαντιαίων αποθεμάτων αργού της χώρας με αντάλλαγμα επενδύσεις· η σύναψή της προκάλεσε ανάμικτες αντιδράσεις, επικρίσεις κι ελπίδες πως η χώρα οδεύει σε οικονομική ανάκαμψη. Μιλώντας για τη «μεγαλύτερη πετρελαϊκή συμφωνία στην ιστορία», ο Τραμπ ανακοίνωσε ότι οι ΗΠΑ αποκτούν τον «έλεγχο» 65 δισεκατομμυρίων βαρελιών από τα αποθέματα πετρελαίου της χώρας της Λατινικής Αμερικής.

Ενώ η απουσία λεπτομερειών για τη συμφωνία μέχρι στιγμής έχει πυροδοτήσει έντονη φημολογία και σεναριολογία, με κάποιους να αναφέρονται σε ετεροβαρή αν όχι επαχθή συμφωνία που ευνοεί την Ουάσιγκτον σε βάρος του Καράκας, η υπηρεσιακή πρόεδρος θέλησε να καθησυχάσει. «Ένα πράγμα πρέπει να είναι απόλυτα σαφές: η Βενεζουέλα διατηρεί την ιδιοκτησία και την κυριαρχία των πόρων της», είπε η Ροντρίγκες , η οποία κυβερνά υπό έντονη αμερικανική πίεση, κατά τη διάρκεια ομιλίας της που αναμεταδόθηκε από τη δημόσια τηλεόραση.

Αμερικανική επιρροή

Η συμφωνία, συνέχισε, θα φέρει «κεφάλαιο, τεχνολογία και επιχειρησιακή δυνατότητα για να υποστηριχτεί η ανάκαμψη στρατηγικής βιομηχανίας που επλήγη σκληρά από τις κυρώσεις», ωφελώντας τον πληθυσμό της Βενεζουέλας ευρύτερα. Η κυβέρνηση υπολογίζει πως η χώρα θα έχει έσοδα 209 δισεκατομμυρίων δολαρίων τα 25 χρόνια που θα διαρκέσει η συμφωνία. Η κ. Ροδρίγκες τόνισε πως η χώρα της Λατινικής Αμερικής, χάρη σε φόρους και άδειες, θα βάζει στο δημόσιο ταμείο «σχεδόν 19 δολάρια» με κάθε βαρέλι που θα πωλείται.

Η συμφωνία θορύβησε υποστηρικτές της κυβέρνησης και του λεγόμενου τσαβισμού, ιδίως για την ολοένα πιο καθοριστική αμερικανική επιρροή στη λήψη αποφάσεων για τις υποθέσεις της Βενεζουέλας. «Δεν ξέρουμε ποιος θα ωφεληθεί», αν θα είναι «η Βενεζουέλα ή αυτοί» (σ.σ. οι ΗΠΑ), είπε χαρακτηριστικά στο Γαλλικό Πρακτορείο ο Χεσούς Σαλασάρ, 68χρονος εργαζόμενος σε ιδιωτική εταιρεία ασφαλείας.

«Έχω τις αμφιβολίες μου, αλλά πρέπει να περιμένουμε να δούμε». Τους τελευταίους μήνες, καθ’ υπαγόρευση της Ουάσιγκτον, η κυβέρνηση της κ. Ροδρίγκες προώθησε μεταρρυθμίσεις ανοίγοντας στο ιδιωτικό κεφάλαιο, εντός και εκτός χώρας, τους τομείς του πετρελαίου, του αερίου, των μεταλλείων και των ορυχείων, που παρέμεναν υπό αυστηρό κρατικό έλεγχο για δεκαετίες. Παράλληλα, οι ΗΠΑ χαλάρωσαν κυρώσεις στον πετρελαϊκό τομέα της Βενεζουέλας που είχαν επιβληθεί την εποχή του Νικολάς Μαδούρο.

Η παραγωγή πετρελαίου αυξήθηκε κατά 30% μεταξύ Ιανουαρίου και Ιουλίου και πλησιάζει πλέον σήμερα τα 1,2 εκατ. βαρέλια την ημέρα. Παραμένει ωστόσο πολύ μακριά από τα 3 εκατ. βαρέλια την ημέρα όπου βρισκόταν στις αρχές του αιώνα. Εκατομμύρια που ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας, ελπίζουν ότι η συμφωνία θα μπορούσε να φέρει επιτάχυνση της οικονομικής ανάκαμψης.

Συμφωνία για το πετρέλαιο: Οι αντιδράσεις

Την ίδια στιγμή η αδιαφάνεια της σύμβασης και της διαπραγμάτευσής της —με αυτά τα αστρονομικά ποσά, αλλά χωρίς γνωστούς όρους— έχει προκαλέσει έναν χείμαρρο αντιδράσεων, στην πλειονότητά τους αρνητικών, εντός και εκτός Βενεζουέλας. Η κυριαρχία, η ξένη παρέμβαση και η νομιμότητα μιας συμφωνίας που δεσμεύει το μέλλον των μεγαλύτερων πλουτοπαραγωγικών πηγών της χώρας βρέθηκαν ξαφνικά στο επίκεντρο της συζήτησης.

Η ανακοίνωση φαίνεται να σηματοδότησε ένα πριν και ένα μετά στην αντίληψη που έχουν οι Βενεζουελάνοι για τις Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες, στα μάτια πολλών, κινδυνεύουν να περάσουν από τον ρόλο του σωτήρα που θα έβαζε τέλος στην τυραννία σε εκείνον του εκμεταλλευτή των πόρων που ενισχύει το τσαβιστικό καθεστώς. «Επιμένω ότι, μετά τις 3 Ιανουαρίου, ο πρόεδρος Τραμπ θεωρούνταν ήρωας από τη μεγάλη πλειονότητα των Βενεζουελάνων και από μεγάλο μέρος των Λατινοαμερικανών», έγραψε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ο Εμανουέλ Ρινκόν, ένας από τους πιο δραστήριους influencers υπέρ της Μαρία Κορίνα Ματσάδο αλλά και υπέρ των υπερφιλελεύθερων πολιτικών του Τραμπ.

«Αυτή η εικόνα έχει αλλάξει δραματικά τους τελευταίους μήνες και ο τρόπος με τον οποίο διαχειρίστηκαν αυτή τη συμφωνία μόνο θα επιδεινώσει την κατάσταση», είπε. Η απογοήτευση αφορά τον δημοκρατικό χώρο, αλλά και εμφανή τμήματα του τσαβισμού, που είναι δυσαρεστημένα με την πολιτική ηγεσία της Ροντρίγκες και τις συνεχείς παραχωρήσεις της προς τον Λευκό Οίκο.

Και σε δεύτερο επίπεδο, αν και όχι λιγότερο σημαντικό, εντείνονται οι επικρίσεις για τον ρόλο που —σύμφωνα με δημοσίευμα του Bloomberg— φέρεται να έπαιξε σε αυτή τη συμφωνία ο Βενεζουελάνος επιχειρηματίας Αλεσάντρο Μπετανκούρ, σε βάρος του οποίου διεξάγονται έρευνες στην Ελβετία και την Ισπανία για φερόμενη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες που συνδέεται με την κρατική PDVSA. Παρά τις αμφισβητήσεις που τον ακολουθούν εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία, ο Μπετανκούρ έχει αναδειχθεί σε βασικό παράγοντα στις διαπραγματεύσεις μεταξύ Ουάσινγκτον και Μιραφλόρες.

Η ευνοϊκή μεταχείριση που λαμβάνει από τον Λευκό Οίκο έφτασε στο σημείο υψηλόβαθμοι Αμερικανοί αξιωματούχοι να παρέμβουν για να χαλαρώσουν τους περιορισμούς μετακίνησης που αντιμετωπίζει εξαιτίας της δικαστικής του υπόθεσης στην Ελβετία και οι οποίοι τον κρατούσαν περιορισμένο στις δύο επαύλεις του στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπως αποκάλυψε αυτή την Πέμπτη η «Ουάσινγκτον Ποστ». Τον χρειάζονταν ελεύθερο για να ξεμπλοκάρουν τις επιχειρηματικές του δραστηριότητες.

Οι πρώτοι που αντέδρασαν με λιγότερο συναισθηματικά επιχειρήματα ήταν οι οικονομολόγοι. Ορισμένοι άρχισαν να κάνουν υπολογισμούς και να διερωτώνται για τα δικαιώματα εκμετάλλευσης και τα οφέλη που θα λάβουν τα κρατικά ταμεία της Βενεζουέλας από αυτή την κολοσσιαία επιχειρηματική συμφωνία. «Δεν γνωρίζουμε τίποτα για τους πραγματικούς όρους της συμφωνίας, και αυτό από μόνο του αποτελεί πρόβλημα», σχολιάζει ο Φρανσίσκο Ροντρίγκες, Βενεζουελάνος οικονομολόγος και ακαδημαϊκός.

«Μια περίοδος 100 ετών λειτουργίας δεν έχει προηγούμενο στην πετρελαϊκή ιστορία της Βενεζουέλας: καμία τοπική παραχώρηση σε ξένους φορείς εκμετάλλευσης δεν ξεπέρασε τα 50 χρόνια». Και καταλήγει: «Τα λίγα που γνωρίζουμε δεν είναι ενθαρρυντικά: 209 δισεκατομμύρια δολάρια για 65 δισεκατομμύρια βαρέλια που προβλέπεται να εξορυχθούν ισοδυναμούν με 3,2 δολάρια ανά βαρέλι, λιγότερο από το 5% της τρέχουσας τιμής».

«Πρέπει να γνωρίζουμε τις λεπτομέρειες της συμφωνίας για να μπορέσουμε να την αξιολογήσουμε σωστά», προειδοποιεί ο Φρανσίσκο Μονάλντι, διευθυντής του Προγράμματος Ενέργειας για τη Λατινική Αμερική στο Κέντρο Ενεργειακών Μελετών του Ινστιτούτου Μπέικερ. «Όμως το ποσό των φόρων που ανακοινώθηκε από την προσωρινή κυβέρνηση είναι ασυνήθιστα χαμηλό. Και αν αυτό το ποσό είναι σε ονομαστικούς όρους, σε παρούσα αξία πρόκειται για ένα ασήμαντο ποσό. Η έλλειψη διαφάνειας με την οποία διαχειρίζονται την πετρελαϊκή πολιτική είναι εξαιρετικά ανησυχητική…», έγραψε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Η αντιπολίτευση 

Στον κύκλο της αντιπολιτευόμενης Μαρίας Κορίνα Ματσάδο, η απόφαση επίσης δεν έγινε δεκτή καλά, όχι τόσο εξαιτίας της ίδιας της συμφωνίας, αλλά εξαιτίας του τρόπου και της στήριξης που παρέχει στη Ροντρίγκες. Ο Χουάν Πάμπλο Γκουανίπα, σύμμαχος της Ματσάδο, ήταν ένας από τους λίγους που προσπάθησαν να ισορροπήσουν την απογοήτευση με μια πιο πραγματιστική προσέγγιση απέναντι σε αυτό που παρουσιάζεται ως μια βροχή δισεκατομμυρίων για τους Βενεζουελάνους: «Η χώρα μας δεν θα μπορέσει να ανακάμψει αν αφήσουμε τα τεράστια αποθέματά μας στο υπέδαφος. Πρέπει να τα εκμεταλλευτούμε, να τους προσδώσουμε αξία και να τα πουλήσουμε».

Η νομιμότητα μιας από τις υπογραφές —εκείνης της κυβέρνησης της Ροντρίγκες— αυτής της υποτιθέμενης συμφωνίας αποτελεί μέρος όσων πυροδοτούν τη συζήτηση. «Ντροπιαστικό», ξέσπασε στο X ο Βενεζουελάνος οικονομολόγος Ρικάρντο Χάουσμαν. «Υπουργέ Μάρκο Ρούμπιο: μόλις χάσατε όλη την εμπιστοσύνη που είχαν ποτέ οι Βενεζουελάνοι σε εσάς και αυτό θα σας ακολουθεί. Επιλέξατε να προωθήσετε μια αρπαγή περιουσιακών στοιχείων, μια αντισυνταγματική συμφωνία με μια παράνομη και καταπιεστική κυβέρνηση, αντί να χρησιμοποιήσετε την ηγετική θέση των Ηνωμένων Πολιτειών για να αποκαταστήσετε πρώτα τη συνταγματική τάξη και τη δημοκρατία και στη συνέχεια να διαπραγματευτείτε με μια νόμιμη κυβέρνηση που θα μπορούσε να αναλάβει αξιόπιστες μακροπρόθεσμες δεσμεύσεις», του προσάπτει, αναφερόμενος στον Ρούμπιο, ο οποίος πανηγύρισε για τη συμφωνία που ανακοίνωσε ο προϊστάμενός του.

«Εκείνη [η Ροντρίγκες] δεν έχει τη νομιμοποίηση ούτε τη συνταγματική εξουσία για να δεσμεύσει τη Βενεζουέλα σε μια τέτοια συμφωνία. Οι Βενεζουελάνοι δεν θα σεβαστούν αυτή την παράνομη συμφωνία και καμία μεγάλη αμερικανική πετρελαϊκή εταιρεία δεν θα την πάρει στα σοβαρά, επειδή γνωρίζουν ότι δεν θα διαρκέσει».

Ο υποστράτηγος Μανουέλ Σαλβαδόρ Κεβέδο Φερνάντες, ο οποίος διετέλεσε υπουργός Πετρελαίου και πρόεδρος της PDVSA μεταξύ Νοεμβρίου 2017 και Απριλίου 2020, στράφηκε επίσης εναντίον της συμφωνίας. «Αν είναι τόσο καλή, γιατί δεν την ανακοίνωσε η δική μας κυβέρνηση;» διερωτήθηκε στο X. «Αχχχ, η σημασιολογική αντιστροφή πρέπει να δουλεύει στο φουλ… Αύριο θα βγουν και θα πουν ότι θα είναι το απόλυτο καλύτερο για τη χώρα… Το Ντουμπάι της Καραϊβικής, λοιπόν! Μας περνάνε για βλάκες. Και μας φτύνουν και κατάμουτρα! Ντροπιαστικό»!

Όταν μπήκε μαζί με αστυνομικούς για να γίνει έλεγχος στο χώρο, μέσα στο διαμέρισμα ήταν 6 άνθρωποι. Οι αστυνομικοί ανέβηκαν στην κατοικία, όπου διαπίστωσαν ότι διέμεναν έξι άτομα: Ένας 43χρονος Έλληνας με την 28χρονη Γερμανίδα σύζυγό του, τρία ανήλικα παιδιά- μία 15χρονη και δύο αγόρια ηλικίας 12 και 9 ετών- καθώς και ένας 26χρονος από το Αφγανιστάν, ο οποίος δήλωσε ότι ήταν σύντροφος της 15χρονης, που μάλιστα, σύμφωνα με δημοσιεύματα είναι και έγκυος! Ο 43χρονος, ο 26χρονος και η 15χρονη προσήχθησαν αρχικά στο Αστυνομικό Τμήμα της περιοχής, καθώς στην κατοχή τους εντοπίστηκαν μικροποσότητες ναρκωτικών.

Οι αστυνομικοί μέσα στο διαμέρισμα βρήκαν μεταξύ άλλων και μία βαλίτσα. Όταν την άνοιξαν, πάγωσε το αίμα τους. Μέσα στη βαλίτσα ήταν ένα δοχείο και μέσα σε αυτό, ένα νεκρό βρέφος! Όταν οι αστυνομικοί ζήτησαν εξηγήσεις, η Γερμανίδα εκείνη φέρεται να υποστήριξε ότι επρόκειτο για δικό της παιδί, το οποίο είχε χάσει, και ότι έκτοτε διατηρούσε τη σορό του στην κατάψυξη.

Φρίκη στην Κυψέλη

Ως προς τον χρόνο θανάτου του βρέφους, φέρεται να έδωσε διαφορετικές εκδοχές, αναφέροντας αρχικά ότι είχε πεθάνει πριν από ένα έως δύο χρόνια και στη συνέχεια ότι ο θάνατός του είχε συμβεί πριν από περίπου οκτώ μήνες. Οι αστυνομικοί ερευνούν τώρα, τις ακριβείς συνθήκες που βρέθηκε εκεί το νεκρό μωρό, αλλά τα τα αίτια του θανάτου του.

Πριν μερικά χρόνια στην Κυψέλη είχε αποκαλυφθεί ένα έγκλημα-σοκ, όπου μία “μητέρα” γνώρισε ότι ο 33χρονος Πολωνός σύντροφος της είχε βουλώσει το στόμα του 7χρονου παιδιού της επειδή έκλαιγε με μονωτική ταινία, το άφησε να πεθάνει και έκρυψε το πτώμα του σε μία εργαλειοθήκη στην βεράντα, εν γνώση της ίδιας του της “μητέρας”, η οποία απέκρυψε το φρικτό έγκλημα. Οι αστυνομικοί είχαν εντοπίσει τα οστά του μικρού παιδιού. Ο 33χρονος Πολωνός αυτοκτόνησε στην φυλακή…

Κεντρικό εύρημα της μελέτης είναι ότι δεν φαίνεται να υπάρχει ένας καθολικά ισχύων και σταθερός συσχετισμός μεταξύ του οξυγονικού περιεχομένου του αίματος που ανιχνεύεται μέσω MRI και της πραγματικής νευρωνικής δραστηριότητας. Με άλλα λόγια, ένα ισχυρότερο σήμα fMRI δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι οι νευρώνες μιας συγκεκριμένης εγκεφαλικής περιοχής παρουσιάζουν αυξημένη δραστηριότητα.

Ερευνητές από το Τεχνικό Πανεπιστήμιο του Μονάχου (TUM) και το Πανεπιστήμιο Friedrich-Alexander του Erlangen-Nürnberg (FAU) διαπίστωσαν ότι σε περίπου 40% (σαράντα τοις εκατό) των περιπτώσεων, η αύξηση του σήματος fMRI συνδεόταν, αντιθέτως προς τα μέχρι τούδε παραδεκτά, με μειωμένη εγκεφαλική δραστηριότητα. Παράλληλα, εντόπισαν περιοχές του εγκεφάλου στις οποίες η νευρωνική δραστηριότητα ήταν αυξημένη, ενώ το αντίστοιχο σήμα της fMRI παρουσίαζε μείωση.

Αυτό το εύρημα έρχεται σε αντίθεση με μια μακροχρόνια παραδοχή στη νευροεπιστήμη, ότι δηλαδή, όταν αυξάνεται η δραστηριότητα των νευρώνων, αυξάνεται αντίστοιχα και η τοπική αιμάτωση του εγκεφάλου, προκειμένου να καλυφθούν οι αυξημένες ανάγκες σε οξυγόνο. Η πρώτη συγγραφέας της εν λόγω μελέτης, Dr. Samira Epp, επισημαίνει ότι, πλέον, αυτή η παραδοχή δεν φαίνεται να ισχύει καθολικά.

Η νευροεπιστήμη αντιμετωπίζει πρόβλημα αξιοπιστίας

Η σημασία του αποτελέσματος είναι ιδιαιτέρως μεγάλη, καθώς δεκάδες χιλιάδες μελέτες fMRI παγκοσμίως έχουν βασιστεί, άμεσα ή έμμεσα, στην υπόθεση ότι ένα αυξημένο σήμα fMRI αποτελεί ένδειξη αυξημένης νευρωνικής δραστηριότητας. Συνεπώς, τα νέα ευρήματα δεν αμφισβητούν απλώς μια επιμέρους τεχνική ερμηνεία, αλλά εγείρουν το ενδεχόμενο ότι ορισμένα, και μάλιστα πολλά, αποτελέσματα προηγούμενων ερευνών χρήζουν επανεξέτασης και, σε κάποιες περιπτώσεις, οδηγούν ακόμα και σε αντίστροφα συμπεράσματα από εκείνα που είχαν αρχικώς διατυπωθεί.

Κατ’ αποτέλεσμα, η fMRI δεν μετρά άμεσα τη δραστηριότητα των νευρώνων. Καταγράφει αιμοδυναμικές και οξυγονικές μεταβολές που θεωρείται ότι συνδέονται με τη νευρωνική λειτουργία. Η νέα μελέτη υποδεικνύει ότι η σχέση μεταξύ αυτών των δύο επιπέδων —της αιμοδυναμικής απόκρισης και της νευρωνικής δραστηριότητας— μπορεί να είναι πολύ πιο πολύπλοκη, μεταβαλλόμενη, και ενίοτε αντίστροφη απ’ όσο υπέθετε το μέχρι τούδε κυρίαρχο μοντέλο.

Τα προβλήματα δεν τελειώνουν εδώ. Το 2026, μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Scientific Reports (έδειξε ότι η μεροληψία που σχετίζεται με τον τύπο και τον κατασκευαστή του σαρωτή (scanner-related bias) αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις στις πολυκεντρικές μελέτες νευροαπεικόνισης, καθώς οι διαφορές στον εξοπλισμό, στις παραμέτρους λήψης, και στα χαρακτηριστικά των διαφορετικών συστημάτων MRI μπορούν να επηρεάσουν τα παραγόμενα δεδομένα, ανεξάρτητα από τις πραγματικές βιολογικές διαφορές μεταξύ των εξεταζόμενων ατόμων.

Συγκεκριμένα, σε αυτό το άρθρο, μια ομάδα επιστημόνων (L. Butry, J. Thomä, J. Forsting, κ.ά.) μελετά την εξής ερώτηση: αν οι διαφορές που παρατηρούνται στη συνδεσιμότητα του εγκεφάλου αντανακλούν πράγματι βιολογική/νευροφυσιολογική διαφοροποίηση ή αν ένα μέρος τους οφείλεται απλώς στο ποιος σαρωτής και ποιο πρωτόκολλο χρησιμοποιήθηκαν για τη μέτρηση. Συμπεραίνουν ότι η χρήση διαφορετικών σαρωτών και διαφορετικών πρωτοκόλλων επηρεάζουν τα αποτελέσματα, και μάλιστα σε πολύ σημαντικό βαθμό. Αυτό είναι πολύ σημαντικό πρόβλημα, διότι δεν πρέπει τα αποτελέσματα μιας νευροεπιστημονικής έρευνας να φθάνουν να εξαρτώνται από το αν ερωτούμε, λ.χ., τη Siemens ή τη Philips.

Καριέρα και εντυπωσιασμός

Σε επιστημολογικό-μεθοδολογικό επίπεδο, η εγκυρότητα χιλιάδων δημοσιεύσεων στο πεδίο της νευροεπιστήμης αμφισβητείται και κρίνεται επανεξεταστέα για έναν ακόμα λόγο. Το 2026, στο περιοδικό Nature Neuroscience, μια ομάδα επιστημόνων (M. P. van den Heuvel, L. Libedinsky, S. Quiroz Monnens, κ.ά.) δημοσίευσε μια μελέτη στην οποία ερεύνησε και αξιολόγησε τα μεθοδολογικά θεμέλια της χαρτογράφησης των εγκεφαλικών δικτύων που σχετίζονται με βλάβες. Ο όρος lesion network mapping (LNM) αναφέρεται σε μια μεθοδολογική προσέγγιση της νευροεπιστήμης, κατά την οποία μια εστιακή εγκεφαλική βλάβη δεν εξετάζεται μόνο ως τοπική αλλοίωση, αλλά ως σημείο που εντάσσεται σε ένα ευρύτερο λειτουργικό δίκτυο του εγκεφάλου.

Οι εν λόγω επιστήμονες ερεύνησαν περισσότερες από εκατό περιπτώσεις νευρολογικών και ψυχιατρικών προβλημάτων, και διαπίστωσαν ότι πολλά δίκτυα βλαβών που υποτίθεται ότι συνδέονται με συγκεκριμένες νόσους μοιάζουν πολύ μεταξύ τους ανεξαρτήτως των ειδικών εγκεφαλικών διαταραχών. Συμπεραίνουν ότι ένα σημαντικό ποσοστό των δικτύων που προκύπτουν μέσω της μεθόδου Lesion Network Mapping (LNM) δεν είναι ειδικά ή μοναδικά για την υπό μελέτη διαταραχή και, ως εκ τούτου, ενδέχεται να μην αντανακλούν με ακρίβεια πραγματικά βιολογικά εγκεφαλικά δίκτυα.

Στην πράξη, η μέθοδος LNM φαίνεται να συλλαμβάνει μόνο έναν περιορισμένο αριθμό παραμέτρων, οι οποίες περιγράφουν κυρίως τα γενικά και ευρείας κλίμακας χαρακτηριστικά του αρχικού πίνακα συνδεσιμότητας που χρησιμοποιείται ως είσοδος. Αντιθέτως, η ικανότητά της να εντοπίζει λεπτές, ειδικές και ενδεχομένως παθοφυσιολογικά σημαντικές ιδιότητες που χαρακτηρίζουν μια συγκεκριμένη νευρολογική ή ψυχιατρική διαταραχή είναι περιορισμένη.

Χιλιάδες δημοσιεύματα που αφορούν στη νευροεπιστήμη, τόσο στο πλαίσιο της ακαδημαϊκής κοινότητας όσο και στο πλαίσιο των ΜΜΕ, αγνοούν τα προβλήματα που σχετίζονται με τη συλλογή δεδομένων, την ερμηνεία μετρήσεων, και την ανάλυση. Και συνεχίζουν να αγνοούν αυτά τα προβλήματα για όσον χρόνο μπορούν να ξεφεύγουν από την επιστημολογία και να εντυπωσιάζουν τα ακροατήριά τους και τους αναγνώστες τους, αλλά και να κτίζουν καριέρες χωρίς την απαιτούμενη επιστημολογική αυστηρότητα και σοβαρότητα.

Το νερό άρχισε να εισέρχεται στο καταμαράν από την πλώρη και σε απόσταση μόλις λίγων χιλιομέτρων από την ακτή. Αν και ο καπετάνιος φέρεται να προσπάθησε να επιστρέψει στο λιμάνι της κατεχόμενης Κερύνειας, η κατάσταση επιδεινώθηκε. Το σκάφος πήρε μεγάλη κλίση και αναποδογύρισε, ενώ οι επιβάτες πάλευαν για να διασωθούν.

Με βάση τα μέχρι στιγμής στοιχεία, τουλάχιστον οκτώ άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, ενώ, σύμφωνα με τον τον λεγόμενο «υπουργό Μεταφορών» του ψευδοκράτους, Ερχάν Αρικλί, 17 άτομα εξακολουθούν να αγνοούνται. Παράλληλα, 243 επιβάτες έχουν διασωθεί.

Μαρτυρίες για το ναυάγιο

Ένας επιβάτης, ο Ιμπραήμ Κανμπολάτ, ανέφερε ότι όταν το πλήρωμα ενημερώθηκε ότι στο πλοίο έμπαιναν νερά, η απάντηση που έδωσε ήταν: «Είμαστε συνηθισμένοι, αυτό είναι φυσιολογικό». Σύμφωνα με την Cumhuriyet, ο επιβάτης περιέγραψε ως εξής τα όσα έγιναν: «Άρχισε να εισέρχεται πολύ νερό. Τελικά, έσπασε ένα σημείο στο πλάι. Καθόμουν στην άκρη του παραθύρου. Το πλοίο άρχισε αμέσως να γέρνει. Ο υπάλληλος πήγε στο πίσω μέρος και μετά είπε: “Όλοι να τρέξουν προς τα πίσω”. Δεν έδωσε σωσίβιο σε κανέναν. Ο καθένας γλίτωσε με τις δικές του δυνάμεις».

Ο Κανμπολάτ, ανέφερε ότι διασώθηκε από ιδιωτικό σκάφος. Ωστόσο, το πλήρωμα του καταμαράν, όπως είπε, ήταν Πακιστανοί και δεν καταλάβαιναν τους επιβάτες. «Το πλοίο άρχισε να γέρνει. Τα τζάμια είχαν ήδη σπάσει. Πλέον ούτε εμείς ξέρουμε τι συνέβη. Δηλαδή, είμαστε σε κατάσταση σοκ αυτή τη στιγμή», ανέφερε. Παράλληλα, κατήγγειλε ότι τα μέλη του πληρώματος δεν μοίρασαν σωσίβια, αν και στους επιβάτες υπήρχαν παιδιά, αλλά και άνθρωποι που δεν ήξεραν να κολυμπούν.

Υπό κράτηση ο καπετάνιος και άλλοι επτά

Οι κατοχικές αρχές έχουν θέσει υπό κράτηση τον καπετάνιο κι άλλα επτά πρόσωπα, στο πλαίσιο της έρευνας για τα αίτια του δυστυχήματος. Στα βίντεο που δημοσιεύθηκαν σε τουρκοκυπριακά μέσα ενημέρωσης, διακρίνονται επιβάτες να βρίσκονται πάνω στο αναποδογυρισμένο σκάφος και να περιμένουν βοήθεια, ενώ άλλοι φαίνεται πως αναγκάστηκαν να πέσουν στη θάλασσα όταν το νερό άρχισε να κατακλύζει το εσωτερικό του πλοίου.

Το ταχύπλοο επιβατηγό της εταιρείας Filo Denizcilik απέπλευσε λίγο μετά το μεσημέρι από το τουριστικό λιμάνι της Κερύνειας και, ενώ βρισκόταν μερικά χιλιόμετρα από την ακτή, άρχισε να παίρνει νερά από την πλώρη. Σύμφωνα με τις έως τώρα πληροφορίες, ο πλοίαρχος επιχείρησε να επιστρέψει στο λιμάνι, χωρίς όμως να τα καταφέρει. Το σκάφος πήρε γρήγορα κλίση και τελικά ανατράπηκε.

Ο λεγόμενος «υπουργός Δημοσίων Έργων και Μεταφορών» των κατεχομένων Ερχάν Αρικλί, ο οποίος είναι ένας εκ των καταζητουμένων για την δολοφονία του Τάσου Ισαάκ, ανέφερε ότι το πλοίο άρχισε να παίρνει νερά ενώ βρισκόταν περίπου τέσσερα ναυτικά μίλια από την ακτή. Άλλες τοπικές πηγές τοποθετούν το σημείο της ανατροπής κοντά στην περιοχή Diana Beach, περίπου δυόμισι χιλιόμετρα από την Κερύνεια. Η ακριβής θέση αναμένεται να αποσαφηνιστεί μετά την ολοκλήρωση της επιχείρησης.

Στην επιχείρηση και ιδιωτικά σκάφη

Στο σημείο κινητοποιήθηκαν αρχικά τρία σκάφη της τουρκοκυπριακής ακτοφυλακής και τουλάχιστον τρία ιδιωτικά σκάφη. Στην επιχείρηση συμμετέχουν επίσης αλιευτικά και άλλα παραπλέοντα πλοία, ενώ τουρκικά μέσα ενημέρωσης μεταδίδουν ότι ζητήθηκε συνδρομή από μονάδες της τουρκικής ακτοφυλακής στη Μερσίνη και την Αττάλεια.

Ασθενοφόρα, “αστυνομικές” δυνάμεις και σωστικά συνεργεία συγκεντρώθηκαν στο λιμάνι της Κερύνειας για την υποδοχή όσων μεταφέρονται στη στεριά. Το λεγόμενο «υπουργείο Υγείας» των κατεχομένων ανακοίνωσε ότι έχουν τεθεί σε ετοιμότητα κρατικά και ιδιωτικά νοσηλευτήρια, ενώ έχει κινητοποιηθεί επιπλέον υγειονομικό προσωπικό.

Άγνωστη ακόμη η αιτία

Η αιτία εισροής υδάτων παραμένει άγνωστη. Το περιστατικό σημειώθηκε ενώ ολόκληρη η Κύπρος επηρεάζεται από έντονα καιρικά φαινόμενα και ισχυρούς ανέμους. Ωστόσο, δεν υπάρχει ακόμη επίσημη διαπίστωση ότι η ανατροπή προκλήθηκε από την κακοκαιρία.

Σύμφωνα με διεθνείς βάσεις δεδομένων πλοίων, το Filo Jet είναι ταχύπλοο επιβατηγό μήκους περίπου 40,5 μέτρων και πλάτους 10,4 μέτρων, το οποίο κατασκευάστηκε το 2000. Εκτελούσε τακτικά το δρομολόγιο Κερύνεια – Τασουτζού, με χρόνο ταξιδιού περίπου δύο ώρες. Η κατάσταση του σκάφους, οι συνθήκες υπό τις οποίες επετράπη ο απόπλους και η αιτία της εισροής υδάτων αναμένεται να αποτελέσουν αντικείμενο έρευνας.

Θλίψη για το ναυάγιο από την Κύπρο

Τη θλίψη του για το ναυτικό δυστύχημα εξέφρασε ο Κύπριος κυβερνητικός εκπρόσωπος Κωνσταντίνος Λετυμπιώτης, σημειώνοντας ότι η Κύπρος είναι έτοιμη να βοηθήσει στις προσπάθειες εντοπισμού και διάσωσης.

«Με βαθιά θλίψη και αγωνία παρακολουθούμε τις εξελίξεις μετά τη βύθιση σκάφους ανοικτά της Κερύνειας. Η σκέψη μας είναι με όσους έχασαν τη ζωή τους, με τους τραυματίες, με όλους όσοι βιώνουν αυτή την τραγωδία και με τις οικογένειές τους, σε αυτές τις εξαιρετικά δύσκολες ώρες. Η Κυπριακή Δημοκρατία, από την πρώτη στιγμή, δήλωσε την πλήρη ετοιμότητά της να συνδράμει άμεσα στις προσπάθειες εντοπισμού και διάσωσης, διαθέτοντας κάθε αναγκαίο μέσο. Σε μια τέτοια στιγμή, η προστασία της ανθρώπινης ζωής βρίσκεται πάνω από όλα», αναφέρει σε ανάρτξησή του στο Χ.

Ετοιμότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας να βοηθήσει 

Σύμφωνα με την εφημερίδα “Φιλελεύθερος”, από την πρώτη στιγμή η Κυπριακή Δημοκρατία, μέσω του Κέντρου Συντονισμού Έρευνας και Διάσωσης (ΚΣΕΔ), δήλωσε ετοιμότητα να συνδράμει άμεσα στην επιχείρηση έρευνας και διάσωσης, με αποκλειστική προτεραιότητα την προστασία της ανθρώπινης ζωής. Το ΚΣΕΔ επικοινώνησε με την ειρηνευτική δύναμη του ΟΗΕ, ΟΥΝΦΙΚΥΠ, ζητώντας να μεταφερθεί προς την τουρκοκυπριακή πλευρά ότι η Κυπριακή Δημοκρατία είναι έτοιμη, εφόσον χρειαστεί, ακόμη και να αναλάβει την επιχείρηση με τα διαθέσιμα αεροναυτικά μέσα έρευνας και διάσωσης.

Επίσης ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης, μέσω του Ελληνοκύπριου διαπραγματευτή, ζήτησε να υπάρξει επικοινωνία με τον Τουρκοκύπριο ηγέτη, ακριβώς για να καταστεί σαφής η ετοιμότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας να παράσχει κάθε δυνατή συνδρομή. Η θέση της κυβέρνησης, όπως σημειώνουν αρμόδιες πηγές, στον “Φιλελεύθερο” είναι ξεκάθαρη: «Όταν βρίσκονται ανθρώπινες ζωές σε κίνδυνο, συμβάλλουμε με κάθε διαθέσιμο μέσο. Η Κυπριακή Δημοκρατία διαθέτει τα μέσα, την επιχειρησιακή δυνατότητα και, κυρίως, την ετοιμότητα να συνδράμει άμεσα».

Συλλυπητήρια για το ναυάγιο από την τουρκική ηγεσία

Τα συλλυπητήρια της τουρκικής ηγεσίας για το ναυάγιο εξέφρασε ο αντιπρόεδρος της Τουρκίας Τζεβντέτ Γιλμάζ, σημειώνοντας ότι θα πρέπει να διασωθούν οι επιβάτες και το πλήρωμα. Ο Τούρκος αντιπρόεδρος Τζεβντέτ Γιλμάζ σημείωσε στο Χ ότι οι επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης συνεχίζονται και ότι προτεραιότητα παραμένει η διάσωση των επιβατών και του πληρώματος.

Παράλληλα, το τουρκικό υπουργείο Εσωτερικών ανακοίνωσε ότι έχει κινητοποιηθεί μεγάλος αριθμός πλωτών και εναέριων μέσων μετά την ενημέρωση για το περιστατικό με το επιβατηγό πλοίο FİLOJET, το οποίο εκτελούσε το δρομολόγιο από το λιμάνι της Κερύνειας προς το λιμάνι Τασουτζού της Μερσίνας.

Σύμφωνα με την ανακοίνωση του τουρκικού υπουργείου Εσωτερικών, στις 30 Αυγούστου 2026 το πλοίο, στο οποίο επέβαιναν 259 επιβάτες και 8 μέλη πληρώματος, άρχισε να παίρνει νερά περίπου τέσσερα ναυτικά μίλια ανοικτά του λιμανιού της Κερύνειας και αντιμετώπισε κίνδυνο βύθισης. Μετά τη λήψη του σήματος κινδύνου ξεκίνησαν στην περιοχή επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης. Το τουρκικό υπουργείο Εσωτερικών ανέφερε ότι για την επιχείρηση κινητοποιήθηκαν τέσσερα πλωτά μέσα από τα κατεχόμενα, καθώς και το επιβατηγό πλοίο AKGÜNLER 3. Από την Τουρκία στάλθηκαν επιπλέον πέντε πλωτά μέσα και δύο ελικόπτερα της Ακτοφυλακής.

Παράλληλα, σύμφωνα με την ίδια ανακοίνωση, το τουρκικό Πολεμικό Ναυτικό διέθεσε έξι πλοία για την υποστήριξη των επιχειρήσεων στην περιοχή. Το τουρκικό υπουργείο Εσωτερικών σημειώνει ότι οι εργασίες έρευνας και διάσωσης συνεχίζονται με προσεκτικό συντονισμό μεταξύ των αρμόδιων υπηρεσιών.

Και εδώ πρέπει να τεθεί το ερώτημα που αποφεύγουμε: Μπορούμε πραγματικά να συζητούμε για το δημογραφικό ανεξάρτητα από τη μακροχρόνια εξέλιξη των μεταναστευτικών ροών και από τον σημαντικό αριθμό ανθρώπων που έχουν ήδη παραμείνει, εγκατασταθεί και δημιουργήσει οικογένεια στη χώρα;

Η απάντηση, αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς, είναι όχι. Δεν μιλάμε μόνο για όσους φθάνουν σήμερα στις ακτές της Κρήτης ή στα σύνορα. Μιλάμε για το σωρευτικό αποτέλεσμα πολλών ετών. Για ανθρώπους που ήρθαν, έμειναν, απέκτησαν νόμιμη παραμονή ή διεθνή προστασία, εργάστηκαν, δημιούργησαν οικογένειες και έφεραν στον κόσμο μια νέα γενιά. Και σε αυτούς προστίθενται όσοι φθάνουν σήμερα και όσοι θα παραμείνουν αύριο.

Η δημογραφία δεν είναι φωτογραφία της στιγμής. Είναι κίνηση στον χρόνο. Και όταν δύο πληθυσμιακές ομάδες ακολουθούν διαφορετικές δημογραφικές τάσεις, η σύνθεση μιας χώρας μεταβάλλεται. Αυτό δεν είναι σύνθημα, ούτε θεωρία συνωμοσίας. Είναι το αυτονόητο αποτέλεσμα της δημογραφικής δυναμικής.

Από τη μία πλευρά, ο ελληνικός πληθυσμός γερνάει, γεννά λιγότερα παιδιά και χάνει ένα μέρος των νέων του προς το εξωτερικό. Από την άλλη, σημαντικό μέρος του πληθυσμού που προέρχεται από μεταναστευτικές ροές βρίσκεται σε νεότερες ηλικίες, βρίσκεται δηλαδή σε διαφορετική φάση του δημογραφικού κύκλου και, αναλόγως των κοινωνικών και οικογενειακών συνθηκών, μπορεί να παρουσιάζει διαφορετική οικογενειακή και αναπαραγωγική δυναμική.

Αναγνώριση και όχι δαιμονοποίηση

Δεν χρειάζεται να δαιμονοποιήσουμε κανέναν για να αναγνωρίσουμε αυτή την πραγματικότητα. Αλλά χρειάζεται να σταματήσουμε να τη σιωπούμε. Το ζήτημα δεν είναι αν ο άνθρωπος που έρχεται στην Ελλάδα έχει ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Αυτό είναι αδιαπραγμάτευτο. Το ζήτημα είναι ποια θα είναι η δημογραφική Ελλάδα σε είκοσι ή τριάντα χρόνια, αν ο ελληνικός πληθυσμός συνεχίσει να συρρικνώνεται και να γερνά, ενώ παράλληλα συνεχίζεται η σωρευτική παραμονή και ανανέωση πληθυσμών που προέρχονται από μεταναστευτικές ροές στη Ελλάδα.

Δεν είναι δυνατόν να απαντήσουμε υπεύθυνα χωρίς στοιχεία, αναλυτικές καταγραφές και σοβαρές δημογραφικές προβολές. Και ακριβώς γι’ αυτό η χώρα χρειάζεται να μετρά, να γνωρίζει και να σχεδιάζει: Πόσοι άνθρωποι παραμένουν, ποια είναι η ηλικιακή τους σύνθεση, πόσοι δημιουργούν οικογένεια, πόσοι νέοι εισέρχονται κάθε χρόνο, πόσοι επιστρέφουν ή μετακινούνται αλλού και πώς μεταβάλλονται οι τοπικές κοινωνίες. Αυτά δεν είναι ερωτήματα ρατσισμού. Είναι ερωτήματα δημογραφικού σχεδιασμού. Και ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι η Ελλάδα μέχρι σήμερα αντιμετωπίζει το δημογραφικό και το μεταναστευτικό σαν δύο διαφορετικούς φακέλους.

Ο ένας αφορά τις γεννήσεις, την οικογένεια και τους ηλικιωμένους. Ο άλλος τα σύνορα, τις δομές, το άσυλο και τις μεταφορές ανθρώπων από τη μία περιοχή στην άλλη. Όμως η πραγματικότητα δεν λειτουργεί με υπουργικούς φακέλους. Οι δύο εξελίξεις συναντώνται μέσα στην ίδια χώρα, στις ίδιες πόλεις, στα ίδια νησιά, στα ίδια σχολεία, στην ίδια αγορά εργασίας και στον ίδιο δημογραφικό χρόνο.

Η Ελλάδα δεν μπορεί να θεωρεί το δημογραφικό υπαρξιακό πρόβλημα και ταυτόχρονα να μην εξετάζει τη μακροχρόνια επίδραση της μεταναστευτικής πραγματικότητας στη συνολική πληθυσμιακή της εξέλιξη. Αυτό δεν σημαίνει ότι η μετανάστευση είναι από μόνη της η αιτία της ελληνικής δημογραφικής κρίσης. Οι αιτίες βρίσκονται βαθύτερα: Στην οικονομική ανασφάλεια, στην αδυναμία των νέων να αποκτήσουν κατοικία, στην εργασιακή αβεβαιότητα, στο κόστος ανατροφής των παιδιών, στη φυγή νέων στο εξωτερικό, στην εγκατάλειψη της περιφέρειας και στην έλλειψη μιας σταθερής πολιτικής που να επιτρέπει στις νέες γενιές να δημιουργήσουν οικογένεια.

Η ουσία της ανησυχίας

Αλλά ακριβώς επειδή το δημογραφικό πρόβλημα είναι τόσο βαθύ, δεν επιτρέπεται να προσθέτουμε σε αυτό μια δεύτερη εξέλιξη χωρίς να εξετάζουμε το συνολικό αποτέλεσμα. Η μαζική ή ανεξέλεγκτη μετανάστευση δεν είναι δημογραφική πολιτική. Το να αυξάνεται ο αριθμός των κατοίκων μιας χώρας δεν σημαίνει αυτομάτως ότι λύνεται το πρόβλημα της δημογραφικής της συνέχειας.

Η δημογραφία δεν είναι μόνο αριθμός κεφαλών. Είναι ηλικιακή δομή, γενιές, οικογένειες, κοινωνική συνοχή, γεωγραφική κατανομή, παιδεία, εργασία και η δυνατότητα μιας κοινωνίας να αναπαράγει και να εξελίσσει τον ιστορικό της εαυτό. Και εδώ βρίσκεται η ουσία της ανησυχίας. Αν ο ελληνικός πληθυσμός συνεχίσει για δεκαετίες να έχει λιγότερες γεννήσεις, να γερνάει και να χάνει τους νέους του, ενώ παράλληλα η χώρα συνεχίζει να δέχεται και να διατηρεί σημαντικούς πληθυσμούς από άλλες χώρες, οι οποίοι είναι κατά μέσο όρο νεότεροι και ακολουθούν διαφορετική δημογραφική πορεία, τότε η μεταβολή δεν θα είναι στιγμιαία. Θα είναι σωρευτική.

Κάθε χρόνο θα προστίθεται στον προηγούμενο. Και κάθε νέα γενιά θα διαμορφώνει μια διαφορετική εικόνα από εκείνη της προηγούμενης. Το να επισημαίνουμε αυτή τη δυνατότητα δεν σημαίνει ότι μπορούμε να προφητεύσουμε με ακρίβεια ότι σε είκοσι ή τριάντα χρόνια θα έχει εξαφανιστεί ο ελληνικός λαός. Μια τόσο απόλυτη πρόβλεψη δεν μπορεί να σταθεί χωρίς συγκεκριμένα μοντέλα και δημογραφικά δεδομένα.

Μπορούμε όμως να πούμε κάτι πολιτικά και ιστορικά εξίσου σοβαρό: Αν η σημερινή δημογραφική καθοδική πορεία του ελληνικού πληθυσμού συνεχιστεί για δύο ή τρεις ακόμη δεκαετίες χωρίς ουσιαστική αναστροφή, και αν παράλληλα συνεχιστεί η σωρευτική εγκατάσταση και δημογραφική ανανέωση πληθυσμών διαφορετικής προέλευσης χωρίς συνολικό στρατηγικό σχεδιασμό, τότε η Ελλάδα θα υποστεί βαθιά μεταβολή της πληθυσμιακής της σύνθεσης και μιλάμε πράγματι για αφανισμό των Ελλήνων με την Ελλάδα να κατοικούν άλλοι, όχι πάντως Έλληνες.

Και όταν μια τέτοια μεταβολή συντελείται όχι ως αποτέλεσμα συνειδητής δημοκρατικής επιλογής και σχεδιασμού, αλλά ως συνέπεια αδράνειας, αποσπασματικών πολιτικών και διαχείρισης της στιγμής, τότε το πρόβλημα γίνεται βαθύτερο. Γιατί η αδράνεια είναι και αυτή πολιτική.

Καμπανάκι για το δημογραφικό 

Η χώρα σήμερα φαίνεται συχνά να έχει μάθει να διαχειρίζεται το επείγον. Μεταφέρουμε ανθρώπους από την Κρήτη σε άλλες περιοχές. Δημιουργούμε ή επεκτείνουμε δομές. Απορροφούμε ευρωπαϊκά κονδύλια. Αντιδρούμε κάθε φορά σε μια νέα κρίση. Αλλά το μεγάλο ερώτημα παραμένει: ποιο είναι το μακροχρόνιο σχέδιο; Πού βρίσκεται η ενιαία εικόνα που να συνδέει τη φύλαξη των συνόρων, τη νόμιμη μετανάστευση, το άσυλο, τις επιστροφές, την κοινωνική συνοχή και τη δημογραφική εξέλιξη της χώρας;

Δεν μπορεί η Ευρώπη να αντιμετωπίζει την Ελλάδα απλώς ως πύλη εισόδου και η Ελλάδα να αρκείται στον ρόλο του διαχειριστή ροών. Η χρηματοδότηση δεν είναι από μόνη της λύση. Η απορρόφηση κονδυλίων δεν είναι αποτέλεσμα. Και η μεταφορά του προβλήματος από το ένα νησί στο άλλο δεν είναι στρατηγική. Το μεγαλύτερο λάθος θα ήταν να στραφεί η ελληνική κοινωνία εναντίον ανθρώπων επειδή αυτοί είναι ξένοι. Αυτό δεν είναι, ούτε δίκαιο ούτε δημοκρατικό. Αλλά εξίσου μεγάλο λάθος είναι να θεωρήσουμε ότι μια χώρα δεν έχει δικαίωμα να συζητά τη δημογραφική της συνέχεια.

Ο κίνδυνος

Κάθε κοινωνία έχει το δικαίωμα – και η Ελλάδα έχει ίσως μεγαλύτερη ανάγκη από ποτέ – να αναρωτηθεί αν οι σημερινές τάσεις οδηγούν εκεί όπου θέλει να πάει. Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι μόνο ο άνθρωπος που έρχεται. Το πραγματικό πρόβλημα είναι ένα κράτος που δεν φαίνεται να έχει συνολική απάντηση στο πόσοι έρχονται, πόσοι μένουν, με ποιους όρους παραμένουν, πώς εξελίσσονται δημογραφικά οι πληθυσμοί της χώρας και ποιο θα είναι το αποτέλεσμα μετά από μία ή δύο γενιές σε αυτή τη χώρα.

Και πάνω απ’ όλα, είναι ένα κράτος που ακόμη δεν έχει καταφέρει να δώσει στους δικούς του νέους ανθρώπους έναν αρκετά ισχυρό λόγο να μείνουν, να εργαστούν, να δημιουργήσουν οικογένεια και να αποκτήσουν παιδιά. Εδώ βρίσκεται, ίσως, η μεγαλύτερη τραγωδία: να συζητούμε διαρκώς για το πώς θα διαχειριστούμε όσους έρχονται, αλλά όχι με την ίδια αποφασιστικότητα για το πώς θα κρατήσουμε ζωντανή τη δημογραφική βάση αυτού του τόπου, ημών των ιδίων. Δεν είναι ζήτημα φόβου απέναντι στον άλλον. Είναι ζήτημα ευθύνης απέναντι στον εαυτό μας.

Η Ελλάδα δεν κινδυνεύει να χάσει το μέλλον της μόνο επειδή υπάρχουν άνθρωποι διαφορετικής καταγωγής μέσα στα σύνορά της. Κινδυνεύει, όμως, αν αποδεχθεί ως φυσική και αναπόφευκτη τη διαρκή συρρίκνωση του ελληνικού πληθυσμού και αν αρνηθεί να εξετάσει όλες τις παραμέτρους που, μαζί, διαμορφώνουν τη δημογραφική της εξέλιξη σε συσχέτισή με τις ροές μεταναστών που καταφθάνουν και παραμένουν εδώ, στη χώρα αυτή.

Ένας λαός δεν χρειάζεται να εξαφανιστεί σε μία ημέρα για να αποδυναμωθεί η δημογραφική του συνέχεια. Η μεταβολή μπορεί να είναι αργή: Μια γενιά λιγότερη από την προηγούμενη, ένα χωριό που αδειάζει, ένα σχολείο που κλείνει, ένα νέο ζευγάρι που αποφασίζει ότι δεν μπορεί να κάνει παιδί, ένας νέος που φεύγει και δεν επιστρέφει, και χρόνος που περνά. Έτσι συντελούνται οι μεγάλες μεταβολές: Όχι πάντοτε με θόρυβο, αλλά συχνά μέσα από μια αθόρυβη συσσώρευση εξελίξεων, μέχρι τη στιγμή που η κοινωνία αντιλαμβάνεται ότι αυτό που κάποτε θεωρούσε προσωρινό έχει γίνει η νέα πραγματικότητα.

Αυτόν τον κίνδυνο πρέπει να κοιτάξουμε κατάματα. Όχι για να καλλιεργήσουμε φόβο. Όχι για να αναζητήσουμε εχθρούς. Αλλά για να μην επιτρέψουμε στην αδράνεια και στην πολιτική που ζήσαμε μέχρι τώρα να αποφασίσει για λογαριασμό μας και να μας στείλει στα αζήτητα της Ιστορίας. Γιατί το ερώτημα δεν είναι αν η Ελλάδα θα αλλάξει. Ήδη αλλάζει. Το ερώτημα είναι αν θα γνωρίζει προς τα πού πηγαίνει και αν θα έχει τη βούληση να υπερασπιστεί τη δημογραφική συνέχεια, τη συνοχή και τη ζωντάνια της κοινωνίας της το Λαό και το Έθνος τούτο με την παμπάλαια Ιστορία και πολιτισμό.

Η Ελλάδα δεν πρέπει να συνηθίσει τη συρρίκνωσή της. Γιατί ό,τι ένας λαός συνηθίζει να χάνει, κινδυνεύει κάποτε να το θεωρήσει φυσικό. Και τότε ίσως το μεγαλύτερο μέρος της απώλειας να έχει ήδη συντελεστεί.

Είναι η αφετηρία του δεύτερου αιώνα. Άλλωστε, λίγες επιχειρήσεις στην Ελλάδα μπορούν να πουν ότι συμπλήρωσαν έναν αιώνα ζωής παραμένοντας όχι απλώς ενεργές, αλλά βαθιά συνδεδεμένες με την ταυτότητα του τόπου τους. Για εκατό χρόνια, το ζαχαροπλαστείο “Παπαπαρασκευάς” στην Ξάνθη παράγει γλυκά, συνοδεύει χαρούμενες στιγμές, δημιουργεί αναμνήσεις και λειτουργεί ως σημείο αναφοράς για γενιές Ξανθιωτών.

Όλα ξεκινάνε από τη Μικρασιατική Καταστροφή το 1922. Η πολυμελής οικογένεια του παπά Παρασκευά ή Παπαπαρασκευά όπως έμεινε στην ιστορία, καταφθάνει από τις 40 Εκκλησιές στην Ξάνθη με την ανταλλαγή πληθυσμών. Ένας από τους γιους της, ο 17χρονος πρόσφυγας Γεώργιος πιάνει δουλειά στο ονομαστό ζαχαροπλαστείο Στογιαννίδη για να μάθει μια τέχνη και να βγάλει τα προς το ζην.

Ο νεαρός είναι ανήσυχος και εργατικός. Σύντομα κάνει όνειρα για να ανοίξει το δικό του ζαχαροπλαστείο και να μεγαλουργήσει. Τέσσερα χρόνια μετά, το 1926, ανοίγει το πρώτο του κατάστημα. Είναι μόλις 21 ετών και το κεφάλι του είναι γεμάτο ιδέες. Αρχικά, το κατάστημα λεγόταν “Το Γαλλικόν” και διέθετε τραπεζάκια, όπου οι πελάτες μπορούσαν να καθίσουν και να απολαύσουν το γλυκό τους. Η Ξάνθη των αρχών του 20ού αιώνα ήταν μια πλούσια καπνούπολη, με εμπόρους από πολλές ευρωπαϊκές χώρες να περνούν από την πόλη. Οι γαλλικού τύπου πάστες και τα εκλεκτά γλυκά θεωρούνταν κάτι ιδιαίτερα εκλεπτυσμένο για την εποχή.

Πρώτος, σκέφτεται να τυποποιήσει το πιο γνωστό παραδοσιακό γλυκό της πατρίδας του, το περίφημο σαραγλί – που μέχρι τότε φτιαχνόταν μόνο στα νοικοκυριά – και τώρα για πρώτη φορά ξεκινά να πωλείται σε κατάστημα. Χορταστικό, με μπόλικα ψιλοτριμμένα καρύδια σε ρολό από τραγανό, χειροποίητο φύλλο και σιροπιασμένο όσο πρέπει για να μη λιγώνει.

Και το όνομα αυτής… καριόκα

Φανταστείτε τον νεαρό Γεώργιο, στο ζαχαροπλαστείο: Το πρωί να πουλάει τα γλυκά του και να εξυπηρετεί τους θαμώνες και το βράδυ να κατεβάζει τα στόρια και να πειραματίζεται σε νέες συνταγές μέχρι το ξημέρωμα. Η σοκολάτα ή τσοκολάτα όπως την έλεγαν παλιά, ήταν ένα από τα υλικά που αγαπούσε. Έψαχνε να βρει έναν τρόπο να φτιάξει τη δική του ρετσέτα σοκολάτας. Και να την συνδυάσει με βελούδινο παντεσπάνι και τραγανά πεντανόστιμα καρύδια Ξάνθης. Τα πειράματα και οι συνταγές συνεχίζονταν για καιρό μέχρι που στο τέλος το πέτυχε.

Έκοψε σε κομμάτια ολόφρεσκο καρπό καρυδιού, τον ανακάτεψε στο δικό του μείγμα σοκολατένιας κρέμας, το τύλιξε σε μια στρώση ολόφρεσκου παντεσπανιού, το έκοψε σε σχήμα μισοφέγγαρου και σφράγισε την φρεσκάδα σε περίβλημα τραγανής σκούρας σοκολάτας. Ευχαριστημένος από την δημιουργία του, τη βάφτισε. “Και το όνομα αυτής Καριόκα” είπε – εμπνευσμένος από το σοκολατί χρώμα των κατοίκων του Ρίο Ντε Τζανέιρο, των Καριόκας.

Δεν θα μάθουμε ποτέ αν εκείνη τη στιγμή κατάλαβε το μέγεθος της επιτυχίας της καριόκας του και το αποτύπωμα που θα άφηνε στην ιστορία. Το νέο γλυκό άρεσε πολύ στους Ξανθιώτες και σύντομα ξεπέρασε τα σύνορα της πόλης και της χώρας. Για την ιστορία, ο Αριστοτέλης Ωνάσης παράγγελνε γλυκά για τη Μαρία Κάλλας και ο Παβαρότι καριόκες που αποστέλλονταν αεροπορικώς.

Το γλυκό του Γεωργίου βρήκε μιμητές και σύντομα η καριόκα έγινε ένα από τα must κάθε σύγχρονου ζαχαροπλαστείου σε όλη την Ελλάδα. Αυτή είναι η συνεισφορά του Γεωργίου Παπαπαρασκευά στην ιστορία της ελληνικής ζαχαροπλαστικής. Και παρόλο που η Καριόκα Παπαπαρασκευά δεν πατενταρίστηκε ποτέ, συνεχίζει να είναι το σημείο αναφοράς, η πιο διάσημη καριόκα στην Ελλάδα.

Έναν αιώνα μετά…

Η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι η διατήρηση της φήμης του ονόματος, αλλά της ποιότητας που το συνοδεύει. “Η επιμονή στις καλές πρώτες ύλες είναι το DNA του Παπαπαρασκευά”, τονίζει η σημερινή γενιά. Η επιχείρηση εξακολουθεί να παρασκευάζει το δικό της βούτυρο, να χρησιμοποιεί φρέσκο γάλα και αυγά και να επιμένει σε διαδικασίες που απαιτούν περισσότερο χρόνο και μεγαλύτερο κόστος. Η απόφαση είναι συνειδητή. Το ζαχαροπλαστείο Παπαπαρασκευά λειτουργεί σαν θεματοφύλακας της παραδοσιακής ζαχαροπλαστικής.

Οι συνταγές του Παπαπαρασκευά τηρούνται ακόμα και σήμερα κατά γράμμα χωρίς να αλλάξει ούτε γραμμάριο. Η καριόκα, το σαραγλί και οι δημιουργίες του Παπαπαρασκευά με τα κλασικά ονόματα – κασετίνα, χιονούλα, μπαντέμ, ροδίνια, νουγκά, σεκέρ παρέ – δεν θα δώσουν ποτέ τη θέση τους σε μοδάτα γλυκά της εποχής που προκαλούν φρενίτιδα πωλήσεων.

Καινοτομία σε μια επιχείρηση εκατό ετών

Οι συνταγές παραμένουν αναλλοίωτες, στις αποθήκες υπάρχουν ακόμα τα σκεύη, τα ταψιά, τις κουτάλες και τα μαχαίρια του Γεωργίου Παπαπαρασκευά που φυλάγονται ως πολύτιμα κειμήλια της ιστορίας, στο εργαστήριο, οι μηχανές είναι ρυθμισμένες σε οκάδες, για να μείνουν οι συνταγές ακριβώς όπως τις ήθελε ο εμπνευστής τους. Όμως, η τεχνολογία έχει βρει τη θέση της στις διαδικασίες που διευκολύνουν την παραγωγή χωρίς να αλλοιώνουν το αποτέλεσμα, όπως το μηχάνημα για το τύλιγμα της καριόκας, που μέχρι πρόσφατα τυλίγονταν με το χέρι.

Το μεγάλο στοίχημα για το μέλλον δεν είναι μόνο να διατηρηθούν οι παραδοσιακές συνταγές, αλλά και να βρεθούν νέοι άνθρωποι με διάθεση να συνεχίσουν αυτή τη φιλοσοφία. Το εργαστήριο λειτουργεί σύμφωνα με όλα τα σύγχρονα πρότυπα ασφάλειας τροφίμων και διαθέτει τις απαραίτητες πιστοποιήσεις ποιότητας. Η εταιρία μεγαλώνει σε σταθερές βάσεις. Το νέο εργαστήριο στο Πετροχώρι διαθέτει μηχανήματα τελευταίας τεχνολογίας.

Η αναζήτηση άριστων πρώτων υλών γίνεται με ακόμα μεγαλύτερη επιμέλεια χάρη στους προηγμένους ποιοτικούς ελέγχους. Ένα νέο κατάστημα ανοίγει στη Γλυφάδα για να μπορέσουν περισσότεροι φίλοι να γεύονται καθημερινά τις δημιουργίες Παπαπαρασκευά και το site κάνει εύκολη κάθε παραγγελία από οπουδήποτε στην Ελλάδα.

Ο Παπαπαρασκευάς εξελίσσεται χωρίς να απομακρύνεται από την ταυτότητά του: γλυκά αυθεντικά, χωρίς εφήμερες τάσεις, με την ίδια αφοσίωση στην ποιότητα, στις πρώτες ύλες και στη χειροποίητη τέχνη. Τα 100 χρόνια Παπαπαρασκευάς είναι μια ιστορία μνήμης, ανθρώπων και αυθεντικής γεύσης. Μια ιστορία που ξεκίνησε στην Ξάνθη και συνεχίζει να γράφεται, με την ίδια αγάπη, την ίδια συνέπεια και την ίδια πίστη που την έκαναν να αντέξει στον χρόνο.

Σε συνεργασία με το womanidol

Διευθύνσεις καταστημάτων Παπαπαρασκευά:
28ης Οκτωβρίου186, Ξάνθη
Ανδρέα Πανανδρέου 13, Γλυφάδα

Το “σκηνικό” του θαύματος

Επρόκειτο για ένα πεδινό χωριό, όχι κοντά στη θάλασσα, με εύφορο έδαφος, για οποιαδήποτε καλλιέργεια και με 300 (+) κατοίκους. Λίγες οικογένειες, είχαν δική τους γη, οπότε μερικοί ζούσαν στερημένα, αλλά ευπρεπώς! Θα μπορούσε το χωριό να χαρακτηριστεί, “προχωρημένο”, αφού είχε: διτάξιο σχολείο με δύο δασκάλους, εκκλησία αφιερωμένη (ας πούμε, στην “Αγία Μαρίνα”), μόνιμο παπά, τσαγκάρη, φαναρτζή, μαραγκό-φερετροποιό, δυο εμπορικά μαγαζάκια με τα απολύτως απαραίτητα (το ένα με τηλέφωνο), 3-4 καφενεία, δύο πρακτικούς γιατρούς (νοσοκόμοι στο στρατό…) κι αρκετούς ειδικούς σε αγροτικές δουλειές.

Υπήρχε και μία πανέξυπνη μοδίστρα, αλλά και ειδική γιάτρισσα αφού: 1. Καθάριζε βουλωμένα αυτιά, από την “κυψέλη” (κερί), που μάζευαν. 2. “Έδενε” τον αφαλό που είχε “λυθεί” σ’ ένα άτομο και ένιωθε απίστευτη αδυναμία! 3. Έφτιαχνε αλοιφές για εγκαύματα και τραύματα 4. Το κορυφαίο της (μυστικό) φάρμακο ήταν για τη διάρροια, (μάλλον με “σίλφιο”). Το χωριό είχε και μερικούς μουσικούς για γιορτές, γλέντια και πανηγύρια!

Τα σπίτια, στο νότιο μέρος του χωριού, τελείωναν λίγα μέτρα πριν από ένα ποτάμι για το οποίο υπήρχε γεφύρι, ώστε να εξυπηρετείται ο δημόσιος δρόμος του χωριού. Περνώντας το γεφύρι (βγαίνοντας από το χωριό), υπήρχε ένα μικρό …πλάτωμα κι εκεί ήταν χτισμένο ένα παμπάλαιο μικρό πέτρινο χαμόσπιτο 3Χ4; μέτρα. Σ’ αυτό το πλάτωμα έστηναν τσαντίρι (για 2-3 μέρες) μερικοί Γύφτοι (με κεφαλαίο Γάμα, περικαλώ), οι οποίοι έφτιαχναν σιδερένια εργαλεία, άμα υπήρχε ανάγκη στο χωριό. Μετά, πήγαιναν στο καλό της Παναγίας. Σημαντικό είναι ότι το χωριό είχε κάμποσα αλώνια (20;). Τα μόνα αρνητικά ήταν ότι, δεν είχε ηλεκτρικό και ότι η μοναδική βρύση ήταν 300 μέτρα βόρεια από το κέντρο του χωριού!

Και εἷς ξενόφερτος

Κάποια μέρα, εμφανίστηκε στο χωριό ένας άγνωστος πενηντάρης, που τον άφησε ένα διερχόμενο φορτηγό κι ο οποίος κρατούσε μία βαλίτσα και μία θήκη με βιολί. Ζήτησε να δει τον πρόεδρο και τον παπά του χωριού. Τους είπε ότι επιθυμεί να μείνει στο χωριό τους, γιατί κουράστηκε να γυρίζει… Επίσης είπε, ότι εκτός από βιολί είχε και ειδικές ιατρικές γνώσεις, μέχρι και να φτιάχνει γύψο για σπασμένο χέρι ή πόδι… Επίσης, είχε τελειώσει το Γυμνάσιο και μπορούσε να γράψει για αναλφάβητους. Αλλά τα κατάφερνε και σε αγροτικές δουλειές.

Τούς εξήγησε, δείχνοντας την ταυτότητά του, ότι ήταν Σμυρνιός, που ήρθε πρόσφυγας το 1922, αλλά οι ατυχίες τον απόκαμαν, πέρασαν τα χρόνια και ζητάει κάποιο …απάγκιο. Δική του οικογένεια δεν έφτιαξε. Ο πρόεδρος κι ο παπάς τον καλοδεχτήκαν, του είπαν να επισκευάσει το πέτρινο χαμόσπιτο, μετά το γεφύρι και να μείνει εκεί. Την επόμενη Κυριακή στην εκκλησία, ο παπάς τον παρουσίασε στον κόσμο, μετά την λειτουργία και ανάφερε τα προσόντα του! Ο κόσμος τον συμπάθησε, μάλιστα κάποιοι του πρόσφεραν αντικείμενα που δεν χρειάζονταν, για να στήσει το τσαρδάκι του.

Ο “κρουνός” ανοίγει

Η ομορφότερη κοπέλα του χωριού, μία “νεράιδα”, ένας “άγγελος”, ήταν η Μαρίνα, που (σε μία πολύ δύσκολη στιγμή), πήρε το όνομα της Αγιά-Μαρίνας, της εκκλησίας του χωριού. Η μάνα της παιδεύτηκε πάρα πολύ στη γέννα της, επειδή το έμβρυο ήταν μεγάλο! Τι να βοηθήσει κι η γριά, με τις λαδωμένες παλάμες (Παναγία μου) που έκανε τη μαμή; Κάποια γειτόνισσα έφερε την εικόνα της αγίας Μαρίνας στο δωμάτιο της γέννας κι η ετοιμόγεννη παρακαλούσε την εικόνα να βγει γερό το παιδάκι της κι αν είναι κορίτσι να το πούνε Μαρίνα, αν είναι αγόρι, να το πούνε Μαρίνο!

Όσο μεγάλωνε η Μαρίνα, τόσο γοητευτική και χαριτωμένη γινόταν και την θαύμαζαν όλοι. Ήταν ένα “κράμα” από ομορφιά, σεμνότητα, αστραφτερά μάτια, γλυκύτητα, μαγεία και σοβαρότητα… Όμως, η οικογένειά της ήταν φτωχή, μάλιστα ο πατέρας της δεν μπορούσε να δουλέψει, γιατί ήταν ανάπηρος πολέμου με πατερίτσα στη μασχάλη. (Κάποιες φορές, πήγαινε ν’ αρμαθιάσει φύλλα καπνού, με πληρωμή συνήθως σε “είδος”…) Η μικρή σύνταξη αναπηρίας που έπαιρνε (700 δραχμές;), δεν αρκούσε και η γυναίκα του και τα δύο παιδιά του, πάλευαν με ένα μπαχτσεδάκι πίσω απ’ το σπίτι, στο οποίο έβαζαν εποχικά λαχανικά και πατάτες…

Την Μαρίνα, ερωτεύτηκε αγάλι-αγάλι, ο λεβέντης Γρηγόρης, ο μεγάλος γιος του κυρ-Ηλία, ενός απ’ τους εύπορους κατοίκους του χωριού. Ο Γρηγόρης δε μίλησε σε κανέναν, αλλά και δε μπορούσε να υποφέρει αυτό που ένιωθε. Επειδή ο πατέρας του είχε εργάτες για τις βαριές δουλειές, ο Γρηγόρης δε δούλευε σκληρά… Έτσι είχε την ευκαιρία να παρακολουθεί την Μαρίνα, όταν πήγαινε στη βρύση του χωριού και να σκάει “μύτη” μπροστά της, λέγοντας με κατεβασμένα μάτια “γεια σου Μαρίνα” και αυτή με τον ίδιο τρόπο, να απαντάει “γεια σου Γρηγόρη”… Αυτό, στο τέλος, έγινε ένα είδος άτυπου “συναπαντήματος” και μετά από καιρό, κάποιες φορές, η …συνάντηση γινόταν βράδυ στη βρύση, μέσα στα σκοτάδια, ενώ οι άλλοι κοιμόντουσαν.

Πάροδος, με τον “αστραπόπληχτο”

Χαρακτηριστική φιγούρα του χωριού, ήταν “ο Αργυράκης, ο κακοτυχημένος”, που έμοιαζε με όρθιο λείψανο αγίου, κοντούλης, με άγρια μαυριδερή όψη, που βάδιζε αργά και άγαρμπα. Είχε την ατυχία, στα 12(;) χρόνια του, να τον χτυπήσει αστραπή, εκεί που φύλαγε τα 4-5 ζώα τους! Κι επειδή είδε το φως της αστραπής κατάματα, αντιπαθούσε το φως της μέρας! Έτσι, κοιμότανε τη μέρα και γύριζε τη νύχτα παντού, σα φάντασμα!

Και κάποια φορά που πέρασε από τη βρύση του χωριού, είδε κάτω από το πλατάνι, μία νέα γυναίκα, γυμνή! Άρχισε να φωνάζει “ξωτικό, ξωτικό” κι έτρεξε προς το χωριό, να ξυπνήσει τον παπά. Έγινε μεγάλος ντόρος, ξύπνησε κόσμος, έγινε αγιασμός στο σκοτάδι: «ἵνα ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ πᾶν γόνυ κάμψῃ ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων». (Ε, ρε να ‘μουνα εκεί να λέω και τα δικά μου ξόρκια: “έξελθε κατηραμένον πνεύμα αλγοριθμικόν και Ευκλείδιον”). Κι όπως καταλάβατε, οι τρυφερές συναντήσεις της Μαρίνας και του Γρηγόρη, σταμάτησαν.

Σίγουρης “δράσης” μεδικαμέντο

Σε μερικές μέρες, σε κάποιο δείπνο της οικογένειας του Γρηγόρη και σε στιγμή που ο πατέρας είχε κέφια λόγω κρασιού, ο Γρηγόρης του είπε ότι αγαπάει ένα κορίτσι και θέλει να το παντρευτεί. Αλλά μόλις άκουσε (ο κυρ-Ηλίας) το όνομα του κοριτσιού, βγήκε απ’ τα ρούχα του κι είπε ορθά-κοφτά “θα παντρευτείς αυτήν που θέλω εγώ, αλλιώς να μην περιμένεις τίποτα από μένα”. Και συμπλήρωσε ότι, τα έχει συμφωνήσει με τον πατέρα της, στενό φίλο του από το στρατό. Μάλιστα έκανε και σχόλια για την Μαρίνα, ότι είναι φτωχή, δεν έχει …βρακί κι ο πατέρας της είναι ανάπηρος.

Ο Γρηγόρης, με εγκράτεια κληρονομημένη από τη μάνα του, δεν αντέδρασε στα σχόλια του αγριάνθρωπου πατέρα. Η Μαρίνα, απ’ την άλλη, άρχισε μέρα με τη μέρα, να χάνει τις δυνάμεις της, μέχρι που ελάχιστα μπορούσε να κινηθεί και να βοηθήσει την αγαπημένη της μάνα. Φυσικά πέρασαν από το σπίτι της οι δυο πρακτικοί γιατροί, αλλά και η μοδίστρα που σχεδόν κάθε μέρα έφερνε κάποιο μαντζούνι. Η Μαρίνα δεν καλυτέρευε. Ακόμα κι ένας κανονικός γιατρός που έτυχε να περάσει απ’ το χωριό, την είδε και απεφάνθη ότι πρέπει να πάει σε νοσοκομείο! Τότε ο πατέρας της, πρότεινε να φωνάξουν και τον ξενομερίτη. Πήγε τσούκου-τσούκου με την πατερίτσα του, τον είδε ο ξενομερίτης κι έτρεξε να τον βοηθήσει να φτάσει στο πέτρινο σπιτάκι. Αυτός έβγαλ’ από την τσέπη του ένα μικρό μπουκαλάκι με τσίπουρο και το ‘δωσε στον ξενομερίτη, γιατί ντρεπόταν να πάει με άδεια χέρια

Με δάκρυα, του διηγήθηκε την κατάσταση της κόρης του και για να του δείξει περισσότερο τον πόνο της καρδιάς του, ακουμπούσε τον καρπό του χεριού του, ενόσω του μίλαγε. Αυτός τον ρώτησε διάφορα για το κορίτσι κι ο πατέρας απαντούσε με λεπτομέρειες για τον χαρακτήρα της κόρης του. Μετά, του είπε να πάνε να τη δει. Έγινε η επίσκεψη κι ο ξενομερίτης είπε στους γονείς, ότι έχει δει πολλά τέτοια δυσάρεστα στην προσφυγιά και τα ονομάζει “βάσανα βαθειάς ψυχής”. Επίσης, να μη στεναχωριούνται, γιατί όλα θα περάσουν.

Τα δάκρια του ανάπηρου πατέρα ήταν αυτή τη φορά δάκρυα χαράς. Τους είπε να την πηγαίνουν μέρα παρά μέρα στο καλύβι του, για να μιλάει μαζί της. Κι έτσι έγινε, αυτός μιλούσε με το κορίτσι μέσα και από απόσταση, ο δε γονιός καθόταν απέξω, δίπλα στην ανοιχτή πόρτα κι άκουγε μόνο ψιθύρους. Η Μαρίνα άρχισε να καλυτερεύει, χωρίς μαντζούνια, να περπατάει, να κάνει δουλειές και δεν την συνόδευε πλέον κανένας στον ξενομερίτη. Μάλιστα άρχισε να πηγαίνει στην εκκλησία και εκεί διαπίστωσε πόσο την αγαπούσε ο κόσμος αφού την αγκάλιαζαν και τη ρωτούσαν για την υγεία της. Αυτή έλεγε “Δεν ξέρω, είμαι μπερδεμένη μέσα μου”.

Το σαλβάρι του Κιορόγλου

Και έτσι ήρθε η 17η Ιουλίου, της Αγίας Μαρίνας, που γιόρταζε η εκκλησία του χωριού και στήθηκε πανηγύρι. Ο ξενομερίτης δεν συμμετείχε με το βιολί του, γιατί δεν ήθελε να μοιραστεί σε “ένα κομμάτι παραπάνω”, η αμοιβή των μουσικών! Έτσι, περίμενε την Μαρίνα να μιλήσουν και μόλις τελείωσαν κι έφυγε το κορίτσι, άρχισε να ετοιμάζεται για να πάει στο πανηγύρι. Η Μαρίνα πέρασε μπροστά από το ‘κόνισμα και είδε μία γριά που προσευχόταν. Την ρώτησε ποια ήταν – κι η γριά είπε ότι ήταν η αγία Μαρίνα και είναι δυσαρεστημένη που δεν ανάβουν κάθε μέρα το καντήλι της… Είπε κι άλλα, όπως “να παντρευτεί τον Γρηγόρη – και γρήγορα”. Έτρεξε στην πλατεία, σαν τρελή, η Μαρίνα, φωνάζοντας τι είχε δει και ακούσει.

Το πανηγύρι σταμάτησε αμέσως κι ο κόσμος τράβηξε για το ‘κόνισμα, με πρώτους-πρώτους τον παπά και τον ψάλτη (με θυμιατό, κεριά και πετραχήλι)… Αλλά εκεί δεν ήταν καμία γριά. Το κορίτσι επέμενε ότι την είδε και μίλησαν! Μάλιστα το επιβεβαίωσε και ο ξενομερίτης, ο οποίος είπε “ναι την είδα να κουβεντιάζει με μία άγνωστη γριά στο ‘κόνισμα”. Το ίδιο είπε κι ο πιο φτωχός του χωριού που έμενε στο τέλος του οικισμού δίπλα στο ποτάμι κι απέναντι απ’ το ‘κόνισμα. Ήταν σπίτι του, γιατί δεν είχε λεφτά για το πανηγύρι και τα είδε όλα…

Όταν η Μαρίνα ξαναείπε ότι η αγία Μαρίνα της είπε να παντρευτεί τον Γρηγόρη γιατί αγαπιούνται, ο κυρ-Ηλίας “άναψε”, οπότε ο παπάς μπήκε στη μέση και είπε “πρώτα να κάνουμε μία δέηση την Αγία”. Μετά εξήγησε στον κόσμο ότι αυτό είναι ένα “θαύμα” και πρέπει να γίνει το θέλημα της αγίας Μαρίνας! Τότε βγήκε μπροστά ο Γρηγόρης και είπε στον κόσμο και στον πατέρα του ότι φοβάται και προτιμάει ν’ ακούσει την αγία Μαρίνα, οπότε θα παντρευτεί έτσι κι αλλιώς την Μαρίνα. Ο παπάς, ο πρόεδρος και κάποιοι άλλοι, με χαμόγελα, πλησίασαν και χάιδευαν ή χτυπούσαν φιλικά, τον ώμο του κυρ-Ηλία…

Και τότε αυτός, φόρεσε το… σπανιότατο πλατύ χαμόγελό του και φώναξε: “Απόψε, Αγιά-Μαρίνα μου, αρραβωνιάζω το γιο μου με την όμορφη Μαρίνα και κερνάω όλο το χωριό”. Χαμός! Ο κόσμος γύρισε στην πλατεία, οι μουσικοί ξανάρχισαν και σε κάποια στιγμή ο ξενομερίτης πήρε το βιολί του κι αφού είπε στους μουσικούς “βοηθήστε με”, έπαιξε και τραγούδησε ένα από τα συγκλονιστικότερα μικρασιάτικα τραγούδια “Το σαλβάρι του Κιορόγλου”.

Οι οργανωμένες εκδρομές αναχωρούν από την Κωνσταντινούπολη αργά το βράδυ. Τα λεωφορεία περνούν τα σύνορα και φτάνουν στην Αλεξανδρούπολη το πρωί, ώστε οι ταξιδιώτες να έχουν αρκετές ώρες στη διάθεσή τους για αγορές και μια σύντομη βόλτα στην πόλη. Οι εκδρομές πραγματοποιούνται δύο φορές την εβδομάδα, Τρίτη και Παρασκευή, με εισιτήριο περίπου 35 ευρώ μετ’ επιστροφής.

Σε κάθε λεωφορείο ταξιδεύουν συνήθως 25 έως 35 άτομα, ενώ τις Παρασκευές η ζήτηση μπορεί να είναι τόσο μεγάλη ώστε να αναχωρούν δύο λεωφορεία, μεταφέροντας συνολικά 60 έως 70 επιβάτες. Τα προγράμματα των τουρκικών τουριστικών γραφείων δείχνουν ότι η συγκεκριμένη αγορά έχει πλέον αποκτήσει σταθερό χαρακτήρα. Οι εκδρομές από την Κωνσταντινούπολη περιλαμβάνουν στάσεις σε Lidl και Jumbo, αλλά και σε άλλα καταστήματα της Αλεξανδρούπολης.

Lidl για το καλάθι, Jumbo για τα παιδιά

Το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται στα τρόφιμα. Στα Lidl οι Τούρκοι επισκέπτες αναζητούν βασικά προϊόντα διατροφής, ενώ στα Jumbo η λίστα αλλάζει ανάλογα με την εποχή: Σχολικά είδη για τα παιδιά, παιχνίδια, είδη για το σπίτι και άλλα προϊόντα. Με την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς, οι αγορές σχολικών ειδών και παιχνιδιών προσθέτουν έναν ακόμη λόγο για το ταξίδι στην Αλεξανδρούπολη.

Και το πρόγραμμα των εκδρομών δείχνει πόσο οργανωμένο είναι πλέον το συγκεκριμένο ταξίδι. Τουρκική εταιρεία, για παράδειγμα, έχει εντάξει στο πρόγραμμά της για το 2026 συγκεκριμένο χρόνο για τις αγορές: Μία ώρα στο Lidl, μιάμιση ώρα στα Jumbo και Mega Market και ακόμη 45 λεπτά στον Σκλαβενίτη. Οι ταξιδιώτες γνωρίζουν από πριν όχι μόνο τον προορισμό, αλλά και το πρόγραμμα των αγορών τους, πριν πάρουν τον δρόμο της επιστροφής στην Κωνσταντινούπολη το ίδιο βράδυ.

Ένα καλάθι 34% φθηνότερο

Το κόστος των προϊόντων είναι ο βασικός λόγος που οι Τούρκοι καταναλωτές ταξιδεύουν μέχρι την Ελλάδα για τις αγορές τους. Ένα καλάθι με 12 βασικά προϊόντα, μεταξύ των οποίων κρέας, γάλα, μακαρόνια και λάδι, κοστίζει στην Ελλάδα 46,79 ευρώ, δηλαδή περίπου 2.433 τουρκικές λίρες. Στην Τουρκία, τα ίδια προϊόντα κοστίζουν κατά μέσο όρο 3.709 λίρες.

Η διαφορά φτάνει τις 1.276 λίρες, με το συγκεκριμένο καλάθι να είναι περίπου 34% φθηνότερο στην Ελλάδα. Για έναν Τούρκο καταναλωτή, επομένως, το κόστος του λεωφορείου μπορεί να αντισταθμιστεί από την εξοικονόμηση στις αγορές, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για οικογενειακές αγορές μεγαλύτερης αξίας.

«Οι τιμές εδώ είναι πολύ χαμηλές» Η αλλαγή αποτυπώνεται και στις δηλώσεις των ίδιων των Τούρκων καταναλωτών. «Κάθε φορά που ερχόμαστε, κάνουμε οπωσδήποτε και κάποια ψώνια από το σουπερμάρκετ. Σε σύγκριση με την Τουρκία, οι τιμές εδώ είναι πολύ χαμηλές», δήλωσε μια μητέρα που ταξίδεψε στην Ελλάδα μαζί με την κόρη της. Ένας ακόμη Τούρκος καταναλωτής ανέφερε ότι παλαιότερα ερχόταν στην Ελλάδα με το δικό του αυτοκίνητο, αλλά πλέον προτιμά τις οργανωμένες εκδρομές, καθώς η διαφορά στις τιμές είναι μεγάλη.

Μια νέα πραγματικότητα στα ελληνοτουρκικά σύνορα

Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι χαρακτηριστική της αλλαγής που έχει προκαλέσει η ακρίβεια στις καταναλωτικές συνήθειες. Η Αλεξανδρούπολη δεν αποτελεί πλέον μόνο έναν κοντινό προορισμό για διακοπές, καφέ, φαγητό και μια σύντομη βόλτα. Για ολοένα περισσότερους Τούρκους επισκέπτες, γίνεται και τόπος για τις αγορές της οικογένειας.

Η εικόνα έχει πλέον αντιστραφεί σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια: Ενώ τότε Έλληνες περνούσαν τα σύνορα προς την Τουρκία αναζητώντας χαμηλότερες τιμές, σήμερα είναι οι Τούρκοι που περνούν στην Ελλάδα, αναζητώντας φθηνότερα προϊόντα. Για τους καταναλωτές που επιβιβάζονται στο λεωφορείο στην Κωνσταντινούπολη λίγο πριν από τα μεσάνυχτα, η Αλεξανδρούπολη δεν είναι απλώς ένας κοντινός ευρωπαϊκός προορισμός. Είναι ο τόπος όπου κάνουν τα ψώνια τους. Lidl για το καλάθι, Jumbo για τα σχολικά και τα παιχνίδια, Σκλαβενίτης για τις υπόλοιπες αγορές και το ίδιο βράδυ ξανά πίσω στην Κωνσταντινούπολη.

Μια αυθημερόν διαδρομή που δείχνει με τον πιο απλό και ανθρώπινο τρόπο πώς η ακρίβεια έχει αλλάξει τις καταναλωτικές συνήθειες στις δύο πλευρές των συνόρων.