Η 87χρονη, η οποία έχει αναπηρία, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το σπίτι της αφού, σύμφωνα με τον Guardian, δεν μπορούσε να ανταποκριθεί σε αύξηση του ενοικίου κατά 230%, μετά την αγορά του διαμερίσματος από fund. Σε προηγούμενο ρεπορτάζ της βρετανικής εφημερίδας αναφέρεται ότι το ενοίκιο αυξήθηκε από 500 σε 1.650 ευρώ τον μήνα, ενώ η ίδια λαμβάνει σύνταξη 1.350 ευρώ.

Η πολιτική επιστήμονας Κριστίνα Μόνχε χαρακτήρισε την υπόθεση «το καναρίνι στο ανθρακωρυχείο», σημειώνοντας ότι πλέον αντιμετωπίζεται ως χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός πολύ ευρύτερου προβλήματος.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται ο Guardian, τα ενοίκια στην Ισπανία έχουν αυξηθεί κατά περίπου 80% μέσα σε μία δεκαετία, ενώ οι τιμές των κατοικιών έχουν ενισχυθεί κατά 63%. Το Σάββατο περίπου 25.000 άνθρωποι, σύμφωνα με κυβερνητικά στοιχεία που επικαλείται η εφημερίδα, βγήκαν στους δρόμους της Μαδρίτης ζητώντας μέτρα για τον περιορισμό του κόστους στέγασης και αυστηρότερους όρους στις εξώσεις.

Διαδηλωτές χτυπούσαν κλειδιά στον αέρα, ενώ ορισμένοι έφτασαν στην κεντρική πλατεία Puerta del Sol με σκηνές και υπνόσακους, δηλώνοντας πρόθεση να παραμείνουν για μένα. Η υπόθεση επανέφερε στη δημόσια συζήτηση και το κίνημα των Indignados ή 15-M, που πριν από 15 χρόνια είχε κινητοποιήσει εκατομμύρια Ισπανούς απέναντι στη λιτότητα και τη διαφθορά.

Όπως σημείωσε η Μόνχε, παρά το πέρασμα των ετών, η στέγαση εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις βασικές ανησυχίες των Ισπανών, ενώ στη χώρα εξακολουθούν να πραγματοποιούνται περίπου 25.000 εξώσεις τον χρόνο.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο έντονο από τη χαμηλή συμμετοχή της κοινωνικής κατοικίας στο συνολικό στεγαστικό απόθεμα της Ισπανίας. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει ο Guardian, η κοινωνική κατοικία αντιστοιχεί περίπου στο 2,5% του συνολικού αποθέματος, έναντι 14% στη Γαλλία και 34% στην Ολλανδία. Την ίδια στιγμή, περισσότερα από 3 εκατομμύρια σπίτια εκτιμάται ότι παραμένουν κενά.

Στα ύψη το πολιτικό θερμόμετρο

Ο πρωθυπουργός της Ισπανίας, Πέδρο Σάντσεθ, χαρακτήρισε την υπόθεση «κοινωνική τραγωδία που δεν μπορούμε να αποδεχτούμε» και δεσμεύτηκε για νέα μέτρα στο στεγαστικό.

Από την άλλη πλευρά, η επικεφαλής της περιφέρειας της Μαδρίτης, Ισαμπέλ Ντίαθ Αγιούσο, υποβάθμισε τη μοναδικότητα της υπόθεσης, επισημαίνοντας ότι πρόκειται για μία από τις περίπου 25.500 εξώσεις που πραγματοποιούνται κάθε χρόνο στη χώρα και ότι είχε εγκριθεί από τα δικαστήρια.

Η υπόθεση, πάντως, έχει μετατραπεί σε σημείο αναφοράς για οργανώσεις και κινήματα υπέρ του δικαιώματος στη στέγη. Η Διεθνής Αμνηστία Ισπανίας τόνισε ότι η περίπτωση της Μαρικάρμεν «δεν είναι ένα μεμονωμένο περιστατικό», αλλά ένα ακόμη παράδειγμα της πίεσης που υφίστανται χιλιάδες νοικοκυριά στη χώρα, ζητώντας άμεσα και ουσιαστικά μέτρα.

Το σύστημα, παρά τα μειονεκτήματα που παρουσίαζε με υπόνοιες συναλλαγής και πολιτικών παρεμβάσεων, διευκόλυνε τις συναλλαγές. Φυσικά και τώρα μπορείς υπό προϋποθέσεις να συναντήσεις τον αρμόδιο υπάλληλο κατόπιν τηλεφωνικής επικοινωνίας, αλλά κατά κανόνα οι δημόσιες υπηρεσίες δεν σηκώνουν τα τηλέφωνα.

Φοβάμαι ότι κάποιοι δημόσιοι υπάλληλοι ή τραπεζών διακατέχονται από το σύνδρομο της Αρσακειάδας, δεν απαντούν στα αιτήματα των πολιτών, παρότι υποχρεούνται από τον Κώδικα Διοικητικής Διαδικασίας και τους οργανισμούς των τραπεζών και έχουν διατυπωθεί σχετικά πολλά παράπονα και δημοσιεύματα στα ΜΜΕ.

Ο πολίτης μπορεί να προσφύγει με παράπονα στον Συνήγορο του Πολίτη για το Δημόσιο, ή τον Τραπεζικό Διαμεσολαβητή για τις τράπεζες που με μακροχρόνιες διαδικασίες μπορεί να δικαιωθεί, αλλά αυτό δεν λύνει το πρόβλημα για τον μέσο άνθρωπο που έχει μπλέξει στα γρανάζια της γραφειοκρατίας. Το ζητούμενο είναι η αλλαγή νοοτροπίας των υπαλλήλων που είναι ευθύνη της Πολιτείας και των επικεφαλής των οργανισμών και τραπεζών, αλλιώς όταν ένα θεσμός δεν λειτουργεί σωστά, αυτοαναιρείται.

Ο κ. Μητσοτάκης συνέδεσε την παρουσία του στις ΗΠΑ, στο πλαίσιο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, με μια σειρά από εγχώρια μέτρα. Παράλληλα, θέλησε να δείξει ότι η Ελλάδα είναι διαμεσολαβητής σε ένα ασταθές διεθνές περιβάλλον.

«Η Ελλάδα θέλουμε να είναι μια χώρα γεφυροποιός και όχι ταραχοποιός», τόνισε, ενόψει και της ανάληψης της προεδρίας του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ τον Οκτώβριο.

Παράλληλα, αναφέρθηκε στα ελληνοτουρκικά, επαναλαμβάνοντας τις θέσεις της Ελλάδας για νομιμότητα και τήρηση του Διεθνούς Δικαίου. «Ο ουσιαστικός διάλογος δεν μπορεί να συνυπάρχει με μονομερείς ενέργειες που παραβιάζουν τη διεθνή νομιμότητα», έγραψε.

Υπέρ της ρύθμισης της ΤΝ

Ο κ. Μητσοτάκης αναφέρθηκε και στην Τεχνητή Νοημοσύνη, τασσόμενος υπέρ της κρατικής εποπτείας, καθώς έκανε παραλληλισμούς με την πυρηνική ενέργεια.

«Όταν ακόμη κι οι ίδιοι οι δημιουργοί των πιο προηγμένων μοντέλων παραδέχονται ότι δεν κατανοούμε πλήρως τον τρόπο λειτουργίας και αυτοβελτίωσής τους, η ιδέα ότι η αυτορρύθμιση αρκεί δεν είναι πειστική», επισήμανε.

Στόχος είναι ένα κράτος που αφενός να καταλαβαίνει «την τεχνολογία αρκετά καλά» και αφετέρου να μην φοβάται «την αλλαγή, ούτε να γίνεται όμηρος εκείνων που την αναπτύσσουν».

Ο κ. Μητσοτάκης αναφέρθηκε επίσης στον εξωδικαστικό σχεδιασμό, που από την περασμένη Δευτέρα παρέχει τη δυνατότητα ξεχωριστής ρύθμισης για την κύρια κατοικία, με τον οφειλέτη να συναινεί στη ρευστοποίηση της υπόλοιπης ακίνητης περιουσίας του, την επέκταση της ψηφιακής κάρτας εργασίας σε επιπλέον 500.000 εργαζόμενους και το νέο επιδοτούμενο πρόγραμμα τηλεργασίας για ορεινές και απομακρυσμένες περιοχές.

Οι γονείς

Οι γονείς της, που εμείς μάλλον φανταζόμασταν ως ρωσοπόντιους, δεν είχαν καμία σχέση με την Ελλάδα. Στρατιωτικός που έγινε τενόρος και γλύπτης ο πατέρας, και μπαλαρίνα κόρη Ρώσου στρατιωτικού η μητέρα. Εφυγαν από τις πατρίδες τους και εγκαταστάθηκαν στη Γαλλία όπου και γνωρίστηκαν.

Το Βλαντί προέκυψε από το όνομα του πατέρα της Βλαντίμιρ Πολιακόφ-Μπαϊνταρόφ. Στην Ελλάδα είναι υπαρκτό σε πολλές περιοχές το επώνυμο Βλαντής, οπότε… έδεσε το σενάριο. Υπήρχε και υπάρχει εξάλλου προσωπικότητα με παρόμοιο όνομα, η Ελληνίδα ζωγράφος και κεραμίστρια Μαρία Βλαντή που γεννήθηκε στην Αθήνα. Η Μαρίνα Βλαντή ή Βλαντί είχε τρεις αδελφές, επίσης ηθοποιούς, που επέλεξαν για να κάνουν καριέρα, να ονομάζονται Όντιλ Βερσουά η μία, Ελέν Βαλιέ η δεύτερη και  Όλγα Μπαϊντάρ-Πολιακόφ η τρίτη. Απεβίωσαν όλες.

Ο πατέρας της Βλαντί έφθασε στη Γαλλία το 1915, μια χρονιά πολύ δύσκολη για το ρωσικό στρατό και με τον Ρασπούτιν στο πολιτικό σκηνικό στη Μόσχα. Ο ρωσικός στρατός υποχώρησε από πολλές περιοχές της ανατολικής Ευρώπης εκείνη την περίοδο. Ο Βλαντίμιρ Πολιακόφ Μπαϊνταρόφ, γεννημένος στη Μόσχα ή στη Λευκορωσία το 1890 (σε περιοχή που ανήκε τότε στη Ρωσία) μετανάστευσε στη Γαλλία σε ηλικια 25 ετών όπου υπηρέτησε ως εθελοντής πιλότος κατά των Γερμανών και τραυματίσθηκε. Ειδικότερα, το 1918 το αεροπλάνο του καταρρίφθηκε, ο νεαρός πιλότος τραυματίστηκε σοβαρά και μετά από ενάμιση χρόνο νοσηλείας σε γαλλικό νοσοκομείο, αποφάσισε να εγκατασταθεί μόνιμα στη χώρα.

Η μητέρα της, Μιλίτσα, γεννημένη στην Αγία Πετρούπολη, έφθασε ως μετανάστης στη Γαλλία λίγο αργότερα, το 1919, επειδή ο πατέρας της υπηρετούσε μέχρι τότε στον τσαρικό στρατό και είχε πλέον κατισχύσει η ρωσική επανάσταση. Η ίδια ήταν μπαλαρίνα. Παντρεύτηκε τον Βλαντιμίρ και απέκτησαν το πρώτο τους κορίτσι το 1932 και το τέταρτο, την Μαρίνα, το 1938. Απεβίωσε το 1972 στα 72 της χρόνια ενώ ο  Βλαντίμιρ είχε αποβιώσει το 1952, σε ηλικια 62 ετών.

Όσον αφορά στον ελληνικό κινηματογράφο, έπαιξε στο “Μπουρδέλο” (Bordello, 1985) του Νίκου Κούνδουρου και στο “Ανεμος στην Πόλη” του Σεβαστίκογλου. Στο πρώτο ενσάρκωνε την κεντρική ηρωίδα, τη Γαλλίδα μαντάμ Ροζά, σε μια ιστορία που εκτυλίσσεται στα Χανιά κατά την Κρητική Επανάσταση του 1897. Στον «Άνεμο στην Πόλη» (1996) κρατούσε έναν από τους βασικούς ρόλους (ως Σιμόν) στην πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του Πέτρου Σεβαστίκογλου. Η ταινία αυτή, ελληνορωσικής παραγωγής, γυρίστηκε σε μια μικρή ρωσική πόλη και συμμετείχε στο Διεθνές Διαγωνιστικό Τμήμα του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης.

Ο μεγάλος έρωτας

Παντρεύτηκε τρεις φορές. Ο πρώτος γάμος ήταν με τον διάσημο ηθοποιό Ρομπέρ Οσέν (αζερικής και ιρανικής καταγωγής), ενώ η Βλαντί ήταν μόλις 17 ετών και χώρισαν το 1959. Ο δεύτερος σύζυγός της (για τρία χρόνια) ήταν ο Γάλλος Ζαν Κλοντ Μπρουγιέ, επιχειρηματίας, ιδιοκτήτης αεροπορικών εταιρειών και πρώην μαχητής της Γαλλικής Αντίστασης. Ο τρίτος γάμος της ήταν με τον Ρώσο Βλαντίμιρ Βισότσκι. Όταν αυτός πέθανε πρώρα, η Βλαντί συνδέθηκε με τον καθηγητή ογκολογίας Λεόν Σβάρτσενμπεργκ (παιδί Εβραίων μεταναστών από τη Ρουμανία) και έζησαν μαζί μέχρι το θάνατό του το 2003. Η Βλαντί απέκτησε τρεις γιους, δύο από τον Ρομπέρ Οσέν και έναν από τον Γάλλο Μπρουγιέ.

Ο μεγάλος της έρωτας πάντως ήταν ο Ρώσος τενόρος και συνθέτης/ τραγουδιστής Βλαντίμιρ Βισότσκι τον οποίο ερωτεύθηκε κεραυνοβόλα σε ένα ταξίδι της στη Μόσχα. Τον παντρεύτηκε το 1970, και για να έχουν κοινή ζωή η ηθοποιός εγγράφηκε και στο Κομμουνιστικό Κόμμα, αλλά δυστυχώς η Βλαντί δεν κατάφερε να παλέψει με τους δαίμονες που βασάνιζαν τον συνθέτη. Αλκοόλ και ναρκωτικά έκοψαν το νήμα της ζωής του το 1980, σε ηλικία 42 ετών -ανακοπή. Η Βλαντί έγραψε και βιβλίο για εκείνον με τίτλο “Βλαντιμίρ: Το πέταγμα που σταμάτησε ξαφνικά”. Βαθιά ερωτευμένος μαζί της υπήρξε κα εκείνος, που της έγραψε πολλά τραγούδια.

Νιρβάνας και Καστανάκης

Συντάκτες του αναγνωστικού είναι ο γιατρός, λογοτέχνης και ακαδημαϊκός Παύλος Νιρβάνας (Πέτρος Αποστολίδης, 1866-1937) και οι παιδαγωγοί Δημήτριος Γ. Ζήσης, Δ. Ι. Κοντογιάννης και Δ. Π. Δαμασκηνός. Η ομάδα ήταν ενεργή από τη δεκαετία του 1920.

Ο Νιρβάνας, ιδρυτικό μέλος του Εκπαιδευτικού Ομίλου, ο οποίος ιδρύθηκε το 1910, είχε συμμετάσχει το 1919, μαζί με τον Παπαντωνίου, με τον εκπαιδευτικό Δημοσθένη Ανδρεάδη (1869-1952), με τον παιδαγωγό Αλέξανδρο Δελμούζο (1880-1956) και με τον γλωσσολόγο Μανόλη Τριανταφυλλίδη (1883-1959), στη συντακτική επιτροπή του «Αλφαβηταρίου με τον ήλιο», που το είχε εικονογραφήσει ο ζωγράφος Κώστας Μαλέας (1879-1928).

Το αναγνωστικό «Ελληνόπουλα» έχει κοσμηθεί από τον ζωγράφο, σκιτσογράφο και γελοιογράφο Νίκο Καστανάκη (1896-1961) ο οποίος, εκτός από τη ζωγραφική και την εργασία του ως σκιτσογράφος-γελοιογράφος αθηναϊκών εφημερίδων και περιοδικών, είχε επιδοθεί σε εικονογραφήσεις εντύπων.

Στο εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης ο Καστανάκης απεικόνισε δύο χαρούμενα παιδιά, κορίτσι και αγόρι, με τις στολές της Εθνικής Οργανώσεως Νεολαίας (ΕΟΝ), να χαιρετούν φασιστικά («Ο χαιρετισμός αποδίδεται διά ζωηράς προτάσεως της δεξιάς χειρός τεταμένης με δακτύλους ηνωμένους και την παλάμην εις το ύψος του δεξιού οφθαλμού»), ενώ το εξώφυλλο στις επόμενες εκδόσεις τροποποιήθηκε με δύο πάλι χαρούμενα παιδιά, κορίτσι που κρατάει μπουκέτο λουλουδιών και αγόρι που σηκώνει τα χέρια του, με τις ενδυμασίες τους, ηλιόλουστη μέρα στην εξοχή. Τον εικονογραφικό τύπο του εξωφύλλου στις μεταπολεμικές εκδόσεις του αναγνωστικού «Ελληνόπουλα» τον επαναλαμβάνει, παραλλαγμένον, ο Καστανάκης σε γελοιογραφία του για την εφημερίδα «Η Αυγή», στις 5 Απριλίου 1953.

Ο Μεταξάς και η δημοτική

Ο Μεταξάς, απευθυνόμενος προς τους καθηγητές και τους δασκάλους, στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), στις 28 Οκτωβρίου 1936, τους παρότρυνε να κάνουν τα παιδιά «πραγματικά Ελληνόπουλα και Ελληνοπούλες». Η φράση του αυτή παραπέμπει ακριβώς στον τίτλο του αναγνωστικού που παρουσιάζουμε.

Ο ίδιος ως υπουργός των Θρησκευμάτων και της Εθνικής Παιδείας το 1938 κατήρτισε επιτροπή για τη σύνταξη «Νεοελληνικής Γραμματικής (της Δημοτικής)» για τους μαθητές των τεσσάρων τάξεων του δημοτικού σχολείου, αναθέτοντας την προεδρία της στον καθηγητή του ΑΠΘ από το 1926 έως το 1934 Μ. Τριανταφυλλίδη.

Έγραψε μάλιστα και τον πρόλογό της, ο οποίος δεν συμπεριλήφθηκε στην έκδοσή της το 1941, καθώς το είχε απαγορεύσει ο δωσίλογος υπουργός των Θρησκευμάτων και της Εθνικής Παιδείας στη διορισμένη από τις αρχές Κατοχής Κυβέρνηση του στρατιωτικού Γεώργιου Τσολάκογλου (1886-1948) καθηγητής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Κωνσταντίνος Λογοθετόπουλος (1878-1961)!

Τον πρόλογο του Μεταξά τον δημοσίευσε ο Τριανταφυλλίδης, έχοντας μάλλον βάλει σε αυτόν το χέρι του, στο βιβλίο του «Δημοτικισμός και Αντίδραση» το 1957. Ο Μεταξάς είχε επιπλέον αποστείλει αυστηρή εγκύκλιο προς τους επιθεωρητές για τη διδασκαλία της δημοτικής στις 5 Δεκεμβρίου 1938.

Κοινό σημείο της πρώτης έκδοσης των «Ελληνόπουλων» και της «Γραμματικής της Δημοτικής» είναι ότι κυκλοφορήθηκαν από τον Οργανισμό Εκδόσεως Σχολικών Βιβλίων (ΟΕΣΒ), που τον είχε ιδρύσει ο Μεταξάς το 1937 για να αντιμετωπίσει την κερδοσκοπία βιβλιεμπόρων και για να ρίξει τις τιμές των σχολικών εγχειριδίων, ουσιαστικά ελέγχοντας το εκπαιδευτικό σύστημα.

Ανάδοχος εκτυπώσεως και βιβλιοδεσίας των «Ελληνόπουλων» του 1947 ήταν ο καταγόμενος από το Ναύπλιο λόγιος τυπογράφος Άγγελος Αθ. Κλεισιούνης (1899-1968), που από την επόμενη δεκαετία θα εγκαθιστούσε στο τυπογραφείο του στον σταθμό Λαρίσης (οδός Νεοφύτου Μεταξά 29) μηχανές μονοτυπίας, νεαρής ακόμα για τη χώρα μας τεχνικής της στοιχειοθεσίας.

Δύο εκδόσεις για Νιρβάνα και για Καστανάκη

Πρόσφατα η εγγονή του Νιρβάνα Σοφία (Φαίη) Αποστολίδου εξέδωσε τα Πρακτικά Συνεδρίου για τον παππού της («Ψυχή & Λόγος: Ανακαλύπτοντας τον Παύλο Νιρβάνα (1866-1937)». Στο συνέδριο, που είχε γίνει στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων, το 2018, έλαβαν μέρος διδακτικό προσωπικό των Τμημάτων Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Φιλολογίας και Θεατρικών Σπουδών της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) αλλά και ειδήμονες του έργου του Νιρβάνα.

Την επιμέλεια του τόμου, ο οποίος έχει αναρτηθεί στην ιστοσελίδα του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ, είχαν ο καθηγητής του Τμήματος Φιλολογίας Θανάσης Αγάθος, η καθηγήτρια του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών Κωνστάντζα Γεωργακάκη και ο καθηγητής του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας Δημήτρης Παυλόπουλος.

Για τον Καστανάκη υλικό παρέχει η ψηφιακή έκδοση «Νίκος Ε. Καστανάκης: Γελοιογραφώντας την πολιτική, 1922-1930» του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία το 2023. Τα στοιχεία της έκδοσης τα συγκέντρωσε και τα μελέτησε ομάδα μεταπτυχιακών σπουδαστριών του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ υπό την εποπτεία του καθηγητή τους Δημήτρη Παυλόπουλου, ο οποίος είχε την επιστημονική επιμέλεια της έκδοσης, ενώ συνέταξε και το βιοεργογραφικό σημείωμα του Καστανάκη.

Επισήμανε ότι «οι πολιτικοί κρίνονται από τις πράξεις και όχι από τα λόγια» και κάλεσε τον Ερντογάν, αν πραγματικά σέβεται τον Χάρτη του ΟΗΕ, να τον εφαρμόσει στην πράξη τερματίζοντας την εισβολή και επιτρέποντας διαπραγματεύσεις στο συμφωνημένο πλαίσιο. Αυτή είναι η ίδια ακριβώς διπλωματική λογική που απέφυγε ο Κυριάκος Μητσοτάκης για το Αιγαίο.

Τι επέλεξε ο Μητσοτάκης

Ο Έλληνας πρωθυπουργός επέλεξε τη σχολή του «προβλέψιμου και νηφάλιου εταίρου». Ναι μεν έθεσε τις πάγιες κόκκινες γραμμές της χώρας, υπογραμμίζοντας ότι δεν υφίσταται διάλογος υπό την απειλή πολέμου (Casus Belli) και ότι η εθνική κυριαρχία δεν είναι υπό διαπραγμάτευση, όμως το έπραξε με τρόπο γραφειοκρατικό, σχεδόν τυποποιημένο. Και κυρίως, απέφυγε να εγκαλέσει τον Ερντογάν να αποδείξει έμπρακτα πρώτος τις «αρχές της καλής γειτονίας» και την «προσήλωση στο Διεθνές Δίκαιο» που ο ίδιος επικαλείται.

Ο Χριστοδουλίδης τόνισε ότι τα Ψηφίσματα του ΟΗΕ και το Διεθνές Δίκαιο δεν μπορούν να εφαρμόζονται επιλεκτικά ή να αγνοούνται ανάλογα με τη δύναμη του εισβολέα, θέτοντας τον ΟΗΕ προ των ευθυνών του για την ίδια του την αξιοπιστία. Η στάση του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας επιβεβαιώνει ότι υπήρχε και ήταν απολύτως εφικτή η οδός της ενεργητικής διπλωματίας.

Ο Κύπριος πρόεδρος απέδειξε ότι ένας ηγέτης μπορεί να σταθεί στο βήμα του ΟΗΕ με διπλωματική σοβαρότητα, χωρίς να φοβηθεί τη “ρήξη” ή τον “εκνευρισμό” της Άγκυρας, αποδομώντας σημείο προς σημείο το επικοινωνιακό αφήγημα του Ερντογάν ενώπιον της διεθνούς κοινότητας. Η αντίθεση ανάμεσα στις δύο προσεγγίσεις δικαιώνει πλήρως την κριτική και τον προβληματισμό για τη στάση του Μητσοτάκη, που ίσως να μην είναι άμεσα αντιληπτή σε πολλούς.

Διαχείριση χρόνου

Εδώ προκύπτει το κρίσιμο ερώτημα: Γιατί επιλέγεται από την πλευρά της Αθήνας αυτή η στάση “χαμηλού ρίσκου”; Η εμμονή της ελληνικής κυβέρνησης στη διατήρηση χαμηλών τόνων και ανοιχτών διαύλων επικοινωνίας πάση θυσία τείνει να μετατραπεί από τακτική σε “στρατηγική αφασία”. Η επιλογή να μην αναδεικνύεται η τουρκική επιθετικότητα με την ένταση που της αναλογεί στα διεθνή fora μπορεί να εξυπηρετεί τη βραχυπρόθεσμη διαχείριση της κοινής γνώμης στην Αθήνα και την αποφυγή μιας άμεσης κρίσης, όμως δεν παράγει ουσιαστική αποτροπή.

Η Τουρκία διατηρεί πάγιες, αμετάβλητες και καταγεγραμμένες αναθεωρητικές βλέψεις. Ο Έλληνας πρωθυπουργός, επιλέγοντας μια τροχιά χαμηλών τόνων στο βήμα του ΟΗΕ, δείχνει να υιοθετεί το «απελθέτω απ’ εμού το ποτήριον τούτο» προσωρινά, και ίσως αγοράζει χρόνο για το παρόν. Δεν απαντά όμως στο θεμελιώδες ζήτημα του μέλλοντος: πώς αυτή η παθητική στάση θα ανακόψει μακροπρόθεσμα την κλιμακούμενη τουρκική πίεση στο Αιγαίο, που είναι γεγονός και όχι αφήγημα.

Από την άλλη πλευρά, ο Τραμπ σταμάτησε την παροχή δωρεάν οικονομικής βοήθειας και οπλικών συστημάτων, επιτρέποντας, όμως, στους Ευρωπαίους να τα αγοράζουν για να τα δίνουν στο Κίεβο. Αλλά και στο διπλωματικό επίπεδο άλλαξε τον τόνο. Κορυφαία στιγμή ήταν η συνάντησή του με τον Πούτιν στο Άνκορατζ της Αλάσκας το καλοκαίρι του 2025. Εκεί συμφωνήθηκε μία φόρμουλα για τον τερματισμό του πολέμου – κυρίως παραχώρηση στη Ρωσία των εδαφών του Ντονμπάς που ακόμα ήταν υπό τον έλεγχο των Ουκρανών.

Δεν είναι σαφές εάν ο Τραμπ εννοούσε πραγματικά αυτά που συμφώνησε με τον Πούτιν ή όχι. Είναι ξεκάθαρο, όμως, ότι εγκατέλειψε το λεγόμενο “πνεύμα του Άνκορατζ”. Ακόμα κι αν ήταν ειλικρινής, είχε απέναντί του όχι μόνο την κάθετη άρνηση του Ζελένσκι και των Ευρωπαίων, αλλά και την αντίθεση του αμερικανικού βαθέος κράτους, των μυστικών υπηρεσιών, του Πενταγώνου, του Κογκρέσου, ακόμα και κεντρικών υπουργών του. Με άλλα λόγια, ακόμα κι αν ήθελε να πιέσει το Κίεβο, οι αντίπαλοι μίας τέτοιας συμφωνίας ήταν αθροιστικά ισχυρότεροι, γεγονός που τον υποχρέωσε(;) να υπαναχωρήσει.

Έχοντας εδώ και ενάμιση χρόνο περάσει σε πρώτο πλάνο (ως υποστηρικτές του Κιέβου) οι Ευρωπαίοι, είναι αυτοί που τουλάχιστον στο ρητορικό επίπεδο δίνουν τον τόνο. Και μάλιστα τόνο πολεμικό. Στο διπλωματικό επίπεδο, από κοινού με την Ουάσινγκτον, απαιτούν από τη Μόσχα να συμφωνήσει σε ολική ή μερική κατάπαυση του πυρός, διαπιστώνοντας ότι η Ουκρανία αντιμετωπίζει κίνδυνο κατάρρευσης.

Η Μόσχα, θεωρώντας πως έχει το πάνω χέρι στο στρατιωτικό επίπεδο, αρνείται κατηγορηματικά. Η δική της πρόταση είναι να αρχίσουν διαπραγματεύσεις για μία συνολική συμφωνία ειρήνευσης, χωρίς να σταματήσουν οι εχθροπραξίες, όπως έχει συμβεί και σε άλλες συγκρούσεις. Ο πόλεμος, πάντως, έχει κλιμακωθεί και όλα δείχνουν ότι θα κλιμακωθεί περαιτέρω. Με τη διπλωματία ουσιαστικά εξορισμένη, όλα δείχνουν πως ο πόλεμος εξελίσσεται σε σύγκρουση μέχρι τελικής πτώσεως.

Ουκρανία: Η στρατηγική των εμπλεκόμενων

Το κρίσιμο ερώτημα είναι στη βάση ποιας στρατηγικής πορεύονται οι εμπλεκόμενες πλευρές. Μετά από την αρχική φάση της εισβολής (αποπειράθηκε αλλαγή καθεστώτος) και μετά από τη δεύτερη φάση (άσκησε μετρημένη πίεση στο Κίεβο), τους τελευταίους μήνες, ειδικά μετά τις ουκρανικές επιθέσεις στο εσωτερικό της Ρωσίας, η Μόσχα έχει εισέλθει σε τρίτη φάση. Διεξάγει πλέον ολοκληρωτικό πόλεμο, επιδιώκοντας να οδηγήσει τους Ουκρανούς σε κατάρρευση, χωρίς να εμπλακεί με το ΝΑΤΟ. Θεωρεί δικαιολογημένα ότι μία τέτοια εξέλιξη θα της επιτρέψει να διαπραγματευτεί το μεταπολεμικό καθεστώς σχέσεων με τη Δύση από πλεονεκτική θέση.

Από την πλευρά του, ο Τραμπ, ναι μεν δεν θέλει ρωσική νίκη με κατάρρευση της Ουκρανίας, αλλά αποκλείει άμεση αμερικανική εμπλοκή στον πόλεμο, έχοντας συνείδηση πως αυτή πιθανότατα θα κλιμακωθεί σε πυρηνική σύγκρουση με ό,τι αυτό σημαίνει. Στις ΗΠΑ, ωστόσο, υπάρχουν ισχυροί κύκλοι και στο Κογκρέσο και στο βαθύ κράτος, οι οποίοι πιέζουν για μεγαλύτερη εμπλοκή στο Ουκρανικό. Οι πιο μετρημένοι από αυτούς πιέζουν για αποφασιστική στήριξη στο Κίεβο, με παροχή οικονομικής βοήθειας και τελευταίας τεχνολογίας οπλικών συστημάτων.

Το επιχείρημά τους είναι ότι είναι προς το συμφέρον των ΗΠΑ να προκαλέσουν –μέσω του Κιέβου– τη μεγαλύτερη δυνατή αιμορραγία στη Ρωσία. Αν και οι προβλέψεις τους ότι οι πρωτοφανείς κυρώσεις θα προκαλούσαν κατάρρευση της ρωσικής οικονομίας και πιθανόν αποσταθεροποίηση του καθεστώτος Πούτιν διαψεύσθηκαν παταγωδώς, επιμένουν στην ίδια γραμμή. Ισχυρίζονται ότι κλιμακώνοντας την πίεση θα καταφέρουν αυτό που δεν έχουν καταφέρει μέχρι τώρα. Περιττό να σημειωθεί πως αδιαφορούν για το κόστος που πληρώνουν οι Ουκρανοί.

Υπάρχει, ωστόσο, και μία ακόμα πιο σκληροπυρηνική πτέρυγα στο αμερικανικό βαθύ κράτος, η οποία πιέζει για μια πιο άμεση πολεμική εμπλοκή. Φτάνει ακόμα και στο σημείο να προτείνει την επιβολή ζώνης απαγόρευσης πτήσεων πάνω από την Ουκρανία! Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι τα νατοϊκά μαχητικά θα έρθουν αναπόφευκτα αντιμέτωπα με τα ρωσικά, οπότε ο πόλεμος δια αντιπροσώπου (Ουκρανία) θα μετεξελιχθεί σε άμεσο πόλεμο ΝΑΤΟ-Ρωσίας με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Περιττό να αναφέρω ότι τέτοιου είδους απόψεις είναι –τουλάχιστον ρητορικά– κυρίαρχες στις ευρωπαϊκές πολιτικές ελίτ. Μιλάνε κατά κόρον για πόλεμο με τη Ρωσία, επικαλούμενες διάφορα περιστατικά (πτήσεις drones πυρκαγιές σε βιομηχανίες κλπ), τα οποία αποδίδουν στις ρωσικές μυστικές υπηρεσίες, χωρίς να προσκομίζουν αποδείξεις. Το κλίμα, όμως, είναι τόσο φορτισμένο που όποιος θέσει θέμα στοιχείων στιγματίζεται σαν απολογητής της Μόσχας! Οι μαξιμαλιστικές διακηρύξεις-στόχοι, όμως, λειτουργούν ως πολιτική δέσμευση των ευρωπαϊκών πολιτικών ελίτ. Πώς να δικαιολογήσουν στη δική τους κοινή γνώμη μία διπλωματική λύση που εκ των πραγμάτων θα κατοχυρώνει ρωσικά κέρδη; Γι’ αυτό και προκρίνουν τη συνέχιση του πολέμου, αν και έτσι κινδυνεύουν να φορτωθούν την πολύ βαρύτερη ευθύνη μίας ουκρανικής κατάρρευσης.

Το πυρηνικό χαρτί 

Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν η Ευρώπη μπορεί να επέμβει για να την αποτρέψει. Γι’ αυτό θα μιλήσουμε αναλυτικά σε επόμενο άρθρο, αλλά ας υποθέσουμε ότι παρεμβαίνει με στρατιωτικές δυνάμεις στην Ουκρανία και μάλιστα συμπαρασύροντας και τους Αμερικανούς. Όσοι οραματίζονται μία τέτοια νατοϊκή πανστρατιά με σκοπό να κατατροπώσει τη Ρωσία, παρακάμπτουν με περισσή επιπολαιότητα το γεγονός πως μία άμεση εμπλοκή συνεπάγεται διολίσθηση σε πυρηνική σύγκρουση. Είναι εξόφθαλμο πως ο πόλεμος είναι υπαρξιακός για τη Ρωσία, πράγμα που σημαίνει ότι εάν κινδυνεύσει να ηττηθεί, δεν θα διστάσει να χρησιμοποιήσει όποια οπλικά συστήματα μπορούν να αποτρέψουν την ήττα, χωρίς ως ύστατο μέσο να αποκλείονται τα πυρηνικά.

Ο καθηγητής Καραγκάνοφ δεν χάνει ευκαιρία να υπογραμμίζει την ανάγκη να αποκατασταθεί η ρωσική πυρηνική αποτροπή, διευκρινίζοντας πως πρέπει να μπει στο τραπέζι το πυρηνικό χαρτί, έστω κι αν σε πρώτη φάση τα πλήγματα σε ευρωπαϊκούς στόχους θα πρέπει να είναι με συμβατικούς πυραύλους. Μπορεί το Κρεμλίνο να μην συμφωνεί, αλλά η θέση του έχει αρχίσει να βρίσκει απήχηση στους κόλπους της ρωσικής ελίτ, γεγονός που αποτελεί ένδειξη μεταβολής του κλίματος. Όταν ένας πόλεμος θεωρείται υπαρξιακός, το φάσμα των επιλογών που θεωρούνται θεμιτές ή απλώς συζητήσιμες διευρύνεται.

Η σκλήρυνση περιορίζει τα περιθώρια του Πούτιν, ο οποίος πρέπει να εξισορροπεί δύο αντίθετες απαιτήσεις: Και να αποφύγει μια σύγκρουση με το ΝΑΤΟ και να μην εμφανιστεί ότι υποχωρεί στη δυτική πίεση. Έτσι, η αξιοπιστία μετατρέπεται σε παράγοντα κλιμάκωσης. Όταν μια ηγεσία θεωρεί ότι η αυτοσυγκράτηση εκλαμβάνεται από τον αντίπαλο, ή κι από το εσωτερικό της ακροατήριο ως αδυναμία, αποκτά κίνητρο να αντιδράσει εντονότερα.

Παρόμοιος μηχανισμός λειτουργεί και στην Ευρώπη. Η πολιτική και επικοινωνιακή διαχείριση του πολέμου έχει περιορίσει τα περιθώρια αλλαγής πορείας. Όσο ο πόλεμος χρωματίζεται με έντονο ηθικό χαρακτήρα, τόσο δυσκολότερο είναι για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να προσανατολιστούν στη διπλωματία, χωρίς να κατηγορηθούν ότι υιοθετούν πολιτική κατευνασμού της Μόσχας. Έτσι, έχουν αυτοπαγιδευθεί πολιτικά, με αποτέλεσμα την πολεμική ρητορική.

Η έλλειψη διαλόγου Ευρώπης-Ρωσίας αυξάνει τον κίνδυνο λανθασμένων υπολογισμών. Όταν δεν υπάρχουν δίαυλοι επικοινωνίας, οι προθέσεις του αντιπάλου συνάγονται κυρίως από στρατιωτικές κινήσεις, εξοπλισμούς και δηλώσεις. Αυτό ευνοεί τη χειρότερη δυνατή ερμηνεία των κινήσεων του αντιπάλου. Σε περιβάλλον μεγάλης δυσπιστίας, κάθε αμφίσημη ενέργεια είναι πιθανότερο να ερμηνευθεί ως επιθετική παρά ως αμυντική. Έτσι η ανεξέλεγκτη κλιμάκωση μπορεί να προκύψει, χωρίς καμία πλευρά να την έχει επιδιώξει. Η αποτροπή, λοιπόν, δεν λειτουργεί μηχανιστικά. Για να λειτουργήσει, κάθε πλευρά πρέπει να κατανοεί τις κόκκινες γραμμές και τον τρόπο σκέψης της άλλης. Διαφορετικά, η αποτροπή μπορεί να οδηγήσει στο αντίθετο αποτέλεσμα.

Μέσω αυτής της αρχιτεκτονικής, τα συμφέροντα του χρηματοπιστωτικού τομέα (τράπεζες, funds) και των πολυεθνικών ομίλων αποκτούν προνομιακή πρόσβαση στα κέντρα λήψης αποφάσεων (Eurogroup, ΕΚΤ, Κομισιόν), μετατρέποντας την ΕΕ σε μηχανισμό διασφάλισης της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας. Η κρίση δεν ήταν ατύχημα, αλλά μηχανισμός παγίωσης αυτής της δομής.

Το μοτίβο δεν είναι ελληνικό. Είναι ευρωπαϊκό. Στη Γερμανία, η AfD κατέγραψε ιστορικό υψηλό στις περιφερειακές εκλογές της Σαξονίας-Άνχαλτ τον Σεπτέμβριο του 2026, κεφαλαιοποιώντας την οργή για στασιμότητα και περικοπές στο όνομα της «δημοσιονομικής ορθοδοξίας». Στη Γαλλία, με έλλειμμα στο 5% του ΑΕΠ, η ακροδεξιά του στρατοπέδου Le Pen στρέφεται κατά των Βρυξελλών. Το πρόβλημα είναι δομικό γιατί οι πολιτικές λιτότητας που επιβλήθηκαν για τη «σωτηρία της Ευρώπης» γεννούν τώρα τη δύναμη που απειλεί να τη διαλύσει.

Όταν η ανασφάλεια μονιμοποιείται, κινδυνεύει να διαβρωθεί ακόμη και το δικαίωμα στο εκλέγειν, την τελευταία γραμμή άμυνας της λαϊκής κυριαρχίας. Τα σύγχρονα δημοκρατικά πολιτεύματα οργανώνονται ως συστήματα αντιπροσώπευσης, θεσμών και κατανομής κρατικών λειτουργιών. Η δημοκρατική τους νομιμοποίηση όμως δεν εξαντλείται στη λειτουργία αυτών των θεσμών. Στην ελληνική συνταγματική τάξη, η αρχή είναι ρητή, το πολίτευμα κατά το Σύνταγμα έχει θεμέλιο τη λαϊκή κυριαρχία, όπου όλες οι εξουσίες πηγάζουν από τον Λαό.

Το κράτος της καταστολής

Απέναντι σε αυτή την πλειοψηφία ορθώνεται το Κράτος της Καταστολής, δηλαδή μια ιεραρχική δομή που λειτουργεί ex post. Παρεμβαίνει μετά την τραγωδία (πλημμύρες, πυρκαγιές, Τέμπη), αδυνατώντας συστηματικά να την προλάβει.

Το πολιτικό σύστημα δεν σχεδιάστηκε ποτέ για άμεση λαϊκή κυριαρχία, παρά μόνο για περιοδική ανάθεσή της σε αντιπροσώπους. Η λαϊκή κυριαρχία τείνει να γίνει «φαντασιακή θέσμιση» ( Καστοριάδης). Η εκλογική διαδικασία λειτουργεί ως λευκή επιταγή (carte blanche) στην εκτελεστική εξουσία, η οποία συνάπτει δανειακές υποχρεώσεις και μετακυλίει το κόστος στο λαό χωρίς ουσιαστική συμμετοχή του λαού στη λήψη της απόφασης. Σε αυτό το πλαίσιο, το άρθρο 86 του Συντάγματος λειτουργεί ως θεσμική ασπίδα ατιμωρησίας των πολιτικών υπευθύνων.

Στο ενωσιακό επίπεδο, το Eurogroup, τυπικά διακυβερνητικό όργανο κατά το Πρωτόκολλο 14 ΣΛΕΕ, λειτουργεί de facto ως κέντρο αποφάσεων της ευρωζώνης. Η νομολογία του Δικαστηρίου Ευρωπαϊκής Ένωσης Δ.Ε.Ε. (Pringle, Ledra Advertising, Chrysostomides) το θωράκισε, χαρακτηρίζοντάς το μη ενωσιακό όργανο, θέτοντάς το εκτός ελέγχου του άρθρου 263 ΣΛΕΕ και εκτός πεδίου εξωσυμβατικής ευθύνης της ΕΕ.

Πρόκειται για νομολογιακή αντίφαση, γιατί το Δ.Ε.Ε. ιστορικά  δεν περιορίστηκε σε μια στενή, γραμματική ερμηνεία των κειμένων, αλλά χρησιμοποίησε την τελολογική μέθοδο ερμηνείας (με βάση τον σκοπό των Συνθηκών) και «διέπλασε» και καθιέρωσε αρχές που δεν υπήρχαν ρητά γραμμένες αρχικά, όπως έχει αναγάγει την αποτελεσματική δικαστική προστασία (άρθρο 47 Χάρτη) σε γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης , αλλά ταυτόχρονα αποκλείει τον άμεσο έλεγχο του Eurogroup με το σκεπτικό ότι δεν αποτελεί θεσμικό όργανο. Το αποτέλεσμα είναι ένα νομικό κενό που σηματοδοτεί  δημοκρατικό έλλειμμα και καταφέρει ισχυρό πλήγμα στο Κράτος Δικαίου, όταν ένα όργανο που ασκεί de facto ενωσιακή εξουσία παραμένει εκτός του πλήρους δικαστικού ελέγχου.

Σε εθνικό επίπεδο η ελαστικότητα ερμηνείας του «δημοσίου συμφέροντος» είναι αποκαλυπτική. Στην απόφαση ΣτΕ Ολ. 668/2012 για το PSI, η «σωτηρία από τη χρεοκοπία» ταυτίστηκε με τη σωτηρία των τραπεζών, νομιμοποιώντας κούρεμα 70% στις οικονομίες των μικροομολογιούχων πολιτών. Η ίδια επίκληση κρίθηκε ανεφάρμοστη αλλού, όπως με την απόφαση 88/2013 του Ειδικού Δικαστηρίου, οι περικοπές σε μισθούς δικαστών ακυρώθηκαν αναδρομικά στο όνομα της «ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης».

Η Μονιμοποίηση της Έκτακτης Ανάγκης

Η ίδια λογική εφαρμόστηκε και για τους υπαλλήλους της Τράπεζα της Ελλάδος, οι οποίοι εξαιρέθηκαν από τις περικοπές λόγω του καθεστώτος «ειδικής αυτονομίας». Όμως, διαβιούν εντός της ελληνικής κοινωνίας, απολαμβάνουν τα δημόσια αγαθά και ωφελούνται από το κοινωνικό κράτος.

Όταν καλούνται να συνεισφέρουν στη συλλογική προσπάθεια της σωτηρίας του λαού, επικαλούνται «λειτουργική ανεξαρτησία». Αν η αρχή αυτή νομιμοποιεί την εξαίρεση από την κοινωνική αλληλεγγύη, τότε δεν πρόκειται για θεσμική αυτονομία, αλλά για κοινωνική εξαίρεση αριστοκρατικού χαρακτήρα. Αν το «δημόσιο συμφέρον» σώζει τους θεσμικά ισχυρούς και θυσιάζει τους πολλούς, τότε κατά Αριστοτέλη (Πολιτικά, Γ’ 1279a-b), όταν λίγοι ασκούν την εξουσία, έχουμε ολιγαρχία, όχι δημοκρατία. Η αρχιτεκτονική της κρίσης παραβίασε θεμελιώδεις αρχές της Ένωσης όπως:

• την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας (άρθρο 4§3 ΣΕΕ), λόγω της ασύμμετρης πίεσης μέσω του μηχανισμού έκτακτης χρηματοδοτικής ρευστότητας (ELA) το 2010-2015·
• την αρχή αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας (άρθρο 47 Χάρτη), όπως αναλύθηκε παραπάνω·
• την αρχή ισότητας των κρατών-μελών (άρθρο 4§2 ΣΕΕ), που υπονομεύεται από τη δομική ασυμμετρία πιστωτή-οφειλέτη.

Ακόμη και το ρωμαϊκό iustitium και το άρθρο 15 ΕΣΔΑ θέτουν χρονικά όρια στην έκτακτη ανάγκη. Αλλά, ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας (ESM) μονιμοποιήθηκε το 2021, το Δημοσιονομικό Σύμφωνο παραμένει, η ενισχυμένη εποπτεία της Ελλάδας διήρκεσε έως το 2022, δηλαδή τέσσερα χρόνια μετά την τυπική έξοδο από τα μνημόνια. Η θεωρία του Agamben για τη μονιμότητα της κατάστασης εξαίρεσης επαληθεύεται.

Στο διεθνές δίκαιο, η κρατική ευθύνη επιβάλλει την επαναφορά στην πρότερη κατάσταση (restitutio in integrum). Όμως η αρχιτεκτονική Eurogroup/ESM σχεδιάστηκε ώστε να αποτρέπει το εύρημα παρανομίας, καθιστώντας αδύνατη την αποζημίωση όχι επειδή δεν υπήρξε ζημία, αλλά επειδή λείπει το αρμόδιο βήμα forum.

Αν το ενωσιακό επίπεδο είναι κατασκευασμένο για να αποφεύγει τη λογοδοσία, η αναμονή για «διόρθωση» της δημοκρατίας «από τις Βρυξέλλες» αποβαίνει μάταιη. Η λύση πρέπει να αναζητηθεί σε εθνικό επίπεδο, με ένα πολιτικό αίτημα ικανό να καλύψει το κενό του 52-56% πριν το καλύψει η ακροδεξιά.

Από τη σεισάχθεια στην Τεχνητή Νοημοσύνη

Η πραγματική δημοκρατία προϋποθέτει άρση των ανισοτήτων. Η Σεισάχθεια του Σόλωνα δεν ήταν φιλανθρωπία. Η διαγραφή χρεών ήταν προϋπόθεση της δημοκρατίας. Απελευθέρωσε οικονομικά τον πολίτη για να καταστεί πολιτικά κυρίαρχος και να υπάρξει ισοκρατία. Όπως η Σεισάχθεια απελευθέρωσε τον πολίτη από τα χρέη, έτσι και η Τεχνητή Νοημοσύνη, αν τεθεί υπό δημόσιο έλεγχο, μπορεί να απελευθερώσει τη διοίκηση από τη διαφθορά και τη γραφειοκρατία και ο πολίτης να ελέγχει την εξουσία.

Τα σημερινά πολιτικά συστήματα χρησιμοποιούν αυτό που ο Chomsky ονόμασε «κατασκευή συναίνεσης» και η Klein «δόγμα του σοκ», δηλαδή φόβο και ανασφάλεια, ώστε ο αυταρχισμός να εμφανίζεται ως ανάγκη για ασφάλεια και σταθερότητα. Αυτά τα χαρακτηριστικά είναι συστατικά του Κράτους Καταστολής, μιας μορφής κράτους που προσιδιάζει στον αυταρχισμό και την αστυνομοκρατία, που αποκαλεί την κοινωνική διαμαρτυρία, διασάλευση της τάξης ή αναρχία ετερόκλητου όχλου, και χρησιμοποιεί όρους όπως η «πάταξη» για τη βίαιη αποκατάσταση της τάξης.

Αντιπροτείνουμε το Κράτος Πρόληψης αντί της Καταστολής. Χρειάζεται ένα νέο πνεύμα στην κρατική δράση που θα προβάλλει την προληπτική ασφάλεια σε εφαρμοσμένη πολιτική. Είναι «τεχνοκρατική» αλλά με βαθιά κοινωνική προσέγγιση και γι’ αυτό ουσιαστικά δημοκρατική. Δεν περιμένει την τραγωδία να συμβεί. Την ανιχνεύει και την προλαμβάνει. Σε αυτό, η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι εργαλείο ελέγχου του πολίτη, αλλά σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης και μηχανισμός διαφάνειας, σε τρεις άξονες:

α) Εξάλειψη ακρίβειας και καρτέλ. Αλγόριθμοι διασταυρώνουν σε πραγματικό χρόνο λιανικές τιμές με κόστος παραγωγής, μεταφοράς και ενέργειας ανά προϊόν και περιοχή. Όταν η απόκλιση υπερβαίνει τα στατιστικά όρια χωρίς αντίστοιχη αύξηση εισροών, ενεργοποιείται αυτόματα δειγματοληπτικός έλεγχος, πριν παγιωθεί η υπερτιμολόγηση.

β) Αυτοματοποιημένη κοινωνική προστασία. Διασταύρωση εισοδηματικών και περιουσιακών στοιχείων από ήδη υφιστάμενες κρατικές βάσεις δεδομένων, για αυτόματη ανίχνευση ανάγκης και άμεση αποδέσμευση επιδομάτων, χωρίς γραφειοκρατία, μεσάζοντες και ταπεινωτικές αναμονές.

γ) Πρόληψη καταστροφών. Συνεχής παρακολούθηση κρίσιμων υποδομών (σιδηρόδρομος, δάση, δίκτυα ενέργειας) σε πραγματικό χρόνο, με στόχο την εξάλειψη του «ανθρώπινου λάθους» και των πελατειακών διορισμών που οδήγησαν, μεταξύ άλλων, στα Τέμπη.

Η προσέγγιση ευθυγραμμίζεται πλήρως με τον Κανονισμό της ΕΕ περί Τεχνητής Νοημοσύνης (AI Act), ο οποίος επιβάλλει Εκτίμηση Αντικτύπου στα Θεμελιώδη Δικαιώματα (FRIA) για συστήματα υψηλού κινδύνου, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που χρησιμοποιούνται από δημόσιες αρχές.

Το τέλος του πελατειακού κράτους

Όταν η διαφάνεια αυτοματοποιείται, ο «πολιτικός προστάτης» χάνει το αντικείμενο συναλλαγής. Το πελατειακό κράτος ακυρώνεται στη ρίζα του. Αυτό όμως δεν αρκεί. Ένα Κράτος Πρόληψης χωρίς αυστηρή εποπτεία του πολίτη απλώς θα αντικαθιστούσε μια αδιαφανή γραφειοκρατία με έναν εξίσου ανεύθυνο αλγόριθμο.

Το πρόσφατο (Αύγουστο – 2026) περιστατικό με τη χρήση έξυπνων γυαλιών από Υπουργό Υγείας σε νοσοκομειακό χώρο αναδεικνύει τη δημοκρατική διάσταση του ζητήματος. Ο Υπουργός βάσισε τη νομιμότητα της καταγραφής στο λαμπάκι ορατότητας, θεωρώντας ότι πληροί τη διαφάνεια κατά ΓΚΠΔ. Όμως η διαφάνεια δεν αρκείται στο να γνωρίζει ο πολίτης ότι «κάτι καταγράφεται». Ο πολίτης έχει δικαίωμα να γνωρίζει όχι μόνο ότι καταγράφεται, αλλά τι, γιατί και από ποιον. Όταν δε, βρεθούν ασθενείς στο οπτικό πεδίο και καταγράφονται δεδομένα υγείας, απαιτούνται και πρόσθετες εγγυήσεις. Η ορατότητα, δηλαδή, δεν ταυτίζεται με τη διαφάνεια, που δεν έχει νόημα χωρίς πραγματική δυνατότητα κατανόησης, ελέγχου και αμφισβήτησης.

Παράλληλα, το Eurogroup προσφέρει ένα ήδη υπαρκτό θεσμικό παράδειγμα της απόστασης που μπορεί να δημιουργηθεί ανάμεσα στην ουσιαστική άσκηση ισχύος και στη δυνατότητα λογοδοσίας. Η αλγοριθμική εποχή θέτει το ίδιο πρόβλημα σε διαφορετική και ενδεχομένως βαθύτερη κλίμακα. Τι συμβαίνει όταν η δυνατότητα πρόβλεψης, ταξινόμησης και προδιαμόρφωσης των κοινωνικών επιλογών συγκεντρώνεται σε φορείς που δεν διαθέτουν αντίστοιχη δημοκρατική νομιμοποίηση;

Η δημοκρατική πρόκληση της Τεχνητής Νοημοσύνης, επομένως, δεν είναι απλώς να αποφασίσουμε εάν θα χρησιμοποιούμε αλγορίθμους. Είναι να διασφαλίσουμε ότι η αλγοριθμική ισχύς παραμένει παράγωγο της δημοκρατικά νομιμοποιημένης εξουσίας και όχι υποκατάστατό της. Διότι εάν ο πολίτης ψηφίζει για εκείνους που κυβερνούν, αλλά δεν μπορεί να γνωρίζει ποια δεδομένα, ποια μοντέλα και ποιοι αλγόριθμοι διαμορφώνουν τις αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή του, τότε δημιουργείται μια νέα μορφή απόστασης ανάμεσα στη συνταγματικά κατοχυρωμένη λαϊκή κυριαρχία και στην πραγματική άσκηση της εξουσίας.

Ποιος φυλάει τους φύλακες 

Το ερώτημα ποιος φυλάει τους φύλακες «quis custodiet ipsos custodes;» πρέπει να απαντηθεί θεσμικά, εκ των προτέρων. Εμείς , προτείνουμε τον ακόλουθο τριεπίπεδο μηχανισμό λογοδοσίας:

• Ανεξάρτητο Σώμα Αλγοριθμικής Επιθεώρησης, με νομική πρόσβαση όχι μόνο στον πηγαίο κώδικα της Τεχνητής Νοημοσύνης, αλλά και στα δεδομένα εκπαίδευσης και στα βάρη των μοντέλων. Χωρίς την τριπλή αυτή πρόσβαση, κάθε έλεγχος είναι επιφανειακός.
• Υποχρεωτικά συστήματα καρτών (system cards) σε απλή γλώσσα για κάθε σύστημα που επηρεάζει δικαιώματα, ώστε ο μέσος πολίτης να κατανοεί τι τον κρίνει και με ποια κριτήρια.
• Σώμα κληρωτών πολιτών κατά το πρότυπο της Ιρλανδικής Συνταγματικής Συνέλευσης (Citizens’ Assembly), με δεσμευτική εξουσία αναστολής συστήματος που κρίνεται επικίνδυνο ή μεροληπτικό. Η σύνθεσή του πρέπει να θωρακίζεται με αυξημένη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, ώστε να μην μπορεί να καταλυθεί από την εκάστοτε κυβέρνηση.

Μόνο έτσι η Τεχνητή Νοημοσύνη αφαιρεί τη «λευκή επιταγή» από το κάθε Μέγαρο Μαξίμου και την επιστρέφει στον καθημερινό έλεγχο των πολιτών.

Τεχνητή Νοημοσύνη: Δημοκρατία ή Ψηφιακή Φεουδαρχία;

Η εισαγωγή της Τεχνητής Νοημοσύνης στο κράτος είναι η μεγαλύτερη πολιτική μάχη της εποχής μας. Η κοινωνική συλλογικότητα οφείλει να διεκδικήσει με όλη της τη δύναμη τον έλεγχό της, διαφορετικά οδηγούμαστε σε Ψηφιακή Φεουδαρχία, όπου η «γη» είναι τα δεδομένα μας και οι σύγχρονοι φεουδάρχες χρησιμοποιούν αλγορίθμους για να κατευθύνουν τις επιλογές μας πριν καν τις εκφράσουμε.

Γιατί η δημοκρατία δεν απειλείται μόνο όταν κάποιος αποκτά την εξουσία να αποφασίζει αντί των πολιτών, αλλά και όταν αποκτά την εξουσία να διαμορφώνει εκ των προτέρων το πληροφοριακό και γνωστικό περιβάλλον μέσα στο οποίο οι πολίτες αποφασίζουν. Το ζήτημα της γνωστικής κυριαρχίας που εισάγει η Τεχνητής Νοημοσύνη και η αλγοριθμική ισχύς είναι, επομένως, εξίσου κρίσιμο με το ίδιο το ζήτημα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας.

Το Προληπτικό Κράτος, θωρακισμένο με τους προαναφερόμενους μηχανισμούς, δεν είναι πολυτέλεια. Είναι ασπίδα επιβίωσης και η μόνη ρεαλιστική απάντηση στο ερώτημα του πώς θα υιοθετηθεί το αίτημα του 52-56% για κάτι καινούργιο χωρίς να διοχετευθεί στην ακροδεξιά που ήδη κερδίζει έδαφος.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη πρέπει να ανήκει στους πολίτες, να ελέγχεται δημόσια και να λειτουργεί με ανοιχτό κώδικα. Το δίλημμα είναι σαφές. Αν αφήσουμε την τεχνολογία στους λίγους, θα μας οδηγήσουν σε έναν ψηφιακό Μεσαίωνα, αλλά αν την πάρουμε στα χέρια τους οι πολίτες, μπορούν να οικοδομήσουν ουσιαστική και πραγματική Δημοκρατία, θεμελιωμένη σε Κράτος Δικαίου.

Πρόκειται για τη χειρότερη χρονιά για τον κλάδο από το 2022, όταν ο πόλεμος κατέστρεψε τα εργοστάσια Azovstal και Illich στη Μαριούπολη, μηδενίζοντας το 40% της ουκρανικής παραγωγής χάλυβα. Κατά τη διάρκεια των επιθέσεων, η Ρωσία εξαπολύει πλήγματα ακριβείας που προκαλούν ζημιές σε κρίσιμο εξοπλισμό, όπως οι υψικάμινοι, εμποδίζοντας τις ουκρανικές χαλυβουργίες να παράγουν χυτοσίδηρο ή ακατέργαστο σίδηρο (pig iron) – ένα βασικό υλικό για την παραγωγή χάλυβα (ατσαλιού). Ο χάλυβας είναι η ραχοκοκαλιά τόσο του κατασκευαστικού τομέα, όσο και της πολεμικής βιομηχανίας.

Οι τρεις κορυφαίες εταιρείες του κλάδου στην Ουκρανία – Metinvest, Interpipe και ArcelorMittal Kryvyi Rih – είχαν ήδη αναστείλει από την άνοιξη την παραγωγή χάλυβα. Δύο μεγάλα ορυχεία τα οποία διαχειρίζεται ο όμιλος Metinvest στο Kryvyi Rih της Ουκρανίας (δυτικότερα της Ζαπορίζια) ανέστειλαν από τον Απρίλιο την παραγωγή.

Η χαλυβουργική βιομηχανία, που εκτιμάται ότι επιβιώνει οριακά, «ζητεί πολύ μεγαλύτερη στήριξη από τους διεθνείς εταίρους και το κράτος, διότι δεν υπάρχει ουσιαστικά άλλη επιλογή. Διαφορετικά, θα σταματήσει τελείως η παραγωγή για όσο διαρκεί ο πόλεμος – ο οποίος ενδέχεται να διαρκέσει πολλά χρόνια – και δεν θα διασφαλιστούν οι θέσεις εργασίας του προσωπικού», δήλωσε ο πρόεδρος της Ουκρανικής Ένωσης Χαλυβουργιών.

“Κλειστή” η Μαύρη Θάλασσα

Τα πλήγματα στα χαλυβουργεία αποτελούν το ένα σκέλος του προβλήματος. Το άλλο μεγάλο πρόβλημα για τους βιομήχανους είναι ότι πλέον οι ρωσικές δυνάμεις πλήττουν λιμάνια και πλοία, εμποδίζοντας τις εταιρείες να εξάγουν ή να εισάγουν εμπορεύματα μέσω της Μαύρης Θάλασσας. Ταυτόχρονα, οι χερσαίες εμπορικές οδοί συνεπάγονται υπερβολικό κόστος για εταιρείες που αυτή τη στιγμή υφίστανται τεράστιες οικονομικές απώλειες, της τάξης των δεκάδων εκατομμυρίων δολαρίων μηνιαίως.

Το άλλο ζήτημα που επιβαρύνει τις εταιρείες μεταλλουργίας είναι το υπερβολικά υψηλό κόστος της εφοδιαστικής αλυσίδας που προκαλείται από το κλείσιμο των λιμένων της Μαύρης Θάλασσας. Οι εταιρείες πληρώνουν 50%-60% περισσότερο για τη μεταφορά ορισμένων αγαθών σιδηροδρομικώς ή μέσω ρουμανικών και πολωνέζικων λιμένων, όπως ο άνθρακας, δήλωσε στο Forbes Ukraine ο Διευθύνων Σύμβουλος της Metinvest.

Η λύση για την οικονομία τους θα ήταν το άνοιγμα της Μαύρης Θάλασσας. Αυτό όχι μόνο θα μείωνε το κόστος της εφοδιαστικής αλυσίδας, αλλά θα επέτρεπε επίσης στις εταιρείες να ξαναρχίσουν την εξαγωγή σιδηρομεταλλεύματος, ενός βασικού συστατικού του χάλυβα, για να αποκομίσουν κάποια μετρητά σε περίπτωση που δεν θα μπορούν να ξαναρχίσουν την παραγωγή χάλυβα.

Οι εκκλήσεις της Ουκρανίας για το “άνοιγμα” αυτό έχουν λάβει διεθνή υποστήριξη, με 51 χώρες σε κοινή δήλωση στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ στις 23 Σεπτεμβρίου. Η Ρωσία από πλευράς της, έχει δηλώσει από τις αρχές του καλοκαιριού ότι τα ουκρανικά πλήγματα στις ενεργειακές της υποδομές, σε πολιτικά εργοστάσια και σε πλοία ξεχείλισαν το ποτήρι και “άνοιξαν το κουτί της Πανδώρας”. Εκτοτε η Ρωσία ενέτεινε σε μεγάλο βαθμό τις επιθέσεις σε υποδομές που μέχρι τότε είχε επιλέξει να μη χτυπάει.

Παράλληλα, οι νέοι εμπορικοί κανόνες των Βρυξελλών έχουν περιορίσει την πρόσβαση της Ουκρανίας στην αγορά της ΕΕ, ενώ οι ευρωπαϊκές πολιτικές για τη μείωση των εκπομπών άνθρακα έχουν καταστήσει πιο δαπανηρές τις εξαγωγές. Τέλος, ορισμένες μεγάλες μεταλλουργικές εταιρείες δεν πληρούν τις προϋποθέσεις για χρηματοδοτική στήριξη από διεθνή χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, καθώς ανήκουν σε ολιγάρχες.

Καταρρέει η οικονομία

Αφ΄ης στιγμής ο κλάδος καταρρέει, οι κατασκευαστικές εταιρείες σε όλη τη χώρα αναγκάζονται να εισάγουν ακριβότερο χάλυβα από την Ευρώπη, γεγονός που αυξάνει το κόστος κατασκευής και τον πληθωρισμό.

Η Σουηδέζα ευρωβουλευτής του Renew Κάριν Κάρλσμπρο – που είναι η κύρια εισηγήτρια (rapporteur) του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τη χρηματοδοτική και οικονομική βοήθεια προς την Ουκρανία – δήλωσε στην Kyiv Independent ότι ότι η ΕΕ «αντί να στηρίζει την ουκρανική χαλυβουργία τη στιγμή που αυτή οδεύει προς την ολοκληρωτική καταστροφή, την υπονομεύει».

Η Κάρλσμπρο επισκέφθηκε τα ουκρανικά χαλυβουργεία την άνοιξη και κάλεσε τις Βρυξέλλες να επανεξετάσουν άμεσα την εμπορική τους πολιτική και να εξαιρέσουν την Ουκρανία από το καθεστώς δασμών που θεσπίστηκε τον Ιούνιο.

Οι ποσοστώσεις στο χάλυβα

«Οι νέες ποσοστώσεις της ΕΕ για τον χάλυβα αποτελούν καίριο πλήγμα για τη βιομηχανία της Ουκρανίας. Αν θέλουμε πραγματικά να στηρίξουμε την ικανότητα της Ουκρανίας να αμύνεται, οφείλουμε να κάνουμε ό,τι περνά από το χέρι μας για να στηρίξουμε τη βιομηχανική υποδομή της, αν καταρρεύσει η οικονομία της Ουκρανίας, η χώρα θα δυσκολευτεί πολύ περισσότερο να αμυνθεί και θα εξαρτάται σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από τη στήριξη της ΕΕ», δήλωσε η Κάρλσμπρο.

Από την άλλη, είναι ξεκάθαρο ότι η οικονομία έχει ήδη καταρρεύσει και η Ουκρανία ζει χάρη στα χρήματα της ΕΕ και του ΔΝΤ, όμως αυτό ανοιγει ένα άλλο τεράστιο ζήτημα – το κατά πόσον μια χώρα είναι ανεξάρτητη και έχει εθνική κυριαρχία όταν επιβιώνει με χρήματα άλλων κρατών.

Επί του προκειμένου, για τον χάλυβα, μια ιδέα που συζητείται είναι η δημιουργία ενός ειδικού ταμείου για τη χαλυβουργία, αντίστοιχου με το Ταμείο Ενεργειακής Στήριξης της Ουκρανίας (Ukraine Energy Support Fund), το οποίο θα συγκεντρώνει «πόρους από εταίρους για να βοηθήσει τις πληγείσες εταιρείες να προμηθευτούν κρίσιμο εξοπλισμό από την Ευρώπη», όπως είπε για το τρόπον τινά “Ταμείο Ανάκαμψης” στην Kyiv Independent ο επικεφαλής της χαλυβουργικής Metinvest.

«Οι μεγάλες βιομηχανικές επιχειρήσεις που απασχολούν μεγάλο αριθμό εργαζομένων κοντά στο μέτωπο υφίστανται μερικές από τις σφοδρότερες επιθέσεις, διατηρώντας παράλληλα δεκάδες χιλιάδες θέσεις εργασίας και στηρίζουν τις τοπικές οικονομίες», είπε ο ίδιος. Ο πρόεδρος της Ουκρανικής Ένωσης Χαλυβουργιών δήλωσε ότι πρέπει η κυβέρνηση της Ουκρανίας να αρχίσει διαπραγματεύσεις με χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, όπως η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης (EBRD), ώστε να καταστεί δυνατή η χρηματοδότηση μεταλλουργικών εταιρειών που ανήκουν σε ολιγάρχες – όπως η Metinvest, η οποία ανήκει στον πλουσιότερο άνθρωπο της Ουκρανίας, τον Ρινάτ Αχμέτοφ.

Τι ζητούν οι ιδιοκτήτες χαλυβουργιών

Η κυβέρνηση και οι ευρωπαϊκές χώρες θα μπορούσαν να μοιραστούν το κόστος, επιμένουν οι ιδιοκτήτες χαλυβουργιών.  Επίσης ζητούν να μειωθεί το κόστος εισαγωγών, επιτρέποντας στις εταιρείες να εισάγουν ξένο χυτοσίδηρο από τον οποίο τα ουκρανικά εργοστάσια θα μπορούσαν να παράγουν χάλυβα. Προς το παρόν πάντως το κόστος καθιστά την εισαγωγή αυτή ανέφικτη, λένε οι ολιγάρχες της χαλυβουργίας.

Ταυτόχρονα, η Ουκρανία κατά τη γνώμη της Ένωσης Χαλυβουργιών χρειάζεται επίσης απεριόριστη πρόσβαση στην αγορά χάλυβα της ΕΕ και ανακούφιση από τον Μηχανισμό Προσαρμογής Συνόρων Άνθρακα – γνωστό ως CBAM –  ο οποίος προσθέτει πρόσθετους φόρους στις εισαγωγές με υψηλή περιεκτικότητα σε άνθρακα, όπως ο χάλυβας.

Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και αν ο χαλυβουργικός τομέας της Ουκρανίας λάβει την υποστήριξη που ζητεί από την κυβέρνηση και την ΕΕ, θα χρειαστούν πολλοί μήνες και δεκάδες εκατομμύρια ευρώ προτού μπορέσει να επανεκκινήσει την παραγωγή χάλυβα,  και μάλιστα υπό την προϋπόθεση ότι δεν θα έπληττε ξανά την χαλυβουργία η Ρωσία – κάτι αδύνατον όσο κρατά ο πόλε

Λόγω της έντονης κακοκαιρίας το προγραμματισμένο για σήμερα φεστιβάλ σχολικών συγκροτημάτων Schoolwave 2026 αναβλήθηκε. Το κύμα κακοκαιρίας πλήττει περιοχές όπως τις Σποράδες και τα παραλιακά τμήματα της Μαγνησίας και της βορειοανατολικής Εύβοιας.

Επίσης ισχυρές καταιγίδες σημειώνονται στη νοτιοανατολική Πελοπόννησο και κυρ ίσως στην Λακωνία.

Επικαιροποιημένο Έκτακτο Δελτίο της ΕΜΥ

Σήμερα Σάββατο (26-09-2026)

α. Στην Πελοπόννησο (κυρίως ν. Λακωνίας, ν. Αρκαδίας στα ανατολικά και ν. Αργολίδας στα νότια) καθώς και στα Κύθηρα έως αργά τη νύχτα.
β. Στην ανατολική Θεσσαλία (κυρίως ν. Μαγνησίας), τις Σποράδες και στην Εύβοια από αργά τη νύχτα.

Αύριο Κυριακή (27-09-2026)

α. Στην ανατολική Θεσσαλία (κυρίως ν. Μαγνησίας) και τις Σποράδες μέχρι τις πρωινές ώρες.
β. Στην Εύβοια έως αργά το απόγευμα.

2. Θυελλώδεις βορειοανατολικοί άνεμοι έντασης 7 με 8 μποφόρ θα πνέουν στο κεντρικό και βόρειο Αιγαίο από το βράδυ του Σαββάτου (26-09-2026) και την Κυριακή (27-09-2026).