Πρόσθετα τροφίμων

Αρκετές μορφές σιδήρου προστίθενται σε τρόφιμα για βελτίωση του χρώματος, της υφής ή της σταθερότητας του τρόφιμου.

Πυροφωσφορικός σίδηρος (Ε450)

Προέρχεται από το πυροφωσφορικό οξύ, ανήκει στα διφωσφορικά άλατα και χρησιμοποιείται σε:

• επεξεργασμένα κρέατα και αλλαντικά (για τη διατήρηση του χρώματος και τη συγκράτηση υγρασίας)
• δημητριακά πρωινού
• έτοιμες σάλτσες και σούπες (ως σταθεροποιητής)
• αναψυκτικά και αεριούχα ποτά (για τη ρύθμιση της οξύτητας)
• τυροκομικά προϊόντα και λιωμένα τυριά (για τη βελτίωση της υφής)
• αρτοσκευάσματα και μπισκότα (ως διογκωτικός παράγοντας)
• κατεψυγμένα προϊόντα πατάτας (π.χ. τηγανητές πατάτες) για να διατηρούν το χρώμα τους.

Το E450 γενικά θεωρείται ασφαλές σε ελεγχόμενες ποσότητες, αλλά η υπερβολική κατανάλωση μπορεί να επηρεάσει την απορρόφηση ασβεστίου.

Γλυκονικός σίδηρος (Ε579)

Ως πρόσθετο τροφίμων, χρησιμοποιείται στο τελευταίο στάδιο της επεξεργασίας των καρπών της ελιάς, όπου μαυρίζονται με οξείδωση, δίνοντάς τους ομοιόμορφο γυαλιστερό μαύρο χρώμα. Οι φυσικές μαύρες ώριμες ελιές στο δέντρο σπάνια είναι εντελώς μαύρες, συνήθως έχουν κάποιες αποχρώσεις σε σκούρο μοβ, κάπως μαύρο, κοκκινωπό-καφέ ή καφέ.

Στην Ευρώπη, σαν πρόσθετο έχει την κωδικοποίηση Ε579. Στο ΦΕΚ 485/25 Ιουνίου 1996 Παράρτημα IV (άλλα επιτρεπόμενα πρόσθετα), σύμφωνα με ευρωπαϊκή οδηγία τα επιτρεπόμενα όρια για ελιές μαυρισμένες με οξείδωση είναι μέχρι 50mg σιδήρου (Fe) ανά κιλό προϊόντος. Επίσης ως ανώτατο όριο καθημερινής λήψης τού γλυκονικού σιδήρου ως πρόσθετου καθορίζονται τα 0,8 mg ανά κιλό σωματικού βάρους. Για παράδειγμα ένας άνθρωπος 70 κιλών έχει ανώτερο όριο ημερήσιας δόσης 56 mg.

Όλοι οι παραπάνω περιορισμοί προτείνονται λόγω του ότι ο σίδηρος δεν αποβάλλεται από τον οργανισμό, αλλά ανακυκλώνεται και παρότι μπορεί να είναι απαραίτητος, η περίσσειά του μέσα στον οργανισμό μπορεί να έχει τοξικά αποτελέσματα.

Γαλακτικός σίδηρος (E585)

Χρησιμοποιείται ως παράγοντας διατήρησης χρώματος και εμπλουτισμού τροφίμων, όπως οι ελιές, και είναι συχνά σε συμπληρώματα διατροφής για την καταπολέμηση της αναιμίας.

Κιτρικός αμμωνιούχος σίδηρος

Χρησιμοποιείται για τον εμπλουτισμό τροφίμων σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και η Δανία, καθώς και ως αντισυσσωματικός παράγοντας στο αλάτι, αποτρέποντας τη συσσώρευση και τη δημιουργία συμπαγούς μάζας. Βρίσκει κύριες εφαρμογές στο επιτραπέζιο αλάτι, τις βρεφικές τροφές, και τα συμπληρώματα διατροφής ενώ το ανώτατο όριο ημερήσιας πρόσληψης ορίζεται στα 0,8 mg ανά κιλό σωματικού βάρους.

Ανθρακικός σίδηρος (E505)

Εντοπίζεται σε εμπλουτισμένα τρόφιμα και φαρμακευτικά παρασκευάσματα, χωρίς καθορισμένο ανώτατο όριο ημερήσιας πρόσληψης ή αναφερόμενες παρενέργειες.

Στα συμπληρώματα διατροφής

Ο σίδηρος είναι βασικό συστατικό συμπληρωμάτων διατροφής για την αντιμετώπιση αναιμίας.

Θειϊκός σίδηρος

Είναι μια από τις πιο συχνές μορφές που χρησιμοποιούνται σε συμπληρώματα, χάρη στην υψηλή διαλυτότητα και βιοδιαθεσιμότητά του. Ωστόσο, μπορεί να προκαλέσει γαστρεντερικές ενοχλήσεις, όπως δυσκοιλιότητα ή ναυτία, κάτι που οδηγεί πολλούς ασθενείς να αναζητούν εναλλακτικές μορφές.

Φουμαρικός σίδηρος

Είναι μια άλλη μορφή μη αιμικού σιδήρου που συναντάται σε συμπληρώματα. Προσφέρει υψηλή συγκέντρωση στοιχειακού σιδήρου, ωστόσο, όπως και ο θειικός, μπορεί να προκαλέσει γαστρεντερικές διαταραχές.

Παράγοντες που επηρεάζουν την απορρόφηση του σιδήρου

Η απορρόφηση του σιδήρου επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες:

• Βιταμίνη C: ενισχύει την απορρόφηση του μη αιμικού σιδήρου.
• Φυτικές ίνες, πολυφαινόλες και φυτικά οξέα: ορισμένες ουσίες που βρίσκονται σε ροφήματα όπως το τσάι και ο καφές, αλλά και στα δημητριακά μπορούν να μειώσουν την απορρόφησή του.
• Ασβέστιο: ανταγωνίζεται την απορρόφησή του, ειδικά όταν καταναλώνονται μαζί.

Ο ρόλος του στην τεστοστερόνη

Εκτός από τον ρόλο του στη μεταφορά οξυγόνου και τη σύνθεση της αιμοσφαιρίνης, ο σίδηρος φαίνεται να παίζει έμμεσο ρόλο και στη ρύθμιση των επιπέδων τεστοστερόνης στον οργανισμό. Η τεστοστερόνη μειώνει την ορμόνη που ρυθμίζει τα επίπεδα σιδήρου στο σώμα μας, τη χεψιδίνη. Μειωμένα επίπεδα χεψιδίνης οδηγούν σε μεγαλύτερη απορρόφηση σιδήρου από την τροφή.

Η σύνδεση μεταξύ σιδήρου και τεστοστερόνης είναι πολύπλοκη. Η έλλειψη σιδήρου, αν και επηρεάζει κυρίως τις γυναίκες, μπορεί να έχει σημαντικές συνέπειες και στους άνδρες, καθώς συνδέεται με χαμηλά επίπεδα τεστοστερόνης. Αυτό το φαινόμενο αναδεικνύεται και σε μια μελέτη που εκτελέστηκε στο Πανεπιστήμιο στο Buffalo της Νέας Υόρκης, όπου ενδοκρινολόγοι παρατήρησαν ότι το ένα τρίτο των ανδρών με διαβήτη τύπου 2, οι οποίοι παρουσίαζαν χαμηλά επίπεδα τεστοστερόνης, είχαν επίσης μειωμένα επίπεδα σιδήρου.

Η μελέτη έδειξε ότι η συνύπαρξη χαμηλής τεστοστερόνης και αυξημένων φλεγμονωδών μηχανισμών μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλού βαθμού αναιμία, κάτι που παρατηρήθηκε σε ορισμένους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2. Καταληκτικά, η μελέτη υποδεικνύει ότι οι γιατροί που αντιμετωπίζουν αναιμία σε αυτούς τους ασθενείς θα πρέπει να εξετάσουν και την πιθανότητα θεραπείας με τεστοστερόνη, δεδομένης της σύνδεσης μεταξύ των δύο αυτών παραμέτρων. Παρά τη σύνδεση αυτή, οι ακριβείς μηχανισμοί απαιτούν περαιτέρω έρευνα.

Επομένως, η επιλογή της κατάλληλης μορφής σιδήρου είναι ζωτική για την απορρόφησή του και την αποφυγή ανεπιθύμητων ενεργειών. Ο αιμικός είναι ο πιο απορροφήσιμος, ενώ ο μη αιμικός σε τρόφιμα ή συμπληρώματα αποτελεί εναλλακτική λύση. Η προσεκτική επιλογή τροφών και η αποφυγή αναστολέων απορρόφησης μπορούν επίσης να συμβάλουν στην καλύτερη εκμετάλλευση αυτού του απαραίτητου ιχνοστοιχείου.

Η Ιουλία-Μαρία Πρίγκου είναι Διαιτολόγος-Διατροφολόγος – Καθηγήτρια Φυσικής Αγωγής

Σε συνεργασία με το medNutrition

Για την Ελπίδα για τη Δημοκρατία, η νέα αυτή αρχιτεκτονική ολοκληρώνεται μέσα στην Κοινότητα των Πολιτών. Με απόλυτη σαφήνεια αναδείχθηκε ότι η Δικαιοσύνη προστατεύει τον άνθρωπο, η Ελευθερία τον καθιστά αυτεξούσιο, οι Θεσμοί εξασφαλίζουν την κοινή τάξη και ο ενεργός πολίτης δίνει σε όλα αυτά δημοκρατική ζωή.

Για τη νέα αυτή αρχιτεκτονική της πολιτικής εξουσίας που αναδεικνύεται με την Ελπίδα για τη Δημοκρατία, καμία θεσμική θεωρία δεν έχει αξία αν δεν επιστρέφει τελικά στη ζωή του ανθρώπου. Για το Ανεξάρτητο Κίνημα Ελπίδα για τη Δημοκρατία, αυτή η Δημοκρατία κρίνεται καθημερινά: στην ασφάλεια, στην Παιδεία, στην Υγεία, στην εργασία, στην παραγωγή, στον πολιτισμό, στην αξιοπρέπεια, στην προστασία των νέων και των ηλικιωμένων και στη δυνατότητα μιας οικογένειας να σχεδιάζει το μέλλον της χωρίς μόνιμο φόβο.

Αναδείχθηκε κρυστάλλινα ότι για το Κίνημά μας η καλύτερη Ελλάδα δεν είναι σύνθημα εθνικής αυτοεπιβεβαίωσης. Είναι συγκεκριμένο πολιτειακό και κοινωνικό αίτημα: μια χώρα στην οποία το κράτος υπηρετεί τον πολίτη, ο νόμος ισχύει για όλους, η γνώση και η δημιουργία απελευθερώνονται, η παραγωγική δύναμη της κοινωνίας αναπτύσσεται, η ερημωμένη περιφέρεια ξαναζωντανεύει και η νέα γενιά βρίσκει λόγο να δημιουργήσει στον τόπο της. Στη Θεσσαλονίκη, τελικώς, προβλήθηκε εύστοχα ότι η κοινωνία παύει να ζητά απλώς καλύτερη διαχείριση του υπάρχοντος και αναλαμβάνει την ευθύνη να συζητήσει το νέο που θέλει να δημιουργήσει.

Η Δημοκρατία περνά στα χέρια των πολιτών

Καταληκτικά, με την προβολή του προγράμματος από την Πρόεδρο Μαρία Καρυστιανού, οδηγηθήκαμε από το “δεν πάει άλλο” στο “μπορούμε να θεσπίσουμε αλλιώς”. Το αίτημα των Τεμπών για αλήθεια και Δικαιοσύνη μετατράπηκε σε έναν ευρύτερο πολιτικό ορίζοντα, με αφετηρία τη συνειδητοποίηση ότι δεν αρκεί να ζητάμε δικαίωση όταν οι θεσμοί αποτυγχάνουν. Οφείλουμε να οικοδομούμε θεσμούς που, με την Κοινότητα των Πολιτών ως μοχλό της δημοκρατικής αυτοθέσμισης, καθιστούν τη Δικαιοσύνη, τη λογοδοσία και την προστασία του ανθρώπου καθημερινό κανόνα της Πολιτείας.

Η δυναμική αυτή δεν τελειώνει στη Θεσσαλονίκη. Αντίθετα, από εκεί αρχίζει μια νέα πολιτική διαδρομή: η πολιτική πρόταση να συναντήσει την κοινωνία, να συζητηθεί, να εμπλουτιστεί και να γίνει υπόθεση των ίδιων των πολιτών. Γιατί η Ελπίδα για τη Δημοκρατία δεν θέλει μια κοινωνία θεατή της πολιτικής, αλλά μια Κοινότητα Πολιτών που συμμετέχει, προτείνει, ελέγχει και συνδιαμορφώνει την Πολιτεία που θέλει να δημιουργήσει.

Έτσι, η συμμετοχή μετατρέπεται σε θεσμό, η διαμαρτυρία σε πρόταση, η κοινωνική ευαισθησία σε ευθύνη και η Ελευθερία σε κοινή πολιτική πράξη. Μια πολιτική πράξη που οδηγεί στην καλύτερη Ελλάδα και στην καλύτερη ζωή των πολιτών, με εξασφάλιση της εθνικής μας πορείας και του μέλλοντος για τη μεγαλοσύνη του Ελληνισμού.

Ο Μωρίς Μπλανσό έγραφε κάπου ότι “βλέπω σημαίνει πρωτίστως – αντίθετα από το κοιτάζω – αγγίζω με το βλέμμα”. Θα συνεχίζαμε τη σκέψη του λέγοντας ότι βλέπω σημαίνει επίσης “χαϊδεύω με το βλέμμα”. Άπτομαι. Ενωτίζομαι αγγίζοντας. Επειδή η γλυπτική εκτός από την όραση απευθύνεται και στην αφή. Κυρίως σ’ αυτήν, αφού η ίδια αφηγείται διά της αφής της πιο ερωτικής αίσθησης.

Ο γλύπτης δεν μάχεται την ύλη. Αντίθετα, την αγγίζει, παρ’ όλο τον μόχθο, αγαπητικά, για να ξυπνήσει – αφή, αφύπνιση – την ομορφιά που κοιμάται μέσα της. Τίποτε μεταφυσικό σ’ αυτό. Το πνευματικό προκύπτει από μιαν απόλυτα φυσική-υλική διαδικασία. Επίσης ο μεγάλος, Αυστριακός θεωρητικός της τέχνης Αλόις Ριγκλ υποστήριζε ότι η καθετότητα των αγαλμάτων είναι η απτή έκφραση της κυριαρχίας του ανθρώπου, του homo erectus, πάνω στον πλανήτη.

Όντως. Σαν τις φιγούρες του Giacometti ή τον πίνακα Vir Heroicus Sublimis του Barnett Newman. Ένα γλυπτό, για να παραφράσουμε έναν άλλο γερμανόφωνο στοχαστή, τον Μάρτιν Χάιντεγκερ, έχει τις ρίζες του στη γη, προέρχεται από τα σπλάχνα της, εδράζεται σ’ αυτή αλλά αναθρώσκει ως πνευματική οντότητα προς τον ουρανό. Κινείται συμβολικά προς τα επάνω. Και ενώ ιστορικά η γλυπτική εμφανίζεται ως η ανθρωπομορφική απόδοση του ανώτερου όντος, δηλαδή της Φύσης Μητέρας – παράβαλε τη μινωική Θεά των Όφεων – ή του Θεού Βασιλέα – οι κολοσσικοί Φαραώ είναι ενδεικτικό παράδειγμα – εντούτοις, και η λεγόμεν, αφηρημένη τέχνη, όταν αφορά στη γλυπτική, πάλι μέσα από την καθετότητα αναπτύσσει κυρίως τις μορφές της.

Δεν είναι υπερβολή τέλος να υπογραμμίσουμε ότι στη μινωική Κρήτη και την τρίτη χιλιετία προ Χριστού εντοπίζονται οι απαρχές αλλά και τα πιο χαρίεντα δείγματα της ευρωπαϊκής ζωγραφικής και γλυπτικής. Ο Πρίγκιπας των Ρόδων της Κνωσού ή η επιφάνεια της ουράνιας θεότητας στο Μουσείο του Ηρακλείου είναι εύγλωττα παραδείγματα. Αιώνες αργότερα ο αρχαϊκός και ο κλασικός ναός – και εδώ η σκέψη του Χάιντεγκερ είναι αποκαλυπτική – ως συνδυασμός άρρηκτος γλυπτικής και αρχιτεκτονικής – εκβλαστάνει χθόνιος και μαζί υπερβατικός, απαράμιλλο επίτευγμα της πέτρας που γίνεται “πνέμα” (εδώ μοιραία θυμάμαι τον Νίκο Καζαντζάκη).

Και βέβαια όλες οι αρχαίες πηγές που αναφέρονται στην δημιουργία του Παρθενώνα, αναγνωρίζουν ότι ο γλύπτης Φειδίας προηγείται ως κεντρικός σχεδιαστής του έργου των αρχιτεκτόνων Ικτίνου και Καλλικράτη. Γιατί όμως η γλυπτική είναι η κατ’ εξοχήν πολιτική τέχνη; Επειδή αναφέρεται στον δημόσιο χώρο και δημιουργείται προς έκφραση και τέρψη των πολλών, τις ιδέες και τα πιστεύω των οποίων εκφράζει – καλύτερα, διατυπώνει με πλαστικό τρόπο – ενώ παράλληλα υπηρετεί τη συλλογικής μνήμη της πόλης, η οποία πόλη είναι και το βασικό θέμα της τέχνης αυτής. Θυμηθείτε τη Ζωφόρο του Παρθενώνα και ποιοί και πώς εικονίζονται σ’ αυτή. Πρόκειται για τους εορταστές πολίτες των Παναθηναίων, δηλαδή της πάνδημης, δημοκρατικής εορτής η οποία πραγματοποιείται πάντως υπό τα όμματα των αθανάτων (στο κεντρικό τμήμα της ζωφόρου κάτω από το ανατολικό αέτωμα).

Χωρίς τρόμο θανάτου

Χρειάστηκαν περίπου πέντε ή έξι αιώνες για να διαγράψει η συλλογική μνήμη (collective effervescence) της Δύσης το μίσος της – καλύτερα, τον φόβο – για την τέχνη της γλυπτικής όπως αυτή διαμορφώθηκε και κυριάρχησε εκφραστικά καθ’ όλη την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα. Συνυπάρχοντας ισοδύναμα με την αρχιτεκτονική και διατυπώνοντας, όπως είπαμε, πολιτικό λόγο. Με τους Έλληνες ως δημιουργούς και τους Λατίνους, συχνά, ως αντιγραφείς και διασώστες των πολύτιμων προτύπων. Αναφέρομαι σ’ εκείνο τον σχεδόν μεταφυσικό φόβο προς το σωματικά ωραίο που καλλιέργησαν μεθοδικά ο Μωσαϊκός νόμος και η χριστιανική του συνέχεια, η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη, και βέβαια η ταύτιση της γλυπτικής με τον παγανισμό.

Ου ποιήσεις είδωλον! Δηλαδή της λατρείας του σώματος που νικάει τον χρόνο και της σάρκας που δεν απεμπολεί ούτε τη νεότητα, ούτε τον ερωτισμό της. Γιατί περί αυτού πρόκειται. Και είναι αυτό που ενοχλεί – στην εκκλησιαστική γλώσσα “κολάζει” – την ιουδαιοχριστιανική κουλτούρα. Το ερωτικό σώμα και η λατρεία της ηδονής χωρίς τρόμο θανάτου. Για να φτάσουμε στην υστερία των πουριτανών της Μεταρρύθμισης και την απηνή καταδίκη της επιθυμίας όταν αυτή ταυτίζεται με την ηδονή.

Δηλαδή την πλήρη αναστροφή του αρχαιοελληνικού ιδεώδους. Ο κοινωνιολόγος Émile Durkheim είχε περιγράψει πριν από έναν αιώνα αυτό που ονόμασε “συλλογική έξαρση”. Δηλαδή όταν η κοινότητα μοιράζεται έντονα συναισθήματα —τη χαρά αλλά και τον φόβο ή τη λύπη— δημιουργείται εκείνη η ενέργεια που μπορεί και ξεπερνά το άτομο. Ή απωθεί τις εικόνες που υπερβαίνουν τον ορίζοντα προσδοκίας των μαζών.

Το τελευταίο έργο γλυπτικής της ύστερης αρχαιότητας ίσως είναι ο κολοσσός της Μπαρλέττα που η αμφίβολη παράδοση θέλει να αποδίδει τον Μέγα Κωνσταντίνο, αυτόν δηλαδή που έκανε τη νέα θρησκεία καθεστώς. Έκτοτε η γλυπτική, τόσο σεσημασμένη ιδεολογικά και αισθητικά, επιβίωνε λάθα. Υποδόρια. Για να εμφανιστεί ως πρώιμος κλασικισμός στα ημίεργα και ολόσωμα αγάλματα των ρομανικών και αργότερα των γοτθικών καθεδρικών μισή χιλιετία μετά! Με την αποδρομή των μεσαιωνικών χρόνων και την εμφάνιση του αναγεννησιακού ουμανισμού.

Ήδη από τον 13ο αι. μ.Χ στην Πίζα και την Σιένα της οικογένειας Πιζάνι αλλά και τις cathédrales gothiques της Île de France με τους ωραίους Χριστούς και τις επιβλητικές Παρθένους ή την μεγαλειώδη Δευτέρα Παρουσία στα τύμπανα των προσόψεων η γλυπτική ως αυτάρκης όσο και μείζων έκφραση επανακάμπτει. Στην Amiens, την Reims, Chartres, το Strasbourg. Κι όπου η μαρμαροτεχνία της αρχαιότητας – όση σώθηκε από τους διωγμούς, όπως π.χ οι σαρκοφάγοι του Camposanto – αναβιώνει τώρα με εντελώς διαφορετικό ήθος.

Ο ειδικός με το δέος του προσκυνητή

Αυτή την μαγική, όσο και αργόσυρτη, ιστορικά μετάβαση προσεγγίζει ο καθηγητής Άλκης Χαραλαμπίδης στην άψογη μελέτη του – τόσο πλούσια, τόσο εμβριθή αλλά και τόσο ευκολοδιάβαστη – υπό τον τίτλο “Ιστορία της δυτικής γλυπτικής”, εκδόσεις University Studio Press. Το τόξο που καλύπτει η ανάλυσή του αρχίζει από τον Καρλομάγνο και φτάνει ως τα κράσπεδα της εποχής μας. Όμως τα κεφάλαια που αναφέρονται στις απαρχές της νεότερης, ευρωπαϊκής γλυπτικής, είναι τα πιο δυνατά, κατά τη γνώμη μου, του τόμου.

Κι αυτό γιατί ο Χαραλαμπίδης δεν διστάζει να συνδυάσει τα κεκτημένα της διεθνούς βιβλιογραφίας με προσωπικές, πολύ εύστοχες παρατηρήσεις αλλά και να συγκινεί έργα διαφορετικών εποχών που όμως, φαίνεται ότι, αρδεύονται από κοινές, αισθητικές αναφορές. Είναι ο ειδικός που γράφει με την συγκίνηση και το δέος του προσκυνητή. Που πρώτα γοητεύεται ο ίδιος – από την Chartres ή τον Giacometti αδιάφορο – και μετά ερμηνεύει ώστε να γοητευθούν αντίστοιχα και οι αναγνώστες του.

Σε κάθε κεφάλαιο του βιβλίου είναι κρυμμένες μικρές ή μεγάλες εκπλήξεις, όπως για παράδειγμα οι φωτογραφίσεις από διαφορετικά ύψη του κεντρικού τυμπάνου της Πύλης από την καθεδρική του Στρασβούργου και βέβαια ακολουθούν τα ανάλογα συμπεράσματα. Όπου η “Κοίμησις της Θεοτόκου”, όταν βλέπεται από σκαλωσιά, στο ύψος της, είναι σχεδόν κλασικής φόρμας κι όταν βλέπεται από χαμηλά, από το επίπεδο του εισερχόμενου στον ναό καθίσταται σχεδόν εξπρεσιονιστική.

Για να φτάσουμε στον εικοστό αιώνα και σ’ εκείνες τις περιπτώσεις όπου η τέχνη δεν θέλει να συνιστά απλώς έκπληξη – όπως είναι ο συρμός – αλλά αποκάλυψη. Και εδώ οι επιλογές του Χαραλαμπίδη επιμένουν στα έργα και τους δημιουργούς που αλλάζουν τον κόσμο αποκαθηλώνοντας τους παλιούς του θεούς: Picasso, Boccioni, Gabo, Brancusi, Hepworth, Moore, Caro, Marini, Beuys, Serra. Αφού η τέχνη λειτουργεί σαν τους έρωτες. Πρέπει κάποτε- κάποτε να πεθαίνει, γιατί μόνο έτσι δεν νεκρώνεται. Και όταν ανασταίνεται, τότε ισοδυναμεί με επανάσταση.

Η ατρόμητη μηχανή ύπαρξης

Στη μοντέρνα τέχνη περισσότερο από το ριζοσπαστικό περιεχόμενο ενδιαφέρει η ριζοσπαστική φόρμα, γιατί αυτή αντανακλά απευθείας τη ριζοσπαστική σκέψη. Και η ριζοσπαστική σκέψη είναι η μόνη που μπορεί να “ριζοσπαστικοποιήσει” την κοινωνία. Οι άνθρωποι στην αθωότητα ή την πονηριά τους ζητούν συχνά από τις πολιτικές πράγματα που μόνο η τέχνη μπορεί να δώσει. Εξ ου και η συχνή δυστυχία τους. Το να ζεις συνειδητά την καθημερινότητά σου συνιστά μια μορφή τέχνης. Όταν πάλι η ομορφιά είναι αγοραία, γίνεται τότε ευλογημένη η συνείδηση της τυφλότητας.

Η μεγαλύτερη επικοινωνιακή δύναμη της τέχνης είναι ότι μεταφέρει τις παράλληλες συγκινήσεις που ένιωσαν άνθρωποι διαφορετικών εποχών, σε σχέση με τον ίδιο στίχο, την ίδια μουσική, την ίδια εικόνα στον παρόντα χρόνο. Με το ίδιο γλυπτό, τότε και τώρα. Την Pietà Rondanini ας πούμε. Την πιο “μοντέρνα” σύνθεση της ύστερης Αναγέννησης. Που δεν προαναγγέλλει το μπαρόκ αλλά τον συγκαιρινό του Χαλεπά, Medardo Rosso!

Θα ήταν εκτός τόπου αν ισχυριζόμουν στο σημείο αυτό ότι τα ομηρικά έπη, το σχολείο των Ελλήνων, έχουν ως ποιητικός λόγος δομή και φόρμα γλυπτού; Και στις δύο αυτές τέχνες, την επική ποίηση και την γλυπτική, κυριαρχεί το σώμα, αυτή η ατρόμητη μηχανή ύπαρξης (όπως αποκάλεσα τα γλυπτά του Φιλολάου, στον κατάλογο της αναδρομικής του έκθεσης, Μουσείο Κατσίγρα, 2024). Εν προκειμένω, ο Χαραλαμπίδης αναφέρεται σε κάποια σπουδαία ονόματα Ελλήνων καλλιτεχνών του προηγούμενου αιώνα όπως είναι ο προειρημένος Φιλόλαος, ο Τάκις, η Χρύσα, ο Κουνέλλης κι ο Κανιάρης, ο θαυμαστής του Kienholtz και του Segal. Οι δύο τελευταίοι προσεγγίζονται πολύ αναλυτικά όσο και εύστοχα στο πλαίσιο της arte povera.

Από την άλλη λείπουν μερικοί άλλοι που πάντως αναφέρονται διεξοδικά στην διεθνή βιβλιογραφία: Ο Γιόχαν Αβραμίδης, ο Κώστας Ανδρέου, ο Κώστας Κουλεντιανός, ο Γεράσιμος Σκλάβος και ο αγαπημένος των Αμερικανών αφηρημένων εξπρεσιονιστών Μάικ Λεκάκης. Αντιλαμβάνεστε τί πλούτο διαθέτουμε τον οποίο αγνοούμε; Είναι, τέλος, σωβινισμός εάν ισχυριστούμε ότι η γλυπτική παραμένει ακόμη και σήμερα, παρά την διεθνή κρίση της, λόγω ακριβώς του πολιτικού λόγου που αρθρώνει, η πλέον ελληνική τέχνη; Αναφέρομαι εδώ στη σχετική διαφωνία μου με τον καθηγητή του ΕΜΠ Θανάση Μουτσόπουλο. Και ότι ακόμη και σήμερα, παρά τις περιορισμένες δυνατότητες και την ανύπαρκτη πολιτική του αντιαισθητικού ελλαδικού κράτους, διαθέτουμε γλύπτες με διεθνή αναγνώριση; (Το βιβλίο του Χαραλαμπίδη το επιβεβαιώνει).

Αφού ένας βράχος, η κορυφή του οποιουδήποτε λόφου ή βουνού, το κάθε ακρωτήριο, το κάθε ερημονήσι της Ελλάδας που αναθρώσκει μέσα από τους εωθινούς υδρατμούς, οι πέτρινοι όγκοι σε στεριά ή θάλασσα που φωτίζονται από το πλάγιο φως της δύσης, ή το κάθετο, βασανιστικό του μεσημεριού, ανάλογα την εποχή, συνιστούν από μόνοι τους αισθητική εμπειρία. Μοναδικό μάθημα γλυπτικής. Η μορφολογία του συγκεκριμένου τόπου υπαγορεύει νομοτελειακά και την ανάλογη, αισθητική του έκφραση.

ΥΓ. Και η διόρθωση εντός μικρού παροράματος:

Κάπου αναφέρεται η Φαίδρα σαν μητέρα του Θησέα (σελ.46). Στην ελληνική μυθολογία η Φαίδρα, κόρη του βασιλιά της Κρήτης Μίνωα και της Πασιφάης, αδελφή της Αριάδνης, παντρεύτηκε τον Θησέα, βασιλιά των Αθηνών, και απέκτησαν μαζί δύο γιους, τον Ακάμαντα (ή Ακάμα) και τον Δημοφώντα. Η ίδια έμεινε κυρίως γνωστή για τον τραγικό έρωτά της προς τον πρόγονο της, τον Ιππόλυτο, γιο του Θησέα από άλλη γυναίκα. Μητέρα του Θησέα ήταν η Αίθρα.

Και βέβαια το μόνιμο μου παράπονο: Ο Γιαννούλης Χαλέπας με την πρωτοποριακή – πριμιτιβιστική φόρμα και την συγκλονιστική ανάκληση του αρχαίου Μύθου στην καρδιά της νεοτερικότητας αποτελεί αφενός ένα μεγάλο μέγεθος της Δυτικής γλυπτικής και αφετέρου την πιο πειστική απόδειξη της διαχρονίας της ελληνικής τέχνης. Το ξέρω. Δεν τον αναφέρει η διεθνής βιβλιογραφία. Μήπως θα έπρεπε να τον επιβάλουμε εμείς, οι Έλληνες ιστορικοί τέχνης, με όσες δυνάμεις διαθέτουμε; Θεωρώ πως είναι πιο σημαντικός από τον Leonardo Drew που καταλαμβάνει όλο τον επίλογο του βιβλίου.

Δεύτερον, στρατηγική ήττα του Μητσοτάκη σημαίνει στρατηγική ήττα του προσώπου που κατά την διάρκεια της 7ετούς πρωθυπουργίας του το 90%+ της κοινής γνώμης βλέπει την επικυριαρχία της διαφθοράς – που κοστίζει 14 δισ. ευρώ το χρόνο σύμφωνα με την Transparency International – με αποτέλεσμα το 70% να επιθυμεί απαλλαγή από το σύστημα Μητσοτάκη.

Τρίτον, στρατηγική ήττα του Μητσοτάκη σημαίνει απαλλαγή από το σύστημα των απ΄ ευθείας αναθέσεων έργων 12 δισ. και κλειστών διαγωνισμών 8 δισ. ευρώ που συνεπάγεται άνοιγμα των κρατικών προμηθειών στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις και τη μόχλευση του ανύπαρκτου ανταγωνισμού.

Τέταρτον, σημαίνει απαλλαγή από το δημοσιονομικό μοντέλο των υπερπλεονασμάτων που παράγει η κυβερνητική πολιτική της ασυδοσίας στις αγορές, αντί αυτά να προκύπτουν από την ανάπτυξη της παραγωγής, καθώς επίσης και απαλλαγή από το στρεβλό και τοξικό αναπτυξιακό μοντέλο του πελατειακού κράτους και του ξεπουλήματος του εθνικού πλούτου. Πέμπτον, σημαίνει απαλλαγή της ελληνικής κοινωνίας από τη νοσηρότητα, την καχεξία και την ηττοπάθεια που καλλιεργεί το σύστημα Μητσοτάκη και σταδιακή ανάκτηση της εθνικής αξιοπρέπειας και αυτοπεποίθησης.

Το καίριο ερώτημα

Το ερώτημα είναι ποιος μπορεί να νικήσει το Μητσοτάκη και μάλιστα σε στρατηγικό επίπεδο; Ο Τσίπρας, ο Ανδρουλάκης, ο Σαμαράς, ή όλοι μαζί; Είναι νωρίς ακόμη για να πούμε, αλλά σίγουρα θα είναι ο ίδιος ο Μητσοτάκης, ο οποίος στη ΔΕΘ υπερέβη τα εσκαμμένα με ξεχείλωμα του δημοσιονομικού χώρου από το 1,2, στο 1,5 και εκλογικές προσφορές 2,2 δισ. ευρώ. Εκεί λοιπόν που πλειοδότησε μετά την πίεση του Σχεδίου Εθνικής Ανασυγκρότησης Τσίπρα, έκανε το λάθος να εκστομίσει έναν προκλητικό εκβιασμό προς το εκλογικό σώμα.  

• Ενίσχυση των 400€ στους συνταξιούχους τον Νοέμβριο του 2027!
•  Επίδομα των 500€ στους Δημόσιους Υπαλλήλους πάει για τον Δεκέμβριο του 2027!
• Μηδενισμός στους Φόρους για τους 3τεκνους και το Αφορολόγητο των Αγροτών μεταφέρονται στις Δηλώσεις του 2028
• Μείωση της Προκαταβολής Φόρου και η Κατάργηση του Τέλους Επιτηδεύματος από το 2028 έως το 2029.
• Η δε μείωση κατά 30% της τιμής του ρεύματος δεν θα προκύψει από αλλαγή του άθλιου συστήματος τιμολόγησης, αλλά από τη μεταφορά των άλλων τελών (δημοτικών, ΕΡΤ, κλπ) σε άλλο λογαριασμό  και από τις μπαταρίες που απεντάξανε από τη χρηματοδότηση του Ταμείου Ανάκαμψης κ.ο.κ.
• Η μεγάλη υποκρισία ήταν ο Κουμπαράς. Όταν το 60% των ελληνικών νοικοκυριών δηλώνει ότι δεν βγάζει τον μήνα, καθώς το εισόδημά του επαρκεί κατά μέσο όρο μόνο για 18 ημέρες και όταν το 71% των Ελλήνων έχει καταθέσεις 0 έως 1000 ευρώ το Μέτρο Μητσοτάκη ακούστηκε σαν χυδαία ειρωνεία και ακραίος λαϊκισμός.

Το ΠΑΣΟΚ απέναντι στον Μητσοτάκη

Εννοείται πως δεν μπορεί να νικήσει τον Μητσοτάκη ο Ανδρουλάκης και το ΠΑΣΟΚ που έχει γίνει η πολύφερνη νύφη για να συγκυβερνήσει είτε με τον Μητσοτάκη, είτε με τον Σαμαρά ή τον Τσίπρα. Στην περίπτωση του Μητσοτάκη το κόμμα θα διασπαστεί, αν δε ο Μητσοτάκης χρειαστεί και την Ελληνική Λύση, τότε η διάσπαση μπορεί να είναι μοιραίας έντασης.

Στην περίπτωση Σαμαρά θα γίνει το ίδιο. Πάντως, και στις δύο περιπτώσεις οι ψηφοφόροι θα αισθανθούν προδομένοι και επειδή αφουγκράζονται πού οδηγούνται οι καταστάσεις, δεν θα πριμοδοτήσουν το ΠΑΣΟΚ. Ακόμη και στην περίπτωση που στον δεύτερο γύρο τον εκλογών, εάν αυτός χρειαστεί, γίνει αλλαγή αρχηγού, η πολιτική ζημιά θα έχει συντελεστεί. Στην περίπτωση Τσίπρα μπορεί το ΠΑΣΟΚ να σώσει την ψυχή του…

Αν ο Σαμαράς κάνει την έκπληξη και πάρει ένα ποσοστό που θα του δώσει την τρίτη εντολή και τα νούμερα μπορούν να βγάλουν κυβέρνηση μαζί με τη ΝΔ (όπως είπε τις προάλλες και ο κ. Σταϊκούρας) και το ΠΑΣΟΚ, τότε θα έχουμε μια κυβέρνηση που θα κοιτάξει να επιβιώσει γυρίζοντας την πλάτη σε ό,τι έχει γίνει (υποκλοπές-κατασκοπεία-pretador, έγκλημα Τεμπών, μπάζωμα, συγκάλυψη, ΟΠΕΚΕΠΕ…). Δηλαδή, θα είναι μια συνολική αμεριμνησία για χάρη της κυβερνησιμότητας και των εθνικών κινδύνων, διαιωνίζοντας το πνεύμα Μητσοτάκη. Δεν αποκλείεται δε να στηρίξει ο Σαμαράς τον Μητσοτάκη να πάρει κάποια θέση στην Ευρώπη… το έχει άλλωστε ξανακάνει αυτό βοηθώντας τον να γίνει αρχηγός της ΝΔ.  

Μια κυβέρνηση Σαμαρά ή υπό τον έλεγχο Σαμαρά που θα έχει άλλωστε ως ιδεολογικό φόντο και ολίγον τραμπισμό, δεν πρόκειται να βγει έξω από το κουτί του φιλοπολεμικού Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος. Διότι την επομένη ο Σαμαράς θα αποφύγει να γίνει ένας νέος Όρμπαν… Συνεπώς, η λογική διέξοδος είναι ο Τσίπρας. 

Στο σημείο στήθηκε επιχείρηση της Πυροσβεστικής, καθώς δύο από τους επιβαίνοντες είχαν εγκλωβιστεί στο όχημα. Όταν έφτασαν οι πυροσβεστικές δυνάμεις, οι άλλοι τρεις επιβαίνοντες είχαν ήδη παραληφθεί από ασθενοφόρα του ΕΚΑΒ.

Στην επιχείρηση πήραν μέρος οκτώ πυροσβέστες με τρία οχήματα και ειδικό διασωστικό όχημα. Χρησιμοποιώντας διασωστικά εργαλεία, οι πυροσβέστες απεγκλώβισαν έναν άνδρα τραυματισμένο, ενώ ανέσυραν ακόμη έναν άνδρα χωρίς τις αισθήσεις του. Και οι δύο παραδόθηκαν σε πληρώματα του ΕΚΑΒ και διακομίστηκαν στο νοσοκομείο.

Την ίδια ώρα, σε πλήρη εξέλιξη βρίσκεται η έρευνα για να διαπιστωθεί τι ακριβώς συνέβη τα κρίσιμα δευτερόλεπτα πριν από την εκτροπή του αυτοκινήτου. Σύμφωνα με πληροφορίες, οι Αρχές εξετάζουν το ενδεχόμενο εμπλοκής δεύτερου οχήματος στο δυστύχημα, χωρίς μέχρι στιγμής να έχει αποσαφηνιστεί εάν υπήρξε επαφή μεταξύ των δύο οχημάτων ή εάν το δεύτερο αυτοκίνητο συνδέεται με διαφορετικό τρόπο με την εκτροπή του ΙΧ.

Οι έρευνες συνεχίζονται προκειμένου να αποσαφηνιστούν οι ακριβείς συνθήκες της τραγωδίας και να εξακριβωθεί τι οδήγησε στην εκτροπή και την ανατροπή του αυτοκινήτου.

Το ταξίδι του Αντόνιο Γκουτέρες στην Κύπρο, δεν έχει προφανώς φέρει ανατροπές. Είναι, ωστόσο, σαφές πως άφησε το Κυπριακό στις ράγες των Ηνωμένων Εθνών και το διατήρησε εν ζωή, μέχρι να ετοιμασθεί το επόμενο βήμα. Ενδέχεται, βέβαια, αυτό το βήμα, να παραμείνει μετέωρο. Να μην υπάρξει επόμενο βήμα, λόγω της στάσης της κατοχικής πλευράς. 

Την ώρα κατά την οποία υποτίθεται καταβάλλονται προσπάθειες για επανέναρξη των συνομιλιών στο Κυπριακό, η κατοχική πλευρά καταβάλλει προσπάθειες αναβάθμιση της αποσχιστικής οντότητας. Με κινήσεις χαμηλής πολιτικής μέχρι και διεθνή παρουσία του ψευδοκράτους, η κατοχική δύναμη στοχεύει στην ανάδειξη του κατοχικού καθεστώτος σε χωριστή οντότητα.

Τι συμβαίνει με την Μπαρτσελόνα

Την τελευταία περίοδο επιχειρήθηκε από τουρκικής πλευράς να πραγματοποιηθούν διεθνείς εκδηλώσεις στα κατεχόμενα. Όπως καλλιτεχνικό φεστιβάλ με τη στήριξη της “Τουρκικής Δημοκρατίας Βορείου Κύπρου”. Το φεστιβάλ από τη Σερβία ακυρώθηκε με παρέμβαση της Λευκωσίας προς το Βελιγράδι. Η εξαγγελία της Μπαρτσελόνα να οργανώσει καμπ στα κατεχόμενα επίσης ακυρώθηκε με παρέμβαση της κυπριακής Κυβέρνησης. 

Στα κατεχόμενα αντέδρασαν έντονα με αποτέλεσμα ο εγκάθετος της Άγκυρας να αποστείλει επιστολές διαμαρτυρίας προς τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ, την Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και τον Πρόεδρο της Μπαρτσελόνα. Τι είναι αυτό που επιδιώκει η κατοχική πλευρά; Να διεξάγονται συζητήσεις στο πεδίο του Κυπριακού και παράλληλα να επιχειρείται αναβάθμιση του ψευδοκράτους. Ζητούν να συνεχίσουν το σφετερισμό ελληνοκυπριακών περιουσιών στα κατεχόμενα αλλά να μην υπάρχει αντίδραση. Να μην διώκονται οι σφετεριστές από την Κυπριακή Δημοκρατία. 

Είναι σαφές πως η  τακτική μονομερούς επιβολής των σχεδιασμών της, που υιοθετεί η Άγκυρα, απομακρύνει τις προοπτικές επίλυσης προβλημάτων, τα οποία η ίδια δημιουργεί και συντηρεί με τρόπο κατά τον οποίο να της επιτρέψει να υλοποιήσει τις επιδιώξεις της. 

Γεωπολιτικό ζήτημα

Είναι σαφές πως το Κυπριακό δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται μεμονωμένα. Άλλωστε ούτε η Τουρκία, ούτε οι Αγγλοαμερικανοί αντιμετωπίζουν το Κυπριακό ως τοπικό ζήτημα, αλλά γεωπολιτικό. Το εντάσσουν στο πλαίσιο των σχεδιασμών τους. Ιδιαίτερα σε αυτή τη συγκυρία, της συνεχούς ανακατανομής ισχύος, η Τουρκία μπαίνει δυναμικά, τοποθετώντας ως αντίπαλο δέος το Ισραήλ. Πρόκειται για δυο αναθεωρητικές δυνάμεις, κατοχικές, οι οποίες έχουν τον ίδιο στόχο: Τον έλεγχο της περιοχής. Σε αυτή τη φάση το πεδίο ανταγωνισμού τους είναι η Συρία. 

Η Τουρκία βλέπει μέτωπο Ελλάδος, Κύπρου και Ισραήλ και ενόψει τούτου πιέζει τους αδύναμους κρίκους της συνεργασίας αυτής. Δηλαδή, την Ελλάδα και την Κύπρο. Η Τουρκία ανησυχεί για τις συνεργασίες του Ισραήλ καθώς θεωρεί πως επιδιώκεται ο γεωπολιτικός αποκλεισμός της. Γι’ αυτό και προχωρεί με κινήσεις επιβολής τετελεσμένων σε Βόρειο Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο (ανακήρυξη Θαλάσσιων Πάρκων) αλλά και στην Κύπρο με την επιβολή τετελεσμένων επί του εδάφους.  Η Άγκυρα θεωρεί ότι οι εξελίξεις στην περιοχή την ευνοούν, εκτιμώντας πως είναι αναβαθμισμένη και με σημαντικό γεωπολιτικό ρόλο, επιλέγει επιθετική στάση. 

Αυτή η τακτική εκφράζεται ήδη σε όλα τα πεδία της εξωτερικής πολιτικής, όπως το Κυπριακό, τα ελληνοτουρκικά, τα ευρωτουρκικά. Η σκλήρυνση της στάσης της δεν πρόκειται για παιχνίδι τακτικής, αλλά επιλογή, η οποία καθορίζει τη δική της  μεγάλη εικόνα. Στην Άγκυρα εκτιμούν – κι αυτό πράττουν – ότι οι συγκυρίες ευνοούν για μια πιο σκληρή γραμμή, μέσα από την οποία θα υλοποιήσει τα σχέδια της. Επιλέγει στρατηγική κλιμάκωσης κι αυτό δεν αποτελεί απόφαση στη βάση μακροπρόθεσμων σχεδιασμών. 

• Μείωση Εντόκων Γραμματίων του Ελληνικού Δημοσίου – κατά 1,2 δισ. ευρώ
• Πρόωρη εξόφληση δανείων EFSF – ύψους 2,5 δισ. ευρώ
• Πρόωρη εξόφληση ομολόγου του Ελληνικού Δημοσίου – ύψους περίπου 2,2 δισ. ευρώ

Αναφέρθηκα λοιπόν μόνο στην αποπληρωμή των δανείων GFL, διότι είχε διαδοθεί (σκόπιμα ή όχι δεν γνωρίζω) ότι αυτά δεν υπόκειται σε συμφωνίες αντιστάθμισης swaps από τον Οργανισμό Διαχείριση Δημόσιου Χρέους (ΟΔΔΗΧ) –γεγονός μη αληθές– και ως εκ τούτου φέρουν επιτοκιακό κίνδυνο, έχουν υψηλό επιτόκιο κτλ. Μάλιστα ο ΟΔΔΗΧ κατέβαλε ιδιαίτερες προσπάθειες για να καταφέρει να επιτύχει την αντιστάθμιση.

Η αποπληρωμή των δανείων GFL φέρει ταυτόχρονα και την λήξη, το σπάσιμο των swaps που κάλυπταν αυτά τα δάνεια. Μόνο αυτά. Τα υπόλοιπα swaps που καλύπτουν το υπόλοιπο χρέος είναι εν ισχύ και δημιουργούν μια ασπίδα έναντι της ανόδου των επιτοκίων. Προσοχή: Δεν υπάρχει ένα swap που να καλύπτει το σύνολο των δανείων. Κάθε δάνειο έχει κάλυψη από κάποιο swap. 

Επιπλέον, η παρατήρηση για τον ΟΔΔΗΧ, ότι αν είχε εκτιμήσει σωστά για την άνοδο των επιτοκίων θα είχε μεγαλύτερο κέρδος από το σπάσιμο του swap των δανείων GFL, είναι εκ των πραγμάτων σωστή, για τα συγκεκριμένα δάνεια. Άρα το timing ήταν λάθος ceteris paribus. Aλλά δεν είναι αυτό το πρόβλημα για κάποιον που πρέπει να εκτιμήσει την καμπύλη των επιτοκίων στο μέλλον μέσα σε περιβάλλον υψηλής αβεβαιότητας. 

Τέλος, το πρόβλημα είναι ότι μια χρηματοοικονομική πράξη από τον αρμόδιο οργανισμό ΟΔΔΗΧ, έγινε προσπάθεια να ενταχθεί στο πολιτικο-επικοινωνιακό παιχνίδι της κυβέρνησης Μητσοτάκη, και να γεμίσουν τα τηλεοπτικά παράθυρα από βουλευτές και στελέχη της ΝΔ να ενημερώσουν τον κόσμο για την τρομερή επιτυχία της κυβέρνησής τους. Προφανώς οι περισσότεροι, επί της ουσίας καλούνταν να απαντήσουν για κάτι που δεν γνώριζαν σχεδόν τίποτε…

Αποσύνδεση αναπαραγωγής και σταθερής συντροφικότητας: Η διαμόρφωση, η έναρξη και η σταθερότητα των συντροφικών σχέσεων αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους ενδιάμεσους μηχανισμούς, μέσω των οποίων οι δομικές μεταβολές επηρεάζουν τη δημογραφική εξέλιξη. Παρατηρείται σταδιακή αποδυνάμωση του παραδοσιακού υποδείγματος, το οποίο συνέδεε την τεκνογονία με τον μακροχρόνιο έγγαμο βίο.

Στο νέο αυτό πλαίσιο, οι οικονομικές και κοινωνικές πιέσεις συμβάλλουν στη διαμόρφωση δημογραφικού ελλείμματος, καθώς συνδέονται με την καθυστέρηση , ή την αποφυγή σύναψης σταθερών συντροφικών σχέσεων (Kuang et al., 2025· OECD, 2024), καθώς και με την αυξημένη αστάθεια των σχέσεων αυτών.

Το φαινόμενο αυτό αποτυπώνεται στην αυξανόμενη δυσκολία ανεύρεσης κατάλληλου συντρόφου, στην καθυστέρηση έναρξης της συμβίωσης, στη μείωση της διάρκειας των σχέσεων, καθώς και στην επιμήκυνση των περιόδων ατομικής διαβίωσης και στην άνοδο της μονογονεϊκότητας (Ribera Almandoz, Brockie, et al., 2026).

Παράλληλα, η ψηφιοποίηση των κοινωνικών αλληλεπιδράσεων αναδιαμορφώνει τους τρόπους σύναψης και διατήρησης των συντροφικών δεσμών. Η διαρκής ψηφιακή συνδεσιμότητα και η υπερβολική κατανάλωση ψηφιακού περιεχομένου ενδέχεται, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να αυξήσουν το γνωστικό φορτίο και να περιορίσουν τη συναισθηματική διαθεσιμότητα που είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη και τη διατήρηση ουσιαστικών διαπροσωπικών σχέσεων (Larsen et al., 2026· Twenge, 2023· McDaniel & Coyne, 2016).

Άλλοι παράγοντες

Εντατικοποίηση της γονεϊκότητας: Η άσκηση του γονεϊκού ρόλου συνοδεύεται από αυξημένες απαιτήσεις σε χρόνο, οικονομικούς πόρους και συναισθηματική εμπλοκή (Hays, 1996· Yerkes et al., 2024). Παράλληλα, η επιδίωξη εξασφάλισης “αγαθών θέσης” για τα παιδιά – ως μέσο διατήρησης ή ενίσχυσης του κοινωνικού κύρους – αυξάνει το αντιλαμβανόμενο κόστος της ανατροφής. Ως εκ τούτου, μπορεί να λειτουργεί ανασταλτικά, τόσο για την έναρξη της τεκνοποίησης, όσο και για την απόκτηση επιπλέον τέκνων (Goldin, 2026· Ruckdeschel, 2024).

Εργασιοκεντρισμός (workism): Η αντίληψη ότι η εργασία κατέχει κεντρική θέση στη ζωή του ατόμου και συνδέεται στενά με την προσωπική ταυτότητα, την αυτοπραγμάτωση και την αίσθηση κοινωνικής αξίας μπορεί να λειτουργεί περιοριστικά ως προς τη δημιουργία οικογένειας, ιδίως όταν οι επαγγελματικές απαιτήσεις υπερισχύουν των επιθυμιών και των σχεδίων για συντροφικότητα και τεκνοποίηση (DeRose & Stone, 2021· Chwastek & Mynarska, 2025). Ο εργασιοκεντρισμός εκδηλώνεται είτε ως ελεύθερη αξιακή επιλογή (στον Ευρωπαϊκό Βορρά) είτε ως αναγκαστική προσαρμογή απέναντι στην παρατεταμένη εργασιακή επισφάλεια (στον Ευρωπαϊκό Νότο).

Υποκειμενική στροφή: Υιοθετείται η αναλυτική οπτική σύμφωνα με την οποία οι αναπαραγωγικές αποφάσεις δεν διαμορφώνονται αποκλειστικά από αντικειμενικούς διαρθρωτικούς περιορισμούς, αλλά επηρεάζονται καθοριστικά από τις υποκειμενικές προσδοκίες, τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα αντιλαμβάνονται και αξιολογούν την αβεβαιότητα, καθώς και από τον βαθμό εμπιστοσύνης τους στους κοινωνικούς και πολιτικούς θεσμούς (Jalovaara et al., 2026· Neyer et al., 2022).

Υπό αυτές τις συνθήκες, η τεκνοποίηση παύει να αποτελεί αυτονόητη και κανονιστική μετάβαση και αναδεικνύεται σε μια εύθραυστη και χρονικά ευαίσθητη ισορροπία, η οποία εξαρτάται από την έγκαιρη εξασφάλιση υλικής και συντροφικής σταθερότητας. Η αναβολή της, επομένως, δεν συνιστά κατ’ ανάγκην συνειδητή επιλογή πρωτογενούς ατεκνίας – δηλαδή μη απόκτησης πρώτου παιδιού – αλλά μπορεί να οφείλεται στην απουσία επαρκούς συντροφικού και θεσμικού υποστηρικτικού πλαισίου εντός του βιολογικά ευνοϊκού αναπαραγωγικού παραθύρου.

Υπό αυτή την οπτική, η Δεύτερη Δημογραφική Μετάβαση δεν θα πρέπει να ερμηνεύεται αποκλειστικά ως αξιακός και πολιτισμικός μετασχηματισμός. Αποτελεί φαινόμενο το οποίο διαμορφώνεται από την αλληλεπίδραση ατομικών επιλογών, υποκειμενικών νοηματοδοτήσεων, θεσμικών ρυθμίσεων και διαρθρωτικών περιορισμών. Η ενίσχυση της αυτονομίας, της αυτοπραγμάτωσης και της προσωπικής επιλογής είναι αναμφισβήτητη· οι επιλογές, όμως, δεν διαμορφώνονται σε κοινωνικά ουδέτερο περιβάλλον.

Επηρεάζονται από την άνιση πρόσβαση στην εργασία, τη στέγαση, την κοινωνική προστασία και τις υποδομές φροντίδας, από υποκειμενικούς και αξιακούς παράγοντες, καθώς και από το επίπεδο οικονομικής και θεσμικής ασφάλειας. Συνεπώς, η αναβολή ή η μη πραγμάτωση της τεκνοποίησης θα πρέπει να ερμηνεύεται σε συνάρτηση με τις κοινωνικές συνθήκες που διαμορφώνουν τις αναπαραγωγικές επιλογές.

Δύο διαφορετικές δημογραφικές πορείες 

Η διευρυμένη προσέγγιση της ΔΔΜ καθίσταται απαραίτητη για την ερμηνεία των εντονότατων αποκλίσεων στις χώρες της Ευρώπης. Η συγκριτική ανάλυση αναδεικνύει την ισχύ της αρχής της ισοτελικότητας: Διαφορετικές κοινωνικοοικονομικές και θεσμικές διαδρομές συγκλίνουν στο ίδιο δημογραφικό αποτέλεσμα, δηλαδή σε τιμές Συγχρονικού Δείκτη Γονιμότητας (ΣΔΓ) αισθητά χαμηλότερες από το όριο αναπλήρωσης των γενεών (TFR < 1,5 παιδί ανά γυναίκα).

Η δημογραφική εξέλιξη της Ευρώπης χαρακτηρίζεται από δύο διακριτές ιστορικές φάσεις. Στα τέλη του 20ού αιώνα, η «μεγάλη έκπληξη» αφορούσε την απρόσμενη και απότομη υποχώρηση της γονιμότητας στις παραδοσιακά οικογενειοκεντρικές χώρες της Νότιας Ευρώπης, οι οποίες έως τότε θεωρούνταν περισσότερο ανθεκτικές στις δημογραφικές μεταβολές (Chesnais, 1996, 1998· Kertzer et al., 2009).

Σήμερα, η δημογραφική πραγματικότητα αναδεικνύει το «Σκανδιναβικό παράδοξο», δηλαδή την επίμονη υποχώρηση της γονιμότητας ακόμη και σε κοινωνίες που χαρακτηρίζονται από ανεπτυγμένα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας και υψηλά επίπεδα έμφυλης ισότητας (Vanhuysse, 2024· Begall & Hiekel, 2025). Η συνύπαρξη αυτών των τάσεων έχει οδηγήσει σε μια ασύμμετρη σύγκλιση προς τα κάτω, καθώς οι δείκτες γονιμότητας των σκανδιναβικών χωρών υποχωρούν σταδιακά προς τα χαμηλά επίπεδα που χαρακτηρίζουν τις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου.

Πράγματι, Ελλάδα, Ιταλία και Ισπανία κατέγραψαν TFR < 1,5 ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 (Kertzer et al., 2009· Kohler et al., 2002· Μπαλούρδος κ.ά., 2019), λόγω της συρρίκνωσης των γεννήσεων στις ηλικίες κάτω των 30 ετών, χωρίς επαρκή ύστερη αναπλήρωση. Ενδεικτικά, την περίοδο 2010-2024, οι γεννήσεις από γυναίκες κάτω των 30 ετών υποχώρησαν στην Ελλάδα (από 41,5% σε 30,1%), στην Ισπανία (από 32,0% σε 27,3%) και στην Ιταλία (από 33,8% σε 28,0%).

Αντίστοιχα, η πρόσφατη κάμψη στη Βόρεια Ευρώπη οφείλεται σε οριζόντια υποχώρηση της γονιμότητας στις ηλικίες κάτω των 30 ετών – η οποία επίσης δεν αναπληρώνεται μεταγενέστερα – αντανακλώντας βαθύτερες μεταβολές στις αξίες και στις επαγγελματικές προτεραιότητες (Neyer et al., 2022· Savelieva et al., 2023· Vanhuysse, 2024).

Όπως συνοψίζεται στον Πίνακα 1, ενώ στις χώρες της Νότιας Ευρώπης η δημογραφική κάμψη αποτελεί πρωτίστως ακούσια προσαρμογή σε εξωτερικούς οικονομικούς κυρίως περιορισμούς, στις Βόρειες χώρες αντανακλά δομικές μεταβολές στις ατομικές προτεραιότητες και στα σύγχρονα πρότυπα συμβίωσης.

Γονιμότητα: Από την αναβολή στη μόνιμη απώλεια

Τα εμπειρικά δεδομένα της περιόδου 2016-2024 επιβεβαιώνουν ότι η σύγκλιση των τιμών του ΣΔΓ συνοδεύεται από σημαντικές ποιοτικές διαφοροποιήσεις στη δομή της γονιμότητας. Το 2024, ο ΣΔΓ διαμορφώθηκε σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα, τόσο στη Βόρεια Ευρώπη (Σουηδία: 1,43, Νορβηγία: 1,45, Φινλανδία: 1,25) όσο και στη Νότια Ευρώπη (Ελλάδα: 1,24, Ιταλία: 1,18, Ισπανία: 1,10) (Σχήμα 1).

Η ανάλυση της κατανομής των πρώτων γεννήσεων κατά ηλικιακή ομάδα αποδεικνύει την προϊούσα συρρίκνωση του αναπαραγωγικού παραθύρου. Σε όλες τις υπό εξέταση χώρες, οι πρώτες γεννήσεις από μητέρες ηλικίας 20-29 ετών σημειώνουν υποχώρηση, ενώ εκείνες από γυναίκες άνω των 30 ετών αντιπροσωπεύουν πλέον το 56% έως 70% του συνόλου. Στην Ελλάδα, το ποσοστό των πρώτων γεννήσεων σε γυναίκες 40 ετών και άνω ανήλθε στο 10,3% (Σχήμα 2).

Η μετάθεση της ηλικίας πρώτης τεκνοποίησης συνεπάγεται την άμεση συμπίεση των γεννήσεων ανώτερης σειράς. Στη Νότια Ευρώπη, οι πρώτες γεννήσεις αντιπροσωπεύουν περίπου το 50% του συνόλου, ενώ αθροιστικά με τις δεύτερες καλύπτουν το 80%-86%, επιβεβαιώνοντας την εδραίωση του υποδείγματος της ολιγομελούς οικογένειας (1-2 παιδιά). Αντίθετα, οι σκανδιναβικές χώρες διατηρούν χαμηλότερα ποσοστά πρώτων γεννήσεων (43%-44%) και συγκριτικά υψηλότερα ποσοστά γεννήσεων 3ης και 4ης σειράς, γεγονός που οφείλεται στην πιο πρώιμη έναρξη της τεκνοποίησης (μέση ηλικία απόκτησης πρώτου τέκνου 30 έτη, έναντι 31+ ετών στον Νότο) (Σχήμα 3).

Μεθοδολογική Επισήμανση

Η παρούσα ανάλυση βασίζεται κυρίως σε συγχρονικούς δείκτες (period data) – όπως ο Συγχρονικός Δείκτης Γονιμότητας (ΣΔΓ). Αν και ο εν λόγω δείκτης υπόκειται σε επιδράσεις χρονισμού (tempo effects), η επίμονη και διαχρονική διατήρησή του σε πολύ χαμηλά επίπεδα (TFR < 1,3-1,5) κατά την τελευταία δεκαετία καθιστά τα ευρήματα αντιπροσωπευτικά των τρεχουσών δομικών πιέσεων που υφίστανται τα νοικοκυριά, αποτυπώνοντας την άμεση κοινωνικοοικονομική πραγματικότητα στις εξεταζόμενες χώρες.

* Τα ποσοστά υπολογίστηκαν από τα δεδομένα της Eurostat για τις πρώτες γεννήσεις, με ευρύτερη ομαδοποίηση των ηλικιών. Τυχόν αποκλίσεις οφείλονται σε αναθεωρήσεις ιστορικών δεδομένων.

Παράλληλα, η υπόθεση ότι οι μεταναστευτικές ροές θα μπορούσαν μακροπρόθεσμα να αναπληρώσουν το έλλειμμα γεννήσεων στον Νότο, δεν επιβεβαιώνεται. Ενώ στην Ισπανία και την Ιταλία τα ποσοστά γεννήσεων από μητέρες με ιθαγένεια εκτός ΕΕ παραμένουν σχετικά υψηλά (20,9% και 15,8% αντίστοιχα το 2024), στην Ελλάδα καταγράφεται υποχώρηση από το 12,8% το 2020 στο 8,7% το 2024 (Σχήμα 4).

Η εξέταση της τελικής διαγενεακής γονιμότητας για τη γενεά του 1984, σε συνδυασμό με τα ποσοστά οριστικής ατεκνίας, επιβεβαιώνει τη διαφοροποίηση των δομικών χαρακτηριστικών στις εξεταζόμενες χώρες (Σχήμα 5). Στη Νότια Ευρώπη, η πτώση του ΣΔΓ διαμορφώνεται από την ακραία αναβολή της πρώτης γέννησης, την επικράτηση της απόκτησης ενός μόνο παιδιού και τα υψηλά ποσοστά οριστικής ατεκνίας (22%-27%), περιορίζοντας δραστικά τη διαγενεακή αναπλήρωση.

Αντίστοιχα στη Βόρεια Ευρώπη, η υποχώρηση του ΣΔΓ οδηγείται κυρίως από την αύξηση της ατεκνίας (Heleniak, 2024) και δευτερευόντως από τη μείωση της μετάβασης στο 2ο παιδί. Ωστόσο, διατηρείται η δυναμική για γεννήσεις ανώτερης σειράς (3+), χάρη στην ύπαρξη υποστηρικτικών θεσμικών δομών.

Πρώτα συμπεράσματα

Η συγκριτική εξέταση της γονιμότητας στην Ευρώπη αναδεικνύει ότι η σύγκλιση των ποσοτικών δεικτών σε χαμηλά επίπεδα επικαλύπτει θεμελιώδεις ποιοτικές αποκλίσεις. Η διευρυμένη θεωρία της ΔΔΜ παρέχει το αναλυτικό πλαίσιο για την κατανόηση αυτών των αποκλίσεων.

Η αρχή της ισοτελικότητας ερμηνεύει πώς η υλική αβεβαιότητα και η αδύναμη θεσμική επάρκεια σε Ελλάδα, Ισπανία και Ιταλία, καθώς και ο αξιακός μετασχηματισμός σε Σουηδία, Φινλανδία και Νορβηγία, καταλήγουν στο ίδιο δημογραφικό αδιέξοδο. Η κατανόηση αυτών των διακριτών αιτιακών μηχανισμών συνιστά απαραίτητη προϋπόθεση για την αναθεώρηση των δημογραφικών αναλύσεων και τη διαμόρφωση διαφοροποιημένων προσεγγίσεων στο πεδίο της δημόσιας πολιτικής.

Ο Διονύσης Μπαλούρδος είναι Ομότιμος Διευθυντής Ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών

«Η σημερινή κατάσταση δείχνει για άλλη μια φορά ότι η υπάρχουσα αρχιτεκτονική ασφαλείας στη Μέση Ανατολή είναι ανεπαρκής και χρειάζεται να μεταρρυθμιστεί και να ενισχυθεί. Η Κίνα είναι έτοιμη να προωθήσει την ειρήνη και τη δικαιοσύνη στην περιοχή και η πολιτική της απέναντι στο Ιράν παραμένει συνεπής και σταθερή», κατέληξε ο Γουάνγκ Γι.

Ο Αμερικανός υπουργός Οικονομικών Σκοτ Μπέσεντ δήλωσε χθες, Τρίτη, ότι ο Τραμπ και ο Σι θα συνεχίσουν τις συνομιλίες για το Ιράν και τους οικονομικούς δεσμούς της Κίνας με την Τεχεράνη, την οποία η Ουάσιγκτον επιδιώκει να αποκλείσει από τα δυτικά χρηματοπιστωτικά συστήματα.

Υπενθυμίζεται ότι οι αντάρτες της Υεμένης προελαύνουν και ελέγχουν το 80% των κατοικημένων περιοχών της χώρας τους, ενώ η κυβέρνηση που υποστηριζόταν από την Σαουδική Αραβία, ναι μεν ελέγχει τριπλάσια έκταση, αλλά αυτή είναι από αραιοκατοικημένη, έως απολύτως ακατοίκητη.

Το κυριότερο είναι ότι Χούθι, πέραν του πλήγματος σε σημαντικό αγωγό της Αραβίας, ελέγχουν πλέον το πέρασμα από το οποίο η Σαουδική Αραβία εξάγει πετρέλαιο στους βασικούς πελάτες της Ινδία, Κίνα, Ιαπωνία. Στις αρχές αυτού του μήνα, οι αντάρτες Χούθι της Υεμένης που πρόσκεινται στο Ιράν εξαπέλυσαν μεγάλη επίθεση και κατέλαβαν τα παράλια της Υεμένης στην Ερυθρά Θάλασσα, όπου βρίσκονται τα Στενά του Μπαμπ ελ Μάντεμπ.

Στις ΗΠΑ

Το ψήφισμα περί πολεμικών εξουσιών πέρασε αργά το βράδυ της 15ης Σεπτεμβρίου, με 220 ψήφους υπέρ και 204 κατά. Όλοι οι Δημοκρατικοί τάχθηκαν υπέρ, μαζί με επτά Ρεπουμπλικάνους – τρεις εκ των οποίων στήριξαν για πρώτη φορά τη σχετική πρωτοβουλία – και αυτό φανερώνει τις εσωκομματικές πιέσεις που δέχεται ο Τραμπ ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών στις ΗΠΑ.  Τώρα στη Γερουσία οι Ρεπουμπλικάνοι διαθέτουν την πλειοψηφία με 53 γερουσιαστές και οι Δημοκρατικοί διαθέτουν 45 συν δύο ανεξάρτητους που τους στηρίζουν. Στη Βουλή των Αντιπροσώπων, η κατάσταση είναι πολύ πιο εύκολο να ανατραπεί, καθώς οι Ρεπουμπλικάνοι διαθέτουν 218 έδρες και οι Δημοκρατικοί 212 έδρες.

Οι τιμές των καυσίμων αλλά και αγαθών σημειώνουν νέα ρεκόρ στις ΗΠΑ ενώ πλησιάζουν οι εκλογές του Νοεμβρίου, οπότε ο Τραμπ κινδυνεύει να χάσει την πλειοψηφία. Ο Τραμπ δεν θα μπορεί να περάσει κανέναν δικό του νόμο, φορολογικές μεταρρυθμίσεις, ή τον κρατικό προϋπολογισμό χωρίς τη συμβιβαστική έγκριση της αντιπολίτευσης, ακόμα κι αν διατηρήσει τον έλεγχο της Γερουσίας, καθώς όλες οι σημαντικές αποφάσεις απαιτούν την έγκριση και των δύο σωμάτων του Κογκρέσου, δηλαδή και της Βουλής των Αντιπροσώπων και της Γερουσίας.

Ο Τραμπ προσπάθησε προχθές να αποδώσει στον ρωσο-ουκρανικό πόλεμο την οικονομική κρίση που πλήττει τον μέσο Αμερικανό λόγω της αύξησης της τιμής των καυσίμων και των μεταφορικών (αλλά και των αγαθών στα οποία το κόστος αυτό μετακυλίεται). Είπε ότι «δεν είναι το Ιράν το πρόβλημα, για τις τιμές του ντίζελ φταίνε τα πλήγματα σε ενεργειακές υποδομές Ρωσίας και Ουκρανίας» και είπε μάλιστα ότι συμφώνησαν Ρώσοι και Ουκρανοί μαζί του, να τα σταματήσουν. Αυτό δεν επιβεβαιώθηκε όμως ούτε από το Κίεβο, ούτε από τη Μόσχα και τα πλήγματα αμφοτέρων συνεχίσθηκαν σε ενεργειακές υποδομές.

Ζημιές σε αμερικανικές βάσεις

Το τηλεοπτικό δίκτυο CBS News προέβαλε φωτογραφίες στρατιωτών των ΗΠΑ από αμερικανικές βάσεις. Δείχνουν ζημίες που προκληθηκαν από ιρανικά πλήγματα: ένα κατεστραμμένο αεροσκάφος, σκισμένα αντίσκηνα και διαλυμένα παραπήγματα. Οι φωτογραφίες που προέρχονται από μια βάση στη Σαουδική Αραβία και δύο άλλες από το Κουβέιτ, στάλθηκαν στο αμερικανικό μέσο από μέλη των ενόπλων δυνάμεων που ζήτησαν να μην αποκαλυφθούν τα ονόματά τους.

«Πρόκειται για σοβαρές ζημιές στις βάσεις μας, για τις οποίες δεν ενημερώθηκε το αμερικανικό κοινό», είπε η μία από αυτές τις πηγές στο CBS. «Παραμένουμε εκεί, με κλειστά τα μάτια, να μας χτυπούν στα μούτρα», πρόσθεσε. Ο γενικός επιθεωρητής του Πενταγώνου, σε μια έκθεση του τη Δευτέρα, εξήγησε ότι η Αμερικανική Στρατιωτική Διοίκηση για τη Μέση Ανατολή (Centcom) είχε αναφέρει όλες τις σημαντικές ζημιές στις αμερικανικές εγκαταστάσεις.

Μεταξύ άλλων, ανέφερε ότι τα ιρανικά πλήγματα «προκάλεσαν ζημιές ή κατέστρεψαν εκατοντάδες κτίρια και υποδομές στις αμερικανικές βάσεις του Κουβέιτ, του Μπαχρέιν, του Κατάρ, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, της Σαουδικής Αραβίας, του Ιράκ, του Ομάν και της Ιορδανίας. Δεκάδες αμερικανικά αεροσκάφη καταστράφηκαν ή υπέστησαν ζημιές», πρόσθεσε. Σύμφωνα με αυτήν την έκθεση, ο πόλεμος στο Ιράν μέχρι τα τέλη Ιουνίου στοίχισε στην Ουάσιγκτον 33,4 δισεκατομμύρια δολάρια, όμως στο ποσό αυτό δεν περιλαμβάνεται «το κόστος επισκευής των υποδομών».

Στριμωγμένη από τους Χούθι η Σαουδική Αραβία

Η προέλαση των Χούθι στη δυτική ακτή και στα στενά οδήγησε στην άτακτη υποχώρηση των κυβερνητικών δυνάμεων τις οποίες στήριζε η Σαουδική Αραβία, προκαλώντας με αυτό τον τρόπο όμως και την εθνική αντίδραση των Υεμενιτών, που είδαν την “νόμιμη κυβέρνηση” της χώρας του να συμμαχεί με ξένο κράτος και να εισβάλλουν ξένοι στρατιώτες.

Πολιτικοί αναλυτές περιγράφουν τις κυβερνητικές δυνάμεις της Υεμένης ως ένα «σπίτι από τραπουλόχαρτα» που κατέρρευσε δίχως ουσιαστική αντίσταση, αφήνοντας στα χέρια των Χούθι τεράστιες ποσότητες σύγχρονου αμερικανικού και σαουδαραβικού οπλισμού. Η Σαουδική Αραβία δέχεται πλήγματα στην καρδιά της οικονομίας της, που είναι οι  εξαγωγές ενέργειας: Έκλεισε ο αγωγός East-West, ένας ιδιαίτερα κρίσιμος σαουδαραβικός αγωγός που μεταφέρει το 4% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου και που έχει τεθεί εκτός λειτουργίας μετά από επίθεση των Χούθι.

Οι Χούθι, που είναι στενά συνδεδεμένοι με το Ιράν, εφαρμόζουν διπλή “μέγγενη” στα Στενά: Καθώς το Ιράν έχει ουσιαστικά κλείσει τα Στενά του Ορμούζ, η Σαουδική Αραβία βασιζόταν στην Ερυθρά Θάλασσα για να εξάγει το πετρέλαιό της. Τώρα που οι Χούθι κατέλαβαν τη Μόκα και τα νησιά στα Στενά Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, επιβάλλουν ναυτικό αποκλεισμό αποκλειστικά στα σαουδαραβικά πλοία, αποκλείοντας τις εξαγωγές της χώρας.

Οι Χούθι εξαπολύουν επιθέσεις με drones και πυραύλους και σε πόλεις της νότιας Σαουδικής Αραβίας (όπως το Τζαζάν, το Αμπχά και το Νατζράν). Ανάγκασαν τις ενεργειακές υποδομές της κρατικής Aramco να κλείσουν και προειδοποιούν ότι αν πληγεί το αεροδρόμιο της Σαναά, θα ισοπεδώσουν το αεροδρόμιο του Ριάντ.

Η εταιρεία Aramco προχώρησε στην ακύρωση ή αναβολή των παραδόσεων αργού πετρελαίου προς ευρωπαϊκά διυλιστήρια για το υπόλοιπο του Σεπτεμβρίου, καθώς έχουν παγώσει εντελώς οι φορτώσεις στο λιμάνι Γιανμπού της Ερυθράς Θάλασσας από τις 11 Σεπτεμβρίου.

Ψυχρολουσία από τις ΗΠΑ

Η μεγαλύτερη ψυχρολουσία για το Ριάντ ήρθε από την Ουάσιγκτον, αλλά και από το “ισλαμικό ΝΑΤΟ” που υποτίθεται θα την στήριζε (Τουρκια και Πακιστάν). Ο Σαουδάραβας ηγέτης Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν επικοινώνησε εσπευσμένα με τον Ντόναλντ Τραμπ ζητώντας επείγουσα στρατιωτική βοήθεια.

Ωστόσο, οι ΗΠΑ αποφάσισαν να μην παρέμβουν στρατιωτικά, και μάλιστα Αμερικανοί αξιωματούχοι είχαν μυστικές συνομιλίες με τους Χούθι στο Ομάν, όπου οι αντάρτες τους διαβεβαίωσαν ότι δεν θα χτυπήσουν αμερικανικά πλοία – μόνον Σαουδαραβικά! Σύμφωνα πάντα με διεθνή δημοσιεύματα, δεσμεύτηκαν ότι ο αποκλεισμός τους στην ναυτιλία θα αφορά μόνο για σαουδαραβικά πλοία. Ο Τραμπ, θέλοντας να αποφύγει ένα νέο ανοιχτό μέτωπο στην Υεμένη, προσέφερε στο Ριάντ μόνο βοήθεια σε επίπεδο πληροφοριών (intelligence).

Η Σαουδική Αραβία απαντά αυτή τη στιγμή με σφοδρούς αεροπορικούς βομβαρδισμούς (έχουν καταγραφεί πάνω από 60 πλήγματα τις τελευταίες ημέρες), χρησιμοποιώντας βόμβες ακριβείας, όμως στο έδαφος οι Χούθι παραμένουν απόλυτα κυρίαρχοι. Το Ριάντ βρίσκεται εγκλωβισμένο σε έναν πόλεμο που φτάνει πια εντός των συνόρων του, χωρίς τη στρατιωτική στήριξη των δυτικών συμμάχων του.

Ιράν-Ισραήλ-ΗΠΑ

Εν τω μεταξύ το Ισραήλ δεν μετέχει πια σε επιθέσεις στο Ιράν, αλλά και οι ΗΠΑ σποραδικές ενέργειες κάνουν μετά τις 9 Σεπτεμβρίου. Οι Χούθι εξαπέλυσαν μεγάλη επίθεση με πυραύλους και drones εναντίον στρατιωτικών εγκαταστάσεων και αποθηκών πυρομαχικών εντός της Σαουδικής Αραβίας, ως αντίποινα για τις προσπάθειες του Ριάντ να διευκολύνει τη διέλευση πετρελαιοφόρων και τα άλλα μέτωπα φαίνεται να πάγωσαν.

Σημειώθηκε μόνον ένα επεισόδιο στα Στενά του Ορμούζ στις 14-15 Σεπτεμβρίου, όταν οι αμερικανικές δυνάμεις κατέστρεψαν δύο μικρά ιρανικά σκάφη των Φρουρών της Επανάστασης (IRGC) που επιχείρησαν να πάρουν υπό τον έλεγχό τους ένα θαλάσσιο στρατιωτικό drone των ΗΠΑ. Η CENTCOM των ΗΠΑ επιμένει ότι ο αμερικανικός στόλος έχει εξαναγκάσει σε εκτροπή συνολικά 103 εμπορικά πλοία στην Αραβική Θάλασσα για να επιβάλει τον ναυτικό αποκλεισμό του Ιράν.

Γιατί η συμφωνία επέκτασης των όρων του Μνημονίου τον Ιούνιο του 2006, επί πρωθυπουργών Κωνσταντίνου Καραμανλή και Ταγίπ Ερντογάν και υπουργών Εξωτερικών Ντόρας Μπακογιάννη και Αμπντουλάχ Γκιουλ, προβλέπει την αποχή από μείζονες στρατιωτικές δραστηριότητες και ασκήσεις από τις 15 Ιουνίου ως και τις 15 Σεπτεμβρίου κάθε έτους.

Ο Μητσοτάκης – μάλλον – δεν αισθάνθηκε καν την υποχρέωση και – σίγουρα – δεν έκρινε σκόπιμο να επισημάνει προς την Άγκυρα, τους εταίρους στην ΕΕ και τους συμμάχους στο ΝΑΤΟ, ούτε τα απολύτως στοιχειώδη για την ελληνική διπλωματία. Μεταξύ άλλων, ότι, ακριβώς τις ημέρες που βρισκόταν στην ακριτική περιοχή (11 ως 13 Σεπτεμβρίου) και κατά παραβίαση των προβλέψεων του Μνημονίου, η Τουρκική Αεροπορία αφενός έθεσε σε κίνδυνο δεκάδες πτήσεις των διεθνών αερογραμμών και αφετέρου παραβίασε την κυριαρχία ενός μέλους της ΕΕ, με το οποίο η Άγκυρα οφείλει να έχει καλές γειτονικές σχέσεις, βάσει των όρων των ενταξιακών διαπραγματεύσεων του 2005.

Αγνοεί και την Ντόρα ο Μητσοτάκης!

Ο Μητσοτάκης προφανώς έχει πολιτική αλλεργία με τον Κώστα Καραμανλή, αλλά προκαλεί απορία γιατί αγνοεί το έργο και της κυρίας Μπακογιάννη, ως προς το διευρυμένο Μνημόνιο. Επιπλέον, πέραν της προσωπικής ταπείνωσης του πρωθυπουργού (καθώς ο Ερντογάν δεν τον σεβάστηκε λίγες ημέρες μετά τις συζητήσεις στην Αθήνα με τον προσωπικό απεσταλμένο του και διευθυντή της μυστικής υπηρεσίας ΜΙΤ, Ιμπραχίμ Καλίν), “αγνοείται” – με ευθύνη του Μητσοτάκη – η τύχη και ενός βασικότατου στοιχείου της ελληνικής επιχειρηματολογίας.

Ενώ ο πρωθυπουργός μίλησε για διάλογο και «σχέσεις φιλικές, χωρίς προκλήσεις, με προσήλωση στο Διεθνές Δίκαιο», δεν επιβεβαίωσε την πάγια αρχή – όλων των κυβερνήσεων από το 1974 ως τη Διακήρυξη των Αθηνών – για το αδιαίρετο των εθνικών συνόρων από τις εκβολές του ποταμού Έβρου ως το Καστελλόριζο.

Τι πιο λογικό για τον εκάστοτε πρωθυπουργό, ειδικά όταν ομιλεί στη Μεγίστη, στη Στρογγύλη και τη Ρω για την υφαλοκρηπίδα και την ΑΟΖ, να τονίζει τον πυρήνα των θέσεων της Ελλάδας για τα θαλάσσια σύνορα; Ανεξαρτήτως του τι συζητούν ο Μητσοτάκης και ο εξωκοινοβουλευτικός υπουργός Εξωτερικών, Γιώργος Γεραπετρίτης, με τους Τούρκους ομολόγους τους, δεν είναι δυνατόν να μην αναφέρονται πάντα στο «αδιαίρετο».

Άλλη θα είναι η προσέγγιση των δικαστηρίων της Χάγης ή του Αμβούργου για την υφαλοκρηπίδα και την ΑΟΖ με βάση το «αδιαίρετο», διαφορετική με βάση μόνο τη νήσο Στρογγύλη και, ενδεχομένως, πολύ διαφορετική, όταν ολόκληρο το σύμπλεγμα 13 νησιών, νησίδων και βραχονησίδων του Καστελόριζου εξεταστεί ως γεωγραφικό και διοικητικό τμήμα των Δωδεκανήσων.

Αγνοείται το Προεδρικό Διατάγματα

Παράλληλα, αν και τις τελευταίες ημέρες δίδονται ανεπίσημες διαβεβαιώσεις για επιτάχυνση και ολοκλήρωση των διαδικασιών, αγνοείται – πάνω από τέσσερις μήνες – η τύχη του Προεδρικού Διατάγματος για το «Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Νοτίου Αιγαίου 1 – Νότιες Κυκλάδες».

Ο επίσης διορισμένος, εξωκοινοβουλευτικός υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου (ενδοκυβερνητικά αποκαλούμενος “θέλω να γίνω Γεραπετρίτης στη θέση του Γεραπετρίτη”), είχε έτοιμο το Προεδρικό Διάταγμα, από τις αρχές του περασμένου Μαΐου και, στις 15 Ιουλίου 2026, ανακοίνωσε πανηγυρικά την υπογραφή και προώθησή του στο Συμβούλιο της Επικρατείας. Αν και κάπως επιταχύνουν αυτές τις ημέρες, οι Μητσοτάκης, Γεραπετρίτης, Παπασταύρου και Μαργαρίτης Σχοινάς καθυστερούν το Προεδρικό Διάταγμα για τα θαλάσσια πάρκα επί τέσσερεις μήνες!

Έκτοτε, μολονότι η Τουρκία ανακήρυξε στις 15 Αυγούστου τα δύο παράνομα θαλάσσια πάρκα της (που απομονώνουν πλήρως το Καστελλόριζο και πολιορκούν Λήμνο και Σαμοθράκη), ο Παπασταύρου δεν έχει επανέλθει στο θέμα. Ο δε Μητσοτάκης, στη συνέντευξη Τύπου στη ΔΕΘ, δεν είπε λέξη για το συγκεκριμένο Προεδρικό Διάταγμα, αν και υπογράμμισε τη σημασία του θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού «που υλοποιείται στην πρωτοβουλία για τα Θαλάσσια Πάρκα».

Τι να πει, βέβαια, ο πρωθυπουργός, όταν – σύμφωνα με απόλυτα διασταυρωμένες πληροφορίες – το υπουργείο Εξωτερικών έχει κρίνει αναγκαίες αρκετές νομικές διορθώσεις στο κείμενο και στους χάρτες του Προεδρικού Διατάγματος του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας;

Ο Γεραπετρίτης, μάλιστα, έχει καταστήσει σαφές, μέσω των αρμόδιων ανώτερων διπλωματών, ότι την τελικά ευθύνη των διατυπώσεων θα έχει ο Παπασταύρου. Και σαν να μην έφτανε αυτό, στην υπόθεση εμπλέκεται και ένας τρίτος (!) διορισμένος, εξωκοινοβουλευτικός υπουργός, ο επί της Αγροτικής Αναπτύξεως Μαργαρίτης Σχοινάς, ο οποίος εξέφρασε επιφυλάξεις για επιμέρους διατάξεις του Προεδρικού Διατάγματος.