Από τη μία πλευρά, το Στρατιωτικό Γραφείο του Υπουργού Εθνικής Άμυνας ζητά προτάσεις για τη μετεγκατάσταση υπηρεσιών, τον περιορισμό των χώρων που χρησιμοποιούνται στο στρατόπεδο και τη μείωση των ιδιωτικών οχημάτων που εισέρχονται στο Στρατόπεδο. Από την άλλη, με διαταγή του ΓΕΕΘΑ, καθιερώνεται η υποχρεωτική είσοδος και έξοδος του στρατιωτικού προσωπικού αποκλειστικά με την προβλεπόμενη στρατιωτική στολή, αποκλείοντας την πολιτική περιβολή.

Δύο έγγραφα, τρία σημαντικά ζητήματα και ένα βασικό ερώτημα: Ποιος είναι τελικά ο συνολικός σχεδιασμός για το Στρατόπεδο «ΠΑΠΑΓΟΥ» και ποια θέση έχουν σε αυτόν οι πραγματικές ανάγκες των στρατιωτικών; Σύμφωνα με το έγγραφο του Στρατιωτικού Γραφείου του Υπουργού Εθνικής Άμυνας, της 10ης Νοεμβρίου 2026, μετά την ολοκλήρωση εργασιών αναβάθμισης της βόρειας όψης, εξετάζεται η απελευθέρωση επιπλέον χώρων του Στρατοπέδου.

Στο πλαίσιο αυτό, ζητούνται στοιχεία για τους φορείς, τις μονάδες και τις υπηρεσίες που εδρεύουν στο Στρατόπεδο, προτάσεις μετεγκατάστασης όσων μπορούν να εκπληρώνουν την αποστολή τους από άλλες εγκαταστάσεις, καθώς και προτάσεις περιορισμού των χώρων που καταλαμβάνουν.

Η στολή και η ασφάλεια

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η παράγραφος 2γ του εγγράφου, στην οποία ζητούνται ρητά «Προτάσεις για περιορισμό των ΙΧ οχημάτων που εισέρχονται στο Στρατόπεδο». Πρόκειται για μια πρόβλεψη που δημιουργεί εύλογα ερωτήματα για τις συνέπειες που θα μπορούσε να έχει στην καθημερινή πρόσβαση του προσωπικού. Αξίζει να διευκρινιστεί ότι το έγγραφο ζητά προτάσεις και δεν συνιστά από μόνο του οριστική απόφαση περιορισμού των οχημάτων ή μετεγκατάστασης συγκεκριμένων υπηρεσιών. Ωστόσο, η κατεύθυνση του σχεδιασμού είναι σαφής ως προς τα ζητήματα που τίθενται προς εξέταση.

Εάν περιοριστεί περαιτέρω η πρόσβαση των Ι.Χ., πώς θα εξυπηρετούνται τα στελέχη που μετακινούνται καθημερινά από απομακρυσμένες περιοχές της Αττικής, έχουν οικογενειακές υποχρεώσεις ή εργάζονται με ιδιαίτερα υπηρεσιακά ωράρια; Έχουν εξεταστεί εναλλακτικές λύσεις στάθμευσης και μετακίνησης; Υπάρχει συνολική κυκλοφοριακή μελέτη; Ποια θα είναι τα κριτήρια για την πρόσβαση των οχημάτων;

Μία ημέρα μετά το έγγραφο του Στρατιωτικού Γραφείου, στις 11 Νοεμβρίου 2026, εκδόθηκε διαταγή του ΓΕΕΘΑ σύμφωνα με την οποία η είσοδος και η έξοδος του στρατιωτικού προσωπικού από το Στρατόπεδο «ΠΑΠΑΓΟΥ» πραγματοποιούνται αποκλειστικά με την προβλεπόμενη στρατιωτική στολή και όχι με πολιτική περιβολή.

Η συγκεκριμένη ρύθμιση εγείρει ερωτήματα όχι μόνο για την καθημερινή εξυπηρέτηση των στελεχών, αλλά και για την προσωπική και επιχειρησιακή τους ασφάλεια. Στρατιωτικοί που χρησιμοποιούν Μετρό, Ηλεκτρικό, λεωφορεία και άλλα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς θα πρέπει να μετακινούνται με εμφανή τη στρατιωτική τους ιδιότητα. Η επαναλαμβανόμενη δημόσια παρουσία τους με στολή ενδέχεται, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να αυξήσει την έκθεσή τους σε περιστατικά παρενόχλησης ή στοχοποίησης, ενώ μπορεί να διευκολύνει την παρατήρηση των καθημερινών διαδρομών τους.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν έχει προηγηθεί τεκμηριωμένη αξιολόγηση των ενδεχόμενων κινδύνων από τις αρμόδιες υπηρεσίες ασφαλείας. Η στρατιωτική στολή αποτελεί σύμβολο τιμής και πειθαρχίας. Ωστόσο, η υποχρεωτική χρήση της κατά τις ιδιωτικές μετακινήσεις των στελεχών αποτελεί διαφορετικό ζήτημα από την υποχρέωση προβλεπόμενης εμφάνισης κατά την εκτέλεση της υπηρεσίας.

Ένα ακόμη σημαντικό ζήτημα αφορά τις περιπτώσεις στρατιωτικών που εισέρχονται στο Στρατόπεδο χωρίς να πρόκειται να αναλάβουν υπηρεσία. Τι συμβαίνει, για παράδειγμα, με ένα στέλεχος που έχει ολοκληρώσει το ημερήσιο ωράριο εργασίας του και επιθυμεί να επιστρέψει στο Στρατόπεδο προκειμένου να σιτιστεί ή να χρησιμοποιήσει το γυμναστήριο; Πρέπει να φορέσει ξανά στρατιωτική στολή αποκλειστικά για να περάσει την πύλη; Αντίστοιχα, τι προβλέπεται για έναν στρατιωτικό που βρίσκεται σε κανονική άδεια και χρειάζεται να εισέλθει για την παραλαβή εγγράφων ή τη διεκπεραίωση κάποιας επιτρεπόμενης προσωπικής υπόθεσης;

Δημιουργούνται ερωτήματα

Η διαταγή, όπως έχει δημοσιοποιηθεί, δεν φαίνεται να περιλαμβάνει σαφείς εξαιρέσεις για τις συγκεκριμένες περιπτώσεις. Τα ερωτήματα αποκτούν μεγαλύτερη σημασία εάν ληφθεί υπόψη ότι ο Στρατιωτικός Κανονισμός ΣΚ 20-1, στο άρθρο 23, προβλέπει υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις τη δυνατότητα πολιτικής περιβολής των μονίμων στελεχών εκτός υπηρεσίας, ακόμη και εντός στρατοπέδου.

Ειδικές προβλέψεις για την πολιτική περιβολή περιλαμβάνονται επίσης στο άρθρο 1419 του Π.Δ. 210/1993 για το προσωπικό του Πολεμικού Ναυτικού. Η ύπαρξη των συγκεκριμένων ρυθμίσεων καθιστά αναγκαία την αποσαφήνιση της κανονιστικής βάσης της νέας διαταγής και της εφαρμογής της στο προσωπικό των τριών Κλάδων των Ενόπλων Δυνάμεων.

Η χρονική εγγύτητα των δύο εγγράφων προκαλεί πρόσθετα ερωτήματα. Από τη μία εξετάζεται ο περιορισμός της πρόσβασης ιδιωτικών οχημάτων και η μετακίνηση υπηρεσιών. Από την άλλη επιβάλλεται υποχρεωτική στρατιωτική περιβολή κατά την είσοδο και έξοδο. Δεν προκύπτει από τα διαθέσιμα έγγραφα ότι οι πρωτοβουλίες αυτές αποτελούν τμήματα ενός ενιαίου σχεδίου. Ωστόσο, οι ενδεχόμενες συνέπειές τους είναι σημαντικές  στην καθημερινότητα του ίδιου προσωπικού.

Ένας στρατιωτικός ενδέχεται στο μέλλον να μην μπορεί να εισέρχεται με το Ι.Χ. του, να υποχρεώνεται να μετακινείται με στρατιωτική στολή και, εφόσον υλοποιηθούν οι προτεινόμενες μετεγκαταστάσεις, να χρειαστεί να προσαρμοστεί σε διαφορετικό τόπο εργασίας. Κάθε μία από αυτές τις μεταβολές απαιτεί ιδιαίτερη αξιολόγηση. Η συνδυασμένη επίδρασή τους, όμως, είναι εξίσου σημαντική.

Η αναβάθμιση των στρατιωτικών εγκαταστάσεων, η ορθολογική αξιοποίηση των χώρων και η ενίσχυση των μέτρων ασφαλείας αποτελούν θεμιτούς και αναγκαίους στόχους. Το ερώτημα είναι με ποιον τρόπο υλοποιούνται και κατά πόσο συνεκτιμώνται οι επιπτώσεις τους στο προσωπικό. Η μετεγκατάσταση υπηρεσιών δεν αποτελεί απλή μεταφορά γραφείων. Ο περιορισμός της πρόσβασης των Ι.Χ. δεν είναι μόνο ζήτημα διαχείρισης χώρων στάθμευσης.

Και η υποχρεωτική στρατιωτική περιβολή δεν περιορίζεται αποκλειστικά στην εικόνα των στελεχών κατά τη διέλευση από την πύλη. Όλα τα παραπάνω επηρεάζουν την εργασία, τις μετακινήσεις, την ασφάλεια και την οικογενειακή καθημερινότητα των στρατιωτικών.

Ο εκσυγχρονισμός των Ενόπλων Δυνάμεων δεν μπορεί να αξιολογείται μόνο με βάση την αναβάθμιση των κτιρίων, τη μείωση των οχημάτων ή την ανακατανομή των χώρων. Πρέπει να αξιολογείται και με βάση τη βελτίωση των συνθηκών υπηρεσίας των ανθρώπων τους. Οι τελευταίες εξελίξεις δημιουργούν την ανάγκη επίσημης ενημέρωσης του προσωπικού για τον συνολικό σχεδιασμό που αφορά το Στρατόπεδο «ΠΑΠΑΓΟΥ».

Το Στρατόπεδο «ΠΑΠΑΓΟΥ» δεν είναι απλώς ένα συγκρότημα κτιρίων

Η πολιτική και στρατιωτική ηγεσία καλούνται να διευκρινίσουν την αναγκαιότητα των εξεταζόμενων περιορισμών στα Ι.Χ., τα κριτήρια πιθανής μετεγκατάστασης υπηρεσιών, τη νομική βάση της υποχρεωτικής στρατιωτικής περιβολής και τις προβλέψεις για την προστασία και την εξυπηρέτηση του προσωπικού.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και  η εξέταση εξαιρέσεων για στελέχη που προσέρχονται εκτός υπηρεσίας, για σίτιση, άθληση ή κατά τη διάρκεια νόμιμης άδειας. Παράλληλα οι θεσμικοί εκπρόσωποι των στρατιωτικών έχουν λόγο και υποχρέωση  να ζητήσουν ενημέρωση και να καταθέσουν τεκμηριωμένες προτάσεις για τις συνέπειες των συγκεκριμένων μέτρων.

Το Στρατόπεδο “ΠΑΠΑΓΟΥ” δεν είναι απλώς ένα συγκρότημα κτιρίων. Είναι ένας σημαντικός χώρος διοίκησης και λειτουργίας των Ενόπλων Δυνάμεων, στον οποίο υπηρετούν καθημερινά άνθρωποι με πραγματικές ανάγκες και υποχρεώσεις. Και το ερώτημα που ανακύπτει από τα δύο έγγραφα παραμένει. Τελικά, ο σχεδιαζόμενος εκσυγχρονισμός θα διευκολύνει τη λειτουργία των στρατιωτικών υπηρεσιών και την καθημερινότητα του προσωπικού ή θα οδηγήσει σε περισσότερους περιορισμούς, χωρίς αντίστοιχες προβλέψεις μέριμνας;

Η απάντηση δεν μπορεί να δοθεί με γενικές αναφορές στην πειθαρχία, στην ασφάλεια ή στην αναβάθμιση των υποδομών. Χρειάζονται συγκεκριμένες εξηγήσεις, τεκμηριωμένες αποφάσεις και, πάνω απ’ όλα, ουσιαστικός σεβασμός στους ανθρώπους που υπηρετούν τις Ένοπλες Δυνάμεις.

Στο επίκεντρο ήταν η πραγματική υποδομή των σημερινών εξελίξεων. Έχουμε μπει στην τέταρτη δεκαετία από τότε που η UNCLOS τέθηκε σε ισχύ και εμείς συνεχίζουμε να περιφέρουμε στο διεθνές περιβάλλον τη φοβικότητά μας, βαφτίζοντας την πολιτισμένη και ειρηνική διεθνή συμπεριφορά. Σε συνδυασμό με την απροθυμία σοβαρής προετοιμασίας για την άσκηση όσων δικαιωμάτων που απορρέουν από την UNCLOS.

Ας επιστρέψουμε όμως στην υπόθεση με το καλώδιο. Η περίφημη ρηματική διακοίνωση της Γαλλίας προς την Τουρκία παραμένει το επίκεντρο της αντιπαράθεσης. Για μια ακόμη φορά όλα κινούνται λογικά σε ένα απέραντο γκρίζο! Από τη στιγμή που η υπόθεση αφορούσε καλώδιο και όχι αγωγό, δεν χρειαζόταν καν. Άρα, αυτό δεν το λες και νίκη από την πλευρά του κράτους που τελικά παρείχε την ενημέρωση.

Η αποδοχή της υποχρέωσης «ενημέρωσης» της Τουρκίας είναι προβληματική εάν η εξέταση του ζητήματος παραμείνει σε αμιγώς νομική σφαίρα. Εάν δηλαδή τα προβλεπόμενα από το ΔΔΘ, για το συγκεκριμένο θέμα της πόντισης του καλωδίου, απογυμνωθούν από την ανάγκη πολιτικής – διπλωματικής διαχείρισης μιας κατάστασης που θα μπορούσε να απειλήσει την ειρήνη και την ασφάλεια. Από μόνη της η αποστολή ρηματικής διακοίνωσης παραπέμπει σε διπλωματικό χειρισμό προς υπέρβαση κάποιου αδιεξόδου. Του γνωστού που δημιουργούν οι τουρκικές διεκδικήσεις σε βάρος της Ελλάδας!

Δεν ξέρω, δεν είδα

Προφανώς, το να δινόταν η γαλλική ρηματική διακοίνωση στη δημοσιότητα θα επέλυε το μυστήριο! Να πληροφορηθούμε τι αναφέρει. Και εν συνεχεία, εάν η σύνταξη του εγγράφου που δόθηκε στις τουρκικές αρχές έγινε ερήμην της ελληνικής πλευράς, όσο κι αν δόθηκε «εκ μέρους» μας! Πιστεύει κανείς ότι είναι δυνατόν το έγγραφο αυτό να μην έχει δοθεί στην ελληνική πλευρά;

Για να υπάρχει τόση δυστοκία στην αποδέσμευσή του σημαίνει ότι το περιεχόμενο θα προκαλούσε πολιτικό πρόβλημα στην κυβέρνηση. Αυτό είναι η διπλωματία εξάλλου! Μια μεγάλη γκρίζα περιοχή μεταξύ του άσπρου και του μαύρου! Οι λέξεις που επιλέγονται αφήνουν περιθώριο σε κάθε πλευρά να υποστηρίξει το δικό της αφήγημα! Μεταθέτοντας χρονικά την επίλυση του ζητήματος με οποιονδήποτε, ειρηνικό ή μη τρόπο.

Γι’ αυτό τελικά, η σημασία του αν η Ελλάδα είχε υποχρέωση «ενημέρωσης» ή όχι, έχει τη δική της σημασία. Διότι άπαξ και εισήλθες σε διπλωματική διαχείριση, αυτό σημαίνει ασυμφωνία και αδιέξοδο που καλούνται να διαχειριστούν δυο χώρες ώστε να αποτραπεί η εκτροπή. Άρα, η διαχείριση αυτή δεν επιλύει το πρόβλημα! Το βάζει στο ψυγείο… Αυτή είναι η συμφωνία. Κάθε πλευρά με το δικό της κίνητρο. Από το να κερδίσει κάποιος χρόνο μέχρι να περιμένει ένα πιο φιλικό διεθνές περιβάλλον ο άλλος.

Παρεμπιπτόντως, πιστεύει κανείς ότι σε μια αντίστοιχη συγκυρία στο μέλλον που θα εξυπηρετούσε τα τουρκικά συμφέροντα, αυτό το έγγραφο δεν θα χρησιμοποιηθεί για να δημιουργήσει πρόβλημα στην Ελλάδα; Να την παρουσιάσει ότι έχει αποδεχθεί στην πράξη όσα διακηρύσσει ότι απορρίπτει; Προφανώς θα χρησιμοποιηθεί και μάλιστα σε τόπο και χρόνο επιλογής της Άγκυρας. Για να μην κοροϊδευόμαστε μεταξύ μας.

Μια μεγάλη συμφωνία το βασικό ζητούμενο

Το πρόβλημα θα επιλυθεί μόνο μετά από τη συμφωνία για τις θαλάσσιες ζώνες μεταξύ των κρατών της ανατολικής Μεσογείου. Κι αυτό, όπως έχει αποδειχθεί στην πράξη δεν είναι εύκολο. Διότι η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) δεν περιέχει ένα ειδικό, ξεχωριστό άρθρο, αποκλειστικά αφιερωμένο στην ταυτόχρονη οριοθέτηση Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) μεταξύ τριών ή περισσότερων κρατών!

Εφαρμόζεται το Άρθρο 74, που αφορά στην οριοθέτηση ΑΟΖ μεταξύ κρατών που οι ακτές τους… γειτνιάζουν ή είναι απέναντι (αντικείμενες ή παρακείμενες)! Πάντα σε συνδυασμό με τη διεθνή νομολογία. Δηλαδή, το σύνολο των δικαστικών αποφάσεων που έχουν εκδώσει τα διεθνή δικαστήρια που κλήθηκαν να βρουν τη λύση σε τέτοιες διενέξεις μεταξύ των κρατών. Τον τρόπο δηλαδή που ερμήνευσαν το υπάρχον νομικό πλαίσιο.

Βασική αρχή του Άρθρου 74 της UNCLOS είναι η εξεύρεση μιας… δίκαιης λύση (equitable solution) με βάση το διεθνές δίκαιο! Πολύ γενική περιγραφή, πολύ θεωρία, δε νομίζετε; Στην πράξη συναντά τις αντιρρήσεις από τις… Τουρκίες αυτού του πλανήτη. Μέχρι εκεί όμως μπόρεσε να πάει η συμφωνία! Μια δεκαετία τη διαπραγματεύονταν! Από το 1973 και υπογράφτηκε το 1982! Τέθηκε σε ισχύ τον Νοέμβριο του 1994!

Άρα… και πάλι καλά να λέμε που υπάρχει η UNCLOS. Όπως υπάρχει. Τελικά η υπόθεση επιστρέφει στα πολύ βασικά των διεθνών σχέσεων. Την ικανότητα επιβολής της θέλησης ενός μέρους επί του άλλου ή και περισσότερων. Κοινώς, εάν μπλέξεις με κράτος το οποίο πάσχει είτε από κλασικό σύνδρομο καταδίωξης είτε από πεποίθηση υπεροχής έναντι των υπολοίπων -άβυσσος η ψυχή…- τότε το διεθνές δίκαιο δεν μπορεί να κάνει και πολλά, δεδομένης της απουσίας μηχανισμού επιβολής του.

Προϋποθέσεις και… βραχυκύκλωμα

Κι εκεί «πατάει» η Τουρκία στη σχέση της με την αφελή και απρόθυμη να εγκαταλείψει τη βολή της Ελλάδα. Κατ’ απονομή στις διεθνείς σχέσεις όμως, δεν υπάρχει απολύτως τίποτα. Για να κατέχει να κράτος οτιδήποτε πρέπει να έχει και τη στρατιωτική ισχύ και τη βούληση χρήσης της ώστε να το προστατεύσει. Όχι να φωνασκεί απλώς για την παραβίαση νομικών κανόνων.

Η διένεξη με την Τουρκία δεν πρόκειται να λήξει εάν δεν θα υπάρξει συμφωνία χάραξης θαλασσίων ζωνών. Δεν θα λήξει επίσης εάν η Τουρκία έχει αποφασίσει να μην συμφωνήσει ποτέ, εάν δεν λάβει όσα διεκδικεί σε βάρος της Ελλάδας. Τη δε διαδικασία της προσφυγής σε διεθνή δικαιοδοτικό μηχανισμό δείχνει να μπορεί να την μπλοκάρει στα… προκαταρκτικά!

Όσο η Τουρκία θα επιμένει να θέτει και ζητήματα κυριαρχίας, επί της ουσίας διεκδικώντας εδάφη από την Ελλάδα, τόσο η σύνταξη του συνυποσχετικού υποβολής της «διμερούς διαφοράς» στο όποιο δικαστήριο θα βραχυκυκλώνεται στο διηνεκές. Θα ζητά πρότερη συνεννόηση μαζί της, στηριζόμενη στο λογικοφανές, ότι δεν υπάρχει συμφωνία. Μήπως κάπως έτσι, αυτό θα παγιώσει ένα καθεστώς συνδιαχείρισης! Μήπως δηλαδή, από κάποια άποψη, η μη λύση είναι προτιμότερη για την Άγκυρα;

Η όλη υπόθεση πάντα θα επιστρέφει στη στρατιωτική ικανότητα αποτροπής – αντιμετώπισης κάθε αμφισβήτησης και εν τέλει επιβολής. Προτού αυτή η αμφισβήτηση δημιουργήσει δίκαιο επιβραβεύοντας την υπομονή και την επιμονή. Σε συνδυασμό με το ότι η ίδια η φύση, άρα και οι διεθνείς σχέσεις, απεχθάνονται τα κενά…

Σε συνεργασία με το defence-point.gr

Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στην ενεργειακή στήριξη των νοικοκυριών, καθώς, όπως σημείωσε, η ενεργειακή κρίση δημιουργεί δύσκολες συνθήκες ενόψει του χειμώνα. Μεγάλο μέρος της ανασκόπησης αφιερώθηκε στο επίδομα θέρμανσης, με τον πρωθυπουργό να υπενθυμίζει ότι η πλατφόρμα myΘέρμανση της ΑΑΔΕ έχει ήδη ανοίξει από την περασμένη Τρίτη. Φέτος, το επίδομα είναι αυξημένο οριζόντια κατά 30% σε σχέση με πέρυσι και εκτιμάται ότι θα καλύψει περίπου 1,2 εκατομμύρια νοικοκυριά.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης τόνισε ότι η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας-Κύπρου προχωράει «χωρίς αναταράξεις και χωρίς εκπτώσεις στα κυριαρχικά μας δικαιώματα».

Υλικά για το κέικ

• 1 φλ. του τσαγιού μαύρη μπίρα (π.χ. Guinness)
• 1 φλ. του τσαγιού βούτυρο
• 3/4 φλ. του τσαγιού κακάο σε σκόνη (χωρίς προσθήκη ζάχαρης)
• 2 φλ. του τσαγιού αλεύρι για όλες τις χρήσεις
• 2 φλ. του τσαγιού ζάχαρη
• 1/2 κ.γ. μαγειρική σόδα
• 1 κ.γ. αλάτι
• 2 μεγάλα αβγά
• 2/3 φλ. του τσαγιού στραγγιστό γιαούρτι

Για το γλάσο

• 1 φλ. του τσαγιού κρέμα γάλακτος
• 250 γρ. μαύρη σοκολάτα
• 1 κ.σ. ουίσκι

Τρόπος παρασκευής

• Σε κατσαρολάκι ζεσταίνουμε το βούτυρο να λιώσει και προσθέτουμε τη μαύρη μπίρα.
• Στη συνέχεια, προσθέτουμε το κακάο σε σκόνη και ανακατεύουμε απαλά μέχρι να έχουμε ένα απαλό και ομοιογενές μείγμα.
• Το αποσύρουμε από τη φωτιά και το αφήνουμε να κρυώσει.
• Σε μπολ αναμειγνύουμε το αλεύρι, τη ζάχαρη, τη μαγειρική σόδα και το αλάτι.
• Σε άλλο μπολ χτυπάμε το στραγγιστό γιαούρτι και τα αβγά μέχρι να γίνουν ένα ομοιογενές μείγμα. Προσθέτουμε το μείγμα της μπίρας και του κακάο, χτυπώντας με ένα μίξερ χειρός στη μεσαία ταχύτητα, ώσπου να ενωθούν.
• Ρίχνουμε το μείγμα του αλευριού σιγά σιγά, χτυπώντας στη χαμηλή ταχύτητα, μέχρι να ενωθούν τα μείγματα και στη συνέχεια ανακατεύουμε απαλά με σπάτουλα.
• Βουτυρώνουμε ελαφρά μία φόρμα και ρίχνουμε το μείγμα. Ψήνουμε στους 180°C για 40 λεπτά περίπου (δοκιμάζουμε με μία οδοντογλυφίδα στο κέντρο, αν βγαίνει καθαρή, είναι έτοιμο).
• Μόλις έχει ψηθεί, το αφήνουμε σε σχάρα να κρυώσει.

Ετοιμάζουμε το γλάσο: Ψιλοκόβουμε τη σοκολάτα και τη βάζουμε σε ανθεκτικό μπολ (π.χ. μεταλλικό). Ζεσταίνουμε την κρέμα γάλακτος, ώσπου να πάρει βράση και περιχύνουμε τη σοκολάτα. Προσθέτουμε το ουίσκι και ανακατεύουμε, ώσπου να γίνει ένα απαλό μείγμα. Περιχύνουμε το κέικ.

Σε συνεργασία με το womanidol

Η νεωτερική ιδέα της προόδου δεν γεννήθηκε ex nihilo. Όπως έδειξε ο Karl Löwith ήδη από το 1949, είναι στην ουσία μια εκκοσμικευμένη εσχατολογία. Η Ιστορία κράτησε από τον Δυτικό Χριστιανισμό τη δομή ενός δρόμου προς ένα τέλος, αλλά έχασε το υπερβατικό της περιεχόμενο. Το «τέλος» μεταφέρθηκε μέσα στον ίδιο τον ιστορικό χρόνο, ως ένα τελικό, συχνά αρμαγεδώνιο γεγονός.

Αυτή η αλλοιωμένη εκδοχή των Εσχάτων διαφέρει ριζικά από την ορθόδοξη. Στην Ορθοδοξία τα Έσχατα βιώνονται ήδη ως παρουσία, κυρίως μέσα στη λειτουργία, και δεν είναι απλώς ένα μελλοντικό γεγονός καταστροφής. Στη Δύση, αντίθετα, το “τέλος” έγινε σταθμός πάνω στις ράγες της Ιστορίας.

Στο επίπεδο της Θεωρίας της Επιστήμης, η αντίληψη αυτή αντιστοιχεί σε ένα νευτώνειο, μηχανιστικό επιστημολογικό παράδειγμα (paradigm). Η θεωρία του χάους και της πολυπλοκότητας, αυτό που ο Antoine Bousquet ονομάζει «chaoplexity», έχει εδώ και δεκαετίες ανατρέψει τη νευτώνεια βεβαιότητα. Η στρατηγική σκέψη όμως εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να σκέφτεται με τους παλιούς όρους.

Ο χρόνος και ο πόλεμος

Η πρώτη συνέπεια είναι η ντετερμινιστική ανάγνωση της Ιστορίας. Θεωρούμε ότι το αποτέλεσμα κάθε σύγκρουσης ήταν αυτό που ήταν, επειδή δεν μπορούσε να είναι κάποιο άλλο. Το ίδιο θεωρούμε για τα αίτια και τη μορφή της. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, για παράδειγμα, μοιάζει στη συλλογική μνήμη αναπόφευκτος. Η νεότερη έρευνα, όπως το βιβλίο του Christopher Clark “Οι Υπνοβάτες”, δείχνει πόσο ενδεχομενική ήταν στην πραγματικότητα η κρίση του Ιουλίου του 1914.

Ο Clausewitz είχε προειδοποιήσει γι’ αυτό. Ζητούσε από τον μελετητή να εξετάζει όχι μόνο τι έγινε, αλλά και τι θα μπορούσε να είχε γίνει. Η συμβουλή του όμως σπάνια ακολουθείται, ακόμη και από τις Σχολές Πολέμου και κάποιες φορές ιδιαίτερα από αυτές…

Ο κίνδυνος δεν είναι μόνο θεωρητικός. Η νομοτέλεια του παρελθόντος μεταφέρεται εύκολα στο μέλλον και γεννά αυτοεκπληρούμενες προφητείες. Το πιο επικίνδυνο σημερινό παράδειγμα είναι η περιβόητη “Παγίδα του Θουκυδίδη” στις σχέσεις ΗΠΑ και Κίνας. Αξίζει να θυμηθούμε ότι ο ίδιος ο Graham Allison, που καθιέρωσε τον όρο, υποστηρίζει ρητά ότι ο πόλεμος δεν είναι αναπόφευκτος: σε 4 από τις 16 ιστορικές περιπτώσεις που εξέτασε, ο πόλεμος αποφεύχθηκε.

Η νομοτελειακή εκδοχή ανήκει στη δημόσια πρόσληψη της θέσης του, η οποία όμως είναι κυρίαρχη. Αν όμως οι δύο πλευρές πειστούν ότι η σύγκρουση είναι αναπόφευκτη, θα σχεδιάσουν γι’ αυτήν και θα την κάνουν πιθανότερη.

Ο φετιχισμός των “γενεών”

Η δεύτερη συνέπεια είναι η πεποίθηση ότι το νέο είναι εξ ορισμού ανώτερο. Ένα μαχητικό “πέμπτης γενιάς” θεωρείται αξιωματικά ισχυρότερο από ένα “τέταρτης”, ανεξάρτητα από το κόστος, τη διαθεσιμότητα, το επιχειρησιακό περιβάλλον και τον τρόπο χρήσης του. Η ίδια η έννοια των “γενεών” είναι όμως μια αυθαίρετη έννοια, που καθιερώθηκε σε μεγάλο βαθμό από την ίδια την αμυντική βιομηχανία. Εκφράζει δε στην καθαρή της μορφή τον γραμμικό, εξελικτικό χρόνο.

Η πραγματικότητα των πεδίων μάχης διαψεύδει συχνά αυτή την παραδοχή. Ο πόλεμος στην Ουκρανία έδειξε πόσο αποφασιστικά μπορεί να είναι τα φθηνά, ανθεκτικά και εύκολα αναπληρώσιμα μέσα, όπως τα μη επανδρωμένα. Το νέο δεν είναι αυτομάτως ανώτερο. Αντιθέτως, πολλάκις είναι κατώτερο. Είναι απλώς διαφορετικό, και η αξία του κρίνεται μόνο μέσα σε ένα συγκεκριμένο στρατηγικό πλαίσιο.

Η ίδια λογική διαπερνά και τις θεωρίες περί πολέμου. Θεωρείται σχεδόν υποχρεωτικό να εμφανίζονται διαρκώς νέες έννοιες, ακόμη κι αν ανακυκλώνουν παλαιότερες πραγματικότητες με νέα ονόματα. Ο “ανορθόδοξος”, ο “ασύμμετρος” και ο “υβριδικός” πόλεμος έχουν διαφορές απόχρωσης, πολύ μικρότερες όμως από όσο υπονοεί η πληθώρα των όρων. Οι Williamson Murray και Peter Mansoor έδειξαν ότι ο “υβριδικός” πόλεμος είναι τόσο παλιός όσο και ο ίδιος ο πόλεμος. Η διαρκής μετονομασία δεν είναι θεωρητική πρόοδος. Είναι σύμπτωμα της ανάγκης να φαίνεται ότι ο χρόνος “προχωρά”.

Σκάκι ή Γκο;

Η τρίτη συνέπεια αφορά την ίδια την εικόνα της νίκης. Ένας χρόνος με αρχή και τέλος μπορεί να κοπεί σε κομμάτια. Έτσι κάθε μάχη θεωρείται αυτόνομο γεγονός, η νίκη προκύπτει από το άθροισμα των μαχών, και οι πόλεμοι έχουν καθαρή αρχή και καθαρό τέλος. Κορυφή αυτής της λογικής είναι η αναζήτηση της «αποφασιστικής μάχης», που θα κρίνει τα πάντα με ένα πλήγμα.

Ο Russell Weigley περιέγραψε δύο αιώνες ευρωπαϊκής ιστορίας ως μια «εποχή των μαχών», μια μάταιη συχνά αναζήτηση της μάχης που θα έφερνε την τελική λύση. Η διαφορά αποτυπώνεται συχνά με δύο παιχνίδια. Στο σκάκι η παρτίδα κρίνεται με ένα τελικό πλήγμα κατά του βασιλιά. Στο κινέζικο Γκο δεν υπάρχει τελικό πλήγμα, αλλά μια σταδιακή επικράτηση μέσα από τη σώρευση μικρών πλεονεκτημάτων. Ο χρόνος του σκακιού τελειώνει. Ο χρόνος του Γκο είναι αδιάσπαστος.

Η «κοντεϊνεροποιημένη» χρονική αντίληψη του πολέμου οδηγεί σε επικίνδυνες παρανοήσεις. Την 1η Μαΐου του 2003 ο Πρόεδρος Μπους ανακοίνωσε, κάτω από το πανό “Mission Accomplished”, το τέλος των κύριων επιχειρήσεων στο Ιράκ. Ο πραγματικός πόλεμος, όμως, μόλις είχε αρχίσει. Αντίθετα, η σοβιετική επιχειρησιακή τέχνη του Μεσοπολέμου, με τον Έλληνα Βλαντιμίρ Τριανταφύλλοφ (Βλαδίμηρος Τριανταφυλλίδης), αντιμετώπισε τις μάχες ως οργανικά μέρη ενός ενιαίου συνεχούς. Από εκεί προέκυψαν οι «διαδοχικές επιχειρήσεις» και η θεωρία της Μάχης εις Βάθος.

Και ο Clausewitz;

Θα ήταν βέβαια λάθος να μιλήσουμε απλώς για μια «γραμμική Δύση» απέναντι σε μια «μη γραμμική Ανατολή». Η Δύση έχει μέσα της μια ισχυρή μη γραμμική παράδοση, με κορυφαίο εκπρόσωπο τον ίδιο τον Clausewitz.

Ο Clausewitz (Κλαούζεβιτς) ανήκει σε αυτό που ο Azar Gat ονομάζει «Γερμανική Κίνηση». Πρόκειται για την  αντίδραση του Γερμανικού Ρομαντισμού στον ορθολογισμό του Διαφωτισμού, όπως εκφράστηκε στο κίνημα Sturm und Drang, που έδωσε έμφαση στο συναίσθημα, στη διαίσθηση και στις αρχέγονες δυνάμεις του ανθρώπου. Στο στρατιωτικό πεδίο, ο αντίπαλός της ήταν η “επιστημονική” θεωρία του πολέμου, με τους γεωμετρικούς της κανόνες, όπως τη διατύπωσαν ο Bülow και ο Jomini.

Ο Clausewitz, ως διάνοια που ήταν, συνέλαβε διαισθητικά τις έννοιες του χάους, όπως τις εκφράζει σήμερα η σύγχρονη Θεωρία της Επιστήμης. Τις απεικόνισε στην έννοια της Τριβής, όπου απλά πράγματα γίνονται δύσκολα επειδή μικρές απρόβλεπτες αιτίες συσσωρεύονται, και στην Ομίχλη του Πολέμου, όπου η πληροφόρηση είναι πάντα ελλιπής.

Όπως έδειξε ο Alan Beyerchen, η σκέψη του είναι βαθιά μη γραμμική. Η “νευτώνεια” ανάγνωση του Clausewitz είναι στην πραγματικότητα παρανάγνωση του Κλαούζεβιτς. Παρ’ όλα αυτά, στις στρατιωτικές σχολές του 19ου και του 20ού αιώνα επικράτησε σε μεγάλο βαθμό το διδακτικό πρότυπο του Jomini, με τους σαφείς κανόνες και τις γεωμετρικές γραμμές επιχειρήσεων.

Το βυζαντινό παράδειγμα

Το Βυζάντιο επίσης προσφέρει μια ενδιαφέρουσα περίπτωση προς μελέτη. Ήταν χριστιανική αυτοκρατορία με ισχυρή εσχατολογική συνείδηση, και όμως η στρατηγική του ήταν στρατηγική φθοράς και όχι συντριβής. Το Στρατηγικόν του Μαυρικίου επιμένει στην ευελιξία, στον δόλο, στις προσποιητές υποχωρήσεις και στην αποφυγή του να κριθεί ο πόλεμος σε μία μάχη. Η λογική του θυμίζει περισσότερο το Γκο παρά το σκάκι.

Η αντίθεση ανάμεσα στον “ορμητικό” δυτικό ιππότη και στον “πονηρό” Βυζαντινό έχει βάση στην πραγματικότητα, αλλά είναι και εικόνα που κατασκεύασαν οι ίδιες οι πηγές. Η Άννα Κομνηνή περιγράφει την επέλαση των Κελτών ως ακαταμάχητη στην πρώτη της ορμή, αλλά εύκολα αντιμετωπίσιμη αν η ορμή αυτή εξαντληθεί. Οι Βυζαντινοί είχαν επίσης έναν πολύ πρακτικό λόγο για τη σύνεσή τους. Διέθεταν ένα ακριβό και δύσκολα αναπληρώσιμο στρατό, που έπρεπε να πολεμά σε πολλά μέτωπα ταυτόχρονα. Η οντολογία του χρόνου είναι λοιπόν ένας ισχυρός παράγοντας, όχι όμως ο μόνος.

Το “φαίνεσθαι” της ισχύος

Η τέταρτη συνέπεια του “σιδηροδρομικού χρόνου” στην τέχνη και επιστήμη του Πολέμου, είναι ο φετιχισμός της ίδιας της καταστρεπτικής ισχύος και των εντυπωσιακών όπλων, που εκφράζουν σημειολογικά την “εξέλιξη”. Εδώ ο σιδηροδρομικός χρόνος συναντά πιο αρχέγονα ψυχοβιολογικά στοιχεία του ανθρώπου, που ευνοούν το φαίνεσθαι της ισχύος έναντι του είναι της.

Η Jane Goodall κατέγραψε πώς ο χιμπατζής Mike ανέβηκε στην κορυφή της ιεραρχίας χτυπώντας άδειους τενεκέδες, χωρίς καμία αλλαγή στη σωματική του δύναμη. Ο Kenneth Payne, που παραθέτει το σχετικό παράδειγμα, χρησιμοποιεί τέτοιες παρατηρήσεις για να αναζητήσει τις εξελικτικές ρίζες της στρατηγικής και ο Dave Grossman στην κλασική του μελέτη “On Killing” τονίζει τον ρόλο της επίδειξης (posturing) ακόμη και στη σύγχρονη μάχη.

Το πιο εύγλωττο παράδειγμα είναι το βρετανικό πολεμικό πλοίο HMS Hood, το αποκαλούμενο “Mighty Hood”, σύμβολο του Βασιλικού Ναυτικού για δύο δεκαετίες. Η θωράκιση του καταστρώματός του ήταν ανεπαρκής, και έτσι τον Μάιο του 1941 βυθίστηκε μέσα σε λίγα λεπτά από τα πυρά του Bismarck, με μόλις τρεις επιζώντες. Ήταν το κλασικό σύμβολο κύρους που υπόσχεται μια ισχύ την οποία όμως δεν διαθέτει.

Η ίδια λατρεία της ισχύος για την ισχύ κορυφώθηκε στον πυρηνικό ανταγωνισμό του Ψυχρού Πολέμου. Τα πυρηνικά οπλοστάσια συνέχισαν να μεγαλώνουν πολύ πέρα από το σημείο όπου κάθε επιπλέον κεφαλή πρόσθετε κάτι στην αποτροπή: περισσότερο σήμαινε ισχυρότερο, νεότερο σήμαινε ανώτερο.

Το “είναι” της ισχύος

Συμπερασματικά, η μελέτη της οντολογίας του χρόνου δεν είναι φιλοσοφική πολυτέλεια. Ο “σιδηροδρομικός” χρόνος μετατρέπει το παρελθόν σε νομοτέλεια και το μέλλον σε αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Ταυτίζει το νέο με το ανώτερο, τεμαχίζει τον πόλεμο σε αυτόνομα γεγονότα και συγχέει το φαίνεσθαι της ισχύος με το είναι της.

Η απάντηση δεν είναι βέβαια η απόρριψη της Δύσης αλλά η ανάκτηση μιας αντίληψης για έναν χρόνο αδιάσπαστο και ρευστό, μέσα στον οποίο τρόποντινά πλέουμε και μπορούμε να κινηθούμε προς πολλές κατευθύνσεις. Την αντίληψη αυτή τη γνώρισαν οι Βυζαντινοί, τη συνέλαβε διαισθητικά ο Clausewitz, και σήμερα την στηρίζουν οι επιστήμες του χάους και της πολυπλοκότητας. Μια στρατηγική που θα την αξιοποιήσει θα σκέφτεται λιγότερο σε γενεές και τελικά πλήγματα. Θα σκέφτεται περισσότερο σε σωρευτικά οφέλη, σε εναλλακτικά “μέλλοντα” και σε πολέμους που σπάνια έχουν καθαρή αρχή και καθαρό τέλος.

Η σχετική υποχώρηση της Δύσης έχει οικονομικές και κοινωνικές ρίζες. Η υπερβολική χρηματιστικοποίηση μετέφερε το κέντρο βάρους από την παραγωγή στη διαχείριση χρήματος και χρέους. Η μεταφορά βιομηχανικών δραστηριοτήτων σε χώρες χαμηλότερου κόστους εργασίας αύξησε τα κέρδη μεγάλων επιχειρήσεων, αλλά αποδυνάμωσε την παραγωγική βάση και διέρρηξε κοινωνικούς δεσμούς. Αυτό που παρουσιάστηκε ως θρίαμβος της παγκοσμιοποίησης, υπονόμευσε σταδιακά τις προϋποθέσεις αναπαραγωγής της δυτικής υπεροχής.

Το διογκούμενο χρέος επιβαρύνει αυτή την αντίφαση. Ο δανεισμός χρηματοδοτεί ακόμα την ισχύ, αλλά δεσμεύει ολοένα και περισσότερους μελλοντικούς πόρους. Το ΔΝΤ προειδοποιεί για αυξανόμενους δημοσιονομικούς κινδύνους, υψηλότερες δαπάνες εξυπηρέτησης και στενότερα περιθώρια άσκησης πολιτικής. Οι εξοπλισμοί, η κοινωνική προστασία, οι υποδομές και η ανασυγκρότηση της βιομηχανίας ανταγωνίζονται πλέον για πόρους που δεν επαρκούν για όλα. Η στρατηγική υπερεπέκταση γίνεται έτσι οικονομικά περισσότερο ακριβή και κοινωνικά λιγότερο ανεκτή.

Η κρίση της διεθνούς πρωτοκαθεδρίας των ΗΠΑ –και των Ευρωπαίων ως μικρών εταίρων– συνδέεται, λοιπόν, με την εσωτερική κρίση τους. Η διεύρυνση των ανισοτήτων και η συρρίκνωση της πραγματικής επιρροής των πολιτών υπονόμευσαν τη νομιμοποίηση της “φιλελεύθερης δημοκρατίας”. Οι ίδιες ελίτ που την διαφήμιζαν σαν οικουμενικό πρότυπο την υπονόμευσαν εξαιρώντας κρίσιμες αποφάσεις από τον δημοκρατικό έλεγχο. Οι δε στρατιωτικές επεμβάσεις στο όνομά της μετέτρεψαν, στα μάτια μεγάλου μέρους του κόσμου, την υπόσχεση χειραφέτησης σε πρόσχημα επιβολής.

Πολυπολικός και πολυπολιτισμικός κόσμος

Η μεταβολή δεν αφορά μόνο την κατανομή οικονομικής και στρατιωτικής ισχύος. Αναδύεται και μία διαφορετική διεθνής πολυπολιτισμικότητα. Ο όρος εδώ δεν παραπέμπει στη συνύπαρξη κοινοτήτων μέσα στις δυτικές κοινωνίες, αλλά στη συνύπαρξη μεγάλων ιστορικών πολιτισμικών υποκειμένων στο παγκόσμιο σύστημα. Η Κίνα, η Ινδία, η Ρωσία, το Ιράν και άλλες χώρες λειτουργούν, με διαφορετικό τρόπο η καθεμία, ως χώρες-πολιτισμοί. Αντλούν νομιμοποίηση από τη δική τους ιστορική συνέχεια και διεκδικούν δικαίωμα αυτοκαθορισμού της πορείας τους.

Η αποτυχία εξαγωγής του δυτικού πολιτικού μοντέλου της “φιλελεύθερης δημοκρατίας” συνδέεται και με αυτή την πραγματικότητα. Οι κοινωνίες δεν αποτελούν άγραφο χαρτί, πάνω στο οποίο μπορεί να μεταφερθεί ένα έτοιμο θεσμικό υπόδειγμα. Η οικονομική ανάπτυξη δεν συνεπάγεται αναγκαστικά πολιτική δυτικοποίηση, όπως προεξοφλούσε η “φιλελεύθερη” αισιοδοξία. Το απέδειξε η Κίνα, το αποδεικνύουν και άλλες χώρες του Παγκόσμιου Νότου. Κάθε μεγάλη χώρα αναζητεί τη δική της σύνθεση ανάμεσα στην παράδοση, στον εκσυγχρονισμό και στην κρατική οργάνωση. Το διεθνές σύστημα γίνεται ταυτόχρονα πολυπολικό και πολυπολιτισμικό.

Αυτή η εξέλιξη εξηγεί γιατί μεγάλο μέρος του Παγκόσμιου Νότου επιδιώκει την πολυπολικότητα. Περισσότερα κέντρα ισχύος σημαίνουν περισσότερες δυνατότητες επιλογής εταίρων, χρηματοδότησης, αγορών και εξοπλισμών, άρα μεγαλύτερα περιθώρια κινήσεων. Οι μικρότερες και μεσαίες χώρες μπορούν να διαπραγματεύονται ευνοϊκότερους όρους και να αποφεύγουν την αποκλειστική εξάρτηση από έναν προστάτη. Η στάση τους εκφράζει πρωτίστως την επιδίωξη στρατηγικής αυτονομίας, την οποία η Δύση συχνά εκλαμβάνει σαν απείθεια!

Όταν η φαντασίωση υποκαθιστά τη στρατηγική

Η δυσκολία προσαρμογής της Δύσης παράγει μία επικίνδυνη αντίφαση: Οι φιλοδοξίες της παραμένουν ηγεμονικές, ενώ οι δυνατότητές της μειώνονται. Αντί αυτή η απόσταση να προκαλεί αναστοχασμό και προσαρμογή, συχνά καλύπτεται με διακηρύξεις αποφασιστικότητας και μία ροπή στη στρατιωτική βία. Η στρατηγική σκέψη υποχωρεί όταν η αναγνώριση των ορίων αντιμετωπίζεται σαν ηττοπάθεια. Έτσι, προωθούνται στα ηγετικά κλιμάκια της Δύσης όσοι επιβεβαιώνουν την αγκίστρωση στο ηγεμονικό παρελθόν, αντί όσων περιγράφουν την πραγματικότητα.

Η χαμηλή ποιότητα μεγάλου μέρους των σημερινών δυτικών πολιτικών ελίτ είναι υπό αυτή την έννοια αποτέλεσμα της παρακμής κι όχι αντιστρόφως. Δεν είναι η παρακμή αποτέλεσμα των χαμηλής ποιότητας πολιτικών ελίτ. Ένα σύστημα που δυσκολεύεται να προσαρμοστεί επιλέγει συχνά όσους είναι πρόθυμοι να διαχειριστούν τις αυταπάτες του. Στη συνέχεια, βεβαίως, αυτοί επιταχύνουν την αποσύνθεσή του. Η προσωπική ανεπάρκεια αποκτά στρατηγικές συνέπειες, επειδή δεν λειτουργούν μηχανισμοί που θα την περιόριζαν. Η αμοιβαία επιβεβαίωση ανάμεσα στην πολιτική ηγεσία, στη γραφειοκρατία και στα κυρίαρχα ΜΜΕ υποκαθιστά τον ουσιαστικό έλεγχο των επιλογών.

Η Δύση διαθέτει ακόμη αποθέματα πλούτου, τεχνολογίας και θεσμικής επιρροής που της επιτρέπουν να απορροφά το κόστος των λαθών της. Αυτό, όμως, αναβάλλει τη διόρθωση και ενθαρρύνει νέους λανθασμένους υπολογισμούς. Η αλαζονεία εξωθεί τις πολιτικές ελίτ στο να παρακάμπτουν τη διπλωματία και να επιδίδονται σε απειλές, ακόμη και όταν δεν υπάρχει δυνατότητα υλοποίησής τους. Όταν, λοιπόν, οι ανησυχίες ασφαλείας των απέναντι απορρίπτονται, οι διαφωνίες αντί να συμβιβάζονται μετατρέπονται σε αντιπαραθέσεις.

Η ουσία της διπλωματίας είναι ακριβώς η αναγνώριση ότι και ο αντίπαλος έχει συμφέροντα, φόβους και δυνατότητες αντίδρασης. Όταν η διεθνής πολιτική παρουσιάζεται ως αναμέτρηση του “καλού” με το “κακό”, ο συμβιβασμός αναγορεύεται σχεδόν σε “προδοσία”! Οι ηγεσίες εγκλωβίζονται τότε στη ρητορική τους και η υποχώρηση από έναν ανεφάρμοστο στόχο γίνεται πολιτικά πιο ακριβή και κυρίως πιο επικίνδυνη.

Τα όρια της αμερικανικής ισχύος

Ο Τραμπ αποστασιοποιήθηκε εν μέρει από τη λογική της αδιάκοπης υπερεπέκτασης, αναγνωρίζοντας ότι οι ΗΠΑ δεν μπορούν να επωμίζονται απεριόριστες δεσμεύσεις. Η απόσταση αυτή, ωστόσο, παραμένει αντιφατική. Η επιθυμία περιορισμού του κόστους συνυπάρχει με την πεποίθηση ότι ένα συντριπτικό πλήγμα μπορεί να επιβάλει γρήγορα πολιτικό αποτέλεσμα. Η πολεμική εμπλοκή στο Ιράν κατέδειξε πόσο επισφαλής είναι αυτή η παραδοχή.

Η αμερικανική δυνατότητα καταστροφής εξακολουθεί να είναι τεράστια. Η μετατροπή της, όμως, σε διαρκή στρατηγικό έλεγχο προϋποθέτει πολύ περισσότερα. Η αντοχή του αντιπάλου, η διασπορά των στόχων και η δυνατότητα πρόκλησης οικονομικού κόστους δυσχεραίνουν την επιβολή πολιτικής λύσης. Η φθορά των αποθεμάτων πυρομαχικών και οι ανάγκες αναπλήρωσής τους δείχνουν ότι ακόμη και η αμερικανική υπερδύναμη προσκρούει σε βιομηχανικούς περιορισμούς. Αυτό το όριο της αμερικανικής ισχύος γίνεται ορατό και από τρίτες χώρες, επηρεάζοντας τους υπολογισμούς τους, τον τρόπο που αντιμετωπίζουν τις ΗΠΑ.

Η σχετική αμερικανική υποχώρηση συνεπάγεται αυστηρότερη ιεράρχηση προτεραιοτήτων. Η Ουάσιγκτον θεωρεί δικαιολογημένα την Κίνα κεντρικό ανταγωνιστή. Η Ευρώπη, αντιθέτως, έχει εγκλωβιστεί σ’ αυτό που θεωρεί ρωσική απειλή. Τα συμφέροντα ασφαλείας των δύο πλευρών αποκλίνουν, χωρίς αυτό να προαναγγέλλει αναγκαστικά θεσμική διάλυση του ΝΑΤΟ. Η Συμμαχία μπορεί να επιβιώνει, ενώ η πολιτική συνοχή της εξασθενεί. Η απόκλιση έχει δομικές αιτίες και δεν θα εξαφανιστεί με μία ενδεχόμενη επιστροφή των Δημοκρατικών στην προεδρία.

Η Ευρώπη αναζητάει ενότητα στον αντιρωσισμό

Η επέκταση του ΝΑΤΟ προς Ανατολάς αντιστοιχούσε στη μονοπολική περίοδο, όταν η δυτική υπεροχή επέτρεπε τη μετατόπιση των στρατηγικών ορίων, χωρίς συνεννόηση με τη Μόσχα. Στον αναδυόμενο πολυπολικό κόσμο, η συνέχιση της ίδιας λογικής δημιουργεί συγκρούσεις που η Δύση δυσκολεύεται να ελέγξει. Η ανάδειξη αυτής της αιτιώδους σχέσης δεν αναιρεί την ευθύνη της Ρωσίας για την εισβολή. Φωτίζει, όμως, τη στρατηγική κρίση που προηγήθηκε και εξακολουθεί να αναπαράγεται.

Οι ευρωπαϊκές ηγεσίες αντιμετώπισαν το νέο ανατολικό μέτωπο και ως μέσο επιβεβαίωσης της δέσμευσης των ΗΠΑ στην ευρωπαϊκή ασφάλεια. Προσδοκούσαν ότι η σύγκρουση με τη Ρωσία θα αποκαθιστούσε την παλιά διατλαντική σχέση, η οποία εμφάνιζε ρωγμές και πριν την εκλογή Τραμπ, λόγω της μετατόπισης του αμερικανικού ενδιαφέροντος στην Κίνα. Η αμερικανική ομπρέλα επέτρεπε επί δεκαετίες στους Ευρωπαίους να παρακάμπτουν τις μεταξύ τους αντιθέσεις.

Σήμερα, που ο Τραμπ έχει προκαλέσει ανοικτό ρήγμα στη διατλαντική σχέση, αναζητούν στον αντιρωσισμό ένα υποκατάστατο συνοχής. Έτσι, όμως, η ευρωπαϊκή ενότητα εξαρτάται από τη συντήρηση μιας αντιπαράθεσης. Η συνέχιση του πολέμου στην Ουκρανία παρουσιάζεται ως μονόδρομος, ενώ το κόστος του ενισχύει την κοινωνική δυσαρέσκεια και διευκολύνει την άνοδο της λεγόμενης Νέας Δεξιάς, η οποία έχει υιοθετήσει μία πολιτική πρόταξης της διπλωματίας. Στην πραγματικότητα, οι (νεο)φιλελεύθερες ηγεσίες υπονομεύουν με τις επιλογές τους την πολιτική κυριαρχία τους που επιδιώκουν να διασώσουν.

Η ανομολόγητη προσδοκία επιστροφής στη μονοπολικότητα τροφοδοτείται από το αίσθημα ανασφάλειας των Ευρωπαίων, αλλά και από την επιθυμία τους να ανακτήσουν τον παλιό τους ρόλο ως μικροί εταίροι του μεγάλου αμερικανικού ηγεμόνα. Τίποτα από τα δύο δεν συνάδει με τη σημερινή κατανομή ισχύος. Η Ευρώπη χρειάζεται να διαμορφώσει τη δική της ρεαλιστική αντίληψη για τη θέση και τον ρόλο της στο αναδυόμενο πολυπολικό και πολυπολιτισμικό κόσμο. Διαφορετικά, θα παραμένει εθελουσίως εξάρτημα στρατηγικών που αποφασίζονται αλλού.

Ενιαία και αδιαίρετη ασφάλεια

Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε ένα πραγματικό δίλημμα: είτε θα αναστοχαστεί τις γεωστρατηγικές επιλογές της, είτε θα συνεχίσει μία καταστροφική φυγή προς τα εμπρός. Η ειρήνη προϋποθέτει μία νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας, που θα περιλαμβάνει και τη Ρωσία και θα εγγυάται την ασφάλεια της μεταπολεμικής Ουκρανίας. Η αρχή της ενιαίας και αδιαίρετης ασφάλειας σημαίνει ότι κανένα κράτος δεν μπορεί να οικοδομεί διαρκώς τη δική του ασφάλεια πάνω στην ανασφάλεια των άλλων.

Το ζητούμενο είναι μία συμφωνημένη ισορροπία με αμοιβαίες δεσμεύσεις, περιορισμούς εξοπλισμών και επαληθεύσιμες εγγυήσεις. Το ΝΑΤΟ, ως συμμαχία της μίας πλευράς, δεν μπορεί από μόνο του να αποτελέσει το πλαίσιο ασφάλειας όλων. Η ίδια ανάγκη συνεννόησης ισχύει ευρύτερα για το διεθνές σύστημα. Ιστορικά, μία νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας διαμορφώνεται μετά από μεγάλο πόλεμο, ο οποίος συντρίβει την προηγούμενη. Στην πυρηνική εποχή, όμως, η επανάληψη αυτού του δρόμου μπορεί να καταστήσει αδύνατη την επόμενη διευθέτηση.

Οι παλιοί θεσμοί επιβιώνουν συχνά χάρη στη γραφειοκρατική αδράνεια και στα συμφέροντα που έχουν συγκροτηθεί γύρω τους. Αυτό ισχύει και για τους θεσμούς ασφαλείας, όπως το ΝΑΤΟ. Όταν για τη χωρίς αλλαγές συντήρησή τους, όμως, επιστρατεύονται εμφανώς παράλογα αφηγήματα, η αδράνεια μετατρέπεται σε κίνδυνο. Δυστυχώς, η Δύση δυσκολεύεται πολύ να προσαρμοστεί στον αναδυόμενο πολυπολικό κόσμο. Παραμένει διανοητικά προσκολλημένη στην περίοδο της ηγεμονίας της, με αποτέλεσμα η στρατηγική σκέψη των αρχουσών ελίτ να παρακμάζει. Το γεγονός πλέον ότι οι δυνατότητες της Δύσης δεν αρκούν για να ικανοποιήσουν τις φιλοδοξίες της είναι μία αντίφαση που οδηγεί σε επικίνδυνα μονοπάτια.

Αν σε αυτή την προειδοποίηση προσθέσουμε και τον αναβαλλόμενο φόρο (DTC) των ελληνικών τραπεζών που είναι στα 11,5 δισ. ευρώ και αντιστοιχεί στο 36% των βασικών εποπτικών κεφαλαίων (CET1), τότε μπορούμε να ανησυχούμε για την υγεία των ελληνικών τραπεζών, παρά τις καθησυχαστικές δηλώσεις του διοικητού της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννη Στουρνάρα.

Τι συνέβη στην Παραγουάη

Στην Παραγουάη όλα άρχισαν μόλις η Κεντρική Τράπεζα ξεκίνησε την εκκαθάριση της ψηφιακής Ueno Bank, όταν διαπίστωσε στην αρχή του Νοεμβρίου ότι ο δείκτης φερεγγυότητάς της είχε υποχωρήσει κάτω από το 50% του ελάχιστου ορίου κεφαλαιακής επάρκειας. Μέσα σε ελάχιστες μέρες το γεγονός οδήγησε στην παραίτηση και τη σύλληψη του Προέδρου της χώρας, του προέδρου της Κεντρικής Τράπεζας και στο πάγωμα των αποταμιεύσεων των μισών κατοίκων της Παραγουάης…

Η Ueno Bank ιδρύθηκε το 2021 και μέσα σε πέντε χρόνια κάλυψε τη μισή τραπεζική αγορά με πρόσβαση σε όλους τους τομείς της οικονομίας της χώρας, αναλαμβάνοντας υπερβολικούς κινδύνους. Το 2023 ανέλαβε την προεδρία της χώρας ο οικονομολόγος Σαντιάγο Πένια, ο οποίος έδωσε στην Ueno Bank ισχυρή πρόσβαση στο δημόσιο χρήμα, αν και ο ίδιος συνδεόταν μετοχικά με τον όμιλο που την ήλεγχε.

Το εύλογο συστημικό ερώτημα είναι ποιοι επέτρεψαν και να συγκεντρωθεί τόσος κίνδυνος σε ένα μία μόνο τράπεζα και μια καταλυτική συγκέντρωση εξάρτησης. Εκτός από τον Πένια στο σκάνδαλο εμπλέκεται και ένα ακόμη πρόσωπο, ο Κάρλος Καρβάγιο που ήταν επικεφαλής της Ueno μέχρι τον Αύγουστο του 2023, οπότε και ανέλαβε διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας της Παραγουάης, γεγονός που θέτει πολλά ερωτήματα.

Οι ευθύνες της κυβέρνησης

Προφανώς οι τέσσερις συστημικές μας τράπεζες δεν έχουν καμία σχέση με την Ueno Bank, όμως όταν η έκθεση αξιολόγησης της σταθερότητας του ελληνικού συστήματος του ΔΝΤ θεωρεί ότι η ταυτόχρονη έκθεση των τεσσάρων τραπεζών στους ίδιους μεγάλους δανειολήπτες δημιουργεί κίνδυνο ντόμινο σε περίπτωση οικονομικής δυσπραγίας κάποιου εξ’ αυτών, είναι ένα κρίσιμο ζήτημα. Ειδικά όταν τα δάνεια προς τους δέκα ομίλους αντιστοιχούν στο 121,6% των συνολικών εποπτικών κεφαλαίων Tier 1 ή ακόμη χειρότερα όταν μετά την αφαίρεση των εγγυήσεων και των μέτρων μείωσης κινδύνου, η έκθεσή τους παραμένει στο εξαιρετικά υψηλό ποσοστό του 81% επί των κεφαλαίων Tier 1.

Πέντε μήνες μετά το ΔΝΤ ήρθε και η S&P Global Ratings που υπογράμμισε πως η συγκέντρωση των επιχειρηματικών δανείων στην Ελλάδα είναι η μεγαλύτερη στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σύμφωνα με τα στοιχεία της S&P οι πιστώσεις συγκεντρώνεται στους τομείς της ενέργειας, στις επιχειρήσεις κοινής ωφέλειας, στις μεταφορές και τις υποδομές, τις κατασκευές, στα ακίνητα, στον τουρισμό και σε μερικές μεγάλες εξαγωγικές εταιρείες.

Η εξέλιξη αυτή ήταν αποτέλεσμα της πολιτικής Μητσοτάκη, η οποία θέσπισε τη νομική κάλυψη – το «ακαταδίωκτο» (ποινική ασυλία) –
των τραπεζικών στελεχών τον Νοέμβριο του 2019, με τον Νόμο 4637/2019. Η δεύτερη ευθύνη για την ευαλωτότητα του τραπεζικού μας συστήματος ήταν η ανάθεση στις τέσσερεις τράπεζες των χαμηλότοκων δανείων και των επενδύσεων του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, αντί να τα δώσει όλα στην κρατική Αναπτυξιακή Τράπεζα.

Έτσι, τα δάνεια δόθηκαν από τις τράπεζες στους μεγάλους πελάτες τους και πιθανολογείται ότι αυτά χρησιμοποιήθηκαν για να εξοφληθούν άλλα ακριβότερα δάνειά τους. Γι’ αυτό το αναπτυξιακό αποτύπωμα ήταν μικρό. Επίσης, γι΄ αυτό δεν δόθηκαν δάνεια στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Φαίνεται λοιπόν, πως αν σκάσει σήμερα ένας από τους δέκα ομίλους, το ντόμινο θα είναι δραματικό.

Οι συστάσεις του ΔΝΤ

Σε κάθε περίπτωση το ΔΝΤ συνιστά στην ΤτΕ να ενισχύσει την παρακολούθηση των κοινών εκθέσεων (common large exposures) των τεσσάρων συστημικών τραπεζών στους ίδιους μεγάλους εταιρικούς πελάτες, προτείνει τη διατήρηση ή την εξέταση επιπλέον
μακροπρολητικών κεφαλαιακών «μαξιλαριών» (Macroprudential Buffers), τονίζει την ανάγκη να ανοίξει η κάνουλα της πίστης προς τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις και συστήνει την ανάπτυξη εναλλακτικών πηγών χρηματοδότησης όπως τα εταιρικά ομόλογα κ.α…

Ετούτη η εμμονή των Ευρωπαίων ηγετών έχει πολλές εξηγήσεις και θα ήταν περιττό να τις ανθολογήσουμε στο παρόν σημείωμα. Εκείνο που θα ίσως χρήσιμο ως συμβολή στην συζήτηση θα ήταν να συγκρίνουμε την σημερινή εμμονή με παλαιότερες ανάλογες στην σύγχρονη ιστορία. Μια πρώτη παρατήρηση σε αυτό το σημείο. Από τις ευρωπαϊκές δυνάμεις, εκείνες που κυριάρχησαν σε θάλασσες και ωκεανούς – δηλαδή η εξής μία: Η Βρετανία – αντιμετώπιζαν την Ρωσία με όρους ανάσχεσης.

Το ζητούμενο δηλαδή ήταν να μην αποκτήσει πρόσβαση η μεγάλη χώρα στους ωκεανούς, αλλά και σε όλες τις θάλασσες που ενδιέφεραν το παγκόσμιο εμπόριο, άρα και την Βρετανία. Στην διάρκεια του 19ου αιώνα και σε μεγάλο μέρος του 20ου, η θέση αυτή αποτέλεσε μία σταθερά της βρετανικής πολιτικής και προκάλεσε σημαντικές διαμάχες και πολέμους: Κριμαία (1853-1854), Κίνα-Κορέα, Περσία, Αφγανιστάν, Οθωμανική Αυτοκρατορία και Βαλκάνια, ως και την φανατική προσήλωση της Βρετανίας στο “ελληνικό ζήτημα” στα 1944-1946.

Ο στόχος των χερσαίων δυνάμεων

Αντίθετα οι χερσαίες δυνάμεις της Ευρώπης επιζητούσαν κάτι περισσότερο από την “ανάσχεση” της Ρωσίας. Επιζητούσαν την αποκαθήλωσή της από την τάξη των μεγάλων δυνάμεων, την εξασθένιση και την υποβάθμισή της σε δευτερεύουσα πολιτική και στρατιωτική οντότητα, ανίκανη να επηρεάσει τις ευρωπαϊκές ισορροπίες και εξαρτημένη οικονομικά από τον ευρωπαϊκό καπιταλισμό.

Παρά το γεγονός ότι δύο φορές επιχειρήθηκαν εισβολές σε μεγάλη κλίμακα στην χώρα, η κατάκτησή ή η αποικιοποίησή της ήταν πέρα από τις δυνατότητες των ευρωπαϊκών δυνάμεων. Στην τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα οι ευρωπαϊκές μητροπόλεις διαπίστωσαν ότι ούτε η Κίνα, ούτε η Ρωσία μπορούσαν να γίνουν ευρωπαϊκές αποικίες. Το δοκίμασαν όταν εμφανίστηκε η ευκαιρία, στο τέλος του Πρώτου παγκόσμιου πολέμου, όπου, στην Ρωσία, το μοντέλο της αποικιοποίησης στο πρότυπο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, απέτυχε οικτρά.

Ναπολέων και Χίτλερ

Ας περιοριστούμε όμως στις δύο μεγάλες εισβολές που πραγματοποίησαν ευρωπαϊκές δυνάμεις στην ρωσική επικράτεια. Η πρώτη ανάγεται στα 1812 όταν η Γαλλία του Ναπολέοντα έστρεψε την Μεγάλη Στρατιά ενάντια στην Ρωσία. Η δεύτερη είναι τον Ιούνιο του 1941 όταν ξεκίνησε το μεγαλεπήβολο σχέδιο “Μπαρμπαρόσα” της ναζιστικής Γερμανίας – η εισβολή στην Σοβιετική Ένωση.

Και στην μία και στην άλλη περίπτωση ο στόχος δεν ήταν η κατάληψη της Ρωσίας στο σύνολό της. Η γεωγραφία το απαγόρευε. Ο Ναπολέοντας είχε ως στόχο την Μόσχα, την πρωτεύουσα των Τσάρων, σε τρόπο ώστε να υπαγορεύσει πολιτικούς όρους στην Ρωσία. Ο Χίτλερ ήθελε την Ουκρανία, όπως και τα πετρέλαια του Καυκάσου. Τα Ουράλια βρίσκονταν ήδη μακριά και γι’ αυτόν.

Η ενωμένη Ευρώπη στον πόλεμο

Το δεύτερο κοινό χαρακτηριστικό των δύο εισβολών είναι ότι έγιναν από δυνάμεις που είχαν κυριαρχήσει στην ευρωπαϊκή ήπειρο και, ως εκ τούτου την είχαν “ενώσει”. Η Αυτοκρατορία του Ναπολέοντα κυβερνούσε σε όλες τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και μεγάλο μέρος των 600.000 στρατιωτών της εισβολής του 1812, δεν ήταν Γάλλοι.

Οι Πολωνοί αλλά και οι Γερμανοί της Πρωσίας και των τότε κρατών και κρατιδίων συγκροτούσαν μεραρχίες και σώματα του γαλλικού στρατού. Κάτι αντίστοιχο έγινε και στα 1941 όταν η εισβολή της Γερμανίας είχε πίσω της την Νέα Ευρώπη του ναζισμού. Στρατιές από την Ρουμανία, την Σλοβακία, την Ιταλία, την Ουγγαρία, την Φινλανδία πρωτοστάτησαν στην εισβολή, ενώ εκατοντάδες χιλιάδες «εθελοντές» από όλη την γηραιά ήπειρο – συμπεριλαμβανομένων και των «ουδέτερων» χωρών όπως η Ισπανία και η Σουηδία – αποτελούσαν τμήμα των δυνάμεων εισβολής.

Το γεγονός ότι ο αναγγελθείς πόλεμος του 2030 προετοιμάζεται από μια «Ευρωπαϊκή Ένωση» θα πρέπει μάλλον να θεωρηθεί ως τυχαίο….

Το δίδαγμα του 1812

Οι πολιτικοί στόχοι των προγενέστερων εισβολών έχουν απασχολήσει τους ιστορικούς. Στην περίπτωση της Γαλλίας του 1812 η βρετανική κυριαρχία στις θάλασσες και τους συνδεδεμένους με αυτήν δρόμους του υπερπόντιου εμπορίου και των αποικιών, εξασθένιζε την γαλλική ισχύ και έθετε σε υποδεέστερη θέση στον ανταγωνισμό την γαλλική και – ευρωπαϊκή–  αστική τάξη, τον ευρωπαϊκό καπιταλισμό.

Οι δε αδιέξοδες εμπλοκές της Γαλλίας σε πολέμους «χαμηλής έντασης» στην Ισπανία, στην Μεσόγειο ή στην Βαλτική – με βρετανική υπόθαλψη – έσπρωχναν σε ένα είδος «φυγής προς τα εμπρός». Η ένταξη της Ρωσίας στον «ηπειρωτικό αποκλεισμό», στον αποκλεισμό δηλαδή του αγγλικού εμπορίου από τις ευρωπαϊκές αγορές, θεωρούσαν στο Παρίσι ότι θα περιορίσει τις επιλογές της θαλασσοκράτειρας Βρετανίας.

Η Ρωσία δεν θα αποτελούσε πλέον «εφεδρικό χαρτί» για το Λονδίνο. Σε τελευταία ανάλυση ο έλεγχος της Ρωσίας άνοιγε δρόμους προς την Ανατολή, αμβλύνοντας τις συνέπειες του βρετανικού θαλάσσιου αποκλεισμού.

Η εκστρατεία του 1941

Στην περίπτωση της Γερμανίας του 1941, οι στόχοι ήταν διαφορετικοί αν και ξεκινούσαν από την ίδια αιτία. Οι Βρετανοί – με την στήριξη των ΗΠΑ – είχαν αποκόψει την Νέα Ευρώπη από τις θάλασσες και τους ωκεανούς. Σε ένα κόσμο έντονα πλέον βιομηχανικό, η εξασφάλιση πρώτων υλών, ενεργειακών πόρων και τροφίμων αποτελούσαν βασικές προϋποθέσεις για την καπιταλιστική ανάπτυξη – με ρυθμούς ανταγωνιστικούς ως προς τις ΗΠΑ. Η Σοβιετική Ένωση – ή τουλάχιστον το δυτικό της τμήμα – Ουκρανία και Λευκορωσία, ομού με ολίγο Καύκασο, μπορούσαν να εξασφαλίσουν τα απαραίτητα. Σε φθηνή τιμή μάλιστα.

Ο φυλετικός διαχωρισμός που τοποθετούσε Ουκρανούς, Ρώσους και Σλάβους στην κατώτερη υποστάθμη του ανθρώπινου είδους, μπορούσε να εξασφαλίσει φθηνή, ως και δουλική, εργατική δύναμη. Τα υπόλοιπα, η ΕΣΣΔ ως απειλή και ως “χαρτί” στα χέρια Βρετανών και Αμερικανών παρέπεμπαν στο προηγούμενο του Ναπολέοντα. Όπως και οι χερσαίες διαδρομές προς την Ανατολή και την δυτικά Ασία!

Η κρίση της Ευρώπης

Αυτά όμως έγιναν χθες. Θα ήταν υπερβολικό να ταυτίσουμε τις σημερινές προθέσεις και τους εκπορευόμενους σχεδιασμούς με τις αντίστοιχες του παρελθόντος. Η ευρωπαϊκές δυνάμεις είναι σκιές του παλαιού εαυτού τους και συνθλίβονται ανάμεσα στην οικονομική, παραγωγική ισχύ της Κίνας και την στρατιωτική ισχύ των Ηνωμένων Πολιτειών. Ακόμα και χθεσινά θύματα της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας, η Ινδία, η Ινδονησία, το Ιράν, οι χώρες του Περσικού κόλπου, η Τουρκία έχουν την δυνατότητα να αυθαδιάζουν απέναντι στην Ευρώπη, ενωμένη ή μη.

Όλοι, μα όλοι οι σχεδιασμοί για ανάκαμψη της ευρωπαϊκής ισχύος στον εξαιρετικά ανταγωνιστικό καπιταλιστικό κόσμο, έχουν πέσει στο κενό τα τελευταία χρόνια. Η Ευρώπη έχει αρχίσει να μοιάζει με μαύρη τρύπα στον παγκόσμιο πολιτικό χάρτη, εκείνον που αποτυπώνει δυνατότητες, προοπτικές και ισχύ.

Αυτό που ψυχανεμιζόμαστε ότι συμβαίνει στην Ελλάδα, δείχνει να συμβαίνει σε μεγαλύτερη κλίμακα σε ολόκληρη της ευρωπαϊκή ήπειρο. Πρόκειται για μια κατάσταση που υποχρεώνει σε αναζήτηση δραματικών αντιδράσεων. Ακόμα και αν αυτές είναι προβληματικές – πόσο μάλλον αυτοκτονικές!

Η Ρωσία ως ευκαιρία

Η Ρωσία είναι και αυτή μέρος της ευρωπαϊκής κρίσης. Η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης άφησε πίσω της βαθιές πληγές που αργούν να επουλωθούν. Για τους απελπισμένους μικρομέγαλους ηγέτες της Ευρώπης η αδυναμίες της Μόσχας παρουσιάζονται ως ευκαιρίες. Αυτό που δεν πέτυχαν οι ευρωπαϊκές δυνάμεις την περίοδο της ισχύος τους, ίσως τώρα το πετύχουν τα σημερινά τους κακέκτυπα. Στο κάτω κάτω η Ρωσία δεν διαφέρει και πολύ από αυτά. Με την Ρωσία σε κάποια μορφή υποτέλειας οι ευρωπαϊκές μητροπόλεις ίσως κρατήσουν την θέση τους στον ανταγωνιστικό κόσμο που κτίζεται.

Χωρίς αυτή θα κυνηγούν «πράσινα άλογα» ή θα προβληματίζονται για τα καπάκια στις φιάλες των αναψυκτικών… Οι καιροί άλλαξαν,όμως στην Ευρώπη η εμμονή με την Ρωσία ενδημεί!

«Δεν το πιστεύουμε, διότι μόλις καταφέραμε να απομονώσουμε τις εργασίες που γίνονταν σε αυτή την απομακρυσμένη τοποθεσία, όλα τα συστήματά μας επανήλθαν σε λειτουργία», πρόσθεσε. «Δεν πιστεύουμε καθόλου ότι επρόκειτο για κυβερνοεπίθεση. Πρόκειται για ένα σύστημα της FAA που δεν ανταποκρίθηκε… εκείνη τη στιγμή, είτε ο ανάδοχός μας δεν ανταποκρίθηκε είτε ο εξοπλισμός δεν ανταποκρίθηκε, και αυτό προκάλεσε τις διακοπές».

Επιπλέον, ο υπουργός Μεταφορών διευκρίνισε ότι το πρόβλημα δεν συνδέεται με την αναβάθμιση της πλατφόρμα SMART που έγινε τις τελευταίες ημέρες και έχει ως στόχο να βοηθά τους πιλότους να πλοηγούνται καλύτερα στις καιρικές συνθήκες.

Ο υπουργός Μεταφορών επανέλαβε το αίτημά του προς το Κογκρέσο για επιπλέον χρηματοδότηση για τη βελτίωση των συστημάτων ελέγχου της εναέριας κυκλοφορίας των Ηνωμένων Πολιτειών. Όπως ανέφερε μέχρι στιγμής έχουν δαπανηθεί 12,5 δισ. δολάρια και επισημαίνει ότι πρέπει να δαπανηθούν ακόμα περισσότερα, να φτάσουν δηλαδή συνολικά τα 50 δισ. «Ελπίζω να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της στιγμής», λέει αναφερόμενος στο Κογκρέσο, και ρωτά: «Πόσο ακόμα θα περιμένουμε, Αμερική;». Παράλληλα, υπογράμμισε πως «Έχουμε τον πιο ασφαλή και απασχολημένο εναέριο χώρο στον κόσμο».

Σε ερώτηση γιατί η αποκατάσταση καλωδίων χαλκού πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της ημέρας και όχι τη νύχτα, όταν υπάρχουν λιγότερες πτήσεις στον αέρα, ο Ντάφι απάντησε πως «Αν δεν προχωρήσουμε σε αυτές τις αναβαθμίσεις, το σύστημα θα είναι λιγότερο ασφαλές». Όπως υποστηρίζει η αλλαγή έγινε σε απομακρυσμένη τοποθεσία κατά τη διάρκεια της ημέρας, αλλά σε μεγαλύτερες εγκαταστάσεις, αυτές οι αλλαγές γίνονται τη νύχτα και έχουν μεγαλύτερο αντίκτυπο. Ωστόσο, εξηγεί ότι η αλλαγή σε απομακρυσμένη τοποθεσία δεν θα έπρεπε να είχε αυτές τις συνέπειες.

Ο Ντάφι σημειώνει ότι μέχρι να κατασκευαστεί νέα υποδομή για τον έλεγχο της εναέριας κυκλοφορίας, η κυβέρνηση θα είναι «υποχρεωμένη» να συνεργάζεται με τον παλιό ανάδοχο τηλεπικοινωνιών, L3Harris Technologies, επειδή αυτή η εταιρεία είναι ιδιοκτήτρια του υπάρχοντος δικτύου. Η L3Harris δεν έχει σχολιάσει ακόμα το περιστατικό.

Επικεφαλής της FAA: «Το χειρότερο έχει περάσει»

Στη συνέχεια πήρε τον λόγο ο επικεφαλής της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Αεροπορίας των ΗΠΑ (FAA), Μπράιαν Μπρέντφορντ. Ξεκίνησε την ομιλία του ζητώντας μια «ειλικρινή συγγνώμη» προς τους Αμερικανούς ταξιδιώτες για την ταλαιπωρία που βίωσαν και αναφέρει ότι η αναστολή των πτήσεων διατάχθηκε «από υπερβολική προσοχή».

Ο Μπέντφορντ αναφέρει ότι η FAA θεώρησε ότι αυτό θα βοηθούσε στην «απομάκρυνση της πίεσης από το σύστημα», ενώ οι Αρχές προσπαθούσαν να εντοπίσουν το πρόβλημα.

Όπως επισημαίνει κατά τη διάρκεια της τετράωρης αναστολής πτήσεων η FAA κατάφερε να επαναφέρει 8.000 από τις 20.000 πτήσεις που επηρεάστηκαν. Από τις 12.000 πτήσεις που δεν μπόρεσε να επαναφέρει, περίπου 3.000 ήταν πτήσεις ιδιωτικών τζετ και γενικής αεροπορίας, ενώ 9.000 ήταν εμπορικές πτήσεις.

«Σήμερα το πρωί το σύστημα παραμένει σταθερό», προσθέτει ο Μπέντφορντ, ωστόσο μεταξύ 4.000 και 5.000 από τις 41.000 πτήσεις που έχουν προγραμματιστεί για σήμερα πιθανότατα θα ακυρωθούν, ενώ τόνισε πως «το χειρότερο έχει περάσει».

«Δεν βλέπουμε καμία ένδειξη για κάτι δόλιο, ούτε καμία ένδειξη για κάτι που να σχετίζεται με την τεχνητή νοημοσύνη», πρόσθεσε ο Μπρέντφορντ. Λέει ότι θα πραγματοποιηθεί μια «πολύ διαφανής ακρόαση για το τι πραγματικά συνέβη».

Ο Μπέντφορντ επαναλαμβάνει τα λόγια του υπουργού Μεταφορών Σον Ντάφι, λέγοντας ότι η αναβάθμιση του συστήματος ελέγχου εναέριας κυκλοφορίας είναι ένα «διμερές ζήτημα», επειδή «η ασφάλεια είναι υψίστης σημασίας». «Είμαι πολύ πολύ σίγουρος ότι το σύστημα λειτουργεί σήμερα με την ίδια ασφάλεια όπως και πριν από δύο εβδομάδες», πρόσθεσε.

Παράλληλα, προειδοποίησε ότι «το σύστημα θα συνεχίζει να παρουσιάζει βλάβες μέχρι να το αντικαταστήσουμε», ενώ υπογράμμισε πως χωρίς τη χρηματοδότηση, το σύστημα είναι αδύνατο να εκσυγχρονιστεί. Επίσης, ενημέρωσε πως σήμερα θα εξακολουθούν να σημειώνονται ακυρώσεις και καθυστερήσεις, ενώ όπως τόνισε αύριο αναμένεται να βελτιωθεί η εικόνα.

Οι πτήσεις «επιστρέφουν σιγά-σιγά στο φυσιολογικό»

Νωρίτερα σήμερα με ανάρτησή του στο Χ, ο υπουργός Μεταφορών των ΗΠΑ τόνισε πως οι πτήσεις «επιστρέφουν σιγά-σιγά στο φυσιολογικό σήμερα το πρωί» μετά το χάος που επικράτησε χθες το βράδυ με χιλιάδες πτήσεις να καθηλώνονται μετά από αίτημα της της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Αεροπορίας των ΗΠΑ (FAA). Η εντολή δόθηκε λίγο πριν από τις 23:00 της Παρασκευής (ώρα Ελλάδας) και ακυρώθηκε γύρω στις 03:30 του Σαββάτου.

Σε ανάρτησή του στο X, ανέφερε ότι οι αρχές βρίσκονται σε «στενή συνεργασία με τις αεροπορικές εταιρείες για να υποστηρίξουν την εν εξελίξει αποκατάσταση», αλλά προειδοποιεί ότι «θα συνεχίσετε να παρατηρείτε κάποιες καθυστερήσεις και ακυρώσεις» λόγω των συνεχιζόμενων προσπαθειών αποκατάστασης.

«Η κορυφαία προτεραιότητά μας αυτή τη στιγμή είναι να διασφαλίσουμε ότι οι ταξιδιώτες θα επιστρέψουν με ασφάλεια στις οικογένειές τους το συντομότερο δυνατό. Προς τους ελεγκτές εναέριας κυκλοφορίας, τους πιλότους και τα πληρώματα πτήσεων που εργάζονται χωρίς διακοπή: η χώρα σας ευχαριστεί για τον επαγγελματισμό και την αφοσίωσή σας προς το επιβατικό κοινό».

Σύμφωνα με τον ιστότοπο παρακολούθησης πτήσεων FlightAware, σχεδόν 6.000 πτήσεις εντός των ΗΠΑ, καθώς και πτήσεις που αναχωρούν ή φτάνουν στις ΗΠΑ, έχουν επηρεαστεί από ακυρώσεις ή καθυστερήσεις μέχρι στιγμής σήμερα. Κατά τη στιγμή της σύνταξης αυτού του άρθρου, αναφέρεται ότι έχουν ακυρωθεί 3.807 πτήσεις και έχουν καθυστερήσει 2.145.

Η απαγόρευση απογείωσης άρθηκε την Παρασκευή το βράδυ, αλλά από τότε συνεχίζονται εκτεταμένες διαταραχές και συσσωρεύσεις πτήσεων. Οι Delta Air Lines, United και American Airlines έχουν τις περισσότερες ακυρώσεις, με 652, 553 και 520 πτήσεις αντίστοιχα, σύμφωνα με το FlightAware. Τα αεροδρόμια O’Hare του Σικάγου, Hartsfield-Jackson στην Ατλάντα και John F. Kennedy στη Νέα Υόρκη έχουν τις περισσότερες ακυρώσεις, σύμφωνα με τον ιστότοπο.

Άρση της απαγόρευσης

Η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πολιτικής Αεροπορίας των ΗΠΑ (FAA) ήρε την απαγόρευση απογειώσεων που είχε επιβάλει σε όλα τα αμερικανικά αεροδρόμια εξαιτίας της τεχνικής βλάβης. Το πρόβλημα προκάλεσε σοβαρή αναστάτωση στις αερομεταφορές, οδηγώντας στη μεγαλύτερη σε διάρκεια παράλυση των πτήσεων σε εθνικό επίπεδο μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001.

Ο υπουργός Μεταφορών των ΗΠΑ, Σον Ντάφι, ανακοίνωσε ότι ο αμερικανικός εναέριος χώρος άνοιξε στις 20:15 ώρα Ανατολικής Ακτής (03:15 ώρα Ελλάδας). Προειδοποίησε, ωστόσο, ότι οι αναχωρήσεις θα ξεκινήσουν σταδιακά και πως οι αεροπορικές εταιρείες θα χρειαστούν χρόνο μέχρι να επανέλθουν πλήρως στην κανονική λειτουργία τους. «Θα γίνει με αργούς ρυθμούς», τόνισε ο Ντάφι, μιλώντας σε δημοσιογράφους από τον Λευκό Οίκο. Παράλληλα, επισήμανε ότι η παλαιά τεχνολογία που εξακολουθεί να χρησιμοποιείται στα συστήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσει ξανά αντίστοιχα προβλήματα στο μέλλον.

Περισσότερες από 6.600 πτήσεις ακυρώθηκαν και 8.600 καθυστέρησαν, ενώ άλλες 1.500 που ήταν προγραμματισμένες για την Κυριακή έχουν ήδη ακυρωθεί, σύμφωνα με τον ιστότοπο FlightRadar24, επηρεάζοντας εκατοντάδες εκατομμύρια επιβάτες. Οι προσγειώσεις των αεροσκαφών που βρίσκονταν ήδη στον αέρα – περισσότερα από 3.500- πραγματοποιήθηκαν ακολουθώντας τις προβλεπόμενες διαδικασίες.

Αναλυτές του κλάδου αερομεταφορών δήλωσαν ότι η σχεδόν πεντάωρη καθήλωση των πτήσεων σε εθνικό επίπεδο ενδέχεται να προκαλέσει αναστάτωση στα προγράμματα των αεροπορικών εταιρειών για ημέρες. Ο Ντάφι ανέφερε ότι δεκάδες χιλιάδες επιβάτες εγκλωβίστηκαν σε αεροδρόμια σε όλη τη χώρα. Πρόσθεσε δε ότι ο ίδιος και ο υπουργός Εσωτερικής Ασφάλειας, Μαρκγουέιν Μάλιν, συναντήθηκαν με τον Πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ στο Οβάλ Γραφείο, προκειμένου να συζητήσουν το ζήτημα της διακοπής λειτουργίας των συστημάτων.

Η αστοχία αυτή αποτελεί το πιο πρόσφατο και πιο δραματικό σημάδι της πίεσης που δέχεται το αμερικανικό σύστημα ελέγχου εναέριας κυκλοφορίας, το οποίο ταλανίζεται από παρωχημένη τεχνολογία, προβλήματα στον εξοπλισμό και τις επικοινωνίες, καθώς και από έλλειψη χιλιάδων ελεγκτών εναέριας κυκλοφορίας.

Ο Ντάφι εξήγησε ότι το πρόβλημα εντοπίστηκε στις 15:36 (ώρα Ανατολικής Ακτής, 22:36 ώρα Ελλάδας), όταν πύργοι εναέριας κυκλοφορίας αντιμετώπισαν αστάθεια στα συστήματα επικοινωνιών και ραντάρ και αποφασίστηκε η καθήλωση των αεροσκαφών στο έδαφος για προληπτικούς λόγους

«Οι μεταγωγείς (switches) και οι δρομολογητές (routers) μας υπερφορτώθηκαν ουσιαστικά με δεδομένα, με αποτέλεσμα να αρχίσουν να παρουσιάζουν ασυνέπειες στα στοιχεία που παρείχαν. Γι’ αυτόν τον λόγο, θέσαμε το σύστημα εκτός λειτουργίας», δήλωσε ο Ντάφι, προσθέτοντας ότι σε καμία φάση δεν χάθηκε πλήρως η εικόνα από τα ραντάρ ή οι επικοινωνίες, και ότι κατέστη δυνατή η ασφαλής προσγείωση χιλιάδων αεροσκαφών.

Σύμφωνα με τον Αμερικανό υπουργό Μεταφορών, το άμεσο πρόβλημα έχει επιλυθεί και η κυκλοφορία των αεροσκαφών μπορεί να διεξαχθεί με ασφάλεια. Ωστόσο πρόσθεσε ότι είναι απαραίτητη μια ευρύτερη αναβάθμιση του παλαιωμένου συστήματος ελέγχου εναέριας κυκλοφορίας, προκειμένου να αποτραπούν παρόμοιες αστοχίες.

Ο Ντάφι κατηγόρησε το Κογκρέσο επειδή δεν ενέκρινε τη χρηματοδότηση για ένα νέο σύστημα το οποίο, όπως είπε, θα βοηθήσει να αποτραπούν τέτοιου είδους περιστατικά, και ζήτησε 50 δισεκ. δολάρια για τον εκσυγχρονισμό του συστήματος ελέγχου εναέριας κυκλοφορίας.

Κόντρα με το Κογκρέσο

Νωρίτερα χθες, πριν τη βλάβη, ο Λευκός Οίκος και το υπουργείο Μεταφορών είχαν ζητήσει από το Κογκρέσο να εγκρίνει χρηματοδότηση 30,1 δισεκ. δολαρίων για την αναβάθμιση των αεροδρομίων και των υποδομών ελέγχου της εναέριας κυκλοφορίας. «Αυτό που έχουμε είναι ένα εξαιρετικά παλιό σύστημα ελέγχου εναέριας κυκλοφορίας», δήλωσε ο Ντάφι. «Δώστε μας τα χρήματα για να το φτιάξουμε».

Ο υπουργός Εσωτερικής Ασφάλειας Μάλιν επεσήμανε ότι μέχρι στιγμής δεν υπάρχει «καμία απολύτως ένδειξη» πως η διακοπή λειτουργίας οφείλεται σε κυβερνοεπίθεση ή σε κάποιο ανεξέλεγκτο σύστημα τεχνητής νοημοσύνης, αν και οι ερευνητές δεν έχουν αποκλείσει κανένα από τα δύο ενδεχόμενα. «Φαίνεται πως το ζήτημα ήταν τεχνικής φύσης. Ωστόσο, συνεχίζουμε να το εξετάζουμε», τόνισε ο Μάλιν. Η Υπηρεσία Εθνικής Ασφάλειας (NSA) συνεργάζεται με το υπουργείο Εσωτερικής Ασφάλειας για τη διερεύνηση της υπόθεσης, πρόσθεσε ο ίδιος.

Σύμφωνα με δύο στελέχη αεροπορικών εταιρειών, η διακοπή λειτουργίας φέρεται να επηρέασε ένα τηλεπικοινωνιακό δίκτυο το οποίο επιβλέπεται από την L3Harris Technologies. Το δίκτυο αυτό διαχειρίζεται κρίσιμες ραδιοσυχνότητες, τις οποίες χρησιμοποιούν οι ελεγκτές εναέριας κυκλοφορίας για την επικοινωνία τους με τους πιλότους. Η L3Harris δεν ανταποκρίθηκε σε αίτημα για σχολιασμό.

Παρόλο που η απαγόρευση απογείωσης των αεροσκαφών έχει αρθεί, η αναστάτωση για τους επιβάτες δεν είχε τελειώσει. Από τη Βοστώνη μέχρι το Σιάτλ και από τη Νέα Υόρκη μέχρι το Λος Άντζελες, οι επιβάτες γέμισαν τις αίθουσες αναχωρήσεων και τα γραφεία των αεροπορικών εταιρειών, καθώς οι καθυστερήσεις και οι ακυρώσεις αυξάνονταν και τα αεροσκάφη παρέμεναν καθηλωμένα στο έδαφος.

Χιλιάδες επιβάτες πέρασαν τη νύκτα στα αεροδρόμια, όμως οι αμερικανικές αεροπορικές εταιρείες δεν θα αναγκαστούν να τους αποζημιώσουν διότι δεν ευθύνονται εκείνες για το πρόβλημα στο σύστημα ελέγχου εναέριας κυκλοφορίας. Η μόνη άλλη περίπτωση πανεθνικής αναστολής των πτήσεων στις ΗΠΑ, μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, σημειώθηκε τον Ιανουάριο του 2023, όταν η FAA ανέστειλε τις αναχωρήσεις των εσωτερικών πτήσεων για περίπου 90 λεπτά.

Την άνοιξη του 2025 δύο προβλήματα στις επικοινωνίες επηρέασαν τις πτήσεις στο Νιούαρκ -ένα από τα τρία μεγάλα αεροδρόμια που εξυπηρετούν τη Νέα Υόρκη- εξαιτίας βλάβης στο σύστημα επικοινωνίας του κέντρου ελέγχου που διαχειρίζεται τα αεροσκάφη κατά την προσέγγισή τους. Το κέντρο αυτό βρίσκεται στη Φιλαδέλφεια, 160 χιλιόμετρα νοτιότερα. Επιπλέον, τον Σεπτέμβριο του 2026, εκατοντάδες πτήσεις ακυρώθηκαν κατά μήκος της Ανατολικής Ακτής, αφού από λάθος κόπηκε μια γραμμή τηλεπικοινωνιών.

Κάλλιο αργά παρά ποτέ! Ας γίνει επί τέλους η σύσκεψη των πολιτικών αρχηγών, χωρίς βέβαια να περιοριστεί στην παροχή πληροφοριών και “πληροφοριών”. Παραδείγματος χάριν, για την Δημοκρατία μας είναι ζωτικής σημασίας να μαθαίναμε, όχι αν η γαλλική παρέμβαση προκλήθηκε από την Ελλάδα (αυτό είναι αυταπόδεικτο), αλλά αν η πρωτοβουλία εκ μέρους μας βαρύνει τον πρωθυπουργό, ή άλλους κυβερνητικούς, ακόμα και εξωθεσμικούς, παράγοντες. Το θέμα όμως είναι ευρύτερο, χωρίς αμφιβολία.

Κατ’ αρχήν, το δημοκρατικό ζήτημα – με ή χωρίς ενημέρωση από τον πρωθυπουργό, με ή χωρίς σύσκεψη πολιτικών αρχηγών- καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε οι ίδιοι, στις επερχόμενες εθνικές εκλογές. Αυτό το οποίο χρειάζεται άμεση παρέμβαση από την πολιτική μας τάξη είναι το καίριο θέμα εθνικής μας ασφάλειας: Πως αντιμετωπίζουμε την τουρκική απειλή ή (αν προτιμάτε την διατύπωση) πως προασπίζουμε τα συμφέροντα μας απέναντι στα, αντικρουόμενα, της γειτονικής μας χώρας. Από την φορά των πραγμάτων φαίνεται ότι χρειαζόμαστε συγκεκριμένες αλλαγές σε όσα κάνουμε (ή παραλείπαμε να κάνουμε) μέχρι σήμερα. Ενδεικτικά:

• Αρκούν οι αναχαιτίσεις τουρκικών αεροσκαφών, τα οποία παραβιάζουν τον εναέριο χώρο μας ή όχι;
• Προχωράμε με ταχύ ρυθμό στην επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης μας στα 12 ναυτικά μίλια παντού, πλην Ανατολικού Αιγαίου, ή όχι;
• Επισημαίνουμε τις παραβάσεις άρθρων της Συνθήκης της Λωζάνης από την Τουρκία, εγκαλώντας την σχετικά ή όχι;
• Καταθέτουμε και προωθούμε ρεαλιστικό σχέδιο επανένωσης της Κύπρου ή όχι;

Απαιτείται δημοκρατική νομιμοποίηση 

Δεν έχει νόημα να αποκρύπτουμε πια, ότι άλλοι από εμάς θα ανέχονταν ένα καθεστώς “φινλανδοποίησης” της χώρας μας, ενώ άλλοι επιμένουμε να είμαστε (όλο και πιο) ανεξάρτητο κράτος. Αν δεν τοποθετηθούμε, μετά λόγου γνώσεως, στην πολιτική αυτή αντίθεση, τότε, παραδείγματος χάριν, οι δαπάνες μας για εξοπλισμούς δεν έχουν νόημα.

Ως πατριώτες και διεθνιστές, ασφαλώς, θέλουμε ειρήνη και γι’ αυτό ακριβώς οφείλουμε αποδείξεις προς τη Τουρκία ότι την συμφέρει να τα έχει καλά μαζί μας, ενώ, αντιθέτως, διεκδικήσεις της αναθεωρητικού περιεχομένου μόνο να την βλάψουν σοβαρά θα μπορούσαν. Αλλά τέτοιες συζητήσεις στρατηγικού περιεχομένου, όσο επείγουσες και αν είναι (και πράγματι είναι), προαπαιτούν δημοκρατική νομιμοποίηση προσώπων και πραγμάτων, άλλων από όσα κανοναρχούν σήμερα στα δημόσια πράγματά μας.