Στις 28 πιο σημαντικές διεθνείς διοργανώσεις στα επτά ομαδικά σπορ (14 σε Ολυμπιακούς Αγώνες και 14 σε Παγκόσμια Πρωταθλήματα συνολικά για τα επτά αθλήματα – 14 διοργανώσεις ανδρών και 14 διοργανώσεις γυναικών), προστίθενται τα 11 Παγκόσμια Κύπελλα σε ποδόσφαιρο (1 διοργάνωση), βόλεϊ (5 διοργανώσεις – 2 σε άνδρες και 3 σε γυναίκες), πόλο (4 διοργανώσεις – από 2 σε άνδρες και γυναίκες), αλλά και στο χάντμπολ (1 διοργάνωση). Έτσι, το σύνολο των διοργανώσεων που εξετάζει η έρευνα αυτή είναι τριάντα εννέα (39).

Στο ποδόσφαιρο ανδρών στην έρευνα αυτή υπολογίζονται μόνο επτά ολυμπιακά τουρνουά (μεταξύ 1908-1948), αφού στις υπόλοιπες διοργανώσεις είτε συμμετείχαν σύλλογοι είτε ερασιτέχνες είτε οι εθνικές ομάδες κάτω των 23 ετών. Τα στοιχεία για την έρευνα αντλήθηκαν από τις επίσημες ιστοσελίδες των παγκόσμιων ομοσπονδιών των επτά αθλημάτων, την ιστοσελίδα olympics.com της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής (ΔΟΕ), και τη wikipedia.

Ποιος πήρε το χρυσό – Κατάταξη όλων των χωρών

Ο πίνακας 1 καταγράφει όλες τις χώρες που έχουν κατακτήσει την πρώτη θέση, σε μία τουλάχιστον από τις 39 παγκόσμιες διοργανώσεις στα επτά ομαδικά αθλήματα.

Σε παρένθεση στην πρώτη και στην τρίτη στήλη του πίνακα 1, αναγράφεται αντίστοιχα η θέση κάθε χώρας και ο αριθμός των διοργανώσεων με χρυσό μετάλλιο μόνο σε Ολυμπιακούς Αγώνες (Ο.Α.) και Παγκόσμια Πρωταθλήματα (Π.Π.), δηλαδή στις 28 διοργανώσεις.

Πίνακας 1

^{Σε πόσες από τις 39 παγκόσμιες διοργανώσεις έχει κατακτήσει κάθε χώρα χρυσό μετάλλιο στα επτά κύρια ομαδικά σπορ (άνδρες & γυναίκες – μέχρι 10-8-2026)
( ) = χωρίς τα Παγκόσμια Κύπελλα (Π.Κ.), δηλαδή μόνο σε Ο.Α. και Π.Π.}

Η Σοβιετική Ένωση είναι δεύτερη στις 39 διοργανώσεις (με χρυσό μετάλλιο σε 19), ενώ ακόμα παραμένει πρώτη (!) στις 28 διοργανώσεις (χρυσό σε 16). Από τις υφιστάμενες χώρες, πρώτες στα 39 είδη διοργανώσεων είναι οι ΗΠΑ (σε 22), η Ιταλία (σε 15), και η Ρωσία και η Γερμανία (από 13). Στα 28 είδη διοργανώσεων προηγούνται οι ΗΠΑ (με 15) και η Γερμανία (με 12), και ακολουθούν οι Ισπανία και Ιταλία (από 9).

Χρυσό μετάλλιο έστω και σε μία από τις 39 διοργανώσεις, έχουν κατακτήσει 38 υφιστάμενες χώρες. Εκτός από την Ελλάδα, άλλες δύο χώρες έχουν κατακτήσει την πρώτη θέση σε 4 διοργανώσεις, η Ιαπωνία και η Νορβηγία. Την ίδια επίδοση είχαν η Τσεχοσλοβακία και η Ανατολική Γερμανία. Η Κίνα έχει κατακτήσει χρυσό μετάλλιο, μόλις σε μία διοργάνωση παραπάνω από την Ελλάδα.

Στην κατάταξη των 39 διοργανώσεων η Τουρκία έχει κατακτήσει χρυσό σε μία, έχοντας την ίδια επίδοση με την Αγγλία, τη Νέα Ζηλανδία και το Μεξικό. Αν γίνει αναγωγή στο πληθυσμιακό μέγεθος κάθε χώρας, η Κροατία (χρυσό σε 6) έχει την καλύτερη επίδοση, και ακολουθούν η Δανία (σε 5), και η Νορβηγία (σε 4).

Η Βουλγαρία, η Ουκρανία, η Αυστρία, η Ελβετία, και η Πορτογαλία ακόμη δεν έχουν κατακτήσει χρυσό μετάλλιο σε καμία παγκόσμια διοργάνωση. Επίσης, η Κροατία έχει κατακτήσει την πρώτη θέση μόνο στους άνδρες, ενώ η Κίνα μόνο στις γυναίκες και ποτέ μέχρι σήμερα σε επίπεδο ανδρών.

Οι επιδόσεις της Ελλάδας

Μέχρι και το 1996, οι ελληνικές εθνικές ομάδες δεν είχαν κερδίσει ούτε ένα μετάλλιο σε παγκόσμια διοργάνωση στο ανώτατο αγωνιστικό ηλικιακό επίπεδο, σε κανένα από τα δύο φύλα. Η πρώτη φορά που ελληνική εθνική ομάδα, ανδρών ή γυναικών, κατέκτησε παγκόσμιο μετάλλιο, ήταν το 1997 από την Εθνική ανδρών πόλο στο World Cup.

Από τη δεκαετία 2000-2010 η Ελλάδα άρχισε σιγά-σιγά να ανεβαίνει επίπεδο, με αποτέλεσμα να έχει φθάσει πλέον πολύ ψηλά στην παγκόσμια συνολική κατάταξη στα ομαδικά αθλήματα. Οι καλύτερες επιδόσεις της Ελλάδας στις εννέα (9) μέχρι σήμερα παγκόσμιες διοργανώσεις που έχει κατακτήσει μετάλλιο στα ολυμπιακά ομαδικά σπορ, επιτεύχθηκαν τις παρακάτω χρονιές και μέσα σε διάστημα 22 ετών (2004-2026):

2004 (η εθνική γυναικών πόλο 2η στους Ολυμπιακούς Αγώνες),
2004 (η εθνική ανδρών πόλο 3η στο World League),
2005 (η εθνική γυναικών πόλο 1η στο World League),
2006 (η εθνική ανδρών μπάσκετ 2η στο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα),
2011 (η εθνική γυναικών πόλο 1η στο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα),
2021 (η εθνική ανδρών πόλο 2η στους Ολυμπιακούς Αγώνες),
2023 (η εθνική ανδρών πόλο 2η στο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα),
2025 (η εθνική γυναικών πόλο 1η στο World Cup), και
2026 (η εθνική ανδρών πόλο 1η στο World Cup).

Στις 8 από τις 9 διοργανώσεις οι ελληνικές εθνικές ομάδες συμμετείχαν στον τελικό, ενώ κατέκτησαν χρυσό μετάλλιο σε 4 διοργανώσεις. Από τις 9 διοργανώσεις, 4 είναι στο πόλο ανδρών, 4 στο πόλο γυναικών, και 1 στο μπάσκετ ανδρών. Μέσα σε διάστημα 12 μηνών (Ιούλιος 2025 – Ιούλιος 2026) η Ελλάδα διπλασίασε τις διοργανώσεις στις οποίες έχει κατακτήσει την πρώτη θέση, από 2 σε 4. Στο εγγύς μέλλον, με τα σημερινά δεδομένα και εκτός συγκλονιστικού απροόπτου στα υπόλοιπα ομαδικά αθλήματα, η Ελλάδα μπορεί να φθάσει στην καλύτερη περίπτωση τα 7 είδη διοργανώσεων με χρυσό μετάλλιο, δηλαδή στα ολυμπιακά τουρνουά πόλο ανδρών και γυναικών, και στο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα πόλο ανδρών. Το World League στην υδατοσφαίριση δεν διεξάγεται πλέον.

Η Εθνική ανδρών βόλεϊ στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας 2004 έχασε τη μεγαλύτερη ευκαιρία στην ιστορία της να διεκδικήσει παγκόσμιο μετάλλιο, αφού στον προημιτελικό με τις ΗΠΑ ενώ κέρδιζε 14-8 στο πέμπτο σετ, κατάφερε και έχασε τον αγώνα (!). Επίσης, η Εθνική ανδρών μπάσκετ στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Πεκίνου 2008, έχασε στον προημιτελικό από την Αργεντινή 80-78 αστοχώντας στο τελευταίο σουτ του αγώνα. Αυτές είναι ευκαιρίες που δεν παρουσιάζονται συχνά και η ιστορία γράφει, ότι η Ελλάδα ακόμη δεν έχει ολυμπιακό μετάλλιο ούτε στο μπάσκετ ούτε στο βόλεϊ. Έτσι, οι ελληνικές εθνικές ομάδες με ολυμπιακό μετάλλιο αντί να είναι τρεις ή τέσσερις, παραμένουν δύο μέχρι και σήμερα.

Τη μεγαλύτερη όμως ευκαιρία για να κατακτήσει την πρώτη θέση και σε πέμπτο είδος διοργάνωσης την απώλεσε το 2006, αφού στον τελικό του Μουντομπάσκετ ανδρών, λίγες ημέρες μετά την ιστορική νίκη επί των ΗΠΑ στον ημιτελικό κι ενώ ήταν το ακλόνητο φαβορί για το χρυσό κόντρα στην Ισπανία που αγωνίστηκε με σημαντικότατες ελλείψεις βασικών παικτών, η Εθνική δεν ανταποκρίθηκε στις προσδοκίες και τις προβλέψεις και ηττήθηκε καθαρά. Έχουν περάσει από τότε 20 χρόνια και ακόμη τέτοια ευκαιρία δεν έχει ξαναδοθεί στο ελληνικό μπάσκετ.

Από τα τρία σχετικά άρθρα για τις κατατάξεις των χωρών όλου του κόσμου στα επτά κύρια (7) ολυμπιακά ομαδικά αθλήματα στις μεγαλύτερες διεθνείς διοργανώσεις συνάγεται, ότι στις τριάντα εννέα (39) διοργανώσεις στα επτά ομαδικά σπορ, η Ελλάδα είναι 20η στον κόσμο στον αριθμό των διοργανώσεων (9) που κατέκτησε έστω χάλκινο μετάλλιο, 17η στον κόσμο στον αριθμό των διοργανώσεων (8) που συμμετείχε στον τελικό, και 20η στον κόσμο στον αριθμό των διοργανώσεων (4) που κατέκτησε χρυσό μετάλλιο. Οι 14 από τις 19 χώρες που προηγούνται της Ελλάδας στα χρυσά, έχουν μεγαλύτερο ή πολύ μεγαλύτερο πληθυσμό από την Ελλάδα, ενώ μόνο τρεις (Σερβία, Κροατία, Δανία) έχουν μικρότερο πληθυσμιακό μέγεθος.

Χωρίς τα Παγκόσμια Κύπελλα, δηλαδή στις είκοσι οκτώ (28) διοργανώσεις σε Ολυμπιακούς Αγώνες (Ο.Α.) και Παγκόσμια Πρωταθλήματα (Π.Π.) στα επτά ομαδικά αθλήματα, η Ελλάδα είναι 26η στον κόσμο στον αριθμό των διοργανώσεων (5) που κατέκτησε έστω χάλκινο μετάλλιο, 20η στον κόσμο στον αριθμό των διοργανώσεων (5) που συμμετείχε στον τελικό, και 30η στον κόσμο στον αριθμό των διοργανώσεων (1) που κατέκτησε χρυσό μετάλλιο και η οποία είναι επί του παρόντος η χειρότερη επίδοσή της. Οι 5 από τις 29 χώρες που είναι μπροστά από την Ελλάδα στα χρυσά, το οφείλουν στο χόκεϊ.

Δηλαδή, στις 4 από τις 6 κατατάξεις των χωρών, όπως αυτές απεικονίζονται στους τρεις συνολικά πίνακες των τριών σχετικών άρθρων, η Ελλάδα είναι στις πρώτες είκοσι (20) χώρες στον κόσμο. Εάν η Εθνική ανδρών στην υδατοσφαίριση, που δείχνει ότι διανύει την καλύτερη περίοδο της ιστορίας της, ανεβεί στο ψηλότερο σκαλί του βάθρου είτε στο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα του 2027 ή του 2029 είτε στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Λος Άντζελες το 2028, τότε η Ελλάδα – όσον αφορά την κατάταξη των χρυσών μεταλλίων – θα βρεθεί στην 17η θέση (δηλαδή θα πάει τρεις θέσεις ψηλότερα) στις τριάντα εννέα (39) διοργανώσεις, και θα είναι στην 20η θέση (δηλαδή θα εκτιναχθεί δέκα θέσεις πιο πάνω) στις είκοσι οκτώ (28) διοργανώσεις, ceteris paribus.

Πράγματι, αν επιχειρούσαμε, με όλους τους κινδύνους που εμπεριέχει μια τόσο μεγάλη και υπεραπλουστευτική συμπύκνωση, να αποδώσουμε σε μία μόνο έννοια τη βαθύτερη διαφοροποίηση των δύο μεγάλων ρευμάτων που αναπτύχθηκαν στο εσωτερικό του Χριστιανισμού, θα καταλήγαμε στις δύο παραπάνω λέξεις. Όχι βέβαια ως απόλυτες ιστορικές κατηγορίες, ούτε ως αυθαίρετη διαίρεση μεταξύ μιας “κακής Δύσης” και μιας “καλής Ανατολής”, αλλά ως δύο ιδεοτυπικές οντολογικές “γραμματικές”. Ως δύο διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους μπορεί να νοηθεί ο Θεός, ο άνθρωπος, η ισχύς, η ετερότητα και τελικά η ίδια η σχέση.

Η διάκριση αυτή μπορεί να αποτελέσει έναν τρόπο ανάγνωσης της προβληματικής που αναπτύσσει ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος γύρω από τη γένεση του χριστιανικού εαυτού, τη βούληση, την ισχύ και τις αναλογικές ταυτότητες. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι απλώς ποια χαρακτηριστικά αποδίδονται στον Θεό ή στον άνθρωπο, αλλά ποιο από αυτά αποκτά οντολογική προτεραιότητα. Είναι η ισχύς εκείνη που καθιστά δυνατή την ελευθερία, ή η ελευθερία εκείνη που δίνει νόημα και όρια στην ισχύ; Υπάρχει πρώτα μια παντοδύναμη βούληση που εισέρχεται κατόπιν σε σχέση, ή η ίδια η ύπαρξη πραγματώνεται εξαρχής ως ελεύθερη σχέση;

Διαφορετικές πτυχές του Χριστιανισμού

Από αυτή τη σκοπιά μπορούμε να μιλήσουμε, συμβατικά, για έναν Χριστιανισμό της Κυριαρχίας. Στο εσωτερικό του η παντοδυναμία τείνει να μετατρέπεται από ιδιότητα του Θεού σε θεμελιώδη οντολογική αρχή. Ο Θεός νοείται πρωτίστως ως απόλυτη βούληση, ως η ύπαρξη που δεν περιορίζεται από τίποτε και της οποίας η ελευθερία εκφράζεται ως απεριόριστη δυνατότητα ενεργείας. Σε ένα τέτοιο σχήμα ακόμη και η αμαρτία μπορεί εύκολα να προσλάβει κυρίως νομικό χαρακτήρα. Δεν αποτελεί πρωτίστως τραυματισμό της σχέσης, αστοχία του τρόπου υπάρξεως και απομάκρυνση από την κοινωνία, αλλά παράβαση ενός νόμου που απαιτεί αποκατάσταση της διασαλευθείσας τάξεως.

Η λέξη-κλειδί είναι το “απαιτεί”. Η σωτηρία μπορεί αντιστοίχως να περιγραφεί με όρους χρέους, δικαιοσύνης, ποινής και ικανοποίησης. Η ισχύς, ο νόμος και η βούληση σχηματίζουν έτσι ένα ενιαίο οντολογικό σύμπλεγμα και ο Θεός, ατύπως αλλά ουσιωδώς, αντιμετωπίζεται ως δέσμιος της ίδιας Του της Δικαιοσύνης, η οποία, με τη σειρά της, πηγάζει από την Ισχύ Του, ως πρωταρχική Του ιδιότητα.

Το παράδοξο είναι ότι η νεωτερική εξέγερση του ανθρώπου εναντίον ενός τέτοιου Θεού δεν κατήργησε αυτή την οντολογία. Απλώς αντέστρεψε τον φορέα της κυριαρχίας. Ο άνθρωπος απομάκρυνε τον Θεό από το κέντρο, αλλά κατέλαβε ο ίδιος τη θέση Του. Ο νεωτερικός άνθρωπος επεδίωξε να γίνει κύριος του εαυτού του, κύριος της φύσεως, κύριος της ιστορίας. Η βούληση για απελευθέρωση μετετράπη σε βούληση για έλεγχο. Η θεϊκή παντοδυναμία εκκοσμικεύτηκε σε ανθρωποκεντρική παντοδυναμία.

Έτσι, ο Χριστιανισμός της Κυριαρχίας μπορεί, μέσα από μια μακρά και ασφαλώς μη γραμμική ιστορική διαδικασία, προσέφερε ορισμένες από τις οντολογικές προϋποθέσεις μιας κουλτούρας του ελέγχου, που είναι κυρίαρχη στη Δύση. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι προκάλεσε νομοτελειακά τον ατομικισμό, τον τεχνοκρατισμό, τον ιμπεριαλισμό ή τη βούληση για ισχύ. Όμως παρείχε μια “γραμματική” για την ανάγνωση του κόσμου, δια της οποίας ο εαυτός μπορεί να κατανοηθεί ως κέντρο βουλήσεως και ο Άλλος ως εξωτερικό αντικείμενο με το οποίο η σχέση οργανώνεται πρωτίστως μέσω ισχύος.

Απέναντι σε αυτή την οντολογική δυνατότητα μπορούμε να τοποθετήσουμε έναν Χριστιανισμό της Ελευθερίας, όπως αυτός αναδύεται μέσα από την ελληνική Πατερική Παράδοση. Και σε αυτήν ο Θεός είναι παντοδύναμος. Όμως, η παντοδυναμία Του δεν αποτελεί αναγκαιότητα που Τον δεσμεύει. Ο Θεός δεν είναι αιχμάλωτος ούτε της ίδιας Του της ισχύος. Είναι απόλυτα ελεύθερος. Συνακόλουθα, η Δημιουργία δεν νοείται ως αναπόφευκτη εκδήλωση μιας απεριόριστης δύναμης, αλλά ως πράξη ριζικής ελευθερίας. Ο κόσμος υπάρχει επειδή ο Θεός, ελεύθερα, θέλει να υπάρξει κάτι που δεν είναι ο ίδιος.

Η αντίληψη του προσώπου

Εδώ εμφανίζεται η ετερότητα ως κομβικό στοιχείο στην οντολογία του Θεού, αλλά και του ανθρώπου. Ο Θεός δημιουργεί τον Άλλον χωρίς να τον απορροφά. Και τον δημιουργεί ελεύθερο ακόμη και να αρνηθεί τη σχέση μαζί Του. Η παντοδυναμία αποκαλύπτεται έτσι με έναν παράδοξο τρόπο. Όχι μόνο ως δυνατότητα ασκήσεως απεριόριστης ισχύος, αλλά και ως απόλυτη ελευθερία μη ασκήσεώς της ως κυριαρχίας. Ο Θεός είναι τόσο ελεύθερος, ώστε μπορεί να αφήσει χώρο στον Άλλον.

Εάν όμως η ετερότητα δεν αποτελεί απειλή αλλά προϋπόθεση της σχέσης, τότε αλλάζει ολόκληρη η ανθρωπολογία. Ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται κατακτώντας απόλυτη αυτάρκεια. Γίνεται περισσότερο ο εαυτός του μέσα από τη σχέση. Η ελευθερία του δεν συνίσταται πρωτίστως στην απουσία περιορισμών, ούτε στην ικανότητα επιβολής της βούλησής του. Συνίσταται στη δυνατότητα να εξέλθει από τον κλειστό εαυτό προς τον Άλλον, χωρίς ούτε να τον απορροφήσει ούτε να απορροφηθεί από αυτόν.

Εδώ αποκτούν ιδιαίτερο νόημα η συνέργεια, η μετοχή, η θέωση και τελικά η έννοια του προσώπου. Στον Μάξιμο τον Ομολογητή και στον Γρηγόριο Παλαμά η ένωση Θεού και ανθρώπου δεν απαιτεί την εξαφάνιση της ετερότητας. Αντίθετα, η κοινωνία γίνεται τόσο βαθύτερη όσο πιο έντονη παραμένει η διάκριση. Ο άνθρωπος δεν γίνεται Θεός κατά φύσιν αλλά μετέχει ελεύθερα στη θεία ζωή. Έχουμε λοιπόν ένωση χωρίς συγχώνευση, σχέση χωρίς απορρόφηση, κοινωνία χωρίς κατάργηση της ετερότητας.

Υπό αυτό το πρίσμα μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα και τον αναλογικό ή “πορώδη” εαυτό, τον οποίο αναδεικνύει ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος. Υπό το φως αυτής της αντίληψης ο εαυτός δεν είναι ούτε αδιαπέραστο φρούριο, ούτε άμορφη ύπαρξη που διαλύεται μέσα στους άλλους. Αντιθέτως, διαθέτει υπόσταση και ετερότητα, αλλά, ταυτοχρόνως, είναι ανοικτός στη σχέση. Επιτρέπει, δηλαδή, στον Άλλον να εισέλθει στη διαμόρφωσή του, χωρίς όμως να παύει να είναι ο ίδιος. Η σχέση, με άλλα λόγια, δεν ακολουθεί απλώς την ταυτότητα, αλλά συμμετέχει στη διαρκή πραγμάτωσή της. Η σχέση είναι μέρος της ταυτότητας και όχι ένα επόμενο στάδιο, που προκύπτει όταν η ταυτότητα έχει ήδη προκύψει.

Κυριαρχία ή Ελευθερία;

Μπορούμε λοιπόν να διατυπώσουμε τη θεμελιώδη διαφορά των δύο ιδεοτύπων λέγοντας ότι στη Θεολογία της Κυριαρχίας η σχέση τείνει να υποτάσσεται στην ισχύ, ενώ στη Θεολογία της Ελευθερίας η ισχύς υποτάσσεται στη σχέση. Στην πρώτη περίπτωση, ελεύθερος είναι τελικά εκείνος που μπορεί να επιβάλει τη βούλησή του. Στη δεύτερη, ελεύθερος είναι εκείνος που μπορεί να σχετιστεί χωρίς να χρειάζεται να κυριαρχήσει. Στην πρώτη, ο Άλλος θέτει όρια στην ελευθερία μου. Στη δεύτερη, ο Άλλος καθιστά δυνατή την πραγμάτωσή της.

Η διάκριση αυτή δεν αποσκοπεί στο να καταδείξει την ύπαρξη δύο στεγανών ιστορικών Χριστιανισμών. Στην πραγματικότητα, η Δυτική Παράδοση περιέχει επίσης σοβαρά στοιχεία αγάπης, ελευθερίας και σχέσης, ενώ και ο Ορθόδοξος Κόσμος και η Ορθόδοξη θεολογία έχει υποστεί (καλώς ή κακώς) πολλές επιρροές από τη Δύση. Τις τελευταίες δεκαετίες, αν όχι τον τελευταίο αιώνα, μάλιστα, η Δύση αρχίζει –απρόθυμα και σταδιακά αλλά σταθερά– να μελετά σοβαρά την Ορθόδοξη Παράδοση και Πνευματικότητα. Πρόκειται λοιπόν για δύο οντολογικές δυνατότητες, οι οποίες μπορούν να συνυπάρχουν και να συγκρούονται μέσα στον ίδιο πολιτισμό και ακόμη μέσα στον ίδιο άνθρωπο. Το γεγονός, όμως, παραμένει ότι διαφέρουν ουσιωδώς στον οντολογικό τους πυρήνα.

Ακριβώς γι’ αυτό, όμως, η διάκριση μπορεί να έχει σημασία πέρα από τη θεολογία και να ασκεί σοβαρή, αν και αόρατη, επίδραση στη γεωπολιτική ταυτότητα και συμπεριφορά των δρώντων. Με άλλα λόγια, εάν ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον Θεό επηρεάζει ιστορικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον άνθρωπο, και εάν η ανθρωπολογία επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο νοούμε την κοινωνία, την εξουσία και τον Άλλον, τότε οι δύο αυτές οντολογίες ενδέχεται να αφήνουν ίχνη πολύ πέρα από τα όρια της Εκκλησίας.

Εν κατακλείδι λοιπόν, πίσω από πολλές αντιθέσεις που χαρακτηρίζουν τις διαφορές Δυτικού Χριστιανισμού και Ορθοδοξίας, όπως, για παράδειγμα ατομικισμός και πρόσωπο, έλεγχος και συνέργεια, ομογενοποίηση και ετερότητα, κλειστή και ανοικτή ιστορία, να βρίσκεται ένα βαθύτερο ερώτημα. Ποιο είναι το ύψιστο ιδανικό του υπάρχειν; Η κυριαρχία ή η ελευθερία; Ίσως δε η ουσιαστικότερη διαφορά ανάμεσα στους δύο δρόμους να συμπυκνώνεται τελικά σε ένα παράδοξο. Ο Χριστιανισμός της Κυριαρχίας αναζητεί την ελευθερία μέσω της ισχύος, ενώ ο Χριστιανισμός της Ελευθερίας ανακαλύπτει την αληθινή ισχύ ακριβώς στην ελευθερία από την ανάγκη της κυριαρχίας.

Και αυτή η διαφορά είχε μεγάλες συνέπειες στη διαμόρφωση της γεωιστορικής πορείας του ευρωγενούς κόσμου μέχρι σήμερα και θα έχει και στο μέλλον. Άρα, δεν είναι κάτι που μπορούμε να αγνοήσουμε, αν όντως θέλουμε να έχουμε μια ρεαλιστική ανάγνωση του κόσμου, πέραν από υπεραπλουστευτικά ιδεολογήματα, τα οποία θέτουν την πραγματικότητα στην κλίνη του Προκρούστη και αν αυτή δεν συμφωνεί με αυτά, τόσο χειρότερα για την πραγματικότητα…

Στην πολιτική επιστήμη και στις διεθνείς σχέσεις, όπου οι δρώντες αλληλεπιδρούν στρατηγικά και διαθέτουν ατελή πληροφόρηση, αυτή η πειθαρχία του συλλογισμού έχει ιδιαίτερη σημασία. Η θεωρία παιγνίων, για παράδειγμα, χρησιμοποιείται εδώ και δεκαετίες για την ανάλυση της στρατηγικής αλληλεπίδρασης μεταξύ κρατών.

Μαθηματική λογική

Η βαθύτερη συμβολή των μαθηματικών αρχίζει από τη μαθηματική λογική. Η λογική μάς υποχρεώνει να διακρίνουμε ανάμεσα σε υπόθεση, συμπέρασμα, και αναγκαία προϋπόθεση. Στην πολιτική ανάλυση, αυτό σημαίνει ότι δεν αρκεί να υποστηρίζουμε πως «η αύξηση της στρατιωτικής ισχύος οδηγεί σε μεγαλύτερη ασφάλεια». Πρέπει να ρωτήσουμε: «Υπό ποιες συνθήκες; Πώς αντιδρούν οι άλλοι δρώντες; Τι συμβαίνει αν η ενίσχυση ενός κράτους ερμηνευθεί ως απειλή»;

Η μαθηματική λογική μετατρέπει επομένως μια ασαφή πολιτική θέση σε σύστημα προτάσεων και συνεπαγωγών. Αν ισχύουν οι προϋποθέσεις Α και Β, τότε αναμένεται το αποτέλεσμα Γ. Αν όμως μεταβληθεί η Β, μπορεί να αλλάξει και το συμπέρασμα. Αυτή η διαδικασία καθιστά ορατές τις κρυφές παραδοχές μιας θεωρίας. Έτσι, η μαθηματική σκέψη δεν προσφέρει μόνο υπολογισμούς· προσφέρει έλεγχο της ίδιας της σκέψης.

Μαθηματική ανάλυση: Η πολιτική ως δυναμικό σύστημα

Η μαθηματική ανάλυση, ιδιαιτέρως μέσω συναρτήσεων, μεταβολών, ορίων και δυναμικών συστημάτων, προσφέρει έναν διαφορετικό τρόπο κατανόησης της πολιτικής πραγματικότητας. Η πολιτική δεν αποτελεί στατικό σύνολο σχέσεων. Οι αποφάσεις μεταβάλλουν το περιβάλλον μέσα στο οποίο λαμβάνονται οι επόμενες αποφάσεις.

Για παράδειγμα, η αύξηση των στρατιωτικών δαπανών ενός κράτους μπορεί αρχικώς να αυξήσει την αίσθηση ασφάλειάς του. Αν όμως προκαλέσει αντίστοιχη αύξηση των δαπανών του αντιπάλου, το αρχικό πλεονέκτημα μπορεί να μειωθεί. Η πολιτική σχέση γίνεται έτσι δυναμική: η μεταβολή μιας μεταβλητής επηρεάζει άλλες μεταβλητές, οι οποίες με τη σειρά τους επιστρέφουν στο αρχικό σύστημα.

Η έννοια της “οριακής μεταβολής” είναι επίσης πολιτικώς σημαντική. Μια μικρή αλλαγή στην τιμή μιας παραμέτρου—για παράδειγμα στο κόστος ενός πολέμου ή στην πιθανότητα επιτυχίας μιας στρατιωτικής επιχείρησης—μπορεί να μεταβάλει δραστικά τη στρατηγική επιλογή ενός κράτους. Η ανάλυση τέτοιων “σημείων καμπής” επιτρέπει στον ερευνητή να αναζητήσει όχι μόνο ποιο αποτέλεσμα είναι πιθανότερο, αλλά πότε και γιατί ένα σύστημα μεταβαίνει από μία κατάσταση σε άλλη.

Η μελέτη μακροπολιτικών διαδικασιών αντιμετωπίζει ακριβώς τέτοιου είδους προβλήματα, όπως η δυναμική, η ενδογένεια, η χρονική επιμονή, και η αβεβαιότητα ως προς τη σωστή προδιαγραφή του μοντέλου.

Μαθηματική μοντελοποίηση: η τέχνη της αφαίρεσης

Η μαθηματική μοντελοποίηση αποτελεί ίσως την πιο ολοκληρωμένη εφαρμογή της μαθηματικής σκέψης. Ένα μοντέλο δεν είναι αντίγραφο της πραγματικότητας. Είναι μια ελεγχόμενη αφαίρεση από αυτήν. Ο ερευνητής επιλέγει ποιοι δρώντες έχουν σημασία, ποιες επιλογές διαθέτουν, ποιες προτιμήσεις έχουν, ποια είναι η διαθέσιμη πληροφορία, και πώς αλληλεπιδρούν. Το μοντέλο απομακρύνει τη δευτερεύουσα πολυπλοκότητα ώστε να αποκαλύψει έναν μηχανισμό.

Εδώ βρίσκεται και η επιστημολογική δύναμη του μοντέλου: αν αλλάξουμε μία υπόθεση και αλλάξει το αποτέλεσμα, μαθαίνουμε ποια υπόθεση είναι κρίσιμη. Η θεωρία παιγνίων αποτελεί χαρακτηριστικό, απλό, και ευνόητο παράδειγμα. Στις διεθνείς σχέσεις μπορεί να μοντελοποιήσει διαπραγματεύσεις, κρίσεις, πολέμους, συμμαχίες και συνεργασίες. Η έννοια της ισορροπίας Nash, για παράδειγμα, δείχνει ότι μια κατάσταση μπορεί να είναι σταθερή όχι επειδή είναι η καλύτερη δυνατή, αλλά επειδή κανένας δρών δεν έχει συμφέρον να αποκλίνει μονομερώς.

Από τη λογική στην εμπειρική πραγματικότητα

Η πραγματική δύναμη εμφανίζεται όταν λογική, ανάλυση, και μοντελοποίηση λειτουργούν ως ενιαία αλυσίδα: λογική → υπόθεση → μαθηματικό μοντέλο → πρόβλεψη → εμπειρικός έλεγχος → αναθεώρηση.

Ένα μοντέλο στρατηγικής αλληλεπίδρασης μπορεί, για παράδειγμα, να προβλέψει ότι η αβεβαιότητα για τις προθέσεις ενός αντιπάλου αυξάνει την πιθανότητα σύγκρουσης. Η πρόβλεψη μπορεί, στη συνέχεια, να μετατραπεί σε ελέγξιμη υπόθεση και να συγκριθεί με ιστορικά ή στατιστικά δεδομένα. Η σύγχρονη βιβλιογραφία έχει ακριβώς αναπτύξει τρόπους σύνδεσης των τυπικών μοντέλων με στατιστικά ελέγξιμες υποθέσεις.

Αυτό είναι ιδιαιτέρως σημαντικό, επειδή η πολιτική πραγματικότητα δεν αποδεικνύει από μόνη της μια θεωρία. Τα δεδομένα πρέπει να ερμηνεύονται μέσα από συγκεκριμένες υποθέσεις και μηχανισμούς. Επίσης, πρέπει να τονιστεί η διάκριση μεταξύ της εσωτερικής εγκυρότητας ενός μοντέλου και της εμπειρικής του καταλληλότητας. Η δεύτερη εξαρτάται από την ύπαρξη ρεαλιστικών παραδοχών και από τον σκοπό και την ιδεολογία του κατασκευαστή τού μοντέλου. Εξού και η μαθηματική σκέψη πρέπει να συνδυάζεται με ιστορική γνώση, θεσμική ανάλυση, πολιτική θεωρία, και ποιοτική έρευνα.

Συμπέρασμα

Η βαθύτερη αξία των μαθηματικών στις πολιτικές και διεθνείς σπουδές δεν βρίσκεται στην πρόβλεψη του μέλλοντος με μηχανική ακρίβεια. Βρίσκεται στην πειθαρχία της αφαίρεσης και του συλλογισμού. Η μαθηματική λογική αποκαλύπτει τις προϋποθέσεις των επιχειρημάτων· η μαθηματική ανάλυση επιτρέπει την κατανόηση μεταβολών και δυναμικών· η μαθηματική μοντελοποίηση απομονώνει μηχανισμούς μέσα στην πολυπλοκότητα.

Με αυτή την έννοια, τα μαθηματικά δεν “κάνουν” την πολιτική επιστήμη μαθηματική, αλλά την κάνουν πιο ακριβή ως προς τις έννοιες, πιο διαφανή ως προς τις υποθέσεις, πιο συνεπή ως προς τους επιλεγμένους σκοπούς, και πιο αυστηρή ως προς τα συμπεράσματα. Η μεγαλύτερη κατάκτηση δεν είναι ένας αριθμός ή μια εξίσωση, αλλά η δυνατότητα να μετατρέπουμε ένα σύνθετο πολιτικό ερώτημα σε ένα σύστημα σχέσεων που μπορούμε να εξετάσουμε, να αμφισβητήσουμε, και τελικώς να κατανοήσουμε βαθύτερα.

Η αρχή μπορεί να εντοπιστεί σε ένα δείπνο στην πλατεία Soho που παρέθεσε η Εταιρεία Linnean. Ήταν Απρίλιος του 1826 και οι παρόντες ήταν μια ομάδα επιστημονικά σκεπτόμενων διασημοτήτων που, αναμφίβολα κρυμμένοι μέσα σε μια ομίχλη καπνού, αποφάσισαν να ιδρύσουν μια ζωολογική εταιρεία. Η Ζωολογική Εταιρεία του Λονδίνου, που ιδρύθηκε το 1826 από κορυφαίους επιστήμονες της εποχής, αποτελεί έναν από τους παλαιότερους επιστημονικούς οργανισμούς αφιερωμένους στη μελέτη και προστασία των ζώων.

Επικεφαλής της επιχείρησης ήταν ο Sir Thomas Stamford Raffles, ήδη διάσημος για την ίδρυση της σύγχρονης Σιγκαπούρης. Η θητεία του ως προέδρου της εταιρείας δεν κράτησε πολύ. Ο Raffles πέθανε εκείνο το καλοκαίρι από αποπληξία. Ο Henry Petty-Fitzmaurice, 3ος Μαρκήσιος του Lansdowne, μελλοντικός Υπουργός Οικονομικών, ανέλαβε ως διάδοχός του. Ο στόχος τους ήταν τολμηρός: θα έφερναν “ζώα… από κάθε μέρος του πλανήτη… για να μελετηθούν… σε κάποιον χρήσιμο σκοπό ή ως αντικείμενα επιστημονικής έρευνας, όχι χυδαίου θαυμασμού”.

Η δημιουργία του Ζωολογικού Κήπου

Ο Ζωολογικός Κήπος του Λονδίνου, που βρίσκεται στο Regent’s Park και λειτουργεί υπό την εποπτεία της Zoological Society of London (ZSL), είναι το πρώτο επιστημονικό ζωολογικό πάρκο στον κόσμο. Η διατύπωση είναι αποκαλυπτική. Η εταιρεία δεν είχε σχεδιαστεί ως ένα φτηνό θέαμα, αλλά ως ένας σοβαρός θεσμός γνώσης. Οι αριστοκράτες ιδρυτές είδαν τη δημιουργία ενός ζωολογικού κήπου ως έναν νέο τρόπο για να επιβάλουν την πνευματική και αυτοκρατορική ηγεσία της Βρετανίας. Αυτό δεν επρόκειτο να είναι ένα τσίρκο. Η πρόθεση ήταν να δημιουργηθεί ένα ζωντανό εργαστήριο.

Το Regent’s Park αποφασίστηκε ως η τοποθεσία για αυτό το φιλόδοξο έργο, η περιοχή που βρισκόταν σε διαδικασία διαμόρφωσης από το μεγάλο όραμα του John Nash δεν ήταν ακόμη ο περιποιημένος, κομψός κόσμος που βλέπουμε σήμερα. Στις αρχές του 19ου αιώνα, το πάρκο ήταν ακόμα μια λασπωμένη, υπανάπτυκτη γωνιά του Λονδίνου, που παλαιότερα χρησιμοποιούνταν για κυνήγι. Ο Ζωολογικός Κήπος του Λονδίνου, ο πρώτος στον κόσμο αφιερωμένος ειδικά στην επιστήμη, άνοιξε στις 27 Απριλίου 1828.

Όπως σκόπευαν οι ιδρυτές, δεν ήταν αξιοθέατο για τον τυπικά περίεργο Λονδρέζο ή τον επισκέπτη της πόλης. Εφαρμόζοντας μια αυστηρή πολιτική μόνο για μέλη, οι πρώτοι επισκέπτες ήταν μέλη της Ζωολογικής Εταιρείας, διακεκριμένοι επιστήμονες και οι περίεργοι αριστοκράτες κύριοι με τις κατάλληλες διασυνδέσεις.

Όσο δελεαστικό κι αν είναι να καταδικαστεί αυτό το μέτρο ως βικτωριανός σνομπισμός, η αποκλειστικότητα εισόδου βασιζόταν τουλάχιστον εν μέρει στην ευημερία των ζώων. Οι ιδρυτές του Ζωολογικού Κήπου του Λονδίνου ανησυχούσαν ότι το άνοιγμά του στις μάζες θα έθετε σε κίνδυνο τους… κατοίκους του.

Σε μια εποχή που η εμπειρία των περισσότερων ανθρώπων με εξωτικά ζώα γινόταν μέσα από ετοιμόρροπα τσίρκα τύπου Vaudeville, η νεοσύστατη εταιρεία ένιωθε ότι περιορίζοντας την είσοδο διαφοροποιούνταν από τα παλαιότερα, πιο χαοτικά ευρωπαϊκά θηριοτροφεία (πριν από τον Ζωολογικό Κήπο του Λονδίνου, τα ζώα συνήθως φυλάσσονταν σε βασιλικά θηριοτροφεία ή ιδιωτικές συλλογές).

Η στέγαση των ζώων θα μπορούσε καλύτερα να περιγραφεί ως ταπεινή. Ο πρώτος ελέφαντας κρατήθηκε σε αυτό που περιγράφηκε γενναιόδωρα ως “σπίτι”. Στην πραγματικότητα, ήταν περισσότερο ένας ετοιμόρροπος στάβλος.

Η “καμηλοπαρδαλομανία”!

Στις 25 Μαΐου 1836, τέσσερις καμηλοπαρδάλεις – τρία αρσενικά και ένα θηλυκό – συνοδεύτηκαν μέσω του Λονδίνου από τις αποβάθρες στο Blackwall στο Regent’s Park σε ένα θέαμα που περιελάμβανε πλήθη στους δρόμους και μια αστυνομική πομπή για να ανοίξει η διαδρομή.

Οι καμηλοπαρδάλεις, που στάλθηκαν από το Σουδάν από έναν Γάλλο έμπορο ονόματι George Thibaut, πυροδότησαν ένα φαινόμενο που ο Τύπος ονόμασε “καμηλοπαρδαλομανία”. Οι Λονδρέζοι μαγεύτηκαν θετικά από την εμφάνιση αυτών των εξαιρετικών ζώων, που επεκτάθηκε ακόμη και στα χτενίσματα των γυναικών. Τα χτενίσματα με ψηλό πέλος στο στυλ της “καμηλοπάρδαλης” έγιναν πολύ της μόδας.

Αγγειοπλάστες από το Στάφορντσαϊρ, όπως ο Τζον Ρίντγκγουεϊ, δημιούργησαν μεταφορικά σκεύη με μοτίβα καμηλοπάρδαλης, ενώ γελοιογραφίες εφημερίδων απεικόνιζαν ευγενικά μέλη της υψηλής κοινωνίας του Λονδίνου να τεντώνουν τους λαιμούς τους για να μιμηθούν τους… νεοφερμένους.

Ο μόνος αντίπαλος των “τεσσάρων ψηλών” όσον αφορά τη διασημότητα ήταν ο Κάρολος Δαρβίνος! Εκλεγμένος μέλος της Ζωολογικής Εταιρείας Το Λονδίνου (ZSL) την ίδια χρονιά που έφτασαν οι καμηλοπαρδάλεις, ο Δαρβίνος αγαπούσε ιδιαίτερα έναν ουρακοτάγκο ονόματι Τζένη. Οι αλληλεπιδράσεις τους επηρέασαν αθόρυβα τη σκέψη του Δαρβίνου, βοηθώντας στη διαμόρφωση των απόψεών του για την εξέλιξη, τη συμπεριφορά και τη θέση μας στη φύση. Ήταν ακριβώς αυτό που είχαν σχεδιάσει οι ιδρυτές για το έργο τους. Ο ζωολογικός κήπος μπορεί να είχε γίνει διάσημος, αλλά αυτό δεν ήταν show business.

Αντίθετα, η παρουσία αυτών των εξωτικών ζώων είχε σκοπό να προκαλέσει σοβαρή έρευνα, που διαδραματιζόταν μέσα στο μεγαλείο και τις ιδιορρυθμίες του πάρκου. Ο Δαρβίνος ήταν ο ιδανικός φιλοξενούμενος του ζωολογικού κήπου, αλλά η έκκληση για είσοδο από το ευρύ κοινό δεν μπορούσε να ανασταλεί για πολύ περισσότερο.

Ο Ζωολογικός Κήπος άνοιξε τις πύλες του το 1828 αρχικά ως επιστημονική εγκατάσταση και λίγα χρόνια αργότερα, το 1847, έγινε προσβάσιμος και στο ευρύ κοινό, αποτελώντας πρότυπο για τη δημιουργία σύγχρονων ζωολογικών κήπων διεθνώς. Τελικά, αυτό που οδήγησε στη γενική είσοδο το 1848 δεν ήταν η φιλανθρωπία, αλλά η χρηματοδότηση. Η Εταιρεία χρειαζόταν περισσότερα έσοδα και η συμμετοχή από μόνη της δεν μπορούσε να στηρίξει το ταχέως αυξανόμενο κόστος και τη φιλοδοξία της. Τα σχέδια του Μπάρτον έκαναν τον ζωολογικό κήπο όχι μόνο λειτουργικό αλλά και αισθητικά εκλεπτυσμένο.

Επέκταση και άφιξη κι άλλων ζώων

Με την πάροδο του χρόνου, ακολούθησαν περισσότερες αρχιτεκτονικές καινοτομίες: το ZSL άνοιξε αυτό που θα ήταν το πρώτο σημείο με ερπετά στον κόσμο το 1849, το πρώτο δημόσιο ενυδρείο το 1853 και τα έντομα ακολούθησαν το 1881. Μέχρι τότε, μισό αιώνα πριν κατασκευαστεί η εμβληματική μπρουταλιστική πισίνα πιγκουίνων, ο Ζωολογικός Κήπος του Λονδίνου, πρωτοπόρος στην πρώιμη κτηνιατρική επιστήμη, είχε γίνει ο πιο διάσημος στον πλανήτη, βοηθώντας στην επινόηση της έννοιας του σύγχρονου ζωολογικού κήπου.

Διακόσια χρόνια μετά: Επισκεπτόμενοι σήμερα, 200 χρόνια μετά, το πάρκο παραμένει, στις πιο ήσυχες γωνιές του, το υπαίθριο σαλόνι των Raffles, Burton και Darwin. Νωρίς το πρωί, αν σταθείτε δίπλα στο τζάμι της αίθουσας των ερπετών ή κάτω από την ψηλή οροφή του περιπτέρου με τις καμηλοπαρδάλεις, μπορείτε σχεδόν να ακούσετε τον φθαρμένο ήχο από τι μπότες στο ξερό γρασίδι, καθώς οι πρώτοι ζωολόγοι παρατηρούσαν τα ζώα σε μία αντίληψη που θα συνδύαζε την επιστήμη, τη φύση και την κοινωνία.

Η μαγευτική ιδέα ότι κάποιος θα μπορούσε να επεκτείνει τον πληθυσμό του Λονδίνου ώστε να συμπεριλάβει θηρία που, στο μυαλό των Βικτωριανών, ήταν τόσο απίθανα και εντυπωσιακά όσο οι δεινόσαυροι, δεν έχει χάσει καθόλου τη λάμψη της!

Σήμερα, η ZSL δεν περιορίζεται στη λειτουργία του London Zoo και του Whipsnade Zoo. Δραστηριοποιείται σε περισσότερες από 70 χώρες, υλοποιώντας προγράμματα διατήρησης ειδών, προστασίας φυσικών οικοσυστημάτων και επιστημονικής έρευνας για τη βιοποικιλότητα. Παράλληλα, ο Ζωολογικός Κήπος του Λονδίνου φιλοξενεί εκατοντάδες είδη ζώων και αποτελεί σημαντικό κέντρο εκπαίδευσης, έρευνας και περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης.

Επισκεφθείτε το londonzoo.org
ZSL London Zoo
Outer Circle, Regent’s Park, London NW1 4RY
0344 225 1826
www.zsl.org/zsl-london-zoo
@zsllondonzoo

Σε συνεργασία με το womanidol

Αυτό, κατά τη γνώμη μου, αποτελεί τη μεγαλύτερη επιτυχία της ταινίας. Ως ανθρωπολόγος και αρχαιολόγος, προσεγγίζω την Οδύσσεια κάπως διαφορετικά από έναν κριτικό της λογοτεχνίας. Επί δεκαετίες έχω μελετήσει τα σκελετικά κατάλοιπα ανθρώπων της αρχαιότητας — ανδρών και γυναικών, πολεμιστών και αμάχων, ιερέων και παιδιών. Έχω εξετάσει τα ίχνη που άφησαν πίσω τους ο πόλεμος, οι ασθένειες, η θεραπευτική, οι τελετουργίες και η καθημερινή ζωή στον αρχαίο μεσογειακό κόσμο.

Όταν βλέπω τον Οδυσσέα να επιστρέφει από την Τροία, δεν βλέπω απλώς έναν μυθικό ήρωα. Βλέπω έναν άνθρωπο που φέρει επάνω του το βάρος του πολέμου. Βλέπω κάποιον που παλεύει με την απώλεια, την ευθύνη, τη μνήμη, την ηγεσία και τις συνέπειες της νίκης. Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος για τον οποίο ο Όμηρος παραμένει επίκαιρος ακόμη και σήμερα.

Μία πολύ σύγχρονη Οδύσσεια

Μία από τις πιο αξιοθαύμαστες πτυχές της Οδύσσειας είναι ότι δεν αποτελεί απλώς μια ιστορία περιπέτειας. Είναι μια διερεύνηση της ανθρώπινης κατάστασης. Θέτει ερωτήματα διαχρονικά:

• Ποιο είναι το τίμημα της νίκης;
• Πώς επιστρέφει κανείς στην πατρίδα του έχοντας βιώσει τη βία;
• Πώς πρέπει να ασκείται η εξουσία;
• Πώς παραμένει κανείς πιστός στην οικογένειά του;
• Πώς αντιστέκεται στον πειρασμό;
• Πώς ξαναβρίσκει την ταπεινότητα ύστερα από τη δόξα;

Αυτά δεν είναι ερωτήματα της αρχαιότητας. Είναι ανθρώπινα ερωτήματα. Μία ακόμη διάσταση που με εντυπωσίασε είναι το βαθύ πνευματικό υπόβαθρο της ιστορίας. Το σύγχρονο κοινό συχνά θυμάται την αρχαία Ελλάδα ως τη γενέτειρα της φιλοσοφίας, της δημοκρατίας και της ορθολογικής σκέψης. Και όλα αυτά είναι αληθή.

Ωστόσο, ο ομηρικός κόσμος αποκαλύπτει συγχρόνως έναν πολιτισμό με βαθιά συνείδηση της σχέσης του ανθρώπου με το Θείο. Σε ολόκληρη την ταινία βλέπουμε προσευχές, θυσίες, όρκους, προφητείες, ικεσίες, θεία δικαιοσύνη, ευγνωμοσύνη, εξομολόγηση και σεβασμό απέναντι σε δυνάμεις ανώτερες από τον άνθρωπο. Είτε τα ερμηνεύσει κανείς κυριολεκτικά είτε συμβολικά είτε φιλοσοφικά, όλα αυτά μας υπενθυμίζουν ότι ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός δεν θεμελιώθηκε ποτέ αποκλειστικά και μόνο στη λογική. Διέθετε συγχρόνως μια βαθύτατη πνευματική αντίληψη του κόσμου.

Τι μας προσφέρει η Οδύσσεια

Υπό αυτή την έννοια, πιστεύω ότι η Οδύσσεια προσφέρει κάτι ιδιαίτερα πολύτιμο στις νεότερες γενιές. Πολλοί φοιτητές σήμερα έρχονται σε επαφή με τον ελληνικό πολιτισμό μόνο αποσπασματικά. Γνωρίζουν μεμονωμένους μύθους ή διάσημες φράσεις, αλλά σπάνια βιώνουν τις μεγάλες επικές αφηγήσεις που διαμόρφωσαν τον δυτικό πολιτισμό. Η ταινία του Νόλαν ενδέχεται να παρακινήσει πολλούς από αυτούς να ανακαλύψουν μόνοι τους τον Όμηρο. Εάν συμβεί αυτό, τότε η ταινία θα έχει επιτύχει κάτι με πραγματική και διαχρονική εκπαιδευτική αξία.

Καμία κινηματογραφική μεταφορά δεν μπορεί να αναπαραγάγει κάθε λεπτομέρεια ενός λογοτεχνικού αριστουργήματος. Είναι φυσικό ο Νόλαν να παίρνει καλλιτεχνικές ελευθερίες. Ορισμένες σκηνές είναι περισσότερο θεαματικές από εκείνες που περιγράφει ο Όμηρος. Άλλες συμπτύσσονται ή αναπλάθονται κινηματογραφικά. Αυτή είναι η φύση του κινηματογράφου. Το σημαντικό ερώτημα δεν είναι εάν κάθε σκηνή ακολουθεί κατά γράμμα τον Όμηρο. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι εάν η ταινία κατορθώνει να συλλάβει το πνεύμα του έπους. Πιστεύω ότι, από πολλές απόψεις, το κατορθώνει.

Υπάρχει και ένα ακόμη θέμα που αξίζει την προσοχή μας. Η Οδύσσεια δεν αποτελεί απλώς έναν ύμνο στο ηρωικό επίτευγμα. Είναι συγχρόνως ένας στοχασμός πάνω στην ταπεινότητα. Μία συγκεκριμένη στιγμή με άγγιξε ιδιαίτερα. Ο Οδυσσέας ετοιμάζεται να γονατίσει ενώπιον των θεών ως ικέτης. Παρατηρεί ότι από χαμηλότερα βλέπει κανείς καθαρότερα. Είτε ανήκουν είτε όχι αυτές ακριβώς οι λέξεις στον Όμηρο, η ιδέα ανήκει αναμφίβολα στον ηθικό κόσμο του έπους. Η ταπεινότητα μετατρέπεται σε σοφία.

Ο σπουδαιότερος βασιλιάς είναι εκείνος που κατανοεί τα ίδια του τα όρια. Πρόκειται για ένα δίδαγμα που παραμένει εξίσου επίκαιρο σήμερα όσο ήταν και πριν από τρεις χιλιάδες χρόνια. Η ταινία μού υπενθύμισε επίσης ότι οι αρχαίοι Έλληνες αντιλαμβάνονταν τη νίκη με έναν εξαιρετικά σύνθετο τρόπο. Η πτώση της Τροίας αποτελεί στρατιωτική επιτυχία. Και όμως, απελευθερώνει συγχρόνως έναν νέο κύκλο οδύνης. Ο Οδυσσέας περιπλανιέται επί χρόνια προτού κατορθώσει τελικά να επιστρέψει στην πατρίδα του. Ο νικητής πολεμιστής ανακαλύπτει ότι η επικράτηση σε έναν πόλεμο δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην και την αποκατάσταση της ειρήνης. Αυτή η αντίληψη είναι εντυπωσιακά σύγχρονη.

Τέλος, ένα από τα σημαντικότερα μηνύματα της ταινίας είναι η έμμεση προειδοποίησή της για τον ίδιο τον πόλεμο. Ο Οδυσσέας καταλήγει να αντιληφθεί ότι η βία σπάνια τελειώνει εκεί όπου αρχίζει. Η καταστροφή της Τροίας δεν αποτελεί το τέλος της ιστορίας. Αποτελεί την αρχή μιας άλλης. Κάθε γενιά θα έπρεπε να θυμάται αυτό το δίδαγμα.

Η αρχαία γραμματεία συχνά μιλά απευθείας στον σύγχρονο άνθρωπο, επειδή η ανθρώπινη φύση μεταβάλλεται πολύ λιγότερο από όσο μεταβάλλεται η τεχνολογία. Ίσως αυτός να είναι και ο λόγος που ο Όμηρος εξακολουθεί να έχει σημασία. Αυτοκρατορίες αναδύθηκαν και κατέρρευσαν. Θρησκείες εξαπλώθηκαν σε ολόκληρες ηπείρους. Πολιτικά συστήματα άλλαξαν επανειλημμένα. Και όμως, τα ερωτήματα που έθεσε ο Όμηρος παραμένουν δικά μας.

• Ποιοι είμαστε;
• Τι οφείλουμε στις οικογένειές μας;
• Τι οφείλουμε στις κοινωνίες μας;
• Πώς πρέπει να ασκούμε την εξουσία;
• Τι σημαίνει να επιστρέφει κανείς στην πατρίδα;
• Και πώς διατηρούμε την ανθρωπιά μας όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με τον πόνο, τον πειρασμό και την απώλεια;

Αυτά είναι τα ερωτήματα που ο Κρίστοφερ Νόλαν έθεσε ενώπιον μιας νέας γενιάς. Και μόνο γι’ αυτόν τον λόγο, πιστεύω ότι η Οδύσσειά του αξίζει τη σοβαρή προσοχή μας — όχι απλώς ως κινηματογραφική ταινία, αλλά ως μια πρόσκληση να ανακαλύψουμε εκ νέου ένα από τα θεμελιώδη έργα του ανθρώπινου πολιτισμού.

Ωραία Ελένη και Αιθίοπες στην αρχαία ελληνική παράδοση

Σχετικά με τη συζήτηση γύρω από την Ωραία Ελένη στην Οδύσσεια του Νόλαν και τις διάφορες επικρίσεις που διατυπώθηκαν για την αιθιοπική καταγωγή της ηθοποιού που την υποδύεται — σαν κάτι τέτοιο να αποτελούσε κατά κάποιον τρόπο προσβολή της ελληνικής ιστορίας ή του ελληνικού πνεύματος — θα ήθελα να καταθέσω έναν σύντομο αντίλογο.

1. Ο πρώτος ιστορικός μας, ο Ηρόδοτος, στις Ιστορίες του (Γ΄, 20), περιγράφει τους λεγόμενους Μακρόβιους Αιθίοπες ως “τους ψηλότερους και ωραιότερους από όλους τους ανθρώπους” — «μεγίστους τε καὶ καλλίστους ἀνθρώπων πάντων». Παρομοίως, ο Όμηρος αποκαλεί τους Αιθίοπες «ἀμύμονες Αἰθίοπες», δηλαδή άμεμπτους, άψογους, ευγενείς Αιθίοπες — ανθρώπους με ηλιοκαμένα πρόσωπα.

Μάλιστα, τόσο στην Ιλιάδα (Α΄ 423–424) όσο και στην Οδύσσεια (Α΄ 22–24), οι θεοί ταξιδεύουν στην Αιθιοπία για να παρακαθίσουν σε θυσίες και συμπόσια μαζί τους. Πρόκειται για μια εξαιρετικά τιμητική απεικόνιση. Οι Αιθίοπες δεν παρουσιάζονται ως ένας περιθωριακός ή κατώτερος λαός, αλλά ως άνθρωποι που απολαμβάνουν την ιδιαίτερη εύνοια των θεών.

2. Στην ελληνική μυθολογία, ο Περσέας, αφού αποκεφαλίζει τη Μέδουσα, πετά με τον Πήγασο προς την Αιθιοπία, όπου σώζει την Ανδρομέδα από τη θυσία στο θαλάσσιο κήτος. Την παίρνει ως σύζυγό του, επιστρέφει στην Ελλάδα και ιδρύει το βασίλειο των Μυκηνών. Κατά συνέπεια, σύμφωνα με την ίδια τη μυθολογική γενεαλογία, οι απόγονοι του βασιλικού οίκου των Μυκηνών κληρονομούν αιθιοπική καταγωγή μέσω της ιδρυτικής τους γενεαλογικής γραμμής.

Αυτό αποτελεί ακόμη μία ένδειξη ότι, μέσα στην ελληνική μυθολογική παράδοση, η ένωση του Περσέα —του ιδρυτικού ήρωα των Μυκηνών— με την Ανδρομέδα δεν παρουσιάζεται ποτέ ως προβληματική ούτε ως κάτι που υποδηλώνει οποιαδήποτε μορφή κατωτερότητας. Το αντίθετο: η Ανδρομέδα είναι βασιλικής καταγωγής, ενάρετη και άξια, και γίνεται η μητέρα της γενεαλογικής γραμμής ενός από τους σημαντικότερους ιδρυτικούς ήρωες της Ελλάδας. Αυτό και μόνο μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό στοιχείο υπέρ της άποψης ότι οι αρχαίοι Έλληνες δεν αντιλαμβάνονταν πρωτίστως τους άλλους λαούς με βάση το χρώμα του δέρματός τους, αλλά περισσότερο μέσα από τις διαφορές της γλώσσας, του πολιτισμού και των εθίμων.

Επίσης, ας μην ξεχνούμε, τέλος, ούτε τη γενεαλογία των ίδιων των Μινωιτών, οι οποίοι, σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, κατάγονταν από τον ύψιστο θεό Δία και την όμορφη Ευρώπη, τη Φοίνισσα πριγκίπισσα από την περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.

^{*Ο Αναγνώστης Π. Αγελαράκης είναι καθηγητής ανθρωπολογίας στο Τμήμα Ιστορίας του Adelphi University της Νέας Υόρκης.}

Έγιναν από τον τουρκικό στρατό και σε ό,τι αφορά το 1974, διαπράχθηκαν στο πλαίσιο ενός σχεδίου εθνοκάθαρσης. Οι δολοφονίες, οι βιασμοί, οι εκφοβισμοί στόχευαν στην εκδίωξη του ελληνικού πληθυσμού από τα καταληφθέντα εδάφη από τον Αττίλα. Ήταν σχέδιο που ανέλαβε με τον πλέον βίαιο τρόπο να προωθήσει ο στρατός.

Τα εγκλήματα Ελληνοκυπρίων δεν σχεδιάσθηκαν από την Κυπριακή Δημοκρατία. Ακραίοι είχαν πάρει το νόμο στα χέρια τους. Αυτή η συμπεριφορά δεν ήταν ανεκτή, κι αυτό φάνηκε, για παράδειγμα, και από την πενταπλή δολοφονία. Υπενθυμίζεται ότι την Τρίτη 19 Νοεμβρίου 1974, η κυπριακή  αστυνομία ανακοίνωσε ότι πέντε Τουρκοκύπριες είχαν δολοφονηθεί από Ελληνοκύπριο, ο οποίος είχε πληρωθεί για να τις μεταφέρει από τη Λεμεσό στα κατεχόμενα. Ο δράστης καταδικάσθηκε σε ισόβια. Το κράτος λειτούργησε με βάση τους νόμους του.

Στην αντίπερα όχθη δεν υπήρξε καμία δίωξη. Ούτε το 1974, αλλά ούτε και αργότερα. Ο Ντενκτάς, που παρακολουθούσε από απόσταση τις δολοφονίες των Ισαάκ και Σολωμού δεν καταδίκασε ποτέ τα εγκλήματα. Αντίθετα δεξιώθηκε τους δολοφόνους, που πήραν «διαβατήριο» για να πλουτίσουν και να ανελιχθούν πολιτικά.

Δεν υπάρχει εξίσωση με τα εγκλήματα της κατοχικής Τουρκίας

Το έχουμε πολλές φορές επισημάνει και θα το επαναλαμβάνουμε συνεχώς: Η εξίσωση που παρακολουθούμε στη δημόσια σφαίρα  είναι ανιστόρητη και επικίνδυνη. Γιατί σε μια προσπάθεια ισοπέδωσης κάποιοι θέλουν να εξαφανίσουν το μείζων, ότι δηλαδή έγινε εισβολή της Τουρκίας  το 1974. Στην προσπάθεια εξίσωσης δίνεται άλλοθι στην κατοχική δύναμη. Το τουρκικό κράτος διέπραξε εγκλήματα, συντεταγμένα και στο πλαίσιο σχεδιασμού..

Το «κάναμε και εμείς» είναι μια προσέγγιση, μια ιδεολογία πλέον, η οποία προσφέρει άλλοθι στην τουρκική συνεχιζόμενη κατοχή και τα εγκλήματα. Έγιναν εγκλήματα από Ελληνοκύπριους; Ασφαλώς. Η διαφορά είναι πως η Κυπριακή Δημοκρατία, η οποία δεν βαρύνεται με εγκλήματα πολέμου, έχει θεσμούς και λειτουργούν. Οι δολοφονίες δεν παραγράφονται και όσοι εμπλέκονται θα πρέπει να τιμωρηθούν, ακόμη και τώρα. Κάποιοι τιμωρήθηκαν. Στην αντίπερα όχθη, το έγκλημα συνεχίζεται από το κράτος της Τουρκίας, αλλά κάποιοι αρέσκονται να την ξεπλύνουν.

Στο μήνυμά του κατηγόρησε την Τεχεράνη ότι δεν «άδραξε τη μεγάλη ευκαιρία» που της προσέφερε να κλείσει «συμφωνία» με αυτόν. «Ανακοινώνω συνεπώς την πιο συντριπτική επιχείρηση οικονομικού πολέμου που διεξήχθη ποτέ εναντίον οποιασδήποτε χώρας», συνέχισε, υποσχόμενος «οικονομικό πόλεμο και απομόνωση επιπέδου άνευ προηγουμένου».

«Λαθρεμπόριο πετρελαίου, ανταλλαγές νομισμάτων, μεταφορές ρευστότητας, ανταλλακτήρια συναλλάγματος, νηογνώμονες, εταιρείες βιτρίνες — όλ’ αυτά πρέπει να σταματήσουν τώρα», συνέχισε, υπόψη των χωρών που προφανώς υποψιάζεται πως παρέχουν βοήθεια, φανερά ή κρυφά, στο Ιράν.

Ωστόσο δεν αναφέρθηκε συγκεκριμένα στα μέτρα και στις κυρώσεις που σκοπεύει να προωθήσει. Την περασμένη εβδομάδα ήδη ο αμερικανός υπουργός Οικονομικών Σκοτ Μπέσεντ απειλούσε το Ιράν ότι θα αντιμετωπίσει οικονομική απομόνωση που «δεν είχε γνωρίσει ποτέ πριν ο κόσμος». Αν και οι εχθροπραξίες έχουν μειωθεί σε ένταση , η κατάσταση παραμένει τεταμένη στη Μέση Ανατολή έπειτα από σχεδόν έξι μήνες πολέμου.

Με δεδομένα τη δυσαρέσκεια στην κοινή γνώμη και στην πολιτική σκηνή των ΗΠΑ για τον πόλεμο, καθώς και τη μείωση διαφόρων καίριων κατηγοριών πυρομαχικών στα αποθέματα των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων, ο ογδοντάρης ρεπουμπλικάνος, που αρέσκεται να προβάλει το προφίλ του απρόβλεπτου, μοιάζει τελευταία να έχει υιοθετήσει μάλλον στάση αναμονής σε στρατιωτικό επίπεδο.

Οι βαλλιστικοί πύραυλοι του Ιράν

Αφού δέχτηκε την επίθεση που εξαπέλυσαν από κοινού οι ΗΠΑ και το Ισραήλ την 28η Φεβρουαρίου, η Τεχεράνη ανταπέδωσε βάζοντας στο στόχαστρο κράτη της περιοχής, συμμάχους της Ουάσιγκτον, κατόπιν κλείνοντας το στενό του Ορμούζ, θαλάσσια οδό καίριας σημασίας για το παγκόσμιο εμπόριο υδρογονανθράκων. Η Ουάσινγκτον ανταπάντησε επιβάλλοντας αποκλεισμό στα ιρανικά λιμάνια στον Κόλπο.

Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα κατηγόρησαν προχθές Τρίτη το Ιράν ότι εκτόξευσε δυο βαλλιστικούς πυραύλους εναντίον τους, που έπεσαν στη θάλασσα, στοχοποιώντας τη «διεθνή ναυσιπλοΐα». Το ιρανικό ΥΠΕΞ το διέψευσε, “απέρριψε” την κατηγορία. Αντιδρώντας, η διπλωματία των ΗΑΕ ανακοίνωσε ότι αναστέλλονται μέχρι νεοτέρας όλες «οι εμπορικές ανταλλαγές και οι χρηματοοικονομικές συναλλαγές» με το Ιράν.

Από την άλλη, «οποιαδήποτε βοήθεια ή διευκόλυνση παρέχεται στον επιτιθέμενο αμερικανικό στρατό ισοδυναμεί με συμμετοχή στις αμερικανικές στρατιωτικές επιχειρήσεις», διεμήνυσε, απευθυνόμενος στις χώρες του Κόλπου, ο επικεφαλής των ιρανικών ενόπλων δυνάμεων στρατηγός Αλί Αμπντουλαχί, κατά το πρακτορείο MEHR.

Οι δυο χώρες, τις οποίες χωρίζει το στενό του Ορμούζ, έχουν ιστορικούς και πολιτιστικούς δεσμούς. Μέχρι να ξεσπάσει ο πόλεμος, τα ΗΑΕ θεωρούνταν σημαντικός εμπορικός εταίρος του Ιράν, που υφίσταται εκτενείς αμερικανικές κυρώσεις. Τα διπλωματικά εγχειρήματα μοιάζουν να παραμένουν σε αδιέξοδο. «Δεν διεξάγονται αυτή τη στιγμή ούτε συζητήσεις, ούτε συνομιλίες, ούτε προγραμματίζονται, με την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν», τόνιζε προχθές ο αμερικανός πρόεδρος Τραμπ.

“Ξένη ανάμιξη”

Σύμφωνα με πηγή του Γαλλικού Πρακτορείου στην Ουάσιγκτον, οι επαφές έχουν πλέον ανασταλεί κι ο Τραμπ απαίτησε από τους συνεργάτες του να μην συνεχίσουν τον διάλογο με την Τεχεράνη όσο δεν προσεγγίζει τις αμερικανικές θέσεις. Η άλλη πλευρά δεν μοιάζει διατεθειμένη να εκπέμψει κανένα μήνυμα προς αυτή την κατεύθυνση. Ο ιρανός επικεφαλής διαπραγματευτής Μοχαμάντ Μπαγέρ Γαλιμπάφ επέμενε προχθές πως το στενό του Ορμούζ δεν πρόκειται να ανοίξει όσο η αμερικανική κυβέρνηση δεν εφαρμόζει τις δεσμεύσεις που ανέλαβε με το μνημόνιο κατανόησης του Ισλαμαμπάντ, που υπογράφτηκε από τους προέδρους των δυο χωρών τον Ιούνιο.

«Οι Αμερικανοί νομίζουν πως αν πιέσουν πιο δυνατά το Ιράν θα αποσπάσουν παραχωρήσεις που δεν συμπεριλαμβάνονταν ποτέ στη συμφωνία», σχολίασε μέσω X, αλλά η κυβέρνηση του προέδρου Τραμπ, την οποία χαρακτήρισε «μπουλούκι παλιάτσων», δεν μπορεί να βγάλει «λαγό από το καπέλο», συμπλήρωσε.Η καταρχήν συμφωνία, που προέβλεπε κατάπαυση του πυρός για 60 ημέρες και διαπραγματεύσεις ενόψει λύσης με διάρκεια, έγινε κομματάκια όταν ξανάρχισαν οι εχθροπραξίες τον Ιούλιο.

Ο Μοχαμάντ Μπαγέρ Γαλιμπάφ, ο οποίος χθες επισκέφτηκε τη Βαγδάτη, στηλίτευσε εξάλλου την «ξένη ανάμιξη, τη στιγμή που η αμερικανική κυβέρνηση πιέζει αυτήν του Ιράκ να αφοπλίσει ισχυρές ιρακινές ένοπλες οργανώσεις προσκείμενες στην Τεχεράνη, και κάλεσε να υπάρξει περιφερειακή ενίσχυση». Παράλληλα, το Ιράν και το Ομάν, στις δυο πλευρές του στενού του Ορμούζ, συζητούν εδώ κι εβδομάδες για τη μελλοντική διαχείριση της θαλάσσιας οδού.

Η Ισλαμική Δημοκρατία, η οποία στοχοποιεί πλοία που προσπαθούν να διασχίσουν το στενό χωρίς να ζητήσουν την άδεια της, εννοεί να προχωρήσει στην επιβολή τελών για παρεχόμενες υπηρεσίες στο στενό, κάτι που έχουν απορρίψει κατηγορηματικά οι ΗΠΑ και κάποιες πετρελαιοεξαγωγικές μοναρχίες στην περιοχή.

Ο μυστικός θαλάσσιος διάδρομος

Ο αμερικανικός στρατός έχει δημιουργήσει αθόρυβα έναν θαλάσσιο διάδρομο μέσω των Στενών του Ορμούζ, με στόχο τη μεταφορά εκατομμυρίων βαρελιών πετρελαίου καθημερινά από τον Περσικό Κόλπο προς τη διεθνή αγορά, σύμφωνα με δύο Αμερικανούς αξιωματούχους που μίλησαν στο Axios. Η επιχείρηση βρίσκεται σε εξέλιξη εδώ και αρκετές εβδομάδες και η Ουάσινγκτον τη θεωρεί σημαντική επιτυχία, την ώρα που οι διαπραγματεύσεις με την Τεχεράνη παραμένουν ουσιαστικά ανύπαρκτες και το αδιέξοδο εξακολουθεί να υφίσταται.

Όπως ανέφεραν οι Αμερικανοί αξιωματούχοι, κάθε βράδυ περίπου 15 έως 20 πετρελαιοφόρα διέρχονται από τα Στενά του Ορμούζ, ακολουθώντας έναν νότιο θαλάσσιο δίαυλο που κινείται κατά μήκος των ακτών του Ομάν. Με τον τρόπο αυτό, περίπου 10 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου ημερησίως – ποσότητα που αντιστοιχεί περίπου στο ήμισυ του όγκου που διακινούνταν πριν από τον πόλεμο – μεταφέρονται εκτός των Στενών και διοχετεύονται στις διεθνείς αγορές ενέργειας.

Η αμερικανική επιχείρηση αντιμετωπίζει μία από τις πιο σοβαρές επιπτώσεις του πολέμου: τη διατάραξη των προμηθειών πετρελαίου, η οποία είχε οδηγήσει σε απότομη άνοδο των διεθνών τιμών του αργού. Παρότι οι ποσότητες πετρελαίου που εξέρχονται από τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν χαμηλότερες σε σχέση με την προπολεμική περίοδο, οι Αμερικανοί αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι η επιχείρηση έχει ήδη αισθητή επίδραση στη διαθεσιμότητα πετρελαίου στις διεθνείς αγορές.

Η επιχείρηση δεν περιορίζεται μόνο στη συνοδεία πετρελαιοφόρων που μεταφέρουν ήδη φορτία. Ο αμερικανικός στρατός βοηθά επίσης άδεια πετρελαιοφόρα να εισέλθουν στον Περσικό Κόλπο από την Αραβική Θάλασσα μέσω των Στενών, να παραλάβουν πετρέλαιο από χώρες της περιοχής και στη συνέχεια να εξέλθουν ξανά προς τη διεθνή ναυσιπλοΐα. Οι πλήρεις λεπτομέρειες της επιχείρησης δεν είχαν γίνει γνωστές μέχρι σήμερα.

«Ελέγχουμε τη νότια λωρίδα των Στενών του Ορμούζ εδώ και δύο μήνες. Οι Φρουροί της Επανάστασης μπορεί να προκαλούν προβλήματα, αλλά δεν ελέγχουν τα Στενά. Εμείς τα ελέγχουμε», δήλωσε ένας από τους Αμερικανούς αξιωματούχους που έχει άμεση γνώση της επιχείρησης.

Η ειδική δύναμη που επιβλέπει την επιχείρηση στον Ορμούζ διοικείται από το αρχηγείο του αμερικανικού στρατού στο Φορτ Μπραγκ της Βόρειας Καρολίνας. Η ομάδα συντονίζεται με τους περιφερειακούς εταίρους των ΗΠΑ στον Κόλπο και καταρτίζει καθημερινά λίστες με τα πλοία που εξέρχονται από τον Περσικό Κόλπο μέσω των Στενών προς την Αραβική Θάλασσα. Παράλληλα, καταγράφονται τα μισθωμένα άδεια πετρελαιοφόρα που ταξιδεύουν από την Αραβική Θάλασσα μέσω των Στενών προς τα λιμάνια των χωρών του Κόλπου, ώστε να παραλάβουν νέα φορτία πετρελαίου.

Κάθε βράδυ τα πλοία κινούνται οργανωμένα: μία μεγάλη γραμμή εξόδου σε συγκεκριμένο χρονικό παράθυρο και μία ξεχωριστή γραμμή εισόδου σε άλλο χρονικό διάστημα. Στη συνέχεια διέρχονται από τον νότιο θαλάσσιο διάδρομο ακολουθώντας τις οδηγίες του αμερικανικού στρατού. Η αμερικανική Πολεμική Αεροπορία έχει αναπτύξει, επίσης, μαχητικά αεροσκάφη για την προστασία των πλοίων από πιθανές επιθέσεις με ιρανικούς πυραύλους κρουζ και μη επανδρωμένα αεροσκάφη.

Σύμφωνα με τους Αμερικανούς αξιωματούχους, η επιχείρηση κατέστη δυνατή μετά την πρόσφατη δίμηνη εκστρατεία της Κεντρικής Διοίκησης των ΗΠΑ (CENTCOM), η οποία υποβάθμισε σημαντικά τα συστήματα ραντάρ και θαλάσσιας επιτήρησης του Ιράν. Οι ιρανικές δυνάμεις έχουν, πλέον, περιορισμένη εικόνα της ναυτικής κίνησης στον νότιο διάδρομο των Στενών.

Η επιτήρηση βασίζεται σε λίγα ραντάρ που κατάφεραν να επαναφέρουν σε λειτουργία, καθώς και σε «παρατηρητές» που βρίσκονται σε μικρά ταχύπλοα των Φρουρών της Επανάστασης. Επειδή, σύμφωνα με τις αμερικανικές εκτιμήσεις, οι Ιρανοί είναι σε μεγάλο βαθμό «τυφλοί», εκτοξεύουν drones και πυραύλους κρουζ προς γενικές περιοχές όπου εκτιμούν ότι μπορεί να κινούνται πλοία.

Ορισμένα πλοία έχουν πληγεί από τις ιρανικές επιθέσεις, ωστόσο πολλές από αυτές αποτράπηκαν από τον αμερικανικό στρατό. Μόνο αυτή την εβδομάδα, οι αμερικανικές δυνάμεις κατέρριψαν οκτώ ιρανικά drones και δύο πυραύλους κρουζ, σύμφωνα με έναν από τους αξιωματούχους.

Συνεχίζονται οι εξαγωγές πετρελαίου

Οι Αμερικανοί αξιωματούχοι αναφέρουν ότι τις τελευταίες δύο εβδομάδες 15 έως 20 πετρελαιοφόρα διέρχονταν κάθε βράδυ από τα Στενά του Ορμούζ μέσω του νότιου διαδρόμου, διατηρώντας τις εξαγωγές πετρελαίου σε λειτουργία. Οι μέσες ημερήσιες εξαγωγές αυξάνονται και πλέον πλησιάζουν τα 10 εκατομμύρια βαρέλια. Μάλιστα ορισμένες νύχτες, μάλιστα, η ποσότητα πετρελαίου που μεταφέρθηκε έξω από τον Κόλπο έφτασε τα 15 έως 20 εκατομμύρια βαρέλια.

Όπως αναφέρθηκε, μία νύχτα αυτή την εβδομάδα είχαν προγραμματιστεί περισσότερα από 20 πλοία να εισέλθουν και να εξέλθουν από τα Στενά μέσω της νότιας λωρίδας, με περίπου 15 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου να μπορούν να μεταφερθούν προς τις διεθνείς αγορές.

Από την πλευρά του ο  Τραμπ δήλωσε στο Axios ότι «τεράστια ποσότητα πετρελαίου βγαίνει από τα Στενά του Ορμούζ», προσθέτοντας ότι οι ΗΠΑ δεν διαπραγματεύονται αυτή τη στιγμή με το Ιράν. «Χάνουν χρόνο. Είναι χάσιμο χρόνου να διαπραγματεύεσαι μαζί τους», είπε χαρακτηριστικά. Ο Αμερικανός πρόεδρος πρόσθεσε ότι «οι Ιρανοί έχουν ακόμη κάποια δύναμη να πολεμήσουν, αλλά συνολικά είναι σκιά του εαυτού τους».

Μία πολιτοφυλακή με σανδάλια στην πλέον πτωχή χώρα του αραβικού κόσμου ανακαλύπτει κάτι που το Πεντάγωνο παραβλέπει επιδεικτικά επί δεκαετίες. Δεν απαιτείται να νικήσει κάποιος το αμερικανικό πολεμικό Ναυτικό, αλλά απλώς να αυξήσει το κόστος της άμυνας του, κατά 1.000 φορές έναντι του αντίστοιχου της επίθεσης εναντίον του. Η επιχείρηση επαναλαμβάνεται, με συνέπεια η πλουσιότερη πολεμική μηχανή να αιμορραγεί οικονομικά, αποσπώντας μεν νίκες, αλλά επιβαρύνοντας δυσανάλογα τους Αμερικανούς φορολογούμενους.

Η αμερικανική πρωτοπορία

Επί δεκαετίες οι Αμερικανοί αποτελούν τους αδιαμφισβήτητους ηγέτες των πολεμικών επιχειρήσεων με την αξιοποίηση drones, πρωτοπορώντας με τα MQ-1 Predator και MQ-9 Reaper της GENERAL ATOMICS, που αποδεικνύονται εξαιρετικά αποτελεσματικά στις μάχες εναντίον τρομοκρατικών ομάδων.

Έχουν την δυνατότητα να πετούν επί ένα εικοσιτετράωρο, εκτελώντας αποστολές αναγνώρισης, με αφέσεις βομβών ακριβείας, ή εκτοξεύσεις πυραύλων, όταν εντοπίζονται στόχοι. Όμως η ταχύτητα των 250 κόμβων κρίνεται χαμηλή, αν και θεωρούνται ακόμα επαναστατικά, από την στιγμή που υπερίπτανται επικίνδυνων περιοχών, καταστρέφοντας εχθρικούς στόχους, χωρίς να θέτουν σε κίνδυνο ζωές Αμερικανών.

Επί δύο και πλέον δεκαετίες οι ΗΠΑ κυριαρχούν στην τεχνολογία των drones, αλλά οι όροι και οι συνθήκες μεταβάλλονται, με συνέπεια να έχουν να αντιμετωπίσουν έναν αγώνα δρόμου με πολλά εμπόδια. Τα drones MQ-1 Predator και MQ-9 Reaper αποδεικνύονται εξαιρετικά αποτελεσματικά στο Αφγανιστάν, στο Ιράκ, στην Λιβύη και στην Συρία, αλλά κοστίζουν περί τα $30 εκατομμύρια ανά μονάδα. Οι ανταγωνιστές των Αμερικανών δεν παραμένουν πάντως αδρανείς, με την Βόρειο Κορέα, το Ιράν, την Κίνα και την Ρωσία να προσαρμόζουν τις ανάγκες τους, ώστε να αντιμετωπίσουν την αμερικανική ηγεμονία στο πεδίο.

Το Ιράν αναπτύσσει έναν χαμηλού κόστους αντιαεροπορικό πύραυλο, τον Missile 358, που παραδίδεται αποσυναρμολογημένος και μεταφέρεται από μικρές ομάδες εκπαιδευμένου προσωπικού. Μέχρι τούδε καταρρίπτονται από τους Ιρανούς 30 MQ-9 Reaper και ακόμα 20 από τους Χούθι της Υεμένης, που χρησιμοποιούν τον Missile 358, με συνέπεια το κόστος για τους Αμερικανούς να φθάνει το $1,5 δισεκατομμύριο.

Το πρόβλημα για τα MQ-1 Predator και MQ-9 Reaper αποδεικνύεται πως εστιάζεται στο γεγονός της χαμηλής τους ταχύτητας και του υπερβολικού τους κόστους, συνδυασμός ακατάλληλος για τις σύγχρονες επιχειρήσεις. Όμως η νέα γενεά drones, επιβάλλει να κινούνται με υψηλές ταχύτητες, έχοντας υψηλό κόστος ή με χαμηλές ταχύτητες και χαμηλό κόστος, όχι όμως να συνδυάζουν χαμηλή ταχύτητα με υψηλό κόστος που κρίνεται πλέον απαγορευτικό.

Drones: Το μάθημα της Ουκρανίας

Το Κίεβο αξιοποιεί την συγκεκριμένη μαθηματική λογική για να την μεταφέρει στην γραμμή παραγωγής drones, με κόστος μερικών εκατοντάδων δολαρίων για όσα προορίζονται να παραδοθούν απλώς σε έναν χειριστή. Ακόμα και ένας έφηβος, αρκετά εξοικειωμένος με τα ηλεκτρονικά παιγνίδια των υπολογιστών, έχει την δυνατότητα να καταστρέψει ένα άρμα μάχης αξίας εκατομμυρίων δολαρίων που απαιτεί ένα δωδεκάμηνο για να αντικατασταθεί από ένα νέο.

Η αριθμητική σχέση κόστους μεταξύ των δύο οπλικών συστημάτων δεν ορίζεται στο 2 προς 1 ή στο 5 προς 1, αλλά φθάνει στο 1.000 προς 1 ή και περισσότερο. Οι συγκεκριμένες σχέσεις αναλογιών πιστοποιούν ότι η πλευρά με τον υψηλού κόστους εξοπλισμό δεν ηττάται λόγω του ότι αποδεικνύεται τελικά άχρηστος, αλλά αντίθετα αντιοικονομικός, με το πόλεμο να υπακούει πάντοτε σε έναν μηχανισμό τιμολόγησης, όπου το κόστος εκτέλεσης επιχειρήσεων απλώς προκαλεί κατάρρευση.

Όσοι ασχολούνται γενικά με την αγορά αντιλαμβάνονται αμέσως τι συμβαίνει, από την στιγμή που όταν έναν προϊόν εμφανίζεται με μειωμένη την αξία του κατά 99%, τα ανάλογά του εξακολουθούν να παράγονται και να διακινούνται με δυσανάλογα υψηλό κόστος λόγω κεκτημένης ταχύτητας, χωρίς να ακολουθείται κάποια συγκροτημένη στρατηγική. Στην πραγματικότητα παρασύρουν σε άστοχες επενδύσεις, που τελικά προκαλούν κρίσεις, από την στιγμή που παράγεται το ίδιο ακριβό προϊόν, λόγω του ότι σήματα και κίνητρα ταυτίζονται, χωρίς να προβληματίζεται κανείς για το ότι σφάλλουν.

Τα μαθηματικά του Πενταγώνου

Οπωσδήποτε οι στρατηγοί του Πενταγώνου δεν αποτελούν μία δράκα ανοήτων, από την στιγμή που το σύστημα τους πληρώνει αδρά για να σχεδιάζουν λανθασμένα προγράμματα. Οι μεγάλοι προμηθευτές οπλικών συστημάτων πιέζουν για συμβάσεις που διαρκούν δεκαετίες, απασχολώντας χιλιάδες εργαζόμενους, κοστίζοντας δισεκατομμύρια, ενώ και οι βουλευτές έχουν την ανάγκη των συγκεκριμένων θέσεων εργασίας για να ικανοποιούν τους ψηφοφόρους τους.

Οι αξιωματούχοι που διαχειρίζονται μεγάλα προγράμματα προάγονται, με συνέπεια κανένας ναύαρχος δεν τολμά να προτείνει την στροφή προς τα χαμηλού κόστους drones που κατασκευάζονται με απλά υλικά. Κάθε κίνητρο στο Πεντάγωνο τείνει προς την υπερβολή, με αεροπλανοφόρα κόστους $13 δισεκατομμυρίων, μαχητικά αεροσκάφη κόστους $80 εκατομμυρίων, πυραύλους κόστους $2 εκατομμυρίων, οπότε κανείς δεν προκρίνει drones κόστους $500 το καθένα, που κατασκευάζονται σε οποιοδήποτε μηχανουργείο, ακριβώς λόγω του ότι διαθέτει τις αναγκαίες απλές μηχανές.

Δεν υπάρχει αυτοκρατορία που να δομείται με γνώμονα το χαμηλό κόστος, οπότε επαγωγικά δεν υφίστανται σκάνδαλα στο Πεντάγωνο, από την στιγμή που δεν παραβιάζονται οι νόμοι. Ο μηχανισμός λειτουργεί σύμφωνα με την σχεδίασή του, που όμως αποδεικνύεται πλέον τουλάχιστον προβληματική, από την στιγμή που απεμπολεί το χαμηλό κόστος.

Οι ρωσικές λύσεις

Τα πλήγματα των Ρώσων στην Ουκρανία δεν προσελκύουν ιδιαίτερα την προσοχή των δυτικών ΜΜΕ, αλλά φθείρουν σταθερά τις ουκρανικές ένοπλες δυνάμεις, αξιοποιώντας έναν συνδυασμό ανεμοπορικών βομβών Fab, drones, πυραύλων και πυροβόλων. Σε αντίθεση με την Ουκρανία, η Ρωσία οργανώνει πολύπλευρες επιθέσεις και ειδικά οι ανεμοπορικές βόμβες αποτελούν μάλλον το πλέον αποτελεσματικό όπλο κατά των αμυντικών γραμμών του Κιέβου, με βάρος που ποικίλλει από 250 κιλά, έως 3 τόννους.

Οι βόμβες αποδεσμεύονται με άφεση συνήθως από μαχητικά-βομβαρδιστικά τύπου SU-34, από μεγάλο ύψος και υψηλή ταχύτητα, ενώ με την άφεσή τους έχουν εμβέλεια σχεδόν 70 χιλιομέτρων. Οι δυνατότητές τους επιτρέπουν στην ρωσική αεροπορία να πλήττει από απόσταση ασφαλείας τις γραμμές του μετώπου, με καταστροφικές συνέπειες για τους αμυνόμενους Ουκρανούς, που αγωνίζονται να διατηρήσουν τις θέσεις τους.

Αν και κατά το παρελθόν οι ρωσικές Fab έχουν αμφισβητήσιμη ακρίβεια, μετά την έκρηξη της σύγκρουσης στην Ουκρανία, βελτιώνονται σε απίστευτο βαθμό, με συνέπεια τα συγκεκριμένα αθόρυβα πυρομαχικά να εξελίσσονται στον όλεθρο των Ουκρανών μαχητών στην γραμμή του μετώπου. Σύμφωνα με τον Kyiv Independent, οι Ρώσοι εξαπολύου σε ημερήσια βάση κατά μέσο όρο 267 ανεμοπορικές βόμβες, πλήττοντας τις ουκρανικές αμυντικές θέσεις, με εξαιρετική αποτελεσματικότητα και το χειρότερο με πολλά θύματα.

Σε αντιπαραβολή, το Κίεβο διαθέτει ελάχιστα αεροσκάφη ικανά να μεταφέρουν αμερικανικές ανεμοπορικές βόμβες και επιπλέον οι εναέριες περιπολίες των ρωσικών μαχητικών τύπου SU-35, οπλισμένων με πυραύλους αέρος-αέρος μακράς εμβέλειας, καθιστούν απαγορευτικές τις πτήσεις τους. Οι ανεμοπορικές βόμβες παραμένουν πρακτικά αόρατες, από την στιγμή που δεν έχουν θερμικό ίχνος για να εντοπίζονται και να καταστρέφονται από τα αμυντικά οπλικά συστήματα.

Η Ρωσία εξαπολύει κατά μέσο όρο σε ημερήσια βάση 210 επιθετικά drones μακράς εμβέλειας, σύμφωνα με τον ουκρανικό Kyiv Independent, πλήττοντας καταστροφικά μονάδες παραγωγής ενέργειας, βιομηχανοστάσια ακόμα και σταθμούς καυσίμων στα μετόπισθεν των γραμμών του μετώπου.

Από την πλευρά τους οι Ουκρανοί προσπαθούν να αποφεύγουν την χρήση επιθετικών drones μακράς εμβέλειας, ώστε να πραγματοποιούν μαζικές επιθέσεις με 500 ή και περισσότερα σε μία νυκτερινή επιχείρηση στο εσωτερικό της Ρωσίας. Έχουν το πρόβλημα ότι απαιτούνται εβδομάδες ή και μήνες για να αναπληρώσουν τα αποθέματα και ο βαθμός επιτυχίας των επιδρομών μειώνεται συνεχώς, από την στιγμή που οι Ρώσοι αρχίζουν να καλύπτουν ακόμα και τους μέχρι τούδε απροστάτευτους στόχους.

Στο πεδίο των βαλλιστικών πυραύλων, οι Ρώσοι αξιοποιούν τον αποδεδειγμένα πλέον αξιόπιστο βαλλιστικό πύραυλο του κόσμου, τον Iskander-M, που εξελίσσεται σε πυλώνα των επιθέσεών τους και αποδεικνύεται καταστροφικός. Με υπερ-υπερηχητική ταχύτητα, εξαπλάσια της ανάλογης του ήχου (Mach 6) παρέχει ελάχιστο χρόνο αντίδρασης στους αμυνόμενους, όταν ανιχνεύσουν την εκτόξευσή του, ενώ οι Ρώσοι διαθέτουν και άλλους πυραύλους πτήσεων χαμηλού ύψους (cruise), που επίσης προκαλούν μεγάλες καταστροφές. Η Ρωσία υιοθετεί καθεστώς εμπόλεμης οικονομίας, παράγοντας τεράστιους αριθμούς ανεμοπορικών βομβών, drones και πυραύλων.

Η περσική επανάσταση

Η Τεχεράνη γνωρίζει πως δεν έχει καμία δυνατότητα να ανταπεξέλθει στην συμβατική αεροπορική ισχύ, οπότε εστιάζεται στον ασύμμετρο πόλεμο, αναπτύσσοντας κυρίως drones και πυραύλους. Όμως με κυρίαρχο το Shahed-136, σχεδιάζονται και κατασκευάζονται με σκοπό να πλήττουν τον στόχο και να καταστρέφονται, σε αποστολές κυριολεκτικά αυτοκτονίας.

Έχουν πολυεστερικό κέλυφος, ελικοφόρο κινητήρα, εκρηκτική κεφαλή 50 κιλών και μάλλον απλά συστήματα πλοήγησης και ηλεκτρονικό εξοπλισμό, με τις πτέρυγες να αποθηκεύουν αρκετά καύσιμα για πτήσεις 1.500 και πλέον χιλιομέτρων. Σύμφωνα με τις υπάρχουσες εκτιμήσεις κοστίζουν από $10.000 έως $40.000 ανά μονάδα και όπως επισημαίνει η γνωστή οικονομική εφημερίδα The Wall Street Journal το φθινόπωρο του 2025, “κάθε έθνος προσδοκά να αντιγράψει το θανατηφόρο Shahed-136 του Ιράν”.

Η Τεχεράνη εκχωρεί στην Μόσχα την άδεια παραγωγής του Shahed-136, που αξιοποιεί τον απλό του σχεδιασμό, αναβαθμίζοντας ριζοσπαστικά το όπλο, με βασικό χαρακτηριστικό την αντικατάσταση του ελικοφόρου κινητήρα με αεριοστρόβιλο, ώστε να αποκτήσει δραστικά μεγαλύτερη ταχύτητα. Το ιρανικό υπόδειγμα ακολουθείται και από άλλες χώρες με σταθερά αμυντικά προγράμματα ανά τον κόσμο και στις ΗΠΑ κατασκευάζεται το LUCAS, με κόστος $35.000 ανά μονάδα, οπότε κάθε MQ-9 Reaper, αναλογεί σε δαπάνη κατασκευής 857 LUCAS.

Η Ταϊβάν ανακοινώνει επίσης πρόγραμμα κατασκευής 100.000 drones σε μηνιαία βάση έως το 2030, με σκοπό να μετατρέψει την νήσο σε κόλαση σε περίπτωση κινεζικής εισβολής.

Αλλαγή τοπίου με τα drones

Σε αδρές γραμμές οι αμυντικοί εξοπλισμοί ανά τον κόσμο αλλάζουν κατεύθυνση με αιχμή του δόρατος τα μη επανδρωμένα και ευρύτερα τα αυτοματοποιημένα συστήματα χωρίς πληρώματα. Το Πεντάγωνο αντιλαμβάνεται την στροφή και επιχειρεί να την ακολουθήσει με συνέπεια να αναμένεται κατακόρυφη άνοδος των δαπανών για τα συγκεκριμένα οπλικά συστήματα.

Όμως ακόμα και με τις προτεινόμενες δαπάνες, τα drones αντιπροσωπεύουν μόλις το 1% του συνολικού αμυντικού προϋπολογισμού, σε πείσμα του γεγονότος ότι ο στρατηγός Wesley Clark υπερτονίζει ότι το 90% των ρωσικών απωλειών στην Ουκρανία οφείλεται στα συγκεκριμένα οπλικά συστήματα.

Αν και πρόκειται να διατεθούν $30 δισεκατομμύρια για τις 1.000 μονάδες του μη επανδρωμένου Μαχητικού Συνεργαζόμενου Αεροσκάφους και οι δαπάνες στον συγκεκριμένο τομέα να αυξηθούν στο 5% του αμυντικού προϋπολογισμού, επιβάλλεται σε πρώτο στάδιο να φθάσουν στο 10%, από την στιγμή που καθίσταται σαφές πως αποτελεί τον πυρήνα του σύγχρονου πολέμου.

Οι κλασσικοί αμερικανικοί γίγαντες των αμυντικών εξοπλισμών δεν προετοιμάζονται για τις επερχόμενες ραγδαίες εξελίξεις, από την στιγμή που επιδεικνύουν χαρακτηριστική βραδύτητα, εγκλωβισμένοι σε μία παρωχημένη νοοτροπία και βυθισμένοι στην γραφειοκρατία. Όμως υπάρχει μία νέα κλάση ευέλικτων εταιρειών που εστιάζεται στα drones, αξιοποιώντας τις πολύτιμες εμπειρίες από τις συγκρούσεις στην Ουκρανία και στον Περσικό Κόλπο.

Κινούνται με ταχύτητα, εκμεταλλεύονται νέες καινοτομίες και επινοούν μηχανισμούς για την αντιμετώπιση των συστημάτων που αξιοποιούνται κατά των drones. Ουσιαστικά πρόκειται για την αρχική φάση ενός νέου τομέα που έχει να προσφέρει μεγάλες ευκαιρίες.

Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, όμως, δεν υπήρχε πλέον αντίπαλο οικονομικό και γεωπολιτικό σύστημα αντίστοιχου μεγέθους. Το πετρέλαιο και μεγάλο μέρος των πρώτων υλών τιμολογούνταν σε δολάρια. Οι κεντρικές τράπεζες διατηρούσαν μεγάλο μέρος των συναλλαγματικών τους αποθεμάτων σε δολάρια. Οι διεθνείς επιχειρήσεις χρησιμοποιούσαν δολάρια για συναλλαγές που πολλές φορές δεν είχαν καμία άμεση σχέση με τις ΗΠΑ.

Αυτό δημιουργούσε ένα τεράστιο πλεονέκτημα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούσαν να δανείζονται στο δικό τους νόμισμα, ενώ μεγάλο μέρος του υπόλοιπου κόσμου χρειαζόταν το αμερικανικό νόμισμα για να εμπορεύεται, να αποταμιεύει και να εξυπηρετεί χρέη. Με απλά λόγια: η Αμερική εξέδιδε ένα νόμισμα που χρειαζόταν ολόκληρος ο κόσμος.

Το δολάριο δεν είχε αντίπαλο

Το δεύτερο όπλο ήταν το αμερικανικό χρέος. Η κυριαρχία του δολαρίου δημιούργησε ένα ακόμη παράδοξο. Όσο περισσότερο αναπτυσσόταν η παγκόσμια οικονομία, τόσο περισσότερα ασφαλή περιουσιακά στοιχεία σε δολάρια χρειαζόταν. Και ένα από τα σημαντικότερα τέτοια περιουσιακά στοιχεία ήταν τα ομόλογα του αμερικανικού Δημοσίου. Έτσι, χώρες που συσσώρευαν τεράστια εμπορικά πλεονάσματα —χαρακτηριστικό παράδειγμα αργότερα η Κίνα— επένδυαν μεγάλο μέρος των αποθεμάτων τους σε αμερικανικούς τίτλους.

Δημιουργήθηκε επομένως ένας ιδιόμορφος κύκλος. Οι ΗΠΑ αγόραζαν προϊόντα από τον υπόλοιπο κόσμο. Τα δολάρια που έφευγαν από τις ΗΠΑ επέστρεφαν σε σημαντικό βαθμό στις αμερικανικές χρηματοπιστωτικές αγορές. Το εμπορικό έλλειμμα, που για μια συνηθισμένη χώρα θα μπορούσε να αποτελέσει σοβαρό περιορισμό, ήταν πολύ ευκολότερο να χρηματοδοτηθεί από τη χώρα που εξέδιδε το κυρίαρχο διεθνές νόμισμα.

Το τρίτο όπλο ήταν η Wall Street. Τη δεκαετία του 1990 απελευθερώθηκαν σε μεγάλο βαθμό οι διεθνείς κινήσεις κεφαλαίων. Τεράστια ποσά μπορούσαν πλέον να εισέρχονται και να εξέρχονται από χώρες με ταχύτητα αδιανόητη μερικές δεκαετίες νωρίτερα. Αυτό είχε πραγματικά οφέλη. Μια αναπτυσσόμενη οικονομία μπορούσε να προσελκύσει ξένα κεφάλαια, να χρηματοδοτήσει επιχειρήσεις και υποδομές και να αναπτυχθεί ταχύτερα.

Το ΔΝΤ και ο έλεγχος κυβερνήσεων

Όταν οι επενδυτές έχαναν την εμπιστοσύνη τους, τα ίδια κεφάλαια μπορούσαν να φύγουν απότομα. Η ασιατική χρηματοπιστωτική κρίση του 1997 έδειξε πόσο καταστροφικός μπορούσε να γίνει αυτός ο μηχανισμός. Νομίσματα κατέρρευσαν, επιχειρήσεις και τράπεζες βρέθηκαν σε κρίση και κυβερνήσεις χρειάστηκαν διεθνή χρηματοδοτική στήριξη.

Ξαφνικά γινόταν φανερό ότι η ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων δεν σήμαινε μόνο ελευθερία των κρατών να προσελκύουν χρήμα. Σήμαινε και ελευθερία του χρήματος να εγκαταλείπει τα κράτη. Και τότε εμφανιζόταν το ΔΝΤ. Όταν μια χώρα έχανε την πρόσβαση στις αγορές και δεν μπορούσε πλέον να χρηματοδοτήσει τις ανάγκες της, συχνά κατέφευγε στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Η χρηματοδότηση συνοδευόταν από όρους. Δημοσιονομική προσαρμογή, μεταρρυθμίσεις, ιδιωτικοποιήσεις, αλλαγές στο τραπεζικό σύστημα, απελευθέρωση αγορών.

Δεν χρειάζεται να θεωρήσει κανείς ότι όλες αυτές οι πολιτικές ήταν λανθασμένες για να αντιληφθεί την πολιτική σημασία του μηχανισμού. Μια κυβέρνηση μπορούσε να έχει εκλεγεί με ένα οικονομικό πρόγραμμα και να ανακαλύψει, όταν έμενε χωρίς χρηματοδότηση και ότι οι πραγματικές διαθέσιμες επιλογές της ήταν πολύ λιγότερες. Η οικονομική κυριαρχία ενός κράτους δεν καταργούνταν νομικά. Περιοριζόταν πρακτικά από την ανάγκη χρηματοδότησής του. Αυτό ήταν το μεγάλο μάθημα της εποχής.

Η περίπτωση της ΕΣΣΔ

Ίσως πουθενά η νέα αντίληψη δεν εμφανίστηκε τόσο καθαρά όσο στη μετασοβιετική Ρωσία. Μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, η χώρα πέρασε με εξαιρετικά μεγάλη ταχύτητα από τη σχεδιασμένη οικονομία, στην αγορά. Απελευθέρωση τιμών, ιδιωτικοποιήσεις και μεταφορά κρατικής περιουσίας στον ιδιωτικό τομέα άλλαξαν μέσα σε λίγα χρόνια ολόκληρη την οικονομική δομή της χώρας.

Το αποτέλεσμα δεν ήταν απλώς η “δημιουργία καπιταλισμού”. Ήταν η εμφάνιση των ολιγαρχών, η τεράστια συγκέντρωση πλούτου, η κοινωνική αναστάτωση και τελικά η ρωσική χρηματοπιστωτική κρίση του 1998. Για ένα μεγάλο μέρος της ρωσικής κοινωνίας, η δεκαετία του 1990 ταυτίστηκε έτσι, όχι με την υπόσχεση της φιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης αλλά με την απώλεια κρατικής ισχύος και κοινωνικής ασφάλειας. Η εμπειρία αυτή έχει σημασία ακόμη και για να κατανοήσουμε τη μεταγενέστερη άνοδο του Πούτιν.

Η διαφορετική Κίνα

Η Κίνα αποτελεί ίσως το πιο ενδιαφέρον παράδειγμα, επειδή δεν ακολούθησε πλήρως τη συνταγή. Άνοιξε την οικονομία της στο διεθνές εμπόριο και στις ξένες επενδύσεις, αλλά δεν παρέδωσε με τον ίδιο τρόπο τον έλεγχο του χρηματοπιστωτικού της συστήματος. Διατήρησε ισχυρό κρατικό έλεγχο στις τράπεζες, στο νόμισμα και στις κινήσεις κεφαλαίων. Προσέλκυσε δυτικές επιχειρήσεις, τεχνολογία και επενδύσεις, αλλά δεν εγκατέλειψε τον πολιτικό έλεγχο της οικονομίας.

Και εδώ βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες ιστορικές ειρωνείες της παγκοσμιοποίησης. Η Δύση πίστεψε ότι η ενσωμάτωση της Κίνας στην παγκόσμια αγορά θα έκανε σταδιακά την Κίνα περισσότερο όμοια με τη Δύση. Συνέβη και το αντίστροφο. Η Κίνα χρησιμοποίησε το δυτικό παγκόσμιο οικονομικό σύστημα για να οικοδομήσει τη δική της βιομηχανική ισχύ.

Η γεωπολιτική σημασία

Η πραγματική γεωπολιτική σημασία αυτού του συστήματος έγινε ακόμη καθαρότερη αργότερα. Όσο περισσότερες διεθνείς συναλλαγές πραγματοποιούνταν σε δολάρια και περνούσαν από τράπεζες συνδεδεμένες με το αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα, τόσο μεγαλύτερη δυνατότητα αποκτούσαν οι ΗΠΑ να χρησιμοποιούν οικονομικές κυρώσεις. Τράπεζες, επιχειρήσεις και ολόκληρα κράτη μπορούσαν να αντιμετωπίσουν περιορισμούς στην πρόσβασή τους στο διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Το Ιράν αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της ισχύος των χρηματοπιστωτικών κυρώσεων. Μετά το 2022, όμως, η υπόθεση της Ρωσίας έδειξε το εύρος που μπορούσε να αποκτήσει το εργαλείο: κυρώσεις σε τράπεζες, περιορισμοί συναλλαγών και πάγωμα μεγάλου μέρους των συναλλαγματικών αποθεμάτων της ρωσικής κεντρικής τράπεζας που βρίσκονταν σε δικαιοδοσίες των χωρών που επέβαλαν τις κυρώσεις.

Εκεί έγινε απολύτως σαφές κάτι που το 1991 δεν ήταν ακόμη ορατό: το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα δεν ήταν μόνο “αγορά”. Ήταν και υποδομή γεωπολιτικής ισχύος. Το σύστημα, εντούτοις, είχε ένα θεμελιώδες πρόβλημα. Η τεράστια ανάπτυξη του χρηματοπιστωτικού τομέα δημιούργησε μόχλευση, σύνθετα χρηματοοικονομικά προϊόντα και επίπεδα αλληλεξάρτησης που μπορούσαν να μεταφέρουν μια κρίση από μια αγορά σε ολόκληρο τον κόσμο. Το 2008 η κατάρρευση της Lehman Brothers αποκάλυψε αυτή την αδυναμία.

Κράτη, αγορές και παγκοσμιοποίηση

Επί χρόνια είχε υποστηριχθεί ότι οι αγορές έπρεπε να απελευθερωθούν από το κράτος. Όταν όμως το χρηματοπιστωτικό σύστημα έφτασε στα πρόθυρα της κατάρρευσης, ήταν οι κυβερνήσεις και οι κεντρικές τράπεζες που χρειάστηκε να το διασώσουν. Η αγορά δεν έσωσε το κράτος. Το κράτος έσωσε την αγορά. Η αυτοκρατορία άρχισε να δημιουργεί τους αντιπάλους της. Από εκεί και πέρα αρχίζει η σημερινή ιστορία.

Η Κίνα επιδιώκει να περιορίσει την εξάρτησή της από το δολάριο. Η Ρωσία, ιδιαίτερα μετά τις κυρώσεις, επιτάχυνε τη μετατόπιση μέρους των συναλλαγών της προς άλλα νομίσματα. Οι BRICS συζητούν τρόπους μεγαλύτερης χρήσης εθνικών νομισμάτων. Κεντρικές τράπεζες αυξάνουν τα αποθέματά τους σε χρυσό.

Τίποτε από αυτά δεν σημαίνει ότι το δολάριο πρόκειται αύριο να χάσει την πρωτοκαθεδρία του. Σημαίνει όμως κάτι πολιτικά σημαντικότερο. Για πρώτη φορά μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, σημαντικές δυνάμεις θεωρούν στρατηγικό στόχο να μειώσουν την εξάρτησή τους από το χρηματοπιστωτικό σύστημα που οικοδομήθηκε υπό αμερικανική ηγεσία.

Η μεγάλη ειρωνεία με το δολάριο

Όσο περισσότερο οι ΗΠΑ ανακάλυπταν ότι η θέση του δολαρίου μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης, τόσο περισσότερο έδιναν στους αντιπάλους τους κίνητρο να αναζητήσουν εναλλακτικές. Η χρηματοπιστωτική ισχύς είναι αποτελεσματική ακριβώς επειδή όλοι συμμετέχουν στο ίδιο σύστημα.

Αν όμως η χρήση της ως όπλου οδηγήσει αρκετούς παίκτες στην προσπάθεια δημιουργίας παράλληλων συστημάτων, τότε η ίδια η άσκηση της ισχύος μπορεί μακροπρόθεσμα να περιορίσει την πηγή της. Αυτό είναι το πραγματικό ερώτημα της εποχής μας: Αν το σύστημα που δημιουργήθηκε μετά το 1991 μπορεί να παραμείνει αμερικανοκεντρικό σε έναν κόσμο που δεν είναι πλέον μονοπολικός.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες βρέθηκαν μετά τον Ψυχρό Πόλεμο στο κέντρο του συστήματος μέσα στο οποίο ο υπόλοιπος κόσμος αγόραζε, πουλούσε, δανειζόταν και πλήρωνε. Αυτό υπήρξε αποτέλεσμα της αμερικανικής μονοκρατορίας, όχι η αιτία της. Και καθώς η μονοκρατορία υποχωρεί και ο κόσμος γίνεται ξανά πολυπολικός, είναι η νέα κατανομή της παγκόσμιας ισχύος που θα καθορίσει τελικά αν το χρηματοπιστωτικό σύστημα του 21ου αιώνα θα εξακολουθήσει να έχει ως κέντρο την Αμερική ή αν θα γίνει και αυτό πολυπολικό.

Ωστόσο, τα ισραηλινά αεροσκάφη δεν έπληξαν τα συριακά αεροσκάφη. Στόχευσαν απευθείας τα κτίρια, τις αποθήκες των εργοταξίων και τον διάδρομο προσγείωσης. Το στρατιωτικό αεροδρόμιο Αμπού Ζουχούρ είχε καταστραφεί κατά τον εμφύλιο πόλεμο και παρέμενε επί χρόνια εκτός λειτουργίας. Την επισκευή του είχε αναλάβει η Τουρκία.

Μία ημέρα πριν από την επίθεση, τουρκική στρατιωτική αντιπροσωπεία είχε μεταβεί στο Αμπού Ζουχούρ για επιτόπιες επιθεωρήσεις για την αποκατάσταση και την επαναλειτουργία του. Η τουρκική στρατιωτική αντιπροσωπεία επιθεώρησε τις εργασίες επισκευής του αεροδρομίου και αποχώρησε. Λίγες ώρες αργότερα, τις πρώτες πρωινές ώρες της 18ης Αυγούστου, ισραηλινά αεροσκάφη βομβάρδισαν εκ νέου τον διάδρομο και κατέστρεψαν για άλλη μία φορά τις εργασίες αποκατάστασης.

Ο Νετανιάχου δήλωσε ότι το Ισραήλ είχε εντοπίσει ενδείξεις πως η Άγκυρα σκόπευε να εγκαταστήσει στρατιωτική παρουσία νοτιότερα, κοντά στο Χαλέπι, και κατέστησε σαφές ότι δεν θα ανεχόταν την ανάπτυξη τουρκικών δυνάμεων σε σημείο που το Ισραήλ θεωρεί απειλητικό. Όπως είπε, η προειδοποίηση μεταφέρθηκε στην τουρκική πλευρά, αλλά προφανώς δεν ελήφθη αρκετά σοβαρά: «Έτσι, φροντίσαμε να το καταλάβουν καλύτερα».

Ο Μπάρακ διαψεύδει το Ισραήλ

Το αεροδρόμιο Αμπού Ζουχούρ βρισκόταν μεταξύ του Ιντλίμπ και του Χαλεπίου, κοντά στα τουρκικά σύνορα. Δεν βρισκόταν κοντά στα ισραηλινά σύνορα και, ακόμη και αν ολοκληρωνόταν η αποκατάστασή του, δεν βρισκόταν σε θέση από την οποία θα μπορούσε να αποτελέσει άμεση απειλή για το Ισραήλ. Η ισραηλινή κυβέρνηση έσπευσε να υποστηρίξει ότι η Συρία είχε αναπτύξει εκεί «δυνάμεις πληρεξουσίων» και ότι γι’ αυτό το χτύπησε. Με τον όρο «δυνάμεις πληρεξουσίων» εννοούσε τις φιλοϊρανικές δυνάμεις.

Ωστόσο, η κυβέρνηση της Δαμασκού είναι πλέον ο Άχμεντ αλ-Σάρα, πρώην ηγέτης της HTS, ο οποίος είχε πολεμήσει επί χρόνια το καθεστώς Άσαντ και τις φιλοϊρανικές δυνάμεις, με κυριότερη τη Χεζμπολάχ. Ούτε ο ίδιος ούτε η νέα συριακή κυβέρνηση είχαν σχέσεις με το Ιράν ή τη Χεζμπολάχ.

Πράγματι, η πρώτη αντίδραση ήρθε από τον πρεσβευτή των ΗΠΑ στην Άγκυρα, Τομ Μπάρακ. Ο Μπάρακ, μέσω του επίσημου λογαριασμού της αμερικανικής πρεσβείας στην Άγκυρα στο X, δήλωσε ότι η κυβέρνηση Σάραα ούτε επιτρέπει την παρουσία δυνάμεων πληρεξουσίων ούτε ακολουθεί επιθετική στάση. Αντίθετα, επέλεγε τη «μείωση της έντασης» με το Ισραήλ. Ο Αμερικανός πρέσβης, ο οποίος ουσιαστικά διέψευδε ευθέως τον ισραηλινό ισχυρισμό, υπογράμμισε ότι οι ΗΠΑ ανησυχούν για αυτή την «περιττή κλιμάκωση».

Ο Σύρος υπουργός βρισκόταν στην Τουρκία

Στην Άγκυρα, τα ραντάρ αεράμυνας του τουρκικού υπουργείου Εθνικής Άμυνας είχαν αρχίσει να παρακολουθούν τα ισραηλινά αεροσκάφη από τη στιγμή που απογειώθηκαν και κατευθύνθηκαν προς τα βόρεια, προς τα τουρκικά σύνορα. Ωστόσο, το Ισραήλ δεν είχε ενημερώσει την Τουρκία για την επίθεση μέσω των ΗΠΑ. Κι αυτό, παρότι το 2025, με τη μεσολάβηση του Αζερμπαϊτζάν, είχε καθοριστεί μια γραμμή αποτροπής συγκρούσεων μεταξύ ισραηλινών και τουρκικών πολεμικών αεροσκαφών. Τα ισραηλινά πολεμικά αεροσκάφη, όμως, είχαν φτάσει χωρίς προειδοποίηση μέχρι κυριολεκτικά δίπλα στην Τουρκία.

Σε μεταγενέστερη δήλωσή του στο Reuters, ο Μπάρακ ανέφερε ότι: η Τουρκία δεν είχε προειδοποιηθεί για τις ισραηλινές επιθέσεις, είχε παρακολουθήσει τα αεροσκάφη να κατευθύνονται προς την τουρκική επικράτεια, και, ως εκ τούτου, είχε λόγο να προετοιμάσει τη δική της απάντηση.

Η δήλωση αυτή δεν ήταν απλώς προσπάθεια να κατευνάσει την αντίδραση της Άγκυρας. Ήταν επίσης ένα μήνυμα προς το Ισραήλ ότι είχε ξεπεράσει τα όρια. Λίγες ώρες πριν από την επίθεση, αργά στις 17 Αυγούστου, ο πρόεδρος Ερντογάν είχε συνομιλήσει τηλεφωνικά με τον Τραμπ και του είχε ζητήσει να σταματήσει το Ισραήλ.

Μία ημέρα νωρίτερα, σε συνέντευξή του στο Al Jazeera, ο Ερντογάν είχε δηλώσει ότι η Τουρκία δεν θα παρασυρθεί από τις προκλήσεις του Ισραήλ, ότι δεν επιθυμεί πόλεμο, αλλά ούτε και φοβάται τον πόλεμο. Την ώρα που σημειωνόταν η επίθεση, ο υπουργός Εξωτερικών της Συρίας, Άσαντ Χασάν αλ-Σιμπάνι, βρισκόταν στην Τουρκία. Συναντήθηκε στην Κωνσταντινούπολη με τον Μπάρακ και συζήτησαν την ανοικοδόμηση της Συρίας, την ανάπτυξή της και την ενσωμάτωσή της στη διεθνή κοινότητα.

Συριακές πηγές επιβεβαίωσαν στο Bloomberg προηγούμενο δημοσίευμα του Reuters, σύμφωνα με το οποίο ο αρχηγός της Μοσάντ, Ρόμαν Γκόφμαν, επικοινώνησε την περασμένη εβδομάδα με τον Σύρο υπουργό Εξωτερικών αλ-Σιμπάνι. Οι ίδιες πηγές περιέγραψαν την επικοινωνία ως «κλήση προειδοποίησης», κατά την οποία το Ισραήλ «επαναδιατύπωσε τις κόκκινες γραμμές του». Αξιωματούχος ασφαλείας δήλωσε στο Kan News ότι το Ισραήλ είχε προσπαθήσει, μέσω έμμεσου διαλόγου, να καταλήξει σε συνεννόηση με τον Σύρο πρόεδρο αλ-Σαράα.

Όταν οι συνομιλίες απέτυχαν, το Ισραήλ ενημέρωσε τις ΗΠΑ, παρέχοντας ευαίσθητες πληροφορίες σχετικά με προσπάθειες της Τουρκίας να εγκατασταθεί σε συριακή στρατιωτική βάση περίπου 70 χιλιόμετρα από τα τουρκικά σύνορα. Το Ισραήλ χαρακτήρισε την κίνηση παραβίαση του υφιστάμενου status quo και έπληξε τη βάση προτού προλάβουν να φτάσουν εκεί τουρκικές δυνάμεις.

“Συγκρατημένη” οργή στην Άγκυρα

Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών καταδίκασε την ισραηλινή επίθεση, η οποία, όπως ανέφερε, στόχευε «την εδαφική ακεραιότητα και την ενότητα της Συρίας», και κάλεσε τη διεθνή κοινότητα να υιοθετήσει πιο αποφασιστική στάση απέναντι στην ισραηλινή επιθετικότητα.

Η δεύτερη δήλωση του Μπάρακ έμοιαζε να αποτελεί απάντηση σε αυτή την ανακοίνωση. Το υπουργείο Εξωτερικών φαίνεται πως κατάφερε προς το παρόν να εξισορροπήσει τις πιο σκληρές αντιδράσεις που εκφράστηκαν τόσο από το εσωτερικό του AKP όσο και από την αντιπολίτευση.

Δύο βασικές τουρκικές εκτιμήσεις

Ο Μπενιαμίν Νετανιάχου και οι κυβερνητικοί εταίροι του είναι διατεθειμένοι να κάνουν κάθε είδους απερισκεψία προκειμένου να κερδίσουν τις ισραηλινές εκλογές στις 27 Οκτωβρίου, δηλαδή μία εβδομάδα πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου, οι οποίες είναι ζωτικής σημασίας για το πολιτικό μέλλον του Τραμπ. Ο Ερντογάν είχε μεταφέρει αυτή την εκτίμηση στον Τραμπ.

Η Άγκυρα είναι αποφασισμένη να μην απαντήσει στις προκλήσεις του Νετανιάχου, αλλά υπάρχουν και όρια. Εάν η υπόθεση φτάσει στο σημείο να σαμποτάρει τη διαδικασία «Τουρκία χωρίς τρομοκρατία», δηλαδή τη διαδικασία αφοπλισμού του PKK, ή εάν αγγίξει άμεσα τα συμφέροντα της Τουρκίας, η Άγκυρα δεν θα μείνει χωρίς απάντηση.

Η κυβέρνηση Τραμπ θα πρέπει να αξιοποιήσει την επιρροή της για να συγκρατήσει την κυβέρνηση Νετανιάχου, για να αποκατασταθούν η σταθερότητα και η ασφάλεια στη Μέση Ανατολή. Ένα βάρος που, από μόνος του, ο Μπάρακ δύσκολα μπορεί να σηκώσει.