Η αυτόματη Λύση του Γεωδυναμικού Ινστιτούτου υπολογίζει το εστιακό βάθος στα 15,3 χιλιόμετρα. Στις 13:30 σημειωθηκε νέα δόνηση μεγέθους 3,3 Ρίχτερ και στις 14:00 δόνηση της τάξης των 3,7 βαθμών στο ίδιο σημείο.

«Η απουσία τους είναι απόδειξη ότι το νομοσχέδιο ουσιαστικά στέλνει μήνυμα για τις πρακτικές των funds. Δεν ήρθαν για διάλογο και το καταδικάζουμε. Είναι λάθος. Είναι σαφές το μήνυμά μας. Κανείς δεν είναι ανεξέλεγκτος σε αυτή την χώρα. Δεν θα περάσει καμία μορφή ασυδοσίας. Φαίνεται ότι το νομοσχέδιο τους έφερε σε δύσκολη θέση», είπε χαρακτηριστικά.

Η εισηγήτρια του ΠΑΣΟΚ, Μιλένα Αποστολάκη, χαρακτήρισε αδιανόητη, αντιθεσμική και προσβλητική τη συμπεριφορά των servisers, οι οποίοι δεν παρέστησαν στην επιτροπή οικονομικών υποθέσεων, παρότι είχαν ειδοποιηθεί.

«Πρόκειται για μια αδιανόητη συμπεριφορά – και τα δυο γεγονότα, τόσο η μη κλήτευση των Δικηγορικών Συλλόγων της χώρας όσο και αυτή η αντιθεσμική και προσβλητική συμπεριφορά, είναι αδιανόητα», είπε χαρακτηριστικά η ίδια.

Ο εισηγητής του ΣΥΡΙΖΑ, Νίκος Παππάς, επανέλαβε την πρόταση του κόμματος του για τη σύσταση εξεταστικής επιτροπής που θα μελετήσει τις πρακτικές των διαχειριστών των κόκκινων δανείων απέναντι στους δανειολήπτες -πρόταση που θα συζητηθεί στην Ολομέλεια μέσα στον Νοέμβρη.

Γιατί κλήθηκαν – Τι υποστήριξαν

Οι εκπρόσωποι των εταιρειών διαχείρισης απαιτήσεων (servicers) και των funds είχαν κληθεί στην Επιτροπή Οικονομικών Υποθέσεων της Βουλής στις 30 Οκτωβρίου 2026, στο πλαίσιο της επεξεργασίας του νέου νομοσχεδίου του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών. Το νομοσχέδιο αυτό εισάγει αυστηρότερο πλαίσιο λειτουργίας, ελέγχων και υποχρεώσεων διαφάνειας για τις εταιρείες αυτές, καθώς και νέες ρυθμίσεις για την προστασία των δανειοληπτών.

Οι εκπρόσωποι των servicers επέλεξαν να μην εμφανιστούν αυτοπροσώπως στη συνεδρίαση της Επιτροπής. Αντ’ αυτού, επικαλέστηκαν ως δικαιολογία ότι προτιμούν να καταθέσουν τις θέσεις και τις παρατηρήσεις τους επί του νομοσχεδίου αποκλειστικά γραπτώς.

Αν και τύποις είχαν το δικαίωμα να καταθέσουν γραπτό υπόμνημα, η άρνησή τους να εμφανιστούν θεωρείται βαρύτατο θεσμικό ατόπημα και πρόκληση προς το Κοινοβούλιο. Στην πολιτική πρακτική, η φυσική παρουσία των φορέων είναι καθιερωμένη. Η επιλογή των servicers να «οχυρωθούν» πίσω από ένα χαρτί αποδίδεται στην προσπάθειά τους να αποφύγουν τις πιεστικές ερωτήσεις των βουλευτών, γεγονός που οδήγησε τα κόμματα της αντιπολίτευσης να ζητούν πλέον τη σύσταση Εξεταστικής Επιτροπής (όπου η παρουσία servicers και funds θα είναι πλέον υποχρεωτική).

Τα data center μπορούν να ενισχύσουν την έρευνα, την καινοτομία και την τεχνολογική θέση της Ελλάδας, να προσελκύσουν κεφάλαια και να δημιουργήσουν επαγγελματικές ευκαιρίες. Η αναπτυξιακή συμβολή τους, όμως, εξαρτάται από τους όρους εγκατάστασης και λειτουργίας τους. Χωρίς σαφείς κανόνες, υπάρχει κίνδυνος τα οικονομικά οφέλη να ιδιωτικοποιούνται, ενώ το κόστος ενίσχυσης των υποδομών και οι πιέσεις στο νερό, στη γη και στο περιβάλλον να μεταφέρονται στους καταναλωτές και στις τοπικές κοινωνίες.

Στις 10 Οκτωβρίου 2026, το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας έθεσε σε δημόσια διαβούλευση νομοσχέδιο για την αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, τη χωροταξία και το περιβάλλον, το οποίο περιλαμβάνει νέο πλαίσιο για τα κέντρα δεδομένων. Πρόκειται για αναγκαίο πρώτο βήμα, όχι όμως ακόμη για ολοκληρωμένη πολιτική.

Τι προβλέπει το νομοσχέδιο για τα κέντρα δεδομένων

Σύμφωνα με όσα έχουν δημοσιοποιηθεί, οι επενδυτές θα αναλαμβάνουν το κόστος σύνδεσης με το ηλεκτρικό σύστημα και των έργων που απαιτούνται αποκλειστικά για την εξυπηρέτηση κάθε κέντρου δεδομένων. Για κάθε μεγαβάτ αιτούμενης ισχύος προβλέπεται εγγυητική επιστολή 200.000 ευρώ, ώστε να αποθαρρύνονται αιτήσεις χωρίς ώριμο επενδυτικό σχέδιο που δεσμεύουν πολύτιμο ηλεκτρικό χώρο.

Προβλέπονται επίσης έλεγχοι της οικονομικής επιφάνειας των επενδυτών και της επενδυτικής και περιβαλλοντικής ετοιμότητας των έργων, καθώς και Μητρώο Κέντρων Δεδομένων. Τέλος, τα νέα κέντρα θα πρέπει να καλύπτουν από ανανεώσιμες πηγές τουλάχιστον το 60% της ηλεκτρικής ενέργειας που καταναλώνουν σε ετήσια βάση.

Οι ρυθμίσεις αυτές αντιμετωπίζουν υπαρκτά προβλήματα. Εστιάζουν, όμως, κυρίως στην πρόσβαση στο ηλεκτρικό δίκτυο. Δεν καθορίζουν με αντίστοιχη σαφήνεια πόσο νερό και ηλεκτρική ενέργεια θα επιτρέπεται να καταναλώνει μια εγκατάσταση, πού θα μπορεί να χωροθετείται, πώς θα αξιολογείται η συνολική επιβάρυνση πολλών έργων στην ίδια περιοχή και πώς θα προστατεύονται οι υφιστάμενες παραγωγικές δραστηριότητες.

Το 60% από ΑΠΕ δεν αρκεί από μόνο του

Η υποχρέωση κάλυψης του 60% της ετήσιας κατανάλωσης από ανανεώσιμες πηγές κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση. Ο ετήσιος υπολογισμός, όμως, δεν αποδεικνύει ότι μια εγκατάσταση λειτουργεί συνεχώς με καθαρή ενέργεια. Τα date center χρειάζονται σταθερή ηλεκτροδότηση όλο το εικοσιτετράωρο, ενώ η παραγωγή των φωτοβολταϊκών και των αιολικών μεταβάλλεται ανάλογα με την ώρα και τις καιρικές συνθήκες.

Μια εγκατάσταση μπορεί, επομένως, να εμφανίζει στο τέλος του έτους κάλυψη 60% από ΑΠΕ, αλλά για μεγάλα χρονικά διαστήματα να τροφοδοτείται από φυσικό αέριο ή από ένα ήδη επιβαρυμένο δίκτυο. Χρειάζεται να διευκρινιστεί εάν η ενέργεια θα προέρχεται από νέες μονάδες ΑΠΕ που προσθέτουν καθαρή παραγωγή στο σύστημα ή εάν θα αρκούν συμβάσεις με υφιστάμενους παραγωγούς. Πρέπει επίσης να εξεταστούν η ωριαία αντιστοίχιση παραγωγής και κατανάλωσης, η αποθήκευση και η προέλευση του υπόλοιπου 40%.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο πόση πράσινη ενέργεια παράγει συνολικά η χώρα, αλλά αν αυτή είναι διαθέσιμη στον τόπο και στον χρόνο όπου τη χρειάζονται τα κέντρα δεδομένων. Πρέπει ακόμη να αξιολογείται εάν η δέσμευση μεγάλων ποσοτήτων ηλεκτρικής ισχύος περιορίζει τη σύνδεση της βιομηχανίας, της γεωργίας, της ηλεκτροκίνησης ή νέων οικιστικών αναγκών.

Αντίστοιχα, η πρόβλεψη ότι οι επενδυτές πληρώνουν τα έργα που προκαλούνται “αποκλειστικά” από τη σύνδεσή τους αφήνει ανοιχτό το ζήτημα των ευρύτερων αναβαθμίσεων του συστήματος. Ένα μεγάλο, σταθερό φορτίο μπορεί να απαιτήσει ενίσχυση δικτύων, νέες υποδομές και πρόσθετες υπηρεσίες εξισορρόπησης. Το πλαίσιο πρέπει να εξασφαλίζει ότι το σχετικό κόστος δεν θα μετακυλίεται αδιαφανώς στους υπόλοιπους καταναλωτές.

Το σοβαρό κενό του νερού

Ακόμη μεγαλύτερη είναι η ασάφεια ως προς τους απαιτούμενους υδατικούς πόρους. Από τα δημοσιοποιημένα στοιχεία δεν προκύπτουν δεσμευτικά όρια κατανάλωσης νερού, συγκεκριμένες προδιαγραφές για τα συστήματα ψύξης ή υποχρεωτική αξιολόγηση της συνολικής ζήτησης όλων των κέντρων δεδομένων που ενδέχεται να συγκεντρωθούν στην ίδια λεκάνη απορροής.

Η παράλειψη είναι ιδιαίτερα σημαντική για μια χώρα με περιορισμένα υδατικά αποθέματα, συχνότερες ξηρασίες και αυξημένη θερινή ζήτηση. Περίπου το 74% του νερού που χρησιμοποιείται στην Ελλάδα κατευθύνεται στη γεωργία, μεγάλο μέρος της οποίας στηρίζεται σε μικρές οικογενειακές εκμεταλλεύσεις με περιορισμένη οικονομική αντοχή.

Το ζήτημα εξετάστηκε στην έκθεση The Resource Nexus in the Age of AI: Socioeconomic and Environmental Trade-Offs of Data Center Development, η οποία εκπονήθηκε από διεπιστημονική ομάδα του Texas A&M University, στο πλαίσιο συνεργασίας του Texas A&M Energy Institute με το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Πρόκειται για περιφερειακή μελέτη περίπτωσης -όχι για αποτύπωση ολόκληρης της χώρας- με επιτόπια έρευνα στην Αθήνα, στους Δελφούς και στην Αλίαρτο, συζητήσεις με αυτοδιοικητικούς και περιφερειακούς αξιωματούχους, αγρότες και εκπροσώπους αγροτικών φορέων, καθώς και επίσκεψη σε κέντρο δεδομένων.

Το υλικό αναλύθηκε με ειδικό πρόγραμμα επεξεργασίας κειμένου, το οποίο εντόπισε τις αναφορές στο νερό στην ενέργεια, στη γεωργία και στα data center και κατέγραψε πόσο συχνά δύο από αυτά τα θέματα εμφανίζονταν κοντά μεταξύ τους. Εξέτασε επίσης εάν οι σχετικές αναφορές συνδέονταν κυρίως με προσδοκίες οφέλους ή με ανησυχίες για πιθανές συνέπειες. 

Τα αποτελέσματα ήταν ενδεικτικά της έντασης του προβληματισμού. Το νερό και τα κέντρα δεδομένων αναφέρθηκαν μαζί 64 φορές, συχνότερα από οποιοδήποτε άλλο ζεύγος θεμάτων. Από τις έξι επιμέρους σχέσεις που εξετάστηκαν μεταξύ νερού, ενέργειας, γεωργίας και κέντρων δεδομένων, οι πέντε συζητήθηκαν κυρίως με όρους ανησυχίας. Ειδικότερα, στις αναφορές που συνέδεαν το νερό με τα data center καταγράφηκαν 38 εκφράσεις ανησυχίας, έναντι 17 αναφορών σε πιθανά οφέλη.

Οι αριθμοί αυτοί δεν αποτελούν μετρήσεις της κατανάλωσης νερού ούτε μπορούν να γενικευθούν στο σύνολο της χώρας. Αποτυπώνουν, όμως, με συστηματικό τρόπο τις αντιλήψεις των συμμετεχόντων: σε περιοχές όπου η λειψυδρία επηρεάζει ήδη την παραγωγή, το νερό αναδεικνύεται ως η σημαντικότερη πηγή ανησυχίας σχετικά με την επέκταση των κέντρων δεδομένων. Το εύρημα ενισχύεται από τις καταθέσεις των αγροτών ότι το 2023 και το 2024 το διαθέσιμο νερό δεν επαρκούσε για τις γεωργικές ανάγκες της Αλιάρτου.

 Παράλληλα, η αυξανόμενη ζήτηση ύδρευσης της Αθήνας εντείνει την πίεση στην Υλίκη, από την οποία εξαρτάται και η γεωργία της Κεντρικής Ελλάδας. Τα ευρήματα δεν επιτρέπουν γενικεύσεις για όλη την Ελλάδα, αναδεικνύουν όμως τον κίνδυνο νέες υδροβόρες εγκαταστάσεις να προστεθούν σε περιοχές όπου οι υφιστάμενες χρήσεις βρίσκονται ήδη υπό πίεση.

Η σημασία της τεχνολογίας της ψύξης 

Δεν καταναλώνουν όλα τα κέντρα δεδομένων τις ίδιες ποσότητες νερού. Η κατανάλωση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την τεχνολογία ψύξης. Το κέντρο που επισκέφθηκε η ερευνητική ομάδα στην Αθήνα χρησιμοποιεί, σύμφωνα με την εταιρεία, σύστημα αερόψυξης κλειστού κυκλώματος. Το νερό ανακυκλοφορεί και δεν χάνεται μέσω εξάτμισης, όπως στα εξατμιστικά συστήματα. Περιορίζεται έτσι η κατανάλωση νερού, αλλά αυξάνεται η απαιτούμενη ηλεκτρική ενέργεια.

Το παράδειγμα δείχνει γιατί η αξιολόγηση δεν μπορεί να βασίζεται σε έναν μόνο δείκτη. Η εξοικονόμηση νερού μπορεί να αυξάνει την κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας και αντιστρόφως. Χρειάζονται, συνεπώς, ενιαίες μετρήσεις ενεργειακής και υδατικής αποδοτικότητας, εφαρμογή των βέλτιστων διαθέσιμων τεχνολογιών και αυστηρότερα όρια σε υδατικά ελλειμματικές περιοχές. Τα όρια πρέπει να προσαρμόζονται όχι μόνο στην αποδοτικότητα της εγκατάστασης, αλλά και στην πραγματική φέρουσα ικανότητα του τόπου.

Προστασία της παραγωγικής γης και των τοπικών κοινωνιών

Καθώς τα περιθώρια νέων μεγάλων συνδέσεων στην Αττική περιορίζονται, το επενδυτικό ενδιαφέρον ενδέχεται να στραφεί σε γειτονικές περιοχές, όπως η Στερεά Ελλάδα. Εκεί υπάρχουν δυνατότητες σύνδεσης και διαθέσιμες εκτάσεις, αλλά και εύφορη καλλιεργήσιμη γη, αγροτικές δραστηριότητες και υδατικά αποθέματα υπό πίεση.

Το πλαίσιο πρέπει να προστατεύει ρητά τη γεωργική γη υψηλής παραγωγικότητας, να απαιτεί εξέταση εναλλακτικών τοποθεσιών και να αξιολογεί σωρευτικά όλα τα υφιστάμενα και σχεδιαζόμενα έργα. Η αδειοδότηση δεν μπορεί να εξαρτάται μόνο από το αν υπάρχει διαθέσιμη ηλεκτρική ισχύς. Πρέπει να συνεκτιμά τα υδατικά αποθέματα, τις χρήσεις γης, τις τοπικές υποδομές και τις ανάγκες των δραστηριοτήτων που ήδη στηρίζουν την περιφερειακή οικονομία.

Το Μητρώο Κέντρων Δεδομένων πρέπει επίσης να είναι δημόσιο και ουσιαστικό. Για κάθε εγκατάσταση πρέπει να γνωστοποιούνται η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας και νερού, οι πηγές προμήθειας, η τεχνολογία ψύξης, τα απαιτούμενα έργα υποδομής και η κατανομή του κόστους. Παράλληλα, η συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών πρέπει να προηγείται της οριστικής επιλογής τοποθεσίας και της δέσμευσης των διαθέσιμων πόρων.

Πριν ολοκληρωθεί το νέο πλαίσιο, απαιτούνται έξι συγκεκριμένες νομοθετικές αλλαγές: δεσμευτικά όρια ενεργειακής και υδατικής κατανάλωσης, με αυστηρότερους όρους σε περιόδους ξηρασίας· ουσιαστική και όχι μόνο ετήσια αντιστοίχιση της κατανάλωσης με πρόσθετη παραγωγή από ΑΠΕ· υποχρεωτική σωρευτική αξιολόγηση όλων των έργων ανά περιοχή και λεκάνη απορροής· ρητή προστασία της γεωργικής γης υψηλής παραγωγικότητας και εξέταση εναλλακτικών τοποθεσιών· πλήρης ανάληψη από τους επενδυτές του άμεσου και ευρύτερου κόστους που προκαλούν στο ηλεκτρικό και υδατικό σύστημα· και δημόσιο Μητρώο με ελεγμένα στοιχεία κατανάλωσης, αποδοτικότητας, παραβάσεων και κυρώσεων. Η αδειοδότηση πρέπει, τέλος, να προϋποθέτει έγκαιρη και τεκμηριωμένη συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών.

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να επιλέξει ανάμεσα στην ψηφιακή πρόοδο και στην προστασία των φυσικών της πόρων. Χρειάζεται κανόνες ώστε η πρώτη να μην επιτευχθεί εις βάρος της δεύτερης. Αν το νέο πλαίσιο περιοριστεί στη σύνδεση των data center με το ηλεκτρικό δίκτυο, θα έχει επιλύσει κυρίως το πρόβλημα των επενδυτών. Η πραγματική δοκιμασία είναι αν θα προστατεύσει συγχρόνως το νερό, την παραγωγική γη, τους καταναλωτές και τις κοινωνίες που καλούνται να φιλοξενήσουν αυτές τις επενδύσεις.

Ο Δρ. Κωνσταντίνος Παππάς είναι Αναπληρωτής Διευθυντής του Ινστιτούτου Ενέργειας του Πανεπιστημίου Texas A&M.

Το κείμενο συμπεριλαμβάνει κεντρικά συμπεράσματα πρωτογενούς  ερευνητικής εργασίας.

Στη Γαλλία, οι διεκδικήσεις για το κόστος ζωής, τους μισθούς και τις δημόσιες υπηρεσίες ξεκίνησαν από τους μαθητές και εντάσσονται σε μια μακρά παράδοση κοινωνικών συγκρούσεων. Οι δύο περιπτώσεις δεν είναι ίδιες. Αναδεικνύουν, όμως, ένα κοινό ερώτημα: τι συμβαίνει όταν οι πολίτες χάνουν την εμπιστοσύνη τους στην ικανότητα των θεσμών να ανταποκριθούν στις ανάγκες τους;

Η ιστορία της Γαλλίας προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Από τη Γαλλική Επανάσταση του 1789 έως τον Μάη του 1968 και το κίνημα των “Κίτρινων Γιλέκων” το 2018, ο δρόμος υπήρξε κοινός χώρος διεκδίκησης αλλά και σύγκρουσης για το ποιος έχει δικαίωμα να καθορίζει τις κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις. Καμία από αυτές τις στιγμές δεν είχε τα ίδια αίτια ή αποτελέσματα. Όλες, όμως, υπενθυμίζουν ότι η θεσμική σταθερότητα δεν εξαλείφει τις κοινωνικές αντιθέσεις.

Στην Ελλάδα, η ιστορική μνήμη προσφέρει εξίσου ουσιαστικά παραδείγματα. Θυμήσου τον αφορισμό της Επανάστασης του 1821 από το Πατριαρχείο και την αντίθεση πολλών προκρίτων, τους δύο εμφυλίους, τις μομφές από λόγιους της Διασποράς. Θυμήσου τις κατηγορίες και την καταδίκη του Ρήγα, το μαρτυρικό τέλος και την απαξίωση του Κοσμά του Αιτωλού από το ίδιο το ποίμνιό του.

Προσοχή. Δεν συγκρίνω τις εποχές και τα πρόσωπα, παρά την πάγια αντιμετώπιση, την δαιμονοποίηση και καταδίκη της κάθε αμφισβήτησης της εκάστοτε καθεστηκυίας τάξης, ως αιρετική, αντιδραστική και αυταρχική. Την προσπάθεια φίμωσης και καταστολής οιοσδήποτε φωνής και πένας, στο όνομα ενός ψευδοϊδανικού, το οποίο ούτε ασπάζονται ούτε υπηρετούν αυτοί που το επικαλούνται και το ευαγγελίζονται “σκίζοντας τα ιμάτια των” σαν άλλοι Καϊάφες της εκάστοτε εποχής.

Παρά τις εσωτερικές αντιφάσεις και εμπόδια, το ’21 ανέτρεψε μια κατεστημένη πολιτική πραγματικότητα. Το Πολυτεχνείο του 1973, μέσα στις ιδιαίτερες συνθήκες της δικτατορίας, ανέδειξε τη δύναμη της συλλογικής, αυθόρμητης αντίστασης απέναντι στον αυταρχισμό. Ασχέτως αν ανέτρεψε από μόνο του τη Δικτατορία, ή της εδραίωσης στην πολιτική πολλών από τους συμμετέχοντες.

Οι πλατείες των “Αγανακτισμένων” του 2011 εξέφρασαν την κοινωνική οργή για την οικονομική κρίση και τα μνημόνια, ενώ οι μαζικές κινητοποιήσεις για τα Τέμπη το 2023 και το 2025 συνέδεσαν την απαίτηση για δικαιοσύνη με το ευρύτερο ζήτημα της κρατικής ευθύνης και της εμπιστοσύνης στους θεσμούς.  Και όχι, η συνεχής προσπάθεια καπηλείας κάθε μορφής κινητοποιήσεων από κάθε λογής καιροσκόπους και τυχοδιώκτες δεν αναιρεί μήτε αλλοιώνει την ουσία και τη δυναμική τους στη βάση. Εξ’ άλλου, “για να γυρίσει ο ήλιος, θέλει δουλειά πολύ.”

Η πολιτική είναι υπόθεση συλλογικής συμμετοχής

Ωστόσο, απ’ όλες αυτές τις διαφορετικές ιστορικές στιγμές προκύπτει ένα δύσκολο συμπέρασμα: η κοινωνία μπορεί να εξεγείρεται μαζικά και, παρ’ όλα αυτά, να δυσκολεύεται να μετατρέψει την οργή της σε διαρκή πολιτική αλλαγή με πραγματικό αντίκτυπο. Η διαδήλωση μπορεί να ανοίξει μια ρωγμή στο σύστημα, αλλά δεν εγγυάται από μόνη της ότι θα οικοδομηθεί κάτι διαφορετικό. Η συλλογική δράση χρειάζεται οργάνωση, επιμονή, συγκεκριμένα αιτήματα και δημοκρατικό έλεγχο όσων αναλαμβάνουν να την εκπροσωπήσουν. Εδώ βρίσκεται και η αντίφαση της σημερινής Ελλάδας.

Η κοινωνία δεν στερείται αγανάκτησης. Συχνά, όμως, η αγανάκτηση εναλλάσσεται με την απογοήτευση, την αποχή και την πεποίθηση ότι “τίποτα δεν αλλάζει”. Παράλληλα, μοιράζονται επιμελώς και τεχνηέντως “άρτοι και θεάματα”, προκειμένου να εκμαυλιστεί η κοινωνία και να επαναπαυθεί στην αγκαλιά ενός “ονείρου” ηδονικής ευμάρειας και ευτυχίας. “Λέγεται American Dream, γιατί πρέπει να κοιμηθείς ούτως ώστε να το πιστέψεις”, είχα διαβάσει κάποτε.

Έτσι, η αποτυχία μιας προσπάθειας γίνεται επιχείρημα για την εγκατάλειψη της επόμενης. Και η πολιτική, αντί να αποτελεί υπόθεση συλλογικής συμμετοχής, μετατρέπεται σε θέαμα που παρακολουθούμε από την οθόνη μας. Ο Τζορτζ Όργουελ, στο 1984, περιγράφει μια εξουσία που επιδιώκει να ελέγχει όχι μόνο τις πράξεις, αλλά και την ίδια την αντίληψη της πραγματικότητας.

Σήμερα, η προπαγάνδα, η παραπληροφόρηση και ο καταιγισμός αντιφατικών ειδήσεων μπορούν να θολώνουν την κρίση του πολίτη. Η πιο αποτελεσματική αμφισβήτηση της αλήθειας δεν είναι πάντοτε να πείσεις τους ανθρώπους για ένα ψέμα, αλλά να τους κάνεις να πιστέψουν ότι η αλήθεια δεν μπορεί πλέον να εξακριβωθεί. Το “Υπουργείο Αλήθειας” στο εν λόγω έργο, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Χάξλεϋ και Ντοστογιέφσκι

Ο Άλντους Χάξλεϋ, στον “Θαυμαστό Καινούργιο Κόσμο”, φωτίζει μια διαφορετική διάσταση: την κοινωνία που διατηρεί την ισορροπία της μέσα από την κατανάλωση, την ευχαρίστηση και την αποφυγή της δυσφορίας. Η σύγχρονη καθημερινότητα δεν είναι ο κόσμος του Χάξλεϋ. Το ερώτημά του, ωστόσο, παραμένει επίκαιρο: μήπως η ανάγκη να προστατεύσουμε την προσωπική μας άνεση μάς κάνει να αντιμετωπίζουμε κάθε συλλογική διεκδίκηση ως ενόχληση;

Και στον “Μέγα Ιεροεξεταστή” των Αδελφών Καραμάζοφ, ο Ντοστογιέφσκι θέτει το πλέον άβολο ερώτημα: πόσο ελεύθερος θέλει να είναι ο άνθρωπος όταν η ελευθερία συνεπάγεται αβεβαιότητα και ευθύνη; Η ασφάλεια της υπακοής μπορεί να μοιάζει ελκυστικότερη από το βάρος της προσωπικής κρίσης. Κάπως έτσι, ο πολίτης μπορεί να προτιμά να αναθέτει τα πάντα σε άλλους και ύστερα να αγανακτεί για τις αποφάσεις τους. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε αμέτοχος άνθρωπος είναι είτε βολεμένος είτε συνένοχος.

Η οικονομική ανασφάλεια, η εξάντληση και ο φόβος είναι πραγματικά τα κύρια εμπόδια στη συμμετοχή. Ούτε κάθε εξέγερση είναι δίκαιη, δημοκρατική, ελέω Θεού ή απαλλαγμένη από χειραγώγηση. Η ουσία δεν βρίσκεται στην άκριτη εξύμνηση του δρόμου, αλλά στην υπεράσπιση της δυνατότητας των πολιτών να αμφισβητούν την εξουσία, να ελέγχουν τους θεσμούς και να διεκδικούν αλλαγές χωρίς να εγκαταλείπουν την κριτική τους σκέψη.

Προφανώς δεν πρέπει να χειροκροτούμε κάθε διαδήλωση καθώς η ιστορία δεν αλλάζει μέσα σε μία νύχτα. Όμως, τα δικαιώματα, οι δημόσιες υπηρεσίες και οι δημοκρατικές ελευθερίες δεν είναι αυτονόητα ούτε ανεξάρτητα από τη συλλογική προσπάθεια.  Κάποτε κάποιοι αντιδραστικοί στην αρχαία Ελλάδα αντιμετωπίζονταν ως “μηδίσαντες” (δηλ. εκείνοι που πήγαν με τους Πέρσες). Ενίοτε και ως εισηγητές “καινών δαιμονίων” και διαφθοράς των νέων (αναφέρομαι στη δίκη του Σωκράτη).

Στην εποχή της Ρώμης οι πρωτοεμφανιζόμενοι Χριστιανοί ήταν η πηγή της αμφισβήτησης της παλαιάς θρησκείας και συστήματος. Μετέπειτα στο Βυζάντιο, οι ειδωλολάτρες ήταν εκείνοι που διώκονταν συστηματικά για μακρά διαστήματα. Την περίοδο της Ιεράς Εξέτασης, κάθε νέα, επιστημονική αντίληψη έπρεπε πάση θυσία να γίνει στάχτη, στον βωμό της νέας παντοδύναμης θρησκείας. Και τέλος, φθάνοντας στο σήμερα, “Φασίστες” χαρακτηρίζονται όσοι επιδιώκουν εθνική ανεξαρτησία από ΗΠΑ και Ρωσία, “Ισλαμοφασίστες” οι Παλαιστίνιοι, “Κομμουνιστές και Ακροαριστεροί”, Τρομοκράτες, όποιοι αντιδρούν και διαδηλώνουν σε όλη την Ευρώπη.

Η μεγαλύτερη αυταπάτη δεν είναι ότι η κοινωνία μπορεί να αλλάξει τα πάντα. Είναι ότι δεν χρειάζεται να αλλάξει τίποτα. Γιατί το αντίθετο της ελευθερίας δεν είναι μόνο η καταπίεση. Είναι και η στιγμή που πείθεσαι ότι η ελευθερία δεν σε αφορά…

«Συμφωνούμε όλοι ότι μια νέα επίθεση κατά του Ιράν θα διευρύνει τον πόλεμο στην περιοχή», δήλωσε ο Φιντάν στους δημοσιογράφους μετά τη συνάντηση. «Μια στρατιωτική επέμβαση στο Ιράν δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση λύση. Κανείς δεν την εγκρίνει αυτή τη στιγμή». Τέσσερεις ημέρες αργότερα, κοινοβουλευτική επιτροπή στην Τουρκία ενέκρινε τη Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας, προωθώντας με ταχύτητα το νομοσχέδιο προς συζήτηση στην ολομέλεια, πιθανότατα την επόμενη εβδομάδα.

Η επίσπευση της διαδικασίας έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία αναμένονται νέες αμερικανικές επιθέσεις κατά του Ιράν μετά τις ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ, ενώ η τουρκική πλευρά επιδιώκει να ενισχύσει τις περιφερειακές συμμαχίες της ενόψει νέας αστάθειας. Τουρκικά ΜΜΕ ενέταξαν την επικοινωνία Τραμπ-Ερντογάν, την δεύτερη μέσα σε ένα 24ωρο, σε διπλωματικές προσπάθειες αποτροπής μιας νέας σύρραξης, την στιγμή που πολεμικά σχέδια έχουν δημοσιοποιηθεί.

Μετά τη συνεδρίαση του υπουργικού συμβουλίου αργά τη Δευτέρα, ο πρόεδρος Ερντογάν κάλεσε όλες τις πλευρές να μην παρασύρουν την περιοχή σε έναν «νέο φαύλο κύκλο βίας». «Δεν θέλουμε να δούμε νέες εστίες έντασης και συγκρούσεων στην περιοχή μας. Ούτε θέλουμε να πληρώσουμε το τίμημα ενός πολέμου που ξεκίνησαν άλλοι», δήλωσε.

Λίγες ώρες νωρίτερα, αντιπροσωπείες υψηλού επιπέδου από τη Σαουδική Αραβία, το Πακιστάν και την Τουρκία είχαν συναντηθεί με Ιρανούς αξιωματούχους στην Τεχεράνη. Σύμφωνα με πληροφορίες που δημοσιεύθηκαν, στόχος τους ήταν να διαβεβαιώσουν την ιρανική πλευρά ότι η νέα συμμαχία δεν συνιστά απειλή για το Ιράν.

Οι αντιδράσεις στο τουρκικό κοινοβούλιο

Η συμφωνία της Μέκκας, η οποία προβλέπει αμοιβαία ασφάλεια μεταξύ Τουρκίας, Πακιστάν και Σαουδικής Αραβίας, εγκρίθηκε με πλειοψηφία από την επιτροπή Εξωτερικών Υποθέσεων του τουρκικού κοινοβουλίου. Το CHP (Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα) ψήφισε υπέρ, μαζί με το κυβερνητικό μπλοκ AKP (κυβερνών κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης) και MHP (Κόμμα Εθνικιστικής Δράσης). Αντίθετα, οι εκπρόσωποι του Yeni Parti (Νέο Κόμμα, προέκυψε από διάσπαση του CHP) του DEM Parti (το φιλοκουρδικό κόμμα) του Yeni Yol (Νέος Δρόμος-κόμμα Νταβούντογλου) και του İYİ Parti (εθνικιστικό, από διάσπαση του MHP) καταψήφισαν τη συμφωνία.

Τα κόμματα που αντιτάχθηκαν στη συμφωνία εξέφρασαν κυρίως ανησυχίες για το ενδεχόμενο εμπλοκής της Τουρκίας σε πολέμους άλλων χωρών, προκειμένου να προστατεύσει τα συμφέροντα του Πακιστάν ή της Σαουδικής Αραβίας. Αναφερόμενος στους αντάρτες Χούθι της Υεμένης, ο βουλευτής του Yeni Parti Ουτκού Τσακιροζέρ έθεσε ευθέως το ερώτημα: «Τι δουλειά έχουμε εμείς στις ερήμους της Υεμένης;»

Οι κρατικοί αξιωματούχοι, από την πλευρά τους, απέρριψαν τις ανησυχίες για πιθανή ανάπτυξη τουρκικών στρατευμάτων. Ο υπουργός Άμυνας της Τουρκίας επανέλαβε ότι «σε καμία περίπτωση» δεν προβλέπει σύγκρουση μεταξύ των Χούθι και Τούρκων στρατιωτών. Κατά τη συζήτηση στην κοινοβουλευτική επιτροπή, ο υφυπουργός Εξωτερικών Λεβέντ Γκιουμρούκτσου διευκρίνισε επίσης ότι οι προβλέψεις της συμφωνίας για την παροχή στρατιωτικής υποστήριξης δεν ενεργοποιούνται αυτομάτως. Όπως ανέφερε, κάθε χώρα διατηρεί τη δυνατότητα να εξετάζει και να αξιολογεί τις δυνατότητές της πριν από οποιαδήποτε απόφαση για ανάπτυξη στρατιωτικών δυνάμεων.

Τα κίνητρα πίσω από τη συμφωνία

Ο πολιτικός επιστήμονας Σολί Οζέλ, με έδρα την Κωνσταντινούπολη, εκτίμησε ότι η συμφωνία θα παραμείνει πιθανότατα αμφιλεγόμενη στο εσωτερικό της Τουρκίας. Παράλληλα σημείωσε ότι, η βελτίωση των σχέσεων μεταξύ Άγκυρας και Ριάντ θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για χρηματοδότηση από τις χώρες του Κόλπου προς την τουρκική αμυντική βιομηχανία. «Όπως είπε ο υπουργός Εξωτερικών μας, ο Φιντάν, αυτή η υπόθεση προετοιμάζεται εδώ και έναν χρόνο. Εντάσσεται στην υποτιθέμενη αμερικανική προτίμηση να αναλάβουν οι περιφερειακές δυνάμεις μεγαλύτερη ευθύνη για τη δική τους ασφάλεια», δήλωσε ο Οζέλ στο Turkey Recap.

«Πιστεύω ότι ο βασικός παράγοντας είναι οι Αμερικανοί […] και, δεύτερον, η ανάγκη για στενότερες σχέσεις με τη Σαουδική Αραβία, κάτι που ενδέχεται να συνδέεται με οικονομικούς ή χρηματοδοτικούς λόγους», πρόσθεσε, αναφερόμενος στην πιθανή συνεργασία στην παραγωγή όπλων και μη επανδρωμένων αεροσκαφών.

Ο Οζέλ προειδοποίησε, ωστόσο, ότι η Υεμένη έχει ιδιαίτερα αρνητικό συμβολισμό για τους Τούρκους πολίτες, εξαιτίας των απωλειών που υπέστη η Οθωμανική Αυτοκρατορία εκεί κατά τα τελευταία χρόνια της ύπαρξής της. Η ιστορική αυτή μνήμη αποτυπώνεται και σε πολλά τουρκικά τραγούδια. Παράλληλα, υπογράμμισε ότι οι σημερινές οικονομικές συνθήκες περιορίζουν τη δυνατότητα του AKP να μετατρέπει τις επιτυχίες της εξωτερικής πολιτικής σε εκλογικά οφέλη στο εσωτερικό της χώρας.

«Πιστεύω ότι έχουν περάσει οι εποχές κατά τις οποίες το AKP μπορούσε να αξιοποιεί πραγματικές ή φαινομενικές επιτυχίες στην εξωτερική πολιτική για να συσσωρεύει πολιτική ισχύ στο εσωτερικό», δήλωσε ο Οζέλ. «Οι άνθρωποι έχουν πάρα πολλές άλλες ανησυχίες που σχετίζονται με την καθημερινή τους ζωή […] η εκτίμησή μου είναι ότι το AKP δεν θα βρει μεγάλη υποστήριξη στο εσωτερικό της χώρας για αυτή τη συμφωνία».

Στο μεταξύ, ο πρέσβης των ΗΠΑ στην Τουρκία και ειδικός απεσταλμένος του Τραμπ για Συρία και Ιράκ, Τομ Μπάρακ, ανέφερε ότι «η Αίγυπτος αποχώρησε από τη Συμφωνία της Μέκκας, επειδή έχει ήδη συμφωνία με το Ισραήλ και συμφωνία ασφαλείας με την Ελλάδα». Ως γνωστόν η Τουρκία είχε εκδηλώσει το ενδιαφέρον της να μετάσχει και η Αίγυπτος στο Τριμερές Σύμφωνο.

Το σύνθημα “νομιμότητα παντού” επανέρχεται στο προσκήνιο, με τον πρωθυπουργό να δηλώνει ότι στόχος είναι να εντοπίζονται και να αντιμετωπίζονται ακόμη και τα “μεγάλα ψάρια”. Η κυβερνητική επιχειρηματολογία είναι σαφής: Εφόσον οι έλεγχοι πραγματοποιούνται, οι υποθέσεις αποκαλύπτονται και οι κατηγορούμενοι οδηγούνται ενώπιον της Δικαιοσύνης, η κυβέρνηση δικαιούται να επικαλείται τα αποτελέσματα της πολιτικής της. Είναι, όμως, τόσο απλή η εξίσωση;

Η κυβέρνηση δεν κρύβει ότι θέλει να πιστωθεί πολιτικά τις εξελίξεις. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ του iefimerida στις 27 Οκτωβρίου, στο Μέγαρο Μαξίμου αποφασίστηκε η εντονότερη προβολή των ενεργειών των ελεγκτικών και αστυνομικών μηχανισμών, ώστε να αναδειχθεί η κυβερνητική δράση κατά της φοροδιαφυγής και του οικονομικού εγκλήματος.

Η επιλογή αυτή έχει προφανή επικοινωνιακή λογική. Σε μια περίοδο κατά την οποία η διαφθορά, η διαφάνεια και η εμπιστοσύνη στους θεσμούς βρίσκονται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, η κυβέρνηση επιχειρεί να αντιστρέψει την εικόνα: Από απολογούμενη για υποθέσεις που πλήττουν την αξιοπιστία της, εμφανίζεται ως εκείνη που αναλαμβάνει δράση για την αντιμετώπισή τους.

Όμως, την ίδια στιγμή, υπάρχουν πληροφορίες ότι πρόκειται για σκάνδαλα γνωστά και πως δόθηκε ουσιαστικά πολιτική εντολή για την εξιχνίαση τους, προκειμένου να αλλάξει η ατζέντα – πόσο μάλλον όταν οι επιδόσεις της κυβέρνησης επί της διαφθοράς αντιμετωπίζεται αρνητικά από τους πολίτες σε όλες τις δημοσκοπήσεις, όπως και η στάση της Δικαιοσύνης, την οποίο οι πολίτες θεωρούν ότι χειραγωγείται από την κυβέρνηση.

Είναι χαρακτηριστικός ό έντονος διάλογος που είχαν στον αέρα οι δημοσιογράφοι Πηνελόπη Αναστασοπούλου και Άρης Πορτοσάλτε, όταν η πρώτη μίλησε για ανεπάρκεια και ανοχή των ελεγκτικών μηχανισμών…

Το Basketgate και οι σκιές 

Η υπόθεση του ελληνικού μπάσκετ έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά από τις έρευνες για τη φοροδιαφυγή. Δεν αφορά μόνο την οικονομική παραβατικότητα, αλλά αγγίζει την αξιοπιστία των αθλητικών θεσμών, τη διοίκηση των ομοσπονδιών και τις σχέσεις μεταξύ παραγόντων και πολιτικής εξουσίας.

Η αναφορά σε πρόσωπα που έχουν βρεθεί στο επίκεντρο της έρευνας και οι πληροφορίες για επαφές με κυβερνητικούς κύκλους, έχουν τροφοδοτήσει ερωτήματα και πολιτικές καταγγελίες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα… η βόλτα του προφυλακισμένου Παπαπέτρου με τον Μητσοτάκη. Η κυβέρνηση, από την πλευρά της, απορρίπτει τους υπαινιγμούς περί συγκάλυψης και υποστηρίζει ότι η διερεύνηση των καταγγελιών πρέπει να αφεθεί στις αρμόδιες αρχές.

Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης έχει απορρίψει τις αιτιάσεις περί φωτογραφικής νομοθετικής ρύθμισης, υπερασπιζόμενος τις αλλαγές που έγιναν επί υπουργίας Λευτέρη Αυγενάκη στο πλαίσιο λειτουργίας των αθλητικών ομοσπονδιών. Από την άλλη πλευρά, η αντιπολίτευση συνδέει τις συγκεκριμένες παρεμβάσεις με τις εξελίξεις στη διοίκηση της Ελληνικής Ομοσπονδίας Καλαθοσφαίρισης.

Ποιος ελέγχει εκείνους που ελέγχουν;

Στις υποθέσεις φοροδιαφυγής, το κυβερνητικό επιχείρημα είναι πιο άμεσο: Οι επιχειρήσεις των αρχών πραγματοποιήθηκαν επί των ημερών της Νέας Δημοκρατίας και, συνεπώς, η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι δικαιούται να επικαλείται την αποτελεσματικότητα των μηχανισμών της. Ο Άδωνις Γεωργιάδης, μάλιστα, αντέκρουσε την κριτική της αντιπολίτευσης επισημαίνοντας ότι οι επίμαχες αποκαλύψεις έγιναν επί κυβέρνησης Μητσοτάκη. Το επιχείρημα έχει πολιτική απήχηση, αλλά δεν απαντά σε πολλά, όπως προαναφέραμε.

Η ουσία δεν είναι μόνο πότε πραγματοποιήθηκε μια επιχείρηση. Είναι πότε υπήρχαν ενδείξεις, πότε άρχισαν οι έλεγχοι, πώς αξιολογήθηκαν τα διαθέσιμα στοιχεία και εάν υπήρξαν καθυστερήσεις ή αδυναμίες. Εφόσον η έρευνα αποδείξει ότι οι αρμόδιοι μηχανισμοί ενήργησαν έγκαιρα και αποτελεσματικά, αυτό θα αποτελεί πραγματικό στοιχείο υπέρ της λειτουργίας τους. Εάν, αντίθετα, προκύψουν παραλείψεις, αυτές θα πρέπει να διερευνηθούν, ανεξάρτητα από το ποια κυβέρνηση βρίσκεται στην εξουσία.

Η απάντηση της αντιπολίτευσης

Η αντιπολίτευση επιχείρησε να αποδομήσει το κυβερνητικό αφήγημα, υποστηρίζοντας ότι η επίκληση της νομιμότητας από τον πρωθυπουργό δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από το συνολικό κυβερνητικό αποτύπωμα. Το ΠΑΣΟΚ, μέσω του εκπροσώπου Τύπου Κώστα Τσουκαλά, χαρακτήρισε προσβλητική για τη νοημοσύνη των πολιτών την προσπάθεια να εμφανιστεί η νομιμότητα ως αποκλειστικό πολιτικό πλεονέκτημα της ΝΔ συνδέοντας την κυβερνητική περίοδο με υποθέσεις σκανδάλων και διαφθοράς.

Ο ΣΥΡΙΖΑ, από την πλευρά του, εξαπέλυσε επίθεση στον Μητσοτάκη, επαναφέροντας στο προσκήνιο τις υποκλοπές, την τραγωδία των Τεμπών και την υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ, καθώς και τις καταγγελίες για απευθείας αναθέσεις. Πρόκειται για πολιτικές αιτιάσεις που η κυβέρνηση απορρίπτει, αλλά οι οποίες παραμένουν μέρος της ευρύτερης συζήτησης για τη λογοδοσία και τη θεσμική λειτουργία.

Το ΚΚΕ έθεσε το ζήτημα από διαφορετική σκοπιά, υποστηρίζοντας ότι τα «μεγάλα ψάρια» μπορούν να περνούν και μέσα από θεσμικά κενά ή ρυθμίσεις που αφήνει το ίδιο το κράτος. Παράλληλα, επέκρινε την κυβερνητική διαχείριση ως προς την προστασία των εργαζομένων που επηρεάζονται από τις εξελίξεις στην “Pizza Fan”.

Αντίστοιχα, η Ελληνική Λύση και η Νίκη άσκησαν κριτική στην κυβέρνηση για την εικόνα που επιχειρεί να παρουσιάσει ως προς την αντιμετώπιση της παρανομίας και των ισχυρών οικονομικών συμφερόντων. Η αντιπολίτευση, επομένως, δεν αμφισβητεί μόνο τις επιμέρους υποθέσεις. Αμφισβητεί το δικαίωμα της κυβέρνησης να παρουσιάζεται ως ο αδιαμφισβήτητος εγγυητής της νομιμότητας, επικαλούμενη προηγούμενες κρίσεις και υποθέσεις που έχουν πλήξει την πολιτική της αξιοπιστία.

Πυρά από Κοβέσι

Την ίδια στιγμή, με ηχηρές προειδοποιήσεις και αιχμές που αγγίζουν ευθέως την Αθήνα αποχαιρετά τη θέση της η Λάουρα Κοβέσι. Στην τελευταία μεγάλη συνέντευξή της στο “Politico”, η απερχόμενη επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας περιγράφει ένα περιβάλλον πολιτικών πιέσεων, θεσμικών εμποδίων και απόπειρας περιορισμού των αρμοδιοτήτων της υπηρεσίας, αναδεικνύοντας την Ελλάδα σε χαρακτηριστικό παράδειγμα των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν οι ευρωπαίοι εισαγγελείς όταν οι έρευνές τους αγγίζουν την πολιτική εξουσία.

Η πιο αιχμηρή αποστροφή της αφορά, μάλιστα, ευθέως τη χώρα μας. Ερωτηθείσα για τις αντιδράσεις που εκδηλώθηκαν στην Ελλάδα εναντίον της, η Κοβέσι χαρακτηρίζει την ελληνική περίπτωση την «πιο απροκάλυπτη απόπειρα εκφοβισμού εισαγγελέων» κατά τη διάρκεια της θητείας της. Στο επίκεντρο βάζει τόσο την υπόθεση των αγροτικών επιδοτήσεων του ΟΠΕΚΕΠΕ όσο και τις κινήσεις που αφορούσαν την ανανέωση της θητείας των ευρωπαίων εντεταλμένων εισαγγελέων.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν όσα λέει για τις κατηγορίες περί δήθεν πολιτικών σκοπιμοτήτων των εισαγγελέων, τις οποίες απορρίπτει κατηγορηματικά, υποστηρίζοντας ότι ο θόρυβος γύρω από τις έρευνες επιχειρεί να μετατοπίσει τη συζήτηση από την ουσία της υπόθεσης.

Υπερασπίζεται, παράλληλα, την αποστολή της δικογραφίας για την άρση ασυλίας 11 βουλευτών, διευκρινίζοντας το αυτονόητο, ότι δηλαδή κανένα τέτοιο αίτημα δεν συνιστά κρίση ενοχής, αλλά αναγκαία προϋπόθεση για τη συνέχιση της έρευνας και τη συγκέντρωση αποδεικτικών στοιχείων. «Από τη δική μας πλευρά δεν έγινε τίποτα λάθος», απαντά χαρακτηριστικά, απορρίπτοντας τις αιτιάσεις της κυβέρνησης περί βιαστικών ή προβληματικών χειρισμών.

Κόντρα και για Κασιδιάρη

Σε ένα άλλο ζήτημα που φουντώνει την πολιτική αντιπαράθεση, απαντήσεις από τον υπουργό Προστασίας του Πολίτη, Μιχάλη Χρυσοχοΐδη, για την αστυνομική διαχείριση των αντιφασιστικών συγκεντρώσεων στη Θεσσαλονίκη ανήμερα της 28ης Οκτωβρίου ζητά το ΠΑΣΟΚ και άλλα κόμματα της αντιπολίτευσης.

To ΠΑΣΟΚ κάνει λόγο για «σοβαρά ερωτήματα» σχετικά με τη χρήση χημικών, τις προσαγωγές και τις καταγγελίες για αστυνομική βία απέναντι σε πολίτες και εργατικά σωματεία που συμμετείχαν στις κινητοποιήσεις. Σημειώνει, επίσης, ότι την ίδια ημέρα ο καταδικασμένος Ηλίας Κασιδιάρης πραγματοποίησε εκδήλωση στη Θεσσαλονίκη, ενώ ξεκαθαρίζει ότι τα επεισόδια που ακολούθησαν από ομάδες είναι «απερίφραστα καταδικαστέα».

Υποστηρίζει, ωστόσο, ότι τα επεισόδια δεν μπορούν να αποτελέσουν «άλλοθι» ώστε να συγχέεται η βίαιη δράση με την ειρηνική αντιφασιστική διαμαρτυρία και ζητά να διερευνηθούν οι καταγγελίες περί δυσανάλογης αστυνομικής βίας. «Γιατί επιλέχθηκε η συγκεκριμένη επιχειρησιακή διαχείριση και από πού δόθηκαν οι σχετικές εντολές;», διερωτάται το ΠΑΣΟΚ, ζητώντας παράλληλα να διευκρινιστεί εάν η χρήση βίας σε βάρος διαδηλωτών ήταν αναγκαία και αναλογική.

Καλεί δε τον Μιχάλη Χρυσοχοΐδη να δώσει στη δημοσιότητα «όλα τα πραγματικά στοιχεία» για όσα συνέβησαν στη Θεσσαλονίκη, τονίζοντας ότι η πολιτική ευθύνη για τον επιχειρησιακό σχεδιασμό και τις εντολές ανήκει στην κυβέρνηση και στην ηγεσία του υπουργείου Προστασίας του Πολίτη. «Η Δημοκρατία δεν φοβάται την ειρηνική διαμαρτυρία», καταλήγει η ανακοίνωση.

Την ίδια στιγμή, ο Χρυσοχοΐδης πέταξε το μπαλάκι στις δικαστικές αρχές που δεν απαγόρευσαν την ομιλία Κασιδιάρη, την στιγμή που ο κυβερνητικός εκπρόσωπος, αλλά και ο Μάκης Βορίδης δήλωσαν πως δεν μπορεί να του απαγορευτεί η πραγματοποίηση μιας συγκέντρωσης σε κλειστό χώρο, παρά την καταδίκη του για κακουργηματικές κατηγορίες. Ο δε Χρυσοχοΐδης υποστήριξε ότι δεν έπρεπε να επιτραπεί στον Κασιδιάρη να μιλήσει στην εκδήλωση.

Το ζήτημα είναι ευρύτερο: Κόμματα της αντιπολίτευσης, αλλά και μία σειρά δημοσιεύματα, αναφέρουν ότι η δράση Κασιδιάρη εξυπηρετεί την κυβέρνηση – ορισμένοι αναφέρονται σε προσδοκία ότι θα κόψει ψήφους από το επικείμενο κόμμα του Αντώνη Σαμαρά. Η κυβέρνηση απορρίπτει τους ισχυρισμούς ότι ανέχεται την δράση του, ο δε Κασιδιάρης έχει διαψεύσει σε έντονους τόνους ότι υπάρχει κάποιος παρασκηνιακός-άτυπος σκοπός της δράσης του, ισχυριζόμενος ότι εκπροσωπεί το πραγματικό “αντισύστημα”.

Τι δείχνει νέα δημοσκόπηση

Σε νέα δημοσκόπηση της εταιρείας Interview για λογαριασμό της ιστοσελίδας Politic, προκύπτει προβάδισμα της ΝΔ κατά 14,7 μονάδες,, ντέρμπι μεταξύ της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης και του ΠΑΣΟΚ για την δεύτερη θέση, αλλά και δεκακομματική Βουλή! Η ΝΔ διατηρεί σταθερά μεγάλο προβάδισμα στην εκτίμηση ψήφου στη δημοσκόπηση, καθώς συγκεντρώνει ποσοστό 30,1%, με διαφορά 14,7 ποσοστιαίων μονάδων από τη δεύτερη ΕΛΑΣ, ενώ το ΠΑΣΟΚ βρίσκεται τρίτο με 14,3%, ψαλιδίζοντας τη διαφορά.

Στην τέταρτη θέση είναι η Ελληνική Λύση με 7,4%, ακολουθεί το ΚΚΕ με 5,9%, η Ελπίδα για Δημοκρατία με 4,2%, η Συμμαχία Ελλήνων (το κόμμα που στηρίζει ο Κασιδιάρης) με 3,7%, η Φωνή Λογικής με 3,5%, το ΜέΡΑ25 με 3,5% και, τέλος, πάνω από το όριο του 3% βρίσκεται η Πλεύση Ελευθερίας με 3,3%, συμπληρώνοντας το παζλ μιας δεκακομματικής Βουλής. Όσο αφορά την πρόθεση ψήφου, η ΝΔ, διατηρεί σταθερό προβάδισμα, με 27,4%, ενώ η διαφορά διαμορφώνεται στις 13,4 ποσοστιαίες μονάδες από τη δεύτερη ΕΛΑΣ, η οποία αγγίζει το 14%.

Το ΠΑΣΟΚ ακολουθεί με 13%, με τη διαφορά μεταξύ ΕΛΑΣ και ΠΑΣΟΚ να περιορίζεται στη μία ποσοστιαία μονάδα. Στην τέταρτη θέση βρίσκεται η Ελληνική Λύση με 6,7% και ακολουθεί το ΚΚΕ με 5,4%. Η Ελπίδα συγκεντρώνει 3,8%, η Συμμαχία Ελλήνων 3,4%, ενώ Φωνή Λογικής και ΜέΡΑ25 βρίσκονται στο 3,2%. Η Πλεύση Ελευθερίας καταγράφει 3%, ο ΣΥΡΙΖΑ και οι Δημοκράτες από 2%, η Νίκη 1,3% και η Νέα Αριστερά 0,5%. Στο 2% διαμορφώνεται η επιλογή «άλλο κόμμα», ενώ οι αναποφάσιστοι παραμένουν στο 9,1%.

Ο Τούρκος Μόνιμος Αντιπρόσωπος υποστήριξε ότι το μνημόνιο «δεν καθορίζει ούτε προδικάζει τα δικαιώματα κρατών που δεν συμμετέχουν σε αυτό», ενώ αναφερόμενος στα ελληνικά νησιά δήλωσε ότι «η Τουρκία δεν αμφισβητεί την ύπαρξη, τον πληθυσμό ή την κυριαρχία αυτών των νησιών». Όπως ανέφερε, «το νομικό ζήτημα είναι διαφορετικό. Αφορά την επήρεια που πρέπει να αποδίδεται στα νησιά κατά την οριοθέτηση επικαλυπτόμενων θαλάσσιων διεκδικήσεων». Επικαλέστηκε τη διεθνή νομολογία περί μη αυτόματης πλήρους επήρειας των νησιών και υπενθύμισε ότι η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας. Παράλληλα, επανέφερε την πρόταση Ερντογάν για Διάσκεψη της Ανατολικής Μεσογείου, με αναφορά στα δικαιώματα των Τουρκοκυπρίων και της αυτοαποκαλούμενης «τδβκ».

Απαντώντας στις τουρκικές αιτιάσεις, η Μόνιμη Αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΗΕ, πρέσβυς Αγλαΐα Μπαλτά, επανέλαβε την ελληνική θέση ότι «η Ελλάδα απορρίπτει κατηγορηματικά το λεγόμενο τουρκολιβυκό μνημόνιο για τη θαλάσσια οριοθέτηση», υπογραμμίζοντας ότι «αντιβαίνει τόσο στη γεωγραφία όσο και στο διεθνές δίκαιο». Τόνισε ότι η πρόσφατη φερόμενη επικύρωσή του από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης δεν μπορεί να μεταβάλει τον νομικό του χαρακτήρα ως «άκυρου και ανυπόστατου» και ότι «δεν παράγει κανένα έννομο αποτέλεσμα». «Η γεωγραφία δεν μπορεί να αναδιαμορφωθεί. Δεν πρόκειται για σύνθημα», τόνισε, προσθέτοντας ότι «ούτε μπορεί μια συμφωνία μεταξύ δύο κρατών να θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτου κράτους».

Η κ. Μπαλτά υπογράμμισε ακόμη ότι «το διεθνές δίκαιο δεν μπορεί να εφαρμόζεται επιλεκτικά, προκειμένου να εξυπηρετούνται μονομερείς διεκδικήσεις», επικαλούμενη τις συμφωνίες θαλάσσιας οριοθέτησης της Ελλάδας με την Ιταλία και την Αίγυπτο. Απαντώντας στην τουρκική αιτίαση για τη συζήτηση των θαλάσσιων οριοθετήσεων στο Συμβούλιο Ασφαλείας, επισήμανε ότι «ο σεβασμός του Δικαίου της Θάλασσας βρίσκεται στον πυρήνα» της θαλάσσιας ασφάλειας, προσθέτοντας ότι «η υπενθύμιση των κανόνων που διέπουν τις θάλασσές μας δεν συνιστά κατάχρηση του Συμβουλίου. Αποτελεί τον ίδιο τον σκοπό του».

Ο Τούρκος Μόνιμος Αντιπρόσωπος επανήλθε τονίζοντας ότι «απαιτούνται ουσιαστικές διαπραγματεύσεις» και ότι ελπίζει ότι θα γίνουν το συντομότερο δυνατό. Η κ. Μπαλτά, στην τριτολογία της, υπογράμμισε ότι «η Ελλάδα έχει επιδιώξει με συνέπεια σχέσεις καλής γειτονίας με την Τουρκία, βασισμένες στον αμοιβαίο σεβασμό, στο διεθνές δίκαιο και στις αρχές του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών». «Παραμένουμε προσηλωμένοι στον διάλογο και στην ειρηνική επίλυση των διαφορών, ωστόσο ο ουσιαστικός διάλογος απαιτεί σεβασμό στο διεθνές δίκαιο, στην κυριαρχία και στα κυριαρχικά δικαιώματα», κατέληξε.

Μία από τις σημαντικότερες μεταβολές αφορά την επιβιωσιμότητα των στρατευμάτων. Η διάδοση των μικρών drones επιτήρησης και των συστημάτων προσβολής FPV έχει περιορίσει τη δυνατότητα συγκέντρωσης προσωπικού, οχημάτων και εφοδίων, χωρίς να γίνονται αντιληπτά. Θέσεις διοίκησης, οχήματα ανεφοδιασμού, πυροβολαρχίες και ομάδες πεζικού μπορούν να εντοπιστούν και να αποτελέσουν στόχους, σε πολύ μικρότερο χρονικό διάστημα από ό,τι σε προηγούμενες συγκρούσεις.

Η μελέτη του Royal United Services Institute (RUSI), “Preliminary Lessons in Conventional Warfighting from Russia’s Invasion of Ukraine”, που δημοσιεύθηκε τον Νοέμβριο του 2022, υπογράμμισε ότι η επιβιωσιμότητα εξαρτάται όλο και περισσότερο από τη διασπορά, την κινητικότητα και την ικανότητα αποφυγής της εχθρικής αλυσίδας εντοπισμού και προσβολής.

Παράλληλα, σημείωσε ότι τα μη επανδρωμένα συστήματα πρέπει να είναι διαθέσιμα σε χαμηλότερα κλιμάκια, τόσο για αναγνώριση, όσο και για τον εντοπισμό στόχων. Η ίδια μελέτη προειδοποίησε ότι οι απώλειες drones μπορεί να είναι εξαιρετικά υψηλές, γεγονός που καθιστά κρίσιμη την οικονομική παραγωγή και την αντικατάστασή τους.

Μικρότερες ομάδες και μεγαλύτερη αυτονομία

Η διασπορά, ωστόσο, δεν σημαίνει απουσία συντονισμού. Αντίθετα, όσο περισσότερο διασπείρονται οι φυσικές δυνάμεις, τόσο περισσότερο χρειάζονται κοινή επιχειρησιακή εικόνα, αξιόπιστες επικοινωνίες και διοίκηση που να μπορεί να συντονίζει μικρότερες ομάδες, χωρίς να απαιτεί τη διαρκή φυσική συγκέντρωσή τους.

Η διαρκής επιτήρηση ευνοεί μικρότερες ομάδες που μπορούν να κινηθούν, να παραμείνουν λιγότερο ορατές και να εκτελέσουν συγκεκριμένες αποστολές, χωρίς να εκθέτουν μεγάλο αριθμό στρατιωτών. Αυτό δεν συνεπάγεται ότι οι μεγάλες μονάδες παύουν να είναι αναγκαίες. Σημαίνει ότι η αποτελεσματικότητά τους εξαρτάται περισσότερο από την ικανότητά τους να λειτουργούν ως συντονισμένο σύνολο διακριτών στοιχείων.

Η έκθεση του RUSI “Tactical Developments During the Third Year of the Russo-Ukrainian War”, που δημοσιεύθηκε τον Φεβρουάριο του 2025, βασίστηκε σε επιτόπια έρευνα στην Ουκρανία και σε επισκέψεις σε ουκρανικές ταξιαρχίες και μονάδες που επιχειρούσαν σε διαφορετικά μέτωπα.

Κατέγραψε τις διαρκείς προσαρμογές των δύο πλευρών σε τομείς όπως η μάχη εκ του σύνεγγυς, τα πυρά, τα μηχανικά έργα, η υγειονομική υποστήριξη, η εφοδιαστική και η αντιαεροπορική άμυνα. Οι συγγραφείς διευκρίνισαν ότι πρόκειται για επιχειρησιακές παρατηρήσεις και όχι για ακαδημαϊκή μελέτη, υπογραμμίζοντας έτσι την ανάγκη προσεκτικής ερμηνείας των συμπερασμάτων.

Η τάση προς μικρότερες ομάδες δημιουργεί νέες απαιτήσεις από τους κατώτερους διοικητές. Χρειάζονται πρωτοβουλία, κατανόηση της συνολικής αποστολής και δυνατότητα λήψης αποφάσεων, όταν οι επικοινωνίες διακόπτονται ή οι συνθήκες μεταβάλλονται γρήγορα. Η αυστηρά συγκεντρωτική διοίκηση δυσκολεύεται να ανταποκριθεί, όταν η εικόνα του πεδίου αλλάζει ταχύτερα από τον χρόνο που απαιτείται για την έκδοση νέων διαταγών.

Τα drones ως μέρος ενός ενιαίου συστήματος μάχης

Η ουσιαστική καινοτομία δεν είναι απλώς η παρουσία περισσότερων drones, αλλά η σύνδεσή τους με αισθητήρες, πυροβολικό, πεζικό, συστήματα διοίκησης και μέσα ηλεκτρονικού πολέμου. Ένα drone αναγνώρισης μπορεί να εντοπίσει έναν στόχο, να μεταδώσει τις συντεταγμένες του και να επιτρέψει την ταχύτερη αξιοποίηση των διαθέσιμων όπλων. Η αποτελεσματικότητα, επομένως, εξαρτάται από το πόσο γρήγορα και αξιόπιστα λειτουργεί ολόκληρη η αλυσίδα από τον εντοπισμό έως την προσβολή.

Η μελέτη του Center for Security Studies του ETH Zürich, “Learning from the Ukrainian Battlefield” (2024), επισημαίνει ότι τα μικρά, σχετικά φθηνά και συχνά εμπορικά διαθέσιμα drones έχουν αποκτήσει σημαντική αξία τόσο ως μέσα επιτήρησης όσο και ως φορείς όπλων. Ταυτόχρονα, τονίζει ότι τα μη επανδρωμένα συστήματα δεν αποτελούν πανάκεια: Η απόδοσή τους εξαρτάται από την ποιότητα του προσωπικού, την ενσωμάτωσή τους στις μονάδες και την ικανότητα αντιμετώπισης των αντίστοιχων εχθρικών συστημάτων.

Η μεταβολή επεκτείνεται και στο ηλεκτρομαγνητικό πεδίο. Οι παρεμβολές μπορούν να διακόψουν την επικοινωνία ανάμεσα σε χειριστές και drones, να υποβαθμίσουν την πλοήγηση ή να δυσκολέψουν τον συντονισμό μονάδων. Καμία τεχνολογική λύση δεν παραμένει για πολύ αποκλειστικό πλεονέκτημα: Κάθε νέα δυνατότητα προκαλεί προσπάθεια αντιμετώπισης και, στη συνέχεια, νέα προσαρμογή. Η ταχύτητα αυτού του κύκλου αποτελεί πλέον κρίσιμο παράγοντα της τακτικής αποτελεσματικότητας.

Το πεδίο μάχης γίνεται πιο διαφανές

Η συνεχής παρουσία αισθητήρων περιορίζει την παραδοσιακή αντίληψη της απόκρυψης. Η κάλυψη από το άμεσο οπτικό πεδίο δεν αρκεί πάντα, καθώς διαφορετικοί αισθητήρες, πληροφορίες και μέσα επιτήρησης μπορούν να συνδυαστούν για να αποκαλύψουν κινήσεις ή εγκαταστάσεις. Οι στρατιωτικές δυνάμεις χρειάζονται, επομένως, όχι μόνο φυσική προστασία, αλλά και δυνατότητα να περιορίζουν την έκθεσή τους, να μετακινούνται και να αποφεύγουν τη σταθεροποίηση, σε θέσεις που μπορούν να πληγούν επανειλημμένα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το πεδίο μάχης είναι πλήρως διαφανές. Η κακοκαιρία, το ανάγλυφο, τα τεχνικά όρια των συστημάτων και οι ηλεκτρονικές παρεμβολές εξακολουθούν να δημιουργούν κενά στην εικόνα. Η διαφάνεια είναι άνιση και προσωρινή, ενώ η υπεροχή εξαρτάται από το ποια πλευρά μπορεί να μετατρέψει τις πληροφορίες σε έγκαιρη και αποτελεσματική δράση.

Η ανάλυση του James Patton Rogers και του JW Hutto, που δημοσιεύθηκε το 2026 στο Contemporary Security Policy, υποστηρίζει ότι τα μικρά drones δεν καταργούν τις θεμελιώδεις αρχές της σύγχρονης χερσαίας μάχης – διασπορά, κάλυψη, απόκρυψη, καταστολή και ελιγμό μικρών μονάδων – αλλά αλλάζουν το ποιος μπορεί να τις εφαρμόσει αποτελεσματικά.

Όταν μία πλευρά ενσωματώνει καλύτερα τα drones, μπορεί να αντισταθμίσει ελλείψεις σε προσωπικό ή πυροβολικό. Όταν όμως και οι δύο διαθέτουν εκτεταμένες δυνατότητες επιτήρησης και προσβολής, ο ελιγμός γίνεται δυσκολότερος και ενισχύονται οι συνθήκες φθοράς.

Από την κατοχή εδάφους στον έλεγχο της πρόσβασης

Οι αλλαγές αυτές επηρεάζουν και την έννοια του ελέγχου του εδάφους. Η φυσική παρουσία σε μια περιοχή δεν εγγυάται ότι μια δύναμη μπορεί να κινηθεί ελεύθερα, να ανεφοδιαστεί ή να διατηρήσει ασφαλείς γραμμές επικοινωνίας. Μια θέση μπορεί να παραμένει υπό κατοχή, αλλά η χρήση της να περιορίζεται από την επιτήρηση και τα πυρά του αντιπάλου. Αντίστροφα, μια μικρή μονάδα μπορεί να επηρεάζει την πρόσβαση σε μια περιοχή, χωρίς να ελέγχει συνεχώς κάθε σημείο της.

Η εξέλιξη αυτή δεν ακυρώνει τη σημασία της κατάληψης και διατήρησης εδάφους. Υποδεικνύει ότι ο έλεγχος πρέπει να αξιολογείται και με βάση τη δυνατότητα χρήσης μιας περιοχής, την ελευθερία κινήσεων και τη βιωσιμότητα της εφοδιαστικής υποστήριξης. Η διατήρηση μιας θέσης χωρίς δυνατότητα ενίσχυσης ή ανεφοδιασμού, μπορεί να έχει περιορισμένη επιχειρησιακή αξία.

Η τεχνολογία δεν καταργεί τη φθορά και την εφοδιαστική

Η αυξανόμενη ακρίβεια δεν εξαλείφει την ανάγκη για μεγάλες ποσότητες πυρομαχικών, ανταλλακτικών, μέσα επισκευής και συνεχή αναπλήρωση απωλειών. Αντίστοιχα, η παραγωγή drones σε μεγάλη κλίμακα δεν αρκεί εάν λείπουν οι χειριστές, οι τεχνικοί, οι ασφαλείς επικοινωνίες, ή οι δυνατότητες επεξεργασίας των πληροφοριών που συλλέγονται.

Η μελέτη του RUSI για την πρώτη φάση του πολέμου τόνισε ότι η διάρκεια των επιχειρήσεων εξαρτάται από τα αποθέματα και την ικανότητα διατήρησης του ρυθμού μάχης. Παράλληλα, οι μεταγενέστερες αναλύσεις για τα μη επανδρωμένα συστήματα δείχνουν ότι η προσαρμογή απαιτεί συνεχή παραγωγή, εκπαίδευση και ενσωμάτωση νέων δυνατοτήτων στη δομή των μονάδων. Η τεχνολογική καινοτομία, συνεπώς, δεν αντικαθιστά τη βιομηχανική και οργανωτική αντοχή· εξαρτάται από αυτήν.

Συμπέρασμα: Διασπορά στο έδαφος, συνοχή στο δίκτυο

Η εμπειρία της Ουκρανίας υποδεικνύει ότι η σύγχρονη τακτική μάχη απαιτεί έναν συνδυασμό φυσικής διασποράς και πληροφοριακής συνοχής. Οι μονάδες πρέπει να αποφεύγουν την εύκολη ανίχνευση, να διατηρούν κινητικότητα και να περιορίζουν την έκθεσή τους, χωρίς να χάνουν τη δυνατότητα συντονισμένης δράσης. Τα drones έχουν ενισχύσει την επιτήρηση και την ακρίβεια, αλλά ταυτόχρονα έχουν αυξήσει τις απαιτήσεις σε διοίκηση, ηλεκτρονικό πόλεμο, εκπαίδευση και εφοδιαστική.

Το βασικό δίδαγμα δεν είναι ότι ο πόλεμος των τεθωρακισμένων, ή του πεζικού έχει τελειώσει. Είναι ότι αυτά τα μέσα δεν μπορούν πλέον να αξιοποιούνται αποτελεσματικά με τις ίδιες παραδοχές για την απόκρυψη, τη συγκέντρωση δυνάμεων και την ασφάλεια των μετόπισθεν. Η υπεροχή θα ανήκει πιθανότατα όχι σε εκείνον που διαθέτει απλώς περισσότερα drones, αλλά σε εκείνον που μπορεί να ενσωματώνει ταχύτερα τις πληροφορίες, να προσαρμόζει τις τακτικές του και να διατηρεί τη μαχητική του ικανότητα υπό συνεχή πίεση.

Οι παραπάνω διαπιστώσεις πρέπει να αντιμετωπίζονται ως εξελισσόμενα συμπεράσματα και όχι ως οριστικοί κανόνες. Ο πόλεμος συνεχίζεται, οι τεχνολογίες μεταβάλλονται και οι δύο πλευρές προσαρμόζονται. Ωστόσο, ένα μοτίβο γίνεται σαφές: Η διασπορά των φυσικών δυνάμεων αποκτά μεγαλύτερη σημασία, ενώ η επιτυχία εξαρτάται όλο και περισσότερο από τη συνοχή των πληροφοριών, τη διοίκηση και την ικανότητα συνδυασμού διαφορετικών μέσων στο κατάλληλο χρονικό σημείο.

Ας αρχίσουμε από το συνταγματικό ζήτημα. Το Ισραήλ δεν διαθέτει Σύνταγμα (ούτε και είναι βέβαια αντίστοιχο του βρετανικού Common Law με όλα του τα συμπαρομαρτούντα και τις εγγυήσεις) αλλά θεμελιώδεις νόμους οιονεί συνταγματικής ισχύος, πολλοί από τους οποίους μπορούν να τροποποιηθούν με τη συνήθη κοινοβουλευτική πλειοψηφία που ισχύει για τη νομοθεσία, κάτι που δεν ισχύει φερ’ ειπείν στη Γερμανία, όπου η αναθεώρηση του Grundgesetz απαιτεί ιδιαίτερα αυξημένες πλειοψηφίες.

Δεν υπάρχει ρητή, γενική συνταγματική κατοχύρωση της ισότητας όλων των πολιτών – κάποιοι θα λέγανε πως είναι ακριβώς η ισότητα ως ζητούμενο που αποκλείει το ενδεχόμενο ενός Συντάγματος. Αντιθέτως, ο θεμελιώδης νόμος του 2018 επιφυλάσσει ρητώς το δικαίωμα εθνικής αυτοδιάθεσης αποκλειστικά στον εβραϊκό λαό, σε ένα κράτος που δεν έχει μόνο εβραϊκό πληθυσμό. Ο θεμελιώδης νόμος του 2018 επιφυλάσσει την εθνική αυτοδιάθεση αποκλειστικά στον εβραϊκό λαό (εθνοθρησκευτικός προσδιορισμός δηλαδή).

Προφανώς όλα αυτά αναβλύζουν από τις θεμελιώδεις αντιφάσεις του project του κράτους του Ισραήλ ως θρησκευτικού ιουδαϊκού και ταυτόχρονα κοσμικού ισραηλινού κράτος, ήτοι και εθνικού και θρησκευτικού και κοσμικού και «δυτικού τύπου/ανοιχτό» και μόνο για τον εβραϊκό λαό, με το πρακτικό «δια ταύτα» της συγκεκριμένης επιλογής του κράτους ως προς την επίλυση της αντίφασης να εκδικάζεται αυτήν την εποχή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (ICJ, όπου θέλουμε να προσφύγουμε με την Τουρκία).

Κατοχή, στρατοδικεία και γάμοι

Η θεσμική αυτή ασυμμετρία επεκτείνεται: Ο Νόμος της Επιστροφής ευνοεί την εγκατάσταση και πολιτογράφηση των επιλέξιμων προσώπων εβραϊκής καταγωγής, ενώ δεν αναγνωρίζεται ανάλογη δυνατότητα στους Παλαιστίνιους πρόσφυγες. Παράλληλα, τεκμηριώνονται διαχρονικές διακρίσεις εις βάρος των Αράβων πολιτών στη στέγαση, την πολεοδομία, την εκπαίδευση, τη δημόσια χρηματοδότηση και την απονομή της Δικαιοσύνης. Περιορισμοί στην οικογενειακή επανένωση με Παλαιστίνιους των κατεχόμενων εδαφών συμπληρώνουν αυτή την εικόνα.

Αλλά το αποφασιστικότερο ζήτημα βρίσκεται πέρα από τα διεθνώς μερικώς αναγνωρισμένα σύνορα του Ισραήλ. Στην κατεχόμενη Δυτική Όχθη συνυπάρχουν, υπό την ίδια στρατιωτική εξουσία, δύο πληθυσμοί με διαφορετικό νομικό καθεστώς: Οι Ισραηλινοί έποικοι υπάγονται κατά βάση στο ισραηλινό αστικό δίκαιο και ψηφίζουν για την Κνεσέτ, ενώ οι Παλαιστίνιοι υπάγονται σε στρατιωτικό δίκαιο, δικάζονται από στρατοδικεία και δεν συμμετέχουν στις ισραηλινές εθνικές εκλογές.

Διαφορετικοί κανόνες μετακίνησης, στρατιωτικά σημεία ελέγχου, περιορισμοί πρόσβασης σε δρόμους, γη και φυσικούς πόρους, καθώς και κατεδαφίσεις κατοικιών, συγκροτούν ένα καθεστώς θεσμοποιημένης ανισότητας. Στην κατεχόμενη και μονομερώς προσαρτημένη Ανατολική Ιερουσαλήμ, οι περισσότεροι Παλαιστίνιοι διαθέτουν καθεστώς μόνιμου κατοίκου, όχι ισραηλινή ιθαγένεια, και συνεπώς στερούνται ψήφου για την Κνεσέτ.

Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης διαπίστωσε το 2024 παραβίαση του άρθρου 3 της Σύμβασης κατά των Φυλετικών Διακρίσεων, ενώ έκθεση του Ύπατου Αρμοστή του ΟΗΕ τον Ιανουάριο του 2026 τεκμηριώνει πρακτικές διαχωρισμού και υποταγής που παραβιάζουν τις διεθνείς υποχρεώσεις απαγόρευσης του φυλετικού διαχωρισμού και του απαρτχάιντ. Η παρατεταμένη κατοχή δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως άσχετη υποσημείωση, όταν αξιολογείται ο δημοκρατικός χαρακτήρας ενός κράτους.

Ακόμη πιο αποκαλυπτική υπήρξε η νομοθεσία και το συνοδό στρατιωτικό διάταγμα που τέθηκε σε εφαρμογή στις 17 Μαΐου 2026 για τη θανατική ποινή – που ισχύει μόνο για τους Παλαιστινίους. Στα στρατοδικεία της Δυτικής Όχθης καθιερώνεται ως καταρχήν υποχρεωτική ποινή για ορισμένα θανατηφόρα τρομοκρατικά εγκλήματα, με δυνατότητα εξαίρεσης μόνο υπό ειδικές περιστάσεις, ενώ εξαιρούνται ρητώς από το συγκεκριμένο καθεστώς των στρατοδικείων οι Ισραηλινοί πολίτες και κάτοικοι, άρα και οι έποικοι. Στα πολιτικά δικαστήρια ισχύει διαφορετική, μη υποχρεωτική ρύθμιση. Η διαφοροποίηση της ποινικής μεταχείρισης ανάλογα με το νομικό καθεστώς των προσώπων είναι θεσμικά βαρύνουσα εδώ.

Ούτε στο πεδίο των ατομικών ελευθεριών απουσιάζουν ουσιώδεις αποκλίσεις από το δυτικό φιλελεύθερο πρότυπο. Το Ισραήλ δεν διαθέτει γενικό θεσμό πολιτικού γάμου εντός της επικράτειάς του: O γάμος διέπεται από θρησκευτικές δικαιοδοσίες, με αποτέλεσμα να μην μπορούν να τελεστούν εκεί γάμοι μεταξύ προσώπων διαφορετικού θρησκεύματος, παρότι αναγνωρίζονται γάμοι συναφθέντες στο εξωτερικό. Προστίθεται η αυξανόμενη πίεση στη δικαστική ανεξαρτησία, με τη μεταρρύθμιση του 2025 για την επιλογή δικαστών, η οποία ενισχύει την πολιτική επιρροή στους διορισμούς και προβλέπεται να τεθεί σε ισχύ με την έναρξη της θητείας της νέας Κνεσέτ.

Δημοκρατία δυτικού τύπου όπου “ψηφίζουν και οι Άραβες”;

Ασφαλώς δεν είναι όλες αυτές οι αποκλίσεις ισοβαρείς, ούτε η απουσία ενιαίου γραπτού Συντάγματος αρκεί αφ’ εαυτής για να αποκλείσει ένα κράτος από την οικογένεια των φιλελεύθερων δημοκρατιών. Είναι όμως η συνδυαστική τους λειτουργία, και πρωτίστως η θεσμοποιημένη ανισότητα μεταξύ πληθυσμών που υπάγονται επί δεκαετίες στην ίδια κρατική εξουσία, που καθιστά τον χαρακτηρισμό «φιλελεύθερη δημοκρατία δυτικού τύπου» εξαιρετικά προβληματικό.

Πέρα από το διπλό νομικό καθεστώς (για πολίτες Α΄ και Β΄ κατηγορίας δηλαδή), την απουσία Συντάγματος, την επιλεκτική θανατική ποινή, τους περιορισμούς μετακίνησης, τον φυλετικό διαχωρισμό κοκ, από τα πιο αποφασιστικά στοιχεία είναι η άνιση πολιτική συμμετοχή. Δεν είναι μόνο το ότι Ισραηλινοί έποικοι ψηφίζουν για την Κνεσέτ, ενώ οι περισσότεροι Παλαιστίνιοι της κατεχόμενης Δυτικής Όχθης όχι, αλλά και στην Ανατολική Ιερουσαλήμ οι περισσότεροι Παλαιστίνιοι κάτοικοι έχουν καθεστώς μόνιμης διαμονής – όχι πλήρη πολιτικά δικαιώματα Ισραηλινών πολιτών και άρα στερούνται δικαίωμα ψήφου.

Το Ισραήλ, αλλά και οι κατά φαντασίαν Ισραηλινοί Έλληνες πολιτικοί θα επιμείνουν: Κοιτάξτε για πόσο πλέρια δημοκρατία μιλάμε, ψηφίζουν ως και οι Άραβες (..ως μη όφειλαν;). Αμέσως όμως αυτό φαλκιδεύεται από την πραγματικότητα, αφού ψηφίζουν μόνο… κάποιοι Άραβες, όχι οι Άραβες. Η επίκληση του «καθολικού» εκλογικού δικαιώματος των Αράβων πολιτών του Ισραήλ αποσιωπά το πολύ ουσιαστικότερο ζήτημα: Ότι εκατομμύρια Παλαιστίνιοι γηγενείς και ιθαγενείς τελούν επί δεκαετίες υπό ισραηλινή κατοχική εξουσία, χωρίς να μετέχουν στη δημοκρατική νομιμοποίησή της.

Επομένως, η δημοκρατικότητα εξαρτάται αποφασιστικά από το πού χαράσσουμε τα όρια του δήμου που θεωρούμε πολιτικά υπολογίσιμο. Από αυτήν τη «δειγματοληπτική ψήφο» (αντί, βέβαια, καθολικού δικαιώματος του εκλέγειν και εκλέγεσθαι όπως προϋποτίθεται στην έννοια της φιλελεύθερης δημοκρατίας, της δυτικού τύπου δημοκρατίας) προκύπτουν κόμματα… “μιαρά”, που αποκλείονται εξ ορισμού, ακριβώς επειδή αντιστοιχούν σε όσους εκ των Αράβων Ισραηλινών έχουν δικαίωμα ψήφου, όπως βλέπουμε μπροστά μας στις τρέχουσες εκλογές, από το να κληθούν να συμμετάσχουν σε κυβερνητικό συνασπισμό: είναι σήμερα placeholders.

Για να μην το πολυψειρίζουμε: Είναι παντελώς αδύνατον να χαρακτηριστεί το Ισραήλ «δημοκρατία δυτικού τύπου», εκτός αν κοροϊδευόμαστε άγρια και ασύδοτα αναμετάξυ μας, που είναι σημειωτέον και ακριβώς αυτό το οποίο πράττουμε!

“Ναι αλλά δεν λέτε για το Ιράν”

Θα ρωτήσει η μακαριότητα της άγνοιας: «Γιατί, σάμπως είναι το Ιράν δημοκρατία δυτικού τύπου»; Μα, το Ιράν ουδέποτε ισχυρίστηκε ότι είναι φιλελεύθερη δημοκρατία δυτικού τύπου, σε αντίθεση με το Ισραήλ, και συνεπώς θα ήταν α-νόητο να μετρηθεί ως τέτοιο. Το υβριδικό, μεικτό πολιτειακό του σύστημα συστήνεται ως «ισλαμική πολιτεία/ρεπούμπλικα/δημοκρατία» (جمهوری اسلامی ایران Jomhuri-ye Eslâmi-ye Irân): Aς μη συγχέουμε τη δημοκρατία εν γένει με τη φιλελεύθερη δημοκρατία δυτικού τύπου – άλλωστε, στη διάκριση έχουν αφιερώσει κοινό ανακοινωθέν οι δύο από τις τρεις Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής μας, ενώ υπάρχει και μια πρόσφατη διαδικτυακά προσβάσιμη εξαιρετική διπλωματική εργασία για το θέμα.)

Πάντως, το Ιράν διαθέτει καθολικές εκλογές, γραπτό Σύνταγμα που τηρείται όσο τηρούνται τα ευρωπαϊκά – πάντως, το άρθρο 146 τηρείται σίγουρα…— και καθολικό εκλογικό δικαίωμα των ενηλίκων πολιτών του, με αναγνωρισμένα τα δικαιώματα των μειονοτήτων (Χριστιανών, Εβραίων και Ζωροαστρών), που ενίοτε συμπεριλαμβάνουν την άρση απαγορεύσεων που ισχύουν για την πλειονότητα (π.χ., στους Χριστιανούς και δη στους Αρμένιους επιτρέπεται το αλκοόλ υπό προϋποθέσεις).

Αυτό δεν καθιστά το Ιράν φιλελεύθερη δημοκρατία δυτικού τύπου, αφού η αρχή του Velâyat-e Faqih (ولایت فقیه) αποκλείει ένα τέτοιο ενδεχόμενο: Ο εκ των προτέρων έλεγχος των υποψηφίων για το εκλέγεσθαι από το Συμβούλιο των Φρουρών και η υπεροχή μη αιρετών θεσμών αναιρούν εκ σχεδιασμού τις φιλελευθεροφυτικοδημοκρατικές εγγυήσεις. Μετριέσαι, συνεπώς, με τον πήχυ που ο ίδιος επικαλείσαι. Αν αυτοσυστήνεσαι ως φιλελεύθερη δημοκρατία δυτικού τύπου όπως το Ισραήλ, «η μόνη στη Μέση Ανατολή», θα κριθείς ως τέτοια, θα πρέπει να εξετασθεί το εάν ισχύει η αξίωσή σου, ή τυγχάνει απλώς ψευδής.

Η περίπτωση του Λιβάνου

Μια τελευταία παρατήρηση. Αν αναζητούμε στη Μέση Ανατολή ένα πολιτειακό υπόδειγμα δυτικού τύπου ως προς τη ρητή συνταγματική αρχή της ισότιμης πολιτειότητας, τον κοινοβουλευτισμό και τη θρησκευτική πολυφωνία, αξίζει να στραφούμε μάλλον προς τον Λίβανο ως «τη μόνη δημοκρατία της Μέσης Ανατολής», παρά τις ιδιαιτερότητές του: Μια χώρα της οποίας το Σύνταγμα κατοχυρώνει ρητώς στο άρθρο 7 την ισότητα των πολιτών ενώπιον του νόμου (παρά την ομολογιακή κατανομή της πολιτικής εξουσίας).

Ο Πρόεδρος του Λιβάνου πρέπει να είναι Χριστιανός και δη Μαρωνίτης (εκ του الميثاق الوطني, al Mithaq al Watani, το θρησκευτικό οικογενειακό δίκαιο, τις έμφυλες ανισότητες, την ισχύ της Χεζμπολάχ και τις σοβαρότατες δυσλειτουργίες του κράτους) και το προοίμιο χαρακτηρίζει το πολίτευμα κοινοβουλευτική δημοκρατία, χωρίς αυτό να σημαίνει ταύτιση με τη φιλελεύθερη δημοκρατία δυτικού τύπου, διότι π.χ. το ομολογιακό σύστημα περιορίζει την ισοτιμία της πολιτικής συμμετοχής, ενώ το οικογενειακό δίκαιο παρουσιάζει σοβαρές θρησκευτικές και έμφυλες ανισότητες, κ.ο.κ.

Σε κάθε περίπτωση όμως, αν ψάχνουμε σώνει και ντε τη «μόνη δημοκρατία (δυτικού τύπου) της Μέσης Ανατολής» (γιατί να ψάχνουμε κάτι τέτοιο ως αυτοσκοπό, όμως;), τότε μάλλον προς Λίβανο πρέπει να κοιτάξουμε, καθ’ ότι αυτό προκύπτει από την πολιτειακή του θεμελίωση και δη εν συγκρίσει με άλλα πολιτεύματα της ευρύτερης περιοχής.

Κοινώς, στο ερώτημα του τίτλου (μπορεί να χαρακτηριστεί το Ισραήλ «δημοκρατία δυτικού τύπου»;) πρέπει να δοθεί μια ξεκάθαρα αρνητική απάντηση, χωρίς υποσημειώσεις και αστερίσκους. Άλλη απάντηση θα ήταν απλώς αδύνατη, εάν διατηρούμε έστω κάποια ψήγματα εντιμότητας, όπερ σπανίζει ολοένα και περισσότερο. Παράλληλα, αξίζει να λεχθεί ότι όλη αυτή η προβληματική ξεκινάει από μιαν αντίληψη, καθ’ εαυτήν διεθνολογικά προβληματική, ότι «πρέπει να συμπαθούμε τα κράτη με παρόμοιο πολιτικό σύστημα με το δικό μας και να αντιπαθούμε τα υπόλοιπα».

Αυτό το υποστηρίζουν άνθρωποι που δεν έχουν ιδιαίτερο πρόβλημα, φερ’ ειπείν, να έχουμε στενές σχέσεις με την απόλυτη οικογενειακή μοναρχία της Σαουδικής Αραβίας, όπου μέχρι το 2018 (!) απαγορευόταν να οδηγούν οι γυναίκες και όπου δεν υπάρχει Σύνταγμα διότι «Σύνταγμα είναι το Κοράνι!» (το Ιράν μας μάρανε μετά), δεν υπάρχει ενιαίο κοσμικό συνταγματικό κείμενο δυτικού τύπου, αφού ο ίδιος ο Θεμελιώδης Νόμος ορίζει ως Σύνταγμα το Κοράνι και τη Σούννα.

Δεν απλοποιούμε καλύτερα το επιχείρημα σε “καλούμαστε να συμπαθούμε όσα κράτη συμπαθούν οι ΗΠΑ και να αντιπαθούμε όσα κράτη αντιπαθούν οι ΗΠΑ”, να μη μπλέκουμε κιόλας με πολιτειολογικές αναδιφήσεις, που δύνανται να οπισθοκροτήσουν εξευτελιστικά;

Κορυφαίο παράδειγμα οι όροι της λεόντειας ελληνοαμερικανικής αμυντικής συμφωνίας που είχε τη συναίνεση των περισσότερων. Το γιατί ο Μητσοτάκης διαφημιζόταν πριν το 2019 και συνέχισε και πολύ μετά το 2019 ως “πατριωτικότερος” του Τσίπρα, επίσης δεν είναι μια άσχετη συζήτηση.

Η Αθήνα μετά την ανατροπή Καντάφι δεν είχε δική της πολιτική, ενώ πριν είχε σημαντικές σχέσεις. Την ανατροπή είχε υποστηρίξει επιχειρησιακά παντοιοτρόπως. Η απουσία δημοσιογραφικών αναφορών στο γεγονός είναι εντυπωσιακή. Δεν είναι μόνο η Λιβύη. Σταδιακά η Ελλάδα, ιδιαίτερα από τη μνημονιακή περίοδο και μετά, με αποκορύφωμα τη διακυβέρνηση Μητσοτάκη, εγκατέλειψε υπέρ τρίτων κάθε δική της πολιτική για πολλές άλλες χώρες και εξελίξεις της περιοχής. Ενδεικτικά, για Λίβανο, Συρία, Αρμενία, Αζερμπαϊτζάν, Ιράν και βέβαια Ρωσία, το πιο σημαντικό. Σε μεγάλο βαθμό και για Βαλκάνια, ανατολική Μεσόγειο και Μέση Ανατολή.

Η στάση της Ελλάδας 2019-2020

Απρίλιο 2019, ενώ ήταν γνωστή η παρουσία της Τουρκίας στην Τρίπολη, η Αθήνα συντασσόταν ακόμη με την ΕΕ στην κοινή δήλωση που καταδίκαζε την επίθεση Χάφταρ κατά της διεθνώς αναγνωρισμένης κυβέρνησης της Τρίπολης (GNA), και επιβεβαίωνε την στήριξή της στη GNA. Τη δήλωση απέτρεψε με βέτο σε Coreper μόνη της η Γαλλία. Η Αθήνα “ξύπνησε” με το τουρκολιβυκό μνημόνιο το Νοέμβριο του 2019. Ακολούθησαν αμοιβαίες επισκέψεις με Χάφταρ κλπ, αλλά χωρίς ουσιώδη διπλωματική, ή άλλη στήριξη.

Είχε προηγηθεί η απότομη στροφή Τραμπ 1.0 που προσέγγισε τον Χάφταρ (και εμμέσως τη Ρωσία). Η στροφή ακολούθησε συνεννοήσεις με Αίγυπτο και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ) που στήριζαν Χάφταρ και καθόλου με συνεννοήσεις με την Ελλάδα, η οποία ακολουθούσε μέχρι τότε παθητικά την «Διεθνή Κοινότητα» (ΗΠΑ) και ΕΕ στην υποστήριξη προς την Τρίπολη. Είναι αμφίβολο ότι οι αμερικανοφρονούντες των Αθηνών θα είχαν καν “ξυπνήσει”, αν δεν είχε προηγηθεί η στροφή της Ουάσιγκτον…

Θεωρητικά, αν η στροφή Τραμπ και το “πράσινο” στον Χάφταρ είχαν προηγηθεί κατά λίγους μήνες, το μνημόνιο μπορούσε κάλλιστα να έχει “σκάσει” με κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ. Εξίσου βέβαιο είναι ότι όλη η μέχρι σήμερα η πολιτική φιλολογία για το ζήτημα στην Ελλάδα θα χρέωνε την προπατορική ευθύνη στον ΣΥΡΙΖΑ.

Το στρίμωγμα της GNA με τη στροφή Τραμπ και τη στρατιωτική επίθεση Χάφταρ το 2019-20, έδωσε τη δυνατότητα στην Άγκυρα να εκβιάσει το τουρκολιβυκό μνημόνιο προκειμένου να σώσει στρατιωτικά την Τρίπολη. Αυτό που παραλείπουν πολλοί Έλληνες αναλυτές (ΕΛΙΑΜΕΠ κ.ά.) είναι ότι η Τρίπολη δεν σώθηκε μόνον εξαιτίας των τουρκικών στρατιωτικών μέσων. Προηγήθηκε η νέα στροφή των ΗΠΑ που μετρίαζε την προηγούμενη λόγω παράπλευρης ανεπιθύμητης ενίσχυσης της ρωσικής επιρροής. Αποφασιστικό ρόλο έπαιξε επίσης η συνεννόηση Μόσχας-Άγκυρας, σε επέκταση της τριπλής συνεννόησης για Συρία με Τεχεράνη.

Οι ΗΠΑ πίεσαν Αίγυπτο και ΗΑΕ να μην αφήσουν το Χάφταρ να πάρει την Τρίπολη, η δε Αίγυπτος είχε και δικούς της λόγους. Μόσχα-Άγκυρα είχαν ήδη συμφωνήσει στη διαχωριστική γραμμή στη Σύρτη-Τζούφρα, πριν συμφωνηθεί στη Μόσχα η προσωρινή εκεχειρία στις αρχές του 2020 (προς απογοήτευση Χάφταρ) που επέτρεψε στην Τουρκία να ενισχύσει στρατιωτικά την Τρίπολη. Η δε Ρωσία δεν είχε λόγους να προκαλέσει τη Δύση, ιδιαίτερα με Τραμπ στο Λευκό Οίκο. Η Γαλλία ήταν η μόνη που συνέχιζε μα ενισχύει τον Χάφταρ – η Total ήταν ένας σημαντικός λόγος. Μετρίασε την πολιτική της μετά την ήττα του Χάφταρ τον Μάιο του 2020.

“Ο Χάφταρ είναι λάθος επένδυση”

Με τη δεύτερη αμερικανική στροφή, η Αθήνα ακολούθησε ξανά εν τέλει τις ΗΠΑ, παρά τη Γαλλία, μέχρι τέλους. Ο αναπληρωτής σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας Ντόκος το τερμάτιζε με δημόσια (!) δήλωση (23 Ιουνίου 2020) ότι η στήριξη στον Χάφταρ ήταν μια «λάθος επένδυση» και πως «οι μέρες του είναι μετρημένες», παρά το γεγονός πως ούτε οι ΗΠΑ είχαν διακόψει τις σχέσεις με Χάφταρ. Σημειωτέον ότι η Γαλλία ακολουθούσε ακόμη εξισορροπητική πολιτική με Ρωσία στην Ευρώπη. Η ακραία αντιρωσική στροφή Μακρόν ήρθε πολλούς μήνες, μετά την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία.

Αρχές 2020, όταν η Ελλάδα δεν είχε… προκάνει να ευθυγραμμιστεί με τη δεύτερη στροφή των ΗΠΑ, η Γερμανία την απέκλειε ταπεινωτικά από τη Συνδιάσκεψη του Βερολίνου για τη Λιβύη (εκτός από Αλγερία, Αίγυπτο, και Κίνα, Ρωσία, Γαλλία, Ιταλία, ΗΠΑ, Βρετανία, συμμετείχαν Τουρκία, ΗΑΕ και Κονγκό). Θα την απέκλειε ξανά στη δεύτερη Συνδιάσκεψη τον Ιούνιο του 2021 όπου συμμετείχαν επιπλέον Τυνησία, Μαρόκο, Ελβετία…

Η Ελλάδα ακολουθώντας στο εξής κατά κύριο λόγο την “ισορροπημένη” πολιτική των ΗΠΑ, κρυπτόμενη εναλλακτικά πίσω από Αίγυπτο και Γαλλία, θα επιδιώξει αργότερα να πλησιάσει την Τρίπολη, κάτι που θα εξελιχθεί σε φιάσκο, και εν τέλει θα ξαναγυρίσει στο σημείο εκκίνησης του 2019, δηλαδή στο μηδενικό έρεισμα ανατολικά και δυτικά.

Πιο σημαντική η αλλαγή των ΗΠΑ

Η κύρωση του μνημονίου στη Βεγγάζη δεν ήταν η μεγαλύτερη ήττα. Μεγαλύτερης σημασίας ήταν η αλλαγή της στάσης των Ηνωμένων Πολιτειών:

• Το 2019 το Στέιτ Ντιπάρτμεντ καταδίκαζε το μνημόνιο ως «προκλητικό».
• Το 2022 απέρριπτε τη συμφωνία Άγκυρας-Τρίπολης για συνεργασία στους υδρογονάνθρακες.
• Το 2026 κρατά εκκωφαντικά ίσες αποστάσεις.

Ενδεικτικό της στρατηγικής συναίνεσης, ιδιαίτερα στο χώρο της “πατριωτικής Δεξιάς”, είναι ότι λίγοι εστιάζουν στην προφανή αποτυχία των ελληνοαμερικανικών σχέσεων, που κατά την κυβέρνηση «βρίσκονται στο καλύτερο σημείο που βρίσκονταν ποτέ». Είναι στο καλύτερο μόνο για τις ΗΠ! Από την άποψη του πόσο υπολογίζει η Ουάσιγκτον την Ελλάδα, βρίσκονται στο χειρότερο σημείο για δεκαετίες.

Μάταια τα ελληνικά ΜΜΕ, με αναφορές σε ανώνυμο “εκπρόσωπο του Στέιτ Ντιπάρτμεντ” το εμφανίζουν να “διορθώνει” τη στάση του, προς κατανάλωση των ιθαγενών. Περίεργο που μια τέτοια “είδηση” για ένα όχι ασήμαντο διεθνές ζήτημα δεν βρήκε το δρόμο της σε Reuters, Associated Press, BBC, Politico κλπ.

Η Ελλάδα σε οπισθοδρομική πορεία

Από το 2019 έχουν υπάρξει σημαντικές αλλαγές. Πρώτα, ο πόλεμος στην Ουκρανία. Η αντιμετώπιση της ρωσικής επιρροής γίνεται πιο βαρύνουσα στην πολιτική Μπάιντεν, το ίδιο και της Γαλλίας που εκτός της Ευρώπης ανταγωνίζεται τη Ρωσία σε Σαχέλ και Καύκασο. Μετά το 2025 προστίθεται η πιο ενεργητική συναλλακτική πολιτική Τραμπ, που στη Λιβύη συναλλάσσεται βέβαια με όσους έχουν δική τους πολιτική και δεν τρέχουν πίσω από άλλους, μεταξύ αυτών με Τουρκία και Ρωσία. Στο περιβάλλον αυτό όλες οι χώρες που εμπλέκονται στο λιβυκό αναδιαμόρφωσαν την πολιτική τους στη Λιβύη και γενικά.

Από το 2020 η Τουρκία άνοιξε διαύλους με Χάφταρ και αντίστοιχα η Ρωσία, τα ΗΑΕ και η Αίγυπτος με την Τρίπολη. Οι ευρύτερες εξελίξεις ήταν πιο σημαντικές. Ενδεικτικά η Αίγυπτος και τα ΗΑΕ αποκατέστησαν σχέσεις με την Άγκυρα. Η Τουρκία διατηρεί σημαντικές σχέσεις παντού, από την Ρωσία μέχρι την αραβική χερσόνησο. Είχε αποπειραθεί μέχρι και με Ισραήλ το 2023 (μεσολάβησαν άλλα) και συνεχίζει να το τροφοδοτεί εμπορικά παρά την αντισιωνιστική ρητορική, και συνυπήρχαν αρμονικά μέχρι πρότινος στο Αζερμπαϊτζάν.

Η Σαουδική Αραβία προσέγγισε το Ιράν με τη μεσολάβηση της Κίνας και είναι πιθανό να καταλήξει σε νέους όρους συνύπαρξης μετά τη διάψευση της ομπρέλας ασφάλειας των ΗΠΑ, ενώ η συμφωνία της Μέκκας δεν κινείται ακριβώς σε αμερικανικές ράγες. Και άλλα πολλά. Γενικό μοτίβο για τους περισσότερους στο νέο πολυπολικό περιβάλλον, είναι ο “ελεγχόμενος ανταγωνισμός και συνεργασία” με όσους βρίσκονται σε ανταγωνισμό και η συνεργασία με όσο το δυνατόν περισσότερους, ακόμη και αν με κάποιους δεν αρέσει στη μεγάλη δύναμη της περιοχής.

Η Ελλάδα οπισθοδρομεί. Προωθεί συνεργασίες κατά παραγγελία με τρόπο που λειτουργούν κυρίως υπέρ τρίτων και κυρίως επιτίθεται ή διακόπτει συνεργασίες με χώρες που είτε δεν έχει τίποτα να χωρίσει, είτε – ακόμη χειρότερα – τις χρειάζεται. Πέραν του αχρείαστου αντιρωσικού μένους, χαρακτηριστική ήταν και η δήλωση κατανόησης Μητσοτάκη για τη δολοφονία Σολεϊμανί.

Ενώ ο ΟΗΕ καταδίκαζε, οι ευρωπαϊκές χώρες στέκονταν επιφυλακτικά ή ουδέτερα, το ίδιο τα ΗΑΕ και η Σαουδική Αραβία που είναι αντίπαλοι του Ιράν. Η Πελόζι τις ΗΠΑ μιλούσε για «προκλητική και δυσανάλογη» ενέργεια. Οι μόνες άλλες θετικές αντιδράσεις, εκτός Νετανιάχου και Μητσοτάκη, ήταν της Αλβανίας, του Κοσσόβου, της σαουδαραβικής κυβέρνησης στην Υεμένη, του Ισλαμικού Κράτους (ISIS) και της Βραζιλίας του Μπολσονάρο.

Η Ελλάδα ακόλουθος των ΗΠΑ και του Ισραήλ

Όσοι επιχαίρουν αφελώς (;) για το ότι η Τουρκία ενοχλείται που το Ισραήλ απέκτησε σύμμαχο στην Αθήνα, παραλείπουν ότι η Άγκυρα επιχαίρει επίσης που η Ελλάδα έχει στην πορεία καταστεί κράτος-ακόλουθος και προβλέψιμη οντότητα. Αυτό εκμεταλλεύτηκε και στην περίπτωση της Λιβύης.

Οι πάντες, ακόμη και ισχυρές ευρωπαϊκές χώρες, λαμβάνουν σαφώς υπόψη τους τις επιθυμίες των ΗΠΑ. Αλλά ακόμη και μεσαιο-μικρές χώρες ασκούν ταυτόχρονα την πολιτική τους, ακόμη και αν δεν ανήκει στις επιθυμίες των ΗΠΑ. Σχηματικά, οι περισσότεροι «κάνουν τη δουλειά τους», το ίδιο ΗΠΑ και Ισραήλ, και η Ελλάδα κάνει τη δουλειά των τελευταίων, παριστάνοντας ότι κάνει τη δουλειά της…

Η Ελλάδα έχει καταντήσει παρακολούθημα των ΗΠΑ και δευτερευόντως του Ισραήλ. Αυτή η άνιση σχέση είναι παράλογη στο βαθμό που η Ελλάδα διαθέτει αντικειμενικά πολύ μεγαλύτερο εκτόπισμα και “όπλα” από χώρες όπως πχ η Ιορδανία, και διαφορετικής τάξης από τη χρόνια πολιτικο-στρατιωτική εξάρτηση που έθρεφε και θρεφόταν από την ελίτ της χώρας.

Η “στρατηγική” αυτή οδηγεί σε επιδείνωση του συσχετισμού με Τουρκία και σε ένα φαύλο κύκλο αφού με τη σειρά της μεγαλώνει αντικειμενικά την “ανάγκη” της Ελλάδας από ΗΠΑ και Ισραήλ. Δεν είναι υπόθεση αλλά το αυτονόητο που μεταχειρίζονται κατάλληλα Ουάσιγκτον και Τελ Αβίβ επειδή απλώς κάνουν τη δουλειά τους. Για παράδειγμα, η εξέλιξη με το τουρκολιβυκό μνημόνιο μεγαλώνει την “ανάγκη” για τις αμερικανικές εταιρίες εξόρυξης, την αδυναμία αναθεώρησης της MDCA ή περιορισμών στη χρήση βάσεων, όπως έκανε η Ιταλία.

Η «περισσότερη Αμερική» που διαφήμιζε η Ουάσιγκτον στους ιθαγενείς για την MDCA που υπέγραψε η Αθήνα χωρίς άλλο αντάλλαγμα, ήταν όσα είπε Ρούμπιο για τα ελληνοτουρκικά στην πρόσφατη επίσκεψη, και οι τωρινές ίσες αποστάσεις για το τουρκολιβυκό συγκριτικά με το 2019 όταν είχαμε… λιγότερη Αμερική. Αντιστοίχως, ενώ θεωρητικά η αποτρεπτική ισχύς ενισχύει τη δυνατότητα άσκησης πολιτικής, εμφανίζεται το παράδοξο η περίοδος εκθετικής αύξησης των εξοπλισμών να είναι ταυτόχρονα η περίοδος χωρίς προηγούμενο υποχωρήσεων και παραίτησης.

Ο σκέτος αντιτουρκισμός δεν είναι αντιπολίτευση

Σε γεωπολιτικό επίπεδο, η Ελλάδα απειλείται κατά κύριο λόγο από την απώλεια και μοίρασμα του γεωπολιτικού ελέγχου του Αιγαίου που έχει μέχρι σήμερα διατηρήσει κουτσά-στραβά με τα έξι ναυτικά μίλια, το FIR, την ευθύνη έρευνας και διάσωσης. Κουτσά-στραβά λόγω του αυτοπεριορισμού στα έξι ναυτικά μίλια.

Ο μονοδιάστατος και πιασάρικος αντιτουρκισμός έχει γίνει εισιτήριο ακόμη και για απίθανους τηλεοπτικούς τύπους που πρακτορεύουν ολοφάνερα ξένα συμφέροντα ως συμφέρον της χώρας. Αυτού του είδους ο αντιτουρκισμός έχει επίσης γίνει ο καθαγιασμός επιλογών, από ανορθολογικούς εξοπλισμούς, μέχρι μια συνολική εξωτερική πολιτική που εν τέλει απομειώνουν τη αποτρεπτική δυνατότητα της χώρας, στην ίδια την επεκτατική πολιτική της Τουρκίας. Καθαγιασμός από συμπολίτευση και αντιπολίτευση, εξ αριστερών και κυρίως εκ δεξιών της κυβέρνησης.

Οδεύουμε έτσι σε μια απώλεια που θα μεταβάλει δραματικά το στάτους της χώρας ως προς την ασφάλεια, την ειρήνη και το εκτόπισμα που, όπως θα έλεγε ο Γεραπετρίτης, δεν θα “είναι στο χέρι της να αποτρέψει”. Συμπωματικά, μόλις δυο εβδομάδες πριν την κύρωση και αλλαγή στάσης των ΗΠΑ επισημαίναμε την «Ελλάδα “πυλώνα σταθερότητας” της Δύσης/καρπαζοεισπράκτορα εχθρών και φίλων»…