I resigned from Anthropic today. I spent the last three years doing pretraining research at both OpenAI and Anthropic. Neither company is acting responsibly. They are racing straight to self-improving superintelligence and gambling with our lives. More thoughts below.

— Jacob Coxon (@hilbertspaess) September 9, 2026

Την ανησυχία του μοιράζεται και ο πρώην εργοδότης του και επικεφαλής της Anthropic, Ντάριο Αμοντέι, ο οποίος σε άρθρο του υποστήριξε την ανάγκη “να μπει άμεσα φρένο στην επιστημονική και πολιτική πρωτοπορία όσον αφορά στην ανάπτυξη της ΤΝ”. Οι επικεφαλής δύο ανταγωνιστικών εταιρειών τεχνητής νοημοσύνης, ο Σαμ Άλτμαν της OpenAI και ο Ιλον Μασκ της xAI και Grok, έχουν δηλώσει ότι συμφωνούν με την πρόταση του Αμοντέι για επιβράδυνση και για θέσπιση κανονισμών, καθώς και για την ανεξάρτητη παρακολούθηση της ανάπτυξης μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης.

Ο Αμοντέι προχθές έγραψε ότι η ανάπτυξη της τεχνολογίας δεν αμφισβητείται ως απαραίτητη, ωστόσο οι κίνδυνοι που συνδέονται με αυτήν είναι τόσο σοβαροί, που οι εταιρείες καθώς και οι κυβερνήσεις απαιτείται να έχουν το απαραίτητο χρονικό περιθώριο για να μπορέσουν να τους αντιμετωπίσουν. Ο 27χρονος Κόξον  –ο οποίος εργαζόταν στην OpenAI πριν ενταχθεί στην Anthropic– χαιρέτισε την πρόταση για επιβράδυνση, αλλά τόνισε ότι θα πρέπει να υπάρξει συντονισμός και με την Κίνα ώστε να αποφευχθεί «μια κούρσα σε διεθνές επίπεδο».

«Οι άνθρωποι που εργάζονται σε αυτές τις εταιρείες είναι απόλυτα σοβαροί όταν ζητούν τη θέσπιση κανονισμών, διότι νιώθουν εγκλωβισμένοι σε έναν αγώνα δρόμου από τον οποίο δεν μπορουν να ξεφύγουν. Φοβούνται τις συνέπειες αυτής της κούρσας», δήλωσε στην εκπομπή “Sunday with Laura Kuenssberg”. Ένας από τους κινδύνους που περιέγραψε ο Αμοντέι είναι το ενδεχόμενο δημιουργίας ενός σμήνους από bots που θα λειτουργούσαν ως υπερυπολογιστής, με δυνατότητα να θέσουν υπό τον έλεγχό τους όλο το διαδίκτυο. Ο Κόξον δήλωσε ότι αυτό το σενάριο θα μπορούσε να γίνει πραγματικότητα μέσα σε διάστημα έξι μηνών έως ενός έτους.

Οταν η ΤΝ θα διαφωνεί και θα “αποκλίνει”

Σε απάντηση για την αποχώρηση του Κόξον, εκπρόσωπος της Anthropic δήλωσε στο BBC News: «Πάντα δηλώναμε με διαφάνεια ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα επιφέρει τόσο τεράστια οφέλη όσο και πρωτοφανείς κινδύνους. Για την αντιμετώπιση αυτών των κινδύνων, συνεχίζουμε να αναπτύσσουμε μοντέλα που ενσωματώνουν μερικές από τις ισχυρότερες δικλείδες ασφαλείας στον κλάδο για να αποτρέπονται περιστατικά απόκλισης της τεχνητής νοημοσύνης από τους επιδιωκόμενους στόχους» (AI misalignment).

Παράγοντες του κλάδου έχουν υποστηρίξει ότι τα σχόλια σχετικά με τους κινδύνους και την ισχύ της τεχνητής νοημοσύνης ενδέχεται να αποσκοπούν στη δημιουργία θορύβου και εντυπώσεων. Άλλοι επικριτές ισχυρίζονται ότι η Anthropic προσπαθεί να προκαλέσει ρυθμιστικές παρεμβάσεις που θα εμποδίσουν τον ανταγωνισμό, αφήνοντας την ίδια και την OpenAI να κυριαρχούν στην αγορά ως ολιγοπωλίου.

Ομως αυτό δεν φαίνεται να ευσταθεί και αυτή τη στιγμή κυβερνήσεις κρατών ήδη δημιουργούν σμήνη από bots για πολεμικούς σκοπούς και κατασκοπεία, αλλά και για τον έλεγχο των λαών τους, αποκλίνοντας οι άνθρωποι (και όχι ακόμα οι μηχανές) από τα όρια του νόμιμου και θεμιτού ή έστω του ηθικού. Πόσο απέχουμε από το να πάρει παρόμοια πρωτοβουλία η ίδια η Τεχνητή Νοημοσύνη; Και ακόμα κι αν δεν αποκλίνει “από μόνη της”, αλλά καθοδηγούμενη από κάποιον “τρελό επιστήμονα” ή από έναν έξαλλο ηγέτη χώρας, θα είναι λιγότερο τραγικές οι συνέπειες;

Οι αγορές και κάποιοι ειδικοί λένε “Υπερβολές….”

Οι δραματικές προειδοποιήσεις στελεχών του κλάδου για την τεχνητή νοημοσύνη δεν πείθουν ορισμένους στη Silicon Valley. Τις απόψεις του Κόξον αμφισβήτησε επίσης ο διευθύνων σύμβουλος της πλατφόρμας τεχνητής νοημοσύνης Hugging Face, Κλεμάν Ντελάνγκ (Clement Delangue)

«Συγγνώμη, αλλά το να ρωτάς τον Κόξον για τον κίνδυνο αφανισμού της ανθρωπότητας από την τεχνητή νοημοσύνη είναι σαν να ρωτάς τον τεχνικό του κλιματιστικού σου για την κλιματική αλλαγή», έγραψε στο X. «Δεν λέω ότι το θέμα στερείται ενδιαφέροντος ή ότι είναι λανθασμένο καθαυτό, αλλά ας βάζουμε τα πράγματα στη σωστή τους διάσταση».

Ωστόσο, μετά τη δημοσίευση του άρθρου του Amodei το Σάββατο, ο Ντελάνγκ προσφέρθηκε να συμβάλει στις πιθανές λύσεις που πρότεινε το στέλεχος της Anthropic. Ο επικεφαλής της Nvidia,Τζλενσεν Χουάνγκ, αναφέρθηκε επίσης στα σχόλια του Κοξον κατά τη διάρκεια συνεδρίου που διοργάνωσε η επενδυτική τράπεζα Goldman Sachs την περασμένη εβδομάδα, όπως δήλωσαν στο BBC αρκετοί παρευρισκόμενοι.

Σύμφωνα με αυτούς, ο Χουάνγκ απέρριψε τους ισχυρισμούς ως αναληθείς. Τα σχόλια αυτά αντικατοπτρίζουν την αυξανόμενη αντίδραση στη Silicon Valley απέναντι στις προειδοποιήσεις περί υπαρξιακού κινδύνου που διατυπώνουν νυν και πρώην εργαζόμενοι.

Ο Κόξον στη συνέντευξή του ανέφερε ότι οι συνάδελφοί του φοβούνται πως οι κίνδυνοι μπορουν να εκδηλωθούν μέσα στην επόμενη διετία. Είπε ότι οι εργαζόμενοι σε εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης «σχεδιάζουν το μέλλον της ζωής τους και προβληματίζονται για τις επιπτώσεις της δουλειάς τους», ενώ ορισμένοι «εξετάζουν το ενδεχόμενο να αγοράσουν γη κάπου, καθώς φοβούνται πολύ την αστάθεια που προκαλεί η ραγδαία πρόοδος της τεχνητής νοημοσύνης».

«Όλοι τους έχουν αυτό το ζήτημα διαρκώς στο μυαλό τους, την ώρα που εργάζονται πάνω στη συγκεκριμένη τεχνολογία». Ωστόσο, ο Κοξον εξέφρασε και μια δόση αισιοδοξίας για το μέλλον της Τεχνητής Νοημοσύνης, δηλώνοντας στο BBC ότι οι άνθρωποι που διεξάγουν έρευνα στον τομέα αυτό «επιθυμούν ειλικρινά να προωθήσουν τις θετικές πτυχές, όπως για παράδειγμα την αντιμετώπιση ασθενειών και τη βελτίωση της ζωής όλων των ανθρώπων».

Οι δηλώσεις του σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη έχουν κοινοποιηθεί εκατομμύρια φορές στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με τον επιστήμονα της Anthropic, Ίβαν Χάμπινγκερ, να απαντά στην πλατφόρμα X ότι συμφωνεί με τον Coxon.

«Πιστεύουμε πραγματικά και ακράδαντα ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσε να εξολοθρεύσει όλη την ανθρωπότητα! Προσωπικά, εκτιμώ ότι η πιθανότητα αυτή υπερβαίνει το 10% μέσα στην επόμενη δεκαετία», έγραψε στο Χ.

Ο  Χάμπινγκερ είναι ο επικεφαλής του τμήματος “ευθυγράμμισης” (Alignment Science Lead) στην Anthropic, και με αναρτήσεις του δηλώνει οτι συμφωνεί τόσο με τον Αμοντέι όσο και με τον Κόξον

I agree with Dario. If we are to survive, we must pace the frontier. The speed of development is quickly becoming too fast for us to keep safe. https://t.co/l6quIjRxbr

— Evan Hubinger (@EvanHub) September 12, 2026

/

Jacob is correct here—we really do earnestly believe AI could kill all humans! I personally think it is >10% within the next decade. I believe Anthropic is trying its best, but we do not yet have a plan to solve alignment for superintelligence and are not clearly on track to. https://t.co/QAIHiFP3QZ

— Evan Hubinger (@EvanHub) September 9, 2026

Ανησυχούσαν ήδη από το 2023

Κορυφαίες προσωπικότητες στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης κρούουν εδώ και χρόνια τον κώδωνα του κινδύνου σχετικά με τις απειλές ασφαλείας που ενέχει η εν λόγω τεχνολογία, με τους επικεφαλής των OpenAI, Google DeepMind και Anthropic να εκφράζουν παρόμοιες ανησυχίες ήδη από το 2023.

Οι προειδοποιήσεις αυτές έχουν ενταθεί τις τελευταίες εβδομάδες, καθώς νέα μοντέλα επιδεικνύουν ολοένα και πιο ισχυρές δυνατότητες, τις οποίες οι δημιουργοί τους ίσως δυσκολεύονται να ελέγξουν. Η Anthropic ανακοίνωσε τον Απρίλιο ότι δεν θα διαθέσει στο κοινό το μοντέλο της, Mythos, καθώς υπήρχε κίνδυνος αυτό να διαφύγει αυτόνομα από το περιβάλλον δοκιμών (γνωστό ως «sandbox»). Αντίστοιχα, η OpenAI δήλωσε ότι ανέστειλε ορισμένες πτυχές της ανάπτυξης του πρόσφατου μοντέλου της, Astra, επικαλούμενη ανησυχίες για την κυβερνοασφάλεια.

Μάλιστα, προανήγγειλε ότι η πρώτη νομοθετική παρέμβαση θα αφορά την αντιμετώπιση της ακρίβειας και θα περιλαμβάνει οπωσδήποτε την επιβολή «αυστηρών κανόνων στην αγορά».

Η δεύτερη παρέμβαση θα συνιστά κατεξοχήν μεταρρύθμιση, καθώς θα στοχεύει στην εφαρμογή ενός σύγχρονου παραγωγικού προτύπου για τη δημιουργία επενδύσεων, θέσεων εργασίας και πραγματικής προστιθέμενης αξίας στην οικονομία.

Η τρίτη νομοθετική πρωτοβουλία θα εστιάζει στην ενίσχυση των μισθών, των συντάξεων και των εργασιακών δικαιωμάτων.

Η τέταρτη παρέμβαση θα είναι εστιασμένη στην παροχή δίκαιης λύσης για το ιδιωτικό χρέος και η πέμπτη στο στεγαστικό, τη στήριξη της οικογένειας και σε μια «ολιστική απάντηση για το δημογραφικό κίνδυνο».

Η έκτη παρέμβαση της Χαριλάου Τρικούπη θα στοχεύει στην «αναγέννηση της δημόσιας παιδείας και της δημόσιας υγείας» και η έβδομη στη λειτουργία ενός κράτους αξιοκρατίας, διαφάνειας και λογοδοσίας.

Μείωση ΦΠΑ και ισχυρή Επιτροπή Ανταγωνισμού και Αγοράς

Αναλυτικότερα, σε ό,τι αφορά τη μάχη για την αντιμετώπιση της ακρίβειας και της αισχροκέρδειας ο κ. Ανδρουλάκης προανήγγειλε μεταρρύθμιση της Επιτροπής Ανταγωνισμού με τη συγκρότηση «νέας, ισχυρής Επιτροπής Ανταγωνισμού και Αγοράς, που θα έχει προσωπικό, πόρους και σύγχρονα εργαλεία για να κάνει σωστά τη δουλειά της, ακολουθώντας επιτυχημένα ευρωπαϊκά πρότυπα και με δύο βασικές αρμοδιότητες: προστασία του ανταγωνισμού και του καταναλωτή».

Ανακοίνωσε, ακόμη, τη θέσπιση μηχανισμού έκτακτης φορολόγησης υπερκερδών των ολιγοπωλίων. Επίσης, πρότεινε προσωρινή και στοχευμένη μείωση ΦΠΑ σε βασικά αγαθά και στον ΕΦΚ στα καύσιμα. Επιπλέον, έθεσε στόχο για μείωση της τιμής της κιλοβατώρας κατά 20% το 2027 και 30% έως το τέλος της τετραετίας «με χαμηλότερο κόστος, σταθερές τιμές και ενεργειακή ασφάλεια».

Τέλος στο 13ωρο – «Ναι» στον 13^ο μισθό

Στα εργασιακά, ο κ. Ανδρουλάκης δεσμεύτηκε για την κατάργηση του νόμου της Νέας Δημοκρατίας που επιτρέπει τη 13ωρη εργασία, καθώς και την πλήρη επαναφορά των συλλογικών διαπραγματεύσεων, της Εθνικής Γενικής Συλλογικής Σύμβασης, των κλαδικών συμβάσεων και της μετενέργειας, αλλά και τη σταδιακή επαναφορά του 13ου μισθού στο Δημόσιο.

Παράλληλα, προανήγγειλε πιλοτική εφαρμογή της τετραήμερης εργασίας με πλήρεις αποδοχές σε μεγαλύτερες επιχειρήσεις και θέσεις έντασης διανοίας, δίνοντας φορολογικά κίνητρα.

Σε ό,τι αφορά τους συνταξιούχους δεσμεύτηκε για α) σταδιακή επαναφορά της 13ης σύνταξης, β) νέο ΕΚΑΣ για τους χαμηλοσυνταξιούχους, γ) αναμόρφωση της εισφοράς αλληλεγγύης συνταξιούχων με μεσοσταθμική μείωση κατά 20%, δ) ξεπάγωμα των επικουρικών συντάξεων, ε) σταδιακή αύξηση των ποσοστών αναπλήρωσης «για να δουν επιτέλους οι συνταξιούχοι πραγματικές αυξήσεις» και στ) θέσπιση αναλογικής ανταποδοτικής σύνταξης σε όσους δεν συμπληρώνουν τα 15 έτη ασφάλισης.

Κατάργηση τέλους επιτηδεύματος – Όριο απαλλαγής ΦΠΑ στα 20.000 για μικρές επιχειρήσεις

Για τους μικρομεσαίους και τους ελεύθερους επαγγελματίες ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ προανήγγειλε την κατάργηση του τέλους επιτηδεύματος και της τεκμαρτής φορολόγησης («φορολογούνται εισοδήματα και όχι επαγγέλματα»), τη σταδιακή μείωση της προκαταβολής φόρου στο 50% μέσα στην τετραετία και την αύξηση του ορίου απαλλαγής από τον ΦΠΑ στις 20.000 ευρώ για μικρές επιχειρήσεις και αυτοαπασχολούμενους. Επιπλέον, δεσμεύτηκε για τη θέσπιση ακατάσχετου επαγγελματικού λογαριασμού, με στόχο την προστασία της ρευστότητας των βιώσιμων μικρών επιχειρήσεων.

120 δόσεις και προστασία πρώτης κατοικίας

Ιδιαίτερα λεπτομερής ήταν η δέσμη παρεμβάσεων που παρουσίασε ο κ. Ανδρουλάκης για το ιδιωτικό χρέος. «Το σχέδιό μας είναι έτοιμο, σε κάθε λεπτομέρεια» είπε και προανήγγειλε νέο πλαίσιο προστασίας της πρώτης κατοικίας, υποχρεωτική συμμετοχή των πιστωτών στον εξωδικαστικό μηχανισμό, «βιώσιμη ρύθμιση» 120 δόσεων για χρέη σε εφορία και ασφαλιστικά ταμεία με κούρεμα τόκων και προσαυξήσεων, καθώς και λύση για τους χιλιάδες δανειολήπτες σε ελβετικό φράγκο.

Πλαφόν σε ενοίκια – νέο ΑΣΕΠ

Όσον αφορά την αντιμετώπιση της στεγαστικής κρίσης, ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ παρουσίασε εκ νέου το σχέδιο GenRent για 40.000 κοινωνικές κατοικίες (αξιοποίηση δημόσιας περιουσίας/ανακαίνιση κτηρίων).

Ακόμη προανήγγειλε περιορισμούς στη βραχυχρόνια μίσθωση όπου υπάρχει έντονη πίεση (με μελέτες φέρουσας ικανότητας), καθώς και πλαφόν στις ετήσιες αυξήσεις ενοικίων σε συγκεκριμένες ζώνες όπου υπάρχει τεκμηριωμένα στεγαστική πίεση.

Επανέλαβε δε τη δέσμευσή του για την κατάργηση της χρήσης της Golden Visa για επενδύσεις σε ακίνητα λέγοντας «δεν θα κάνουμε τους Έλληνες νοικάρηδες στον τόπο τους».

Ως προς τις παρεμβάσεις για το κράτος και τη διαφάνεια προανήγγειλε νέο ΑΣΕΠ «με αξιοκρατία σε όλες τις προσλήψεις» και περιορισμό του αριθμού των μετακλητών. Πρότεινε ακόμη τη θέσπιση νέου πλαισίου δημοσίων συμβάσεων με προληπτικό έλεγχο από το Ελεγκτικό Συνέδριο πριν προχωρήσουν οι διαγωνισμοί για συμβάσεις μεγάλης οικονομικής αξίας, ενώ δεσμεύτηκε ότι θα μπει τέλος στο «πάρτι των απευθείας αναθέσεων».

Έμφαση στην αποτρεπτική ισχύ της χώρας

Ο κ. Μητσοτάκης συνέδεσε την εξωτερική πολιτική της κυβέρνησης με συγκεκριμένες κινήσεις των τελευταίων ετών, από τις συμφωνίες οριοθέτησης ΑΟΖ με Ιταλία και Αίγυπτο και την επέκταση των χωρικών υδάτων στο Ιόνιο έως την ενίσχυση των Ενόπλων Δυνάμεων με Rafale, Belharra και φρεγάτες FREMM.

Σε μια εποχή που η ελληνική κοινωνία στενάζει κάτω από το βάρος του υψηλού πληθωρισμού που εκτοξεύει το κόστος των τροφίμων, της στέγασης και των βασικών αγαθών, η οικονομική δυνατότητα των ΜΚΟ να προβάλλουν τηλεοπτικές διαφημίσεις σε πανελλαδικά τηλεοπτικά δίκτυα, φαντάζει τουλάχιστον περίεργη. Όταν δε αυτό συνδυάζεται με ειδήσεις για παράλογα πρόστιμα (π.χ. επειδή κάποιος είχε προσωρινά δεμένα ζώα βοσκής, ή αιγοπρόβατα όσο ήταν εκτός περίφρακτου χώρου), το πράγμα καταντά ακόμα πιο παράδοξο.

Ασφαλώς, η κακοποίηση των ζώων είναι απεχθής και καταδικαστέα. Μάλιστα, μπορεί βάσιμα να ισχυριστεί κανείς ότι όποιος συμπεριφέρεται με ωμότητα στα ζώα, είναι πιο πιθανό να πράξει το ίδιο και απέναντι στους συνανθρώπους του. Εξάλλου, επιστημονικές έρευνες επιβεβαιώνουν ότι τα άτομα που βασανίζουν ζώα, συγκεντρώνουν σημαντικά υψηλότερα ποσοστά χαρακτηριστικών ψυχοπάθειας.

Φιλοζωία: Μία υπέρμετρη αυστηρότητα…

Παρ’ όλα αυτά, υπάρχει μια σαφής και διακριτή κόκκινη γραμμή που χωρίζει την ουσιαστική προστασία των ζώων από την αναζήτηση νέων τρόπων αφαίμαξης των πολιτών και εισροής εσόδων στον κρατικό κορβανά μέσω εξοντωτικών προστίμων. Παρότι η Ελλάδα υπήρξε παραδοσιακά αγροτική χώρα, με βάση της με υπερβάλλοντα ζήλο εφαρμογής του νόμου του 2021, πολλές από τις συνήθεις πρακτικές των παλαιοτέρων γενεών αγροτών και κτηνοτρόφων θα θεωρούνταν σήμερα αξιόποινες.

Το γεγονός αυτό γεννά εύλογα ερωτήματα για την σκοπιμότητα των σύγχρονων νομοθετημάτων, δεδομένου ότι ο κόσμος της υπαίθρου, που εξαρτά την ίδια του την επιβίωση από την κτηνοτροφία και τα ζώα υπηρεσίας, θα ήταν ο τελευταίος που θα προέβαινε σε κακοποιήσεις — αν μη τι άλλο, από το ίδιο το ένστικτο της αυτοσυντήρησης.

Σήμερα, συναντά κανείς αδέσποτους σκύλους σε όλα τα μήκη και πλάτη της ελληνικής επικράτειας, να κυκλοφορούν ανεξέλεγκτοι υπό τον φόβο μην παραβιαστούν τα “δικαιώματά” τους. Δυστυχώς, ενώ αυτή η πτυχή του νόμου εφαρμόζεται αυστηρώς, δεν παρατηρείται η ίδια ζέση ώστε να υποχρεώνονται οι ιδιοκτήτες να μαζεύουν τα περιττώματα των σκύλων τους – είτε πρόκειται για αστικές περιοχές, είτε για την επαρχία.

Παρομοίως, οι ένθερμοι υποστηρικτές της πλήρους ελευθερίας των ζώων βοσκής ελάχιστα δείχνουν να νοιάζονται για τις ζημιές που προκαλούνται όταν αυτά εισβάλλουν σε μποστάνια, αμπελώνες και καλλιεργήσιμες εκτάσεις που αποτελούν ιδιωτική περιουσία. Στην ουσία, το πνεύμα αυτού του νόμου διαταράσσει την πανάρχαια ισορροπία που είχε επιτευχθεί μεταξύ γεωργών και κτηνοτρόφων.

Το πλέον ειρωνικό είναι ότι, ενώ η πολιτεία διακηρύσσει ένα πλαίσιο προστασίας των ζώων, η σημερινή κυβέρνηση διέταξε τη θανάτωση εκατοντάδων χιλιάδων αιγοπροβάτων για την αντιμετώπιση της ευλογιάς, η οποία εντούτοις δεν μεταδίδεται στον άνθρωπο. Βάσει των οδηγιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ακόμα κι αν ένα μόνο ζώο σε ένα κοπάδι βρεθεί θετικό, πρέπει να οδηγηθεί σε σφαγή ολόκληρο το κοπάδι – συμπεριλαμβανομένων των υγιών ζώων – προκειμένου να ανακοπεί η μετάδοση. Το αποτέλεσμα είναι το ξεκλήρισμα του ζωικού κεφαλαίου της χώρας και η οικονομική καταστροφή πλήθους Ελλήνων κτηνοτρόφων. Ωστόσο, θεωρείται παντελώς απίθανο να δούμε κάποια ΜΚΟ να βγάζει τηλεοπτικό σποτ, ή να αναλαμβάνει εκστρατεία συμπαράστασης σε αυτούς τους δοκιμαζόμενους παραγωγούς.

Υπάρχουν και τα δικαιώματα των ανθρώπων!

Φαίνεται πως ζούμε σε μια εποχή όπου η φιλοζωία υπερτερεί της φιλανθρωπίας – ειδικά όταν πρόκειται για τους αυτόχθονες κατοίκους αυτής της χώρας. Όπως συνέβη και με τον πρόσφατα επικαιροποιημένο Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας (ΚΟΚ), η κυβέρνηση φαίνεται να εξαντλεί όλη την αυστηρότητά της στους νομοταγείς πολίτες. Καθημερινές παραβάσεις, όπως η υπερβολική ταχύτητα, η χρήση κινητού τηλεφώνου ή οι επικίνδυνοι ελιγμοί, επισύρουν βαριές χρηματικές ποινές και αφαίρεση αδειών οδήγησης.

Και ενώ η αυστηρότητα του νέου ΚΟΚ ίσως αναγκάσει μια μερίδα διαβόητα ανεύθυνων οδηγών να σεβαστούν επιτέλους τους κανόνες, υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στην επιβολή μιας ποινής με σκοπό να ξεριζωθούν οι επικίνδυνες συνήθειες του παρελθόντος και στην επιβολή δρακόντειων μέτρων που απειλούν να προκαλέσουν ανεπανόρθωτη βλάβη στους τιμωρούμενους. Πρόκειται για μια κλασική περίπτωση όπου το γράμμα του νόμου απέχει παρασάγγας από το πνεύμα του νόμου.

Την ίδια ώρα, οι πολίτες παρακολουθούν ανήμποροι να αντιδράσουν τα ατελείωτα κύματα παράνομων μεταναστών που κατακλύζουν τη χώρα, επιβαρύνοντας τους περιορισμένους πόρους της και απολαμβάνοντας κοινωνική μέριμνα που ο μέσος φορολογούμενος δύσκολα θα μπορούσε να διανοηθεί να διεκδικήσει, χωρίς οι ίδιοι να υφίστανται σχεδόν καμία συνέπεια.

Παράλληλα, ορισμένες ομάδες του πληθυσμού φαίνεται να παρανομούν συστηματικά – είτε πρόκειται για την λεηλασία δημόσιας περιουσίας (όπως η μάστιγα της κλοπής καλωδίων χαλκού και πολύτιμων μετάλλων από δημόσια δίκτυα) είτε για την πρόκληση δημοσίου κινδύνου (σεσημασμένοι εγκληματίες που εμπλέκονται σε φαύλους κύκλους βίας που παρενοχλούν ή επιτίθενται σε γυναίκες, κτλ.) – και να δρουν ως να είναι υπεράνω του νόμου. Εν τω μεταξύ, οι αρχές σε πλείστες όσες περιπτώσεις κινητοποιούνται κατόπιν εορτής, αφού έχει ήδη προκληθεί το κακό, με τραυματισμούς ή απώλειες ανθρώπινων ζωών.

Η προστασία των δικαιωμάτων των ζώων είναι ένας ευγενής σκοπός. Όταν όμως γίνεται ορατό ότι οι νόμοι εφαρμόζονται «α λα καρτ», με τα ζώα να απολαμβάνουν την προστασία των κρατικών αρχών, πολύ περισσότερο από τους ανθρώπους (και ειδικότερα τους φορολογούμενους πολίτες), καθίσταται σαφές ότι η νομοθεσία χωλαίνει. Η φιλοζωία μπορεί και πρέπει να συνυπάρχει με τη φιλανθρωπία – όχι όμως εις βάρος της.

Είναι ένα σύνθετο πολυεπίπεδο οργανικό πλέγμα μιας αθέατης δομής εξουσίας, επικράτησης και προστασίας εδραιωμένων συμφερόντων που αφορά στην οικονομική ζωή, το σύστημα δικαιοσύνης, το τραπεζικό σύστημα, τις υπηρεσίες ασφαλείας, τον στρατό, την βιομηχανία, το εμπόριο, οργανωμένα σύνολα ή οικογένειες και η παράθεση δεν είναι εξαντλητική και ισχύει κατά περίπτωση τηρουμένων των αναλογιών.

Αθέατη και σημαντική πλευρά του “βαθέος κράτους” είναι και αυτή που αφορά τον πολιτισμό, την εκπαίδευση, τα Πανεπιστήμια, την παραγωγή και μετάδοση της γνώσης, τις Δεξαμενές σκέψεις και τα Ινστιτούτα μελετών. Αυτή που αφορά τον έλεγχο των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης, της διάδοσης της πληροφόρησης και της πληροφορίας, την “πολιτική ορθότητα” και το τι είναι αποδεκτό ή ορθό και τι όχι. Αυτή που εντέχνως διαμορφώνει αντιλήψεις και γνώμες.

Δεν το αγγίζουν οι εκλογές

Το “βαθύ κράτος” δεν χρειάζεται να κάνει ανατροπές. Απλά είναι απρόθυμο και αδρανεί σε ό,τι δεν το ικανοποιεί επικαλούμενο πάσης φύσεως κωλύματα, γραφειοκρατικές διαδικασίες, ή ανεπάρκεια πόρων. Δεν θορυβεί. Κρύβεται πίσω από την εμπιστευτικότητα και την αδιαφάνεια. Επιδίωξη του είναι η επικράτηση του και υπάρχει για να διασφαλίζεται ότι οι άτυπες δομές εξουσίας, πλούτου και ελέγχου παραμένουν ανέπαφες, ανεξαρτήτως πολιτικών καταστάσεων.

Μια εκλογική διαδικασία μπορεί να αλλάζει πολιτικά πρόσωπα. Αυτός ο ενεργός ιστός, το άτυπο αυτό πλέγμα δομικής εξουσίας, ωστόσο, παραμένει απρόσβλητο. Το “βαθύ κράτος” δεν είναι εκλεγμένο, ούτε χρειάζεται ψήφους. Οι εκλεγμένοι, όμως, το χρειάζονται διότι κατέχει γνώση και τη “συνέχεια”. Και η γνώση είναι ισχύς. Η δε “συνέχεια” απαραίτητη. Αποφεύγει τον έλεγχο του Κοινοβουλίου, αλλά δεν το αγνοεί. Προσφεύγει σ΄ αυτό όποτε το χρειάζεται.

Σημαντική είναι και η επιρροή του βιομηχανικού “βαθέος κράτους” και ιδιαίτερα αυτή της αμυντικής βιομηχανίας και των ενεργειακών κολοσσών. Διαθέτουν ισχυρές ικανότητες καθορισμού πολιτικών και επιλογών και μπορούν να δεσμεύουν εκλεγμένες κυβερνήσεις σε μακροχρόνιες σχέσεις από τις οποίες δύσκολα μπορούν να απεμπλακούν συντηρώντας ένα διαρκές κλίμα εξάρτησης.

Δεν είναι λίγες οι φορές που παρατηρείται μια συνεχής μετακίνηση στελεχών σε διάφορες θέσεις κλειδιά της κοινωνικοοικονομικής ζωής. Στελέχη Δεξαμενών σκέψης ή Συμβουλευτικών οίκων μετακινούνται στην κυβέρνηση ή τον τραπεζικό τομέα. Από τον τραπεζικό τομέα στην διπλωματία, ή από την διπλωματία σε ενεργειακές εταιρείες, ή Πανεπιστήμια, ή στην αμυντική βιομηχανία, όπως συμβαίνει και με υψηλόβαθμους στρατιωτικούς.

Δεν είναι σπάνιο να βλέπουμε υψηλόβαθμους τεχνοκράτες να μετακινούνται από δημόσιες θέσεις σε διοικητικά συμβούλια μεγάλων εταιρειών του ιδιωτικού τομέα, όπως η αυτοκινητοβιομηχανία, η φαρμακοβιομηχανία, οι κατασκευές ή η ενέργεια. Ζητούμενο είναι η ενοποίηση συμφερόντων και επιδιώξεων και αυτές οι μετακινήσεις ενισχύουν την επικράτηση του οργανικού πλέγματος της άτυπης δομής εξουσίας.

Το βαθύ κράτος έχει… συνέχεια

Τα ανώτερα στελέχη της γραφειοκρατίας, του τραπεζικού συστήματος, της δικαιοσύνης, μεγάλων επιχειρήσεων και οργανισμών ή άτομα σε καίριες θέσεις συχνά προέρχονται από τα ίδια εκπαιδευτικά ιδρύματα. Ανήκουν στις ίδιες λέσχες αποφοίτων ή επαγγελματικών συνδέσμων, μοιράζονται τις ίδιες ιδέες, είναι αλληλέγγυοι μεταξύ τους, έχουν παρόμοιες επιδιώξεις και σκέφτονται με τον ίδιο τρόπο διασφαλίζοντας την συντήρηση της επικρατούσας τάξης πραγμάτων.

Το “βαθύ κράτος” δύσκολα απειλείται εκτός από καταστάσεις ρηξικέλευθων ανατροπών, ή συστημικής θραύσης. Διαθέτει, όμως, ικανότητες μετάλλαξης και προσαρμογής. Αναδημιουργείται μεταλλαγμένο και η ύπαρξή του συνεχίζεται.

Είμαστε έτοιμοι. Χωρίς εξαρτήσεις, με όραμα, σχέδιο και ικανό ανθρώπινο δυναμικό» διαβεβαίωσε από το βήμα της 90ης ΔΕΘ.

Επτά παρεμβάσεις στο εξαμήνο – Πρώτα η μάχη με την ακρίβεια

Δείχνοντας αίσθηση αυτοπεποίθησης τόσο για το εκλογικό αποτέλεσμα όσο και για το βαθμό ετοιμότητας της Χαριλάου Τρικούπη, ο κ. Ανδρουλάκης περιέγραψε τα νομοσχεδία των πρώτων έξι μηνών μιας κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ.

Μάλιστα, προανήγγειλε ότι η πρώτη νομοθετική παρέμβαση θα αφορά την αντιμετώπιση της ακρίβειας και θα περιλαμβάνει οπωσδήποτε την επιβολή «αυστηρών κανόνων στην αγορά».

Η δεύτερη παρέμβαση θα συνιστά κατεξοχήν μεταρρύθμιση, καθώς θα στοχεύει στην εφαρμογή ενός σύγχρονου παραγωγικού προτύπου για τη δημιουργία επενδύσεων, θέσεων εργασίας και πραγματικής προστιθέμενης αξίας στην οικονομία.

Η τρίτη νομοθετική πρωτοβουλία θα εστιάζει στην ενίσχυση των μισθών, των συντάξεων και των εργασιακών δικαιωμάτων.

Η τέταρτη παρέμβαση θα είναι εστιασμένη στην παροχή δίκαιης λύσης για το ιδιωτικό χρέος και η πέμπτη στο στεγαστικό, τη στήριξη της οικογένειας και σε μια «ολιστική απάντηση για το δημογραφικό κίνδυνο».

Η έκτη παρέμβαση της Χαριλάου Τρικούπη θα στοχεύει στην «αναγέννηση της δημόσιας παιδείας και της δημόσιας υγείας» και η έβδομη στη λειτουργία ενός κράτους αξιοκρατίας, διαφάνειας και λογοδοσίας.

Μείωση ΦΠΑ και ισχυρή Επιτροπή Ανταγωνισμού και Αγοράς

Αναλυτικότερα, σε ό,τι αφορά τη μάχη για την αντιμετώπιση της ακρίβειας και της αισχροκέρδειας ο κ. Ανδρουλάκης προανήγγειλε μεταρρύθμιση της Επιτροπής Ανταγωνισμού με τη συγκρότηση «νέας, ισχυρής Επιτροπής Ανταγωνισμού και Αγοράς, που θα έχει προσωπικό, πόρους και σύγχρονα εργαλεία για να κάνει σωστά τη δουλειά της, ακολουθώντας επιτυχημένα ευρωπαϊκά πρότυπα και με δύο βασικές αρμοδιότητες: προστασία του ανταγωνισμού και του καταναλωτή».

Ανακοίνωσε, ακόμη, τη θέσπιση μηχανισμού έκτακτης φορολόγησης υπερκερδών των ολιγοπωλίων. Επίσης, πρότεινε προσωρινή και στοχευμένη μείωση ΦΠΑ σε βασικά αγαθά και στον ΕΦΚ στα καύσιμα. Επιπλέον, έθεσε στόχο για μείωση της τιμής της κιλοβατώρας κατά 20% το 2027 και 30% έως το τέλος της τετραετίας «με χαμηλότερο κόστος, σταθερές τιμές και ενεργειακή ασφάλεια».

Τέλος στο 13ωρο – «Ναι» στον 13^ο μισθό

Στα εργασιακά, ο κ. Ανδρουλάκης δεσμεύτηκε για την κατάργηση του νόμου της Νέας Δημοκρατίας που επιτρέπει τη 13ωρη εργασία, καθώς και την πλήρη επαναφορά των συλλογικών διαπραγματεύσεων, της Εθνικής Γενικής Συλλογικής Σύμβασης, των κλαδικών συμβάσεων και της μετενέργειας, αλλά και τη σταδιακή επαναφορά του 13ου μισθού στο Δημόσιο.

Παράλληλα, προανήγγειλε πιλοτική εφαρμογή της τετραήμερης εργασίας με πλήρεις αποδοχές σε μεγαλύτερες επιχειρήσεις και θέσεις έντασης διανοίας, δίνοντας φορολογικά κίνητρα.

Σε ό,τι αφορά τους συνταξιούχους δεσμεύτηκε για α) σταδιακή επαναφορά της 13ης σύνταξης, β) νέο ΕΚΑΣ για τους χαμηλοσυνταξιούχους, γ) αναμόρφωση της εισφοράς αλληλεγγύης συνταξιούχων με μεσοσταθμική μείωση κατά 20%, δ) ξεπάγωμα των επικουρικών συντάξεων, ε) σταδιακή αύξηση των ποσοστών αναπλήρωσης «για να δουν επιτέλους οι συνταξιούχοι πραγματικές αυξήσεις» και στ) θέσπιση αναλογικής ανταποδοτικής σύνταξης σε όσους δεν συμπληρώνουν τα 15 έτη ασφάλισης.

Κατάργηση τέλους επιτηδεύματος – Όριο απαλλαγής ΦΠΑ στα 20.000 για μικρές επιχειρήσεις

Για τους μικρομεσαίους και τους ελεύθερους επαγγελματίες ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ προανήγγειλε την κατάργηση του τέλους επιτηδεύματος και της τεκμαρτής φορολόγησης («φορολογούνται εισοδήματα και όχι επαγγέλματα»), τη σταδιακή μείωση της προκαταβολής φόρου στο 50% μέσα στην τετραετία και την αύξηση του ορίου απαλλαγής από τον ΦΠΑ στις 20.000 ευρώ για μικρές επιχειρήσεις και αυτοαπασχολούμενους. Επιπλέον, δεσμεύτηκε για τη θέσπιση ακατάσχετου επαγγελματικού λογαριασμού, με στόχο την προστασία της ρευστότητας των βιώσιμων μικρών επιχειρήσεων.

120 δόσεις και προστασία πρώτης κατοικίας

Ιδιαίτερα λεπτομερής ήταν η δέσμη παρεμβάσεων που παρουσίασε ο κ. Ανδρουλάκης για το ιδιωτικό χρέος. «Το σχέδιό μας είναι έτοιμο, σε κάθε λεπτομέρεια» είπε και προανήγγειλε νέο πλαίσιο προστασίας της πρώτης κατοικίας, υποχρεωτική συμμετοχή των πιστωτών στον εξωδικαστικό μηχανισμό, «βιώσιμη ρύθμιση» 120 δόσεων για χρέη σε εφορία και ασφαλιστικά ταμεία με κούρεμα τόκων και προσαυξήσεων, καθώς και λύση για τους χιλιάδες δανειολήπτες σε ελβετικό φράγκο.

Πλαφόν σε ενοίκια – νέο ΑΣΕΠ

Όσον αφορά την αντιμετώπιση της στεγαστικής κρίσης, ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ παρουσίασε εκ νέου το σχέδιο GenRent για 40.000 κοινωνικές κατοικίες (αξιοποίηση δημόσιας περιουσίας/ανακαίνιση κτηρίων).

Ακόμη προανήγγειλε περιορισμούς στη βραχυχρόνια μίσθωση όπου υπάρχει έντονη πίεση (με μελέτες φέρουσας ικανότητας), καθώς και πλαφόν στις ετήσιες αυξήσεις ενοικίων σε συγκεκριμένες ζώνες όπου υπάρχει τεκμηριωμένα στεγαστική πίεση.

Επανέλαβε δε τη δέσμευσή του για την κατάργηση της χρήσης της Golden Visa για επενδύσεις σε ακίνητα λέγοντας «δεν θα κάνουμε τους Έλληνες νοικάρηδες στον τόπο τους».

Ως προς τις παρεμβάσεις για το κράτος και τη διαφάνεια προανήγγειλε νέο ΑΣΕΠ «με αξιοκρατία σε όλες τις προσλήψεις» και περιορισμό του αριθμού των μετακλητών. Πρότεινε ακόμη τη θέσπιση νέου πλαισίου δημοσίων συμβάσεων με προληπτικό έλεγχο από το Ελεγκτικό Συνέδριο πριν προχωρήσουν οι διαγωνισμοί για συμβάσεις μεγάλης οικονομικής αξίας, ενώ δεσμεύτηκε ότι θα μπει τέλος στο «πάρτι των απευθείας αναθέσεων».

Αντίδραση Μαρινάκη

Σκληρή κριτική στην ομιλία του Νίκου Ανδρουλάκη άσκησε ο υφυπουργός παρά τω Πρωθυπουργώ και κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης, κατηγορώντας τον πρόεδρο του ΠΑΣΟΚ ότι παρουσίασε σειρά υποσχέσεων χωρίς συγκεκριμένη κοστολόγηση, αλλά και προτάσεις για πολιτικές που, όπως υποστήριξε, εφαρμόζονται ήδη από την κυβέρνηση.

«Απ’ όλα είχε η ομιλία του κ. Ανδρουλάκη. Βροχή δισεκατομμυρίων, ανέξοδες υποσχέσεις και προτάσεις για πολιτικές, πολλές εκ των οποίων ήδη υλοποιούνται από την Κυβέρνηση, την οποία συστηματικά καθυβρίζει», ανέφερε ο κ. Μαρινάκης.

Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος στάθηκε ειδικότερα στις προτάσεις του προέδρου του ΠΑΣΟΚ για το στεγαστικό, υποστηρίζοντας ότι «υποσχέθηκε, για παράδειγμα, περιορισμούς στις βραχυχρόνιες μισθώσεις, που, όμως, ήδη υπάρχουν και κίνητρα για να ανοίξουν κλειστά σπίτια, τα οποία επίσης εφαρμόζονται».

Ανάλογη κριτική άσκησε και για τις εξαγγελίες στον χώρο της Υγείας. Όπως ανέφερε, ο κ. Ανδρουλάκης «έταξε εθνικά προγράμματα προληπτικών ιατρικών εξετάσεων, τα οποία η κυβέρνηση ήδη εφαρμόζει και σύγχρονες υποδομές σε νοσοκομεία, όταν υλοποιείται το μεγαλύτερο πρόγραμμα εκσυγχρονισμού του ΕΣΥ με πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης».

Αναφερόμενος στην Παιδεία, ο κ. Μαρινάκης σημείωσε ότι ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ «μίλησε για Νέο Λύκειο και Εθνικό Απολυτήριο, όταν η κυβέρνηση ήδη έχει ανοίξει τον διάλογο για την αναμόρφωση του σχολείου».

Παράλληλα, έθεσε το ζήτημα της συνταγματικής αναθεώρησης και ειδικότερα του άρθρου 86, επισημαίνοντας ότι ο κ. Ανδρουλάκης «δήλωσε ότι θα αλλάξει στην Αναθεωρητική Βουλή το άρθρο 86, αλλά στην τρέχουσα Βουλή το ΠΑΣΟΚ καταψήφισε στην πρώτη ψηφοφορία την Αναθεώρηση του συγκεκριμένου άρθρου».

Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος επέκρινε επίσης τις οικονομικές εξαγγελίες του προέδρου του ΠΑΣΟΚ, αναφέροντας ότι «υποσχέθηκε 13ο μισθό και 13η σύνταξη χωρίς, βέβαια, για κανένα απολύτως οικονομικό μέτρο να αναφέρει συγκεκριμένες δαπάνες».

Κλείνοντας, ο κ. Μαρινάκης υποστήριξε ότι από την ομιλία του προέδρου του ΠΑΣΟΚ απουσίαζε η συγκεκριμένη και κοστολογημένη πρόταση διακυβέρνησης: «Το μόνο που δεν ακούσαμε, για ακόμα μία φορά, από τον κ. Ανδρουλάκη ήταν ένα ρεαλιστικό και κοστολογημένο σχέδιο για τη χώρα».

Ρωτήστε έναν οικονομολόγο γιατί μεγαλώνουν οι ανισότητες και θα σας μιλήσει για την κινητικότητα του κεφαλαίου και την εγκατάλειψη της προοδευτικής φορολογίας. Ρωτήστε έναν κοινωνιολόγο γιατί διαλύονται οι κοινότητες και θα σας περιγράψει την κατάρρευση των θεσμών και της οικογένειας. Ρωτήστε έναν πολιτικό επιστήμονα για τις Βρυξέλλες και θα διαγνώσει κρίση αντιπροσώπευσης, γραφειοκρατία και διαφθορά. Ρωτήστε έναν άνθρωπο της τεχνολογίας για τον αδηφάγο καπιταλισμό της επιτήρησης και θα μιλήσει για τα μονοπώλια των πλατφορμών.

Ρωτήστε έναν ειδικό ασφαλείας για την εγκληματικότητα και θα περιγράψει ως αιτία τη μετανάστευση και την αποδυνάμωση του κράτους. Ρωτήστε έναν ψυχολόγο για τη δημογραφική κατάρρευση και θα αναφερθεί στη γυναικεία απελευθέρωση. Ρωτήστε έναν ψυχαναλυτή για την ποιότητα των σημερινών ηγεσιών και ίσως σας μιλήσει για μια βαθύτερη αλλαγή στην ίδια την κουλτούρα της εξουσίας. Ο καθένας τους ίσως έχει κάποιο δίκιο και περιγράφει μόνο ένα κομμάτι ενός φαινομένου που καμία επιστήμη από μόνη της, ίσως και δίκαια, δεν μπορεί να ονοματίσει πλήρως.

Αναζητώντας τη “μέγα-αιτία”

Αναζητώντας κάποιος αυτή τη μοναδική “μέγα-αιτία”, μπορεί να σταθεί σε αυτό που ονομάζω “δομική ασυμμετρία” – όχι όμως ως αφετηρία, αλλά ως το αποτέλεσμα τριών συγκεκριμένων δυνάμεων που, ενισχυμένες από έναν τέταρτο, καθοριστικό παράγοντα, ανοίγουν σταδιακά ένα χάσμα ανάμεσα στην ταχύτητα του κόσμου και στην ταχύτητα των θεσμών μας.

Η πρώτη δύναμη είναι ο κοινωνικός εφησυχασμός – η καλοπέραση των κοινωνιών που γνώρισαν μακρά περίοδο ευημερίας. Είναι ο λόγος για τον οποίο δεν χτίστηκαν εγκαίρως νέοι μηχανισμοί δημοκρατικού ελέγχου, όσο ακόμη υπήρχε ο χρόνος και η άνεση να χτιστούν: Όσο τα πράγματα πήγαιναν καλά, κανείς δεν είχε πραγματικό κίνητρο να αμφισβητήσει πού πήγαινε η εξουσία.

Η δεύτερη δύναμη είναι η εταιρειοκρατία (corporatocracy): Η κατάσταση όπου η πραγματική εξουσία μετατοπίζεται σε μια άπληστη, οργανωμένη οικονομική ισχύ, ικανή να επηρεάζει τους ίδιους τους κανόνες μέσα στους οποίους λειτουργεί η κοινωνία. Η τρίτη δύναμη είναι η μεταφορά ισχύος πέρα από το εθνικό κράτος – προς απρόσωπους μηχανισμούς και υπερεθνικά κέντρα (ΕΕ-ΕΚΤ-Eurogroup-World Bank-ΟΟΣΑ-ΟΗΕ-ΔΝΤ-ΝΑΤΟ κλπ), που καθιστούν τους δημοκρατικούς θεσμούς και τις συνήθως πρόθυμες, εκλεγμένες ηγεσίες ανίσχυρες.

Έτσι οι σύγχρονοι ηγέτες φαντάζουν ως γραφικές φιγούρες, αχυράνθρωποι για τηλεοπτική κατανάλωση (ποιος πρωθυπουργός στην ΕΕ μπορεί να αλλάξει τον κεντρικό τραπεζίτη του;), ενώ η κοινωνία είναι αδύναμη να αποφασίσει η ίδια, δημοκρατικά, για όσα καθορίζουν τη ζωή των πολιτών (περισσότερα στο βιβλίο μου “Σιωπηλός Καινούργιος Κόσμος“).

Ο παράγοντας τεχνολογία

Και πάνω από αυτές τις τρεις δυνάμεις βρίσκεται ένας τέταρτος παράγοντας, όχι απαραίτητα ως αιτία, αλλά ως επιταχυντής: Η τεχνολογία. Θεσμοί που υποτίθεται πως ελέγχουν την εξουσία στις δυτικές κοινωνίες παρέμειναν τοπικοί και αργοί, ενώ τα συστήματα που παράγουν πραγματική εξουσία – κεφάλαιο, πολυεθνικές, παραγωγή, πληροφορία – έγιναν παγκόσμια, χωρίς σύνορα, και κυρίως ταχύτατα, με την ψηφιακή τεχνολογία να λειτουργεί ως ο πολλαπλασιαστής αυτής της ταχύτητας.

Η δημοκρατία λειτουργεί ακόμη κρατώντας την αραχνιασμένη σφραγίδα του έθνους-κράτους: Τετραετείς εκλογικοί κύκλοι, κοινοβουλευτική διαβούλευση, δικαστήρια για να επιβάλλουν τους νόμους. Το κεφάλαιο όμως κινείται πλέον σε κλάσματα δευτερολέπτου, διασχίζοντας σύνορα που δεν σημαίνουν τίποτε γι’ αυτό, οι ροές δεδομένων διέπονται από όρους χρήσης που γράφουν τρεις ή τέσσερις εταιρείες της σύγχρονης τεχνο-φεουδαρχίας, οι εφοδιαστικές αλυσίδες και οι εκπομπές άνθρακα αγνοούν τα σύνορα που ακόμη καθορίζουν ποιος ψηφίζει για τι.

Η ενιαία αυτή υπόθεση στα πλαίσια ερευνητικού έργου του υπογράφοντος, απέκτησε όνομα: Η Υπόθεση της Τριπλής Ομηρίας² — η κοινωνία όμηρος ακριβώς αυτών των τριών δυνάμεων, με την τεχνολογία, όχι ως τέταρτη δύναμη, αλλά ως τον επιταχυντή τους, για αυτό και στο τετράγωνο. Και η ίδια η παθητικότητα αποδεικνύεται διπλή: Η δυνητικά ενεργός μειοψηφία της κοινωνίας είναι ο πραγματικός όμηρος, ενώ η παθητική πλειοψηφία, η μεγάλη μάζα, λειτουργεί ταυτόχρονα και ως όμηρος και ως ο ίδιος ο μηχανισμός που κρατάει την κοινωνία αιχμάλωτη.

Το χάσμα ταχύτητας

Πρόκειται, στην ουσία, για ένα μοτίβο σταθερό στην ιστορία: Αυτό της χρονικής υστέρησης (time lag) ανάμεσα στην ταχύτητα αλλαγής του περιβάλλοντος και στην ταχύτητα προσαρμογής των θεσμών. Όταν το περιβάλλον αλλάζει ταχύτερα από τους θεσμούς, το κενό δεν μένει ποτέ αδειανό – το καταλαμβάνει όποιος έχει τη μεγαλύτερη ταχύτητα προσαρμογής. Στη δεκαετία του ’80 ήταν οι χρηματοπιστωτικές αγορές, μετά οι πολυεθνικές, μετά οι Big Tech, μετά οι αλγόριθμοι, μετά η Τεχνητή Νοημοσύνη.

Οι δημοκρατίες χρειάζονται χρόνια για να νομοθετήσουν, ενώ οι αγορές χρειάζονται δευτερόλεπτα για να δράσουν. Θα μπορούσαμε να το ονομάσουμε “Νόμο της Θεσμικής Υστέρησης” – και είναι, ουσιαστικά, το αποτέλεσμα των τριών δυνάμεων παραπάνω, επιταχυνόμενο από την τεχνολογία: Το “Speed Gap”. Πιο παραστατικά, αυτό μπορεί να εκφραστεί μέσα από έναν ποσοτικό δείκτη – τον Δείκτη Θεσμικής Προσαρμογής (ΔΘΠ), ή Institutional Adaptation Ratio (IAR) – που μετρά πόσο γρήγορα προσαρμόζονται οι θεσμοί σε σχέση με το πόσο γρήγορα αλλάζει το περιβάλλον:

Κάθε φορά, λοιπόν, που η ταχύτητα μεταβολής της οικονομίας, της τεχνολογίας και της γεωπολιτικής υπερβαίνει για μεγάλο χρονικό διάστημα την ταχύτητα προσαρμογής των δημοκρατικών θεσμών, δημιουργείται ένα θεσμικό κενό – και αυτό το καταλαμβάνουν οργανισμοί, αγορές ή δίκτυα που αποφασίζουν ταχύτερα, αλλά λογοδοτούν λιγότερο. Από εκεί προκύπτουν η συγκέντρωση ισχύος, οι ανισότητες, η αποδυνάμωση της μεσαίας τάξης, η κρίση εμπιστοσύνης, η πολιτική πόλωση. Πρόκειται για μια ενοποιητική υπόθεση που εξηγεί γιατί διαφορετικές, μεμονωμένες πιέσεις μετατρέπονται σε συστημική καταβύθιση.

Ο Jack Welch, CEO της GE μεταξύ 1981-2001, το είχε πει για τον κόσμο των επιχειρήσεων με τρόπο που γενικεύεται εύκολα σε κάθε οργάνωση: “When the rate of change outside is greater than the rate of change inside, the end is near” – «όταν ο ρυθμός αλλαγής έξω από έναν οργανισμό είναι μεγαλύτερος απ’ τον ρυθμό αλλαγής μέσα σε αυτόν, τότε το τέλος πλησιάζει». Η ίδια λογική θα μπορούσε να εξηγήσει την πτώση της Ρώμης, του Βυζαντίου, της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, και σήμερα τα προβλήματα της Ευρώπης και της Ελλάδας.

Mηχανισμός γέννησης και της διαπλοκής;

Η δομική ασυμμετρία δεν είναι ένα μόνο βήμα, αλλά μια αλληλουχία: Η ταχύτητα ανοίγει το χάσμα, η θεσμική αυτοσυντήρηση του νέου κέντρου εξουσίας το κρατάει ανοιχτό, και η απουσία δημοκρατικού αντίβαρου στο νέο επίπεδο το κάνει μόνιμο (βλ. Eurogroup – ένα όργανο, χωρίς ουσιαστική δημοκρατική λογοδοσία, που ωστόσο αποφασίζει για τη μοίρα ολόκληρων εθνικών οικονομιών).

Υπάρχει όμως και ένα ακόμη στοιχείο, εξίσου κρίσιμο, που εντάσσεται στη δεύτερη δύναμη – την εταιρειοκρατία – και που μια καθαρά δομική ανάλυση κινδυνεύει να αφήσει απ’ έξω: Η προσωπική συνενοχή και ευθύνη όσων βρίσκονται στην ηγεσία. Δεν πρόκειται για νέο φαινόμενο της ψηφιακής εποχής. Ο Jacob Fugger, τραπεζίτης του Καρόλου Ε’ και όλου του οίκου των Αψβούργων γύρω στο 1500, δάνειζε χρήματα χωρίς ουσιαστική προσδοκία επιστροφής και έπαιρνε σε αντάλλαγμα φοροαπαλλαγές, δικαίωμα κοπής νομίσματος, δωρεάν ορυχεία χαλκού και ασημιού.

Ο Πάπας της Ρώμης, μέσω των συγχωροχαρτιών που ο ίδιος ο Fugger βοηθούσε να διακινούνται, έχτισε τον Άγιο Πέτρο. Ο ρυθμιστής, ο ηγέτης, ο βασιλιάς δεν παρασύρθηκε από μια απρόσωπη δύναμη – επέλεξε συνειδητά να παραχωρήσει εξουσία, γιατί είχε προσωπικά οφέλη. Η σύγχρονη πολιτική επιστήμη το ονομάζει “ρυθμιστική αιχμαλωσία” (regulatory capture), όρος του οικονομολόγου George Stigler, και το ίδιο μοντέλο λειτουργεί σήμερα με πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα και κλίμακα.

Πολιτικοί σε εναγκαλισμό με επιχειρήσεις που χρηματοδοτούν τις πολιτικές/εκλογικές εκστρατείες τους, που περιμένουν τη δική τους θέση σε διοικητικό συμβούλιο μετά τη θητεία (θυμηθείτε τον José Manuel Barroso, από την κεφαλή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να πηγαίνει πρόεδρος στη Goldman Sachs, που υποτίθεται ότι έλεγχε), που εξαρτώνται από ευνοϊκή κάλυψη ΜΜΕ ιδιοκτησίας διαπλεκόμενων συμφερόντων που τους στηρίζουν όσο τους εξυπηρετεί (τι σύμπτωση: τα έξι με άδεια τηλεοπτικά κανάλια στην Ελλάδα τα έχουν έξι εφοπλιστές, με πλήθος εταιριών και οικονομικών συμφερόντων).

Μήπως τελικά όλα τα προβλήματα του καιρού μας δεν έχουν αιτία τη δομική ασυμμετρία, αλλά απλώς τους διεφθαρμένους πολιτικούς; Θα ήταν υπερβολικά απλουστευτικό να αποδοθεί η σημερινή κρίση αποκλειστικά στην ποιότητα των πολιτικών ηγεσιών, ή στη διαφθορά. Η στενή σχέση μεταξύ οικονομικής και πολιτικής ισχύος αποτελεί διαχρονικό χαρακτηριστικό της ιστορίας, όχι αποκλειστικό γνώρισμα της σύγχρονης εποχής — αυτό ακριβώς δείχνει και το παράδειγμα του Fugger, πέντε αιώνες πριν από τη σημερινή εταιρειοκρατία.

Ασυμμετρία σε υπερεθνικό επίπεδο

Η ιδέα αυτή δεν γεννιέται εκ του μηδενός. Ο νομικός Gary Marchant την περιέγραψε ως pacing problem (τεχνολογία γρήγορη, νομοθεσία αργή)· ο Jürgen Habermas μίλησε για «μετα-δημοκρατικό εκτελεστικό φεντεραλισμό»· ο Colin Crouch για Post-Democracy – εκλογές που αποφασίζουν όλο και λιγότερα· ο Adam Tooze για polycrisis· ο Hartmut Rosa θεωρητικοποίησε το ίδιο το Speed Gap ως “συρρίκνωση του παρόντος”· ο Dani Rodrik θεμελίωσε την τρίτη δύναμη με το τρίλημμα της παγκοσμιοποίησης· και ο Mancur Olson την πρώτη, δείχνοντας πώς η μακρά ευημερία γεννά συνασπισμούς που αντιστέκονται στην αλλαγή.

Παρότι οι προσεγγίσεις αυτές διαφέρουν, όλες συγκλίνουν στην ίδια βασική διαπίστωση: Οι θεσμοί προσαρμόζονται με πολύ βραδύτερο ρυθμό από εκείνον με τον οποίο μεταβάλλεται το περιβάλλον τους – κάτι που οδηγεί σε “θεσμική αποσύνθεση”, αφού αυτοί που επιφορτίστηκαν με την ευημερία των πολιτών, καταλήγουν να προστατεύουν τα κεκτημένα συμφέροντα των λίγων, εμποδίζοντας την πρόοδο.

Γίνονται θεσμοί που αποκτούν τεράστια εξουσί,  χωρίς δημοκρατική νομιμοποίηση, εκμεταλλευόμενοι τον πολίτη μέσα στην αποκομμένη από την πραγματικότητα γραφειοκρατία τους, ενώ αδυνατούν να αντιμετωπίσουν καίριες κρίσεις – γεωπολιτικές, ενεργειακές, δημογραφικές. Βέβαια, την ίδια στιγμή βρίσκουν τον χρόνο να νομοθετήσουν για το μέγεθος της μπανάνας που επιτρέπεται να κυκλοφορήσει εντός ΕΕ (14 εκ. μήκος, 2,7 εκ. πλάτος, αν έχετε την περιέργεια). Μπανάνες!

Χωρίς υπερβολή, η συστηματική άντληση και αξιοποίηση διδαγμάτων (lessons learned) από τις τρέχουσες επιχειρήσεις αποτελεί μια ιδιαίτερα ανεπτυγμένη δραστηριότητα στις αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις. Η πρακτική αυτή μεταφέρθηκε, κατά τις τελευταίες δεκαετίες, και στους υπόλοιπους δυτικούς στρατούς.

Το ίδιο το ΝΑΤΟ ίδρυσε το 2002, στη Λισαβόνα, το Διακλαδικό Κέντρο Ανάλυσης και Διδαγμάτων (Joint Analysis and Lessons Learned Centre – JALLC). Το JALLC, ως μέρος της Δομής Διοίκησης του ΝΑΤΟ, παρέχει υποστήριξη για την ανάλυση επιχειρήσεων, εκπαιδεύσεων, ασκήσεων και πειραματισμών και διατηρεί την Πύλη Διδαγμάτων του ΝΑΤΟ, ένα εργαλείο για τη διευκόλυνση της σχετικής διαδικασίας.

Στο ΝΑΤΟ, ο όρος “διδάγματα” δεν αναφέρεται απλώς σε μεμονωμένες διαπιστώσεις από μια επιχείρηση. Πρόκειται για μια θεσμοθετημένη διαδικασία που περιλαμβάνει τη δημιουργία δομών και διαδικασιών για τον εντοπισμό, τη διαχείριση, την αξιολόγηση και την εφαρμογή των διδαγμάτων που προκύπτουν από τις επιχειρήσεις. Η διαδικασία αυτή καλύπτει βασικούς τομείς της στρατιωτικής δραστηριότητας, όπως η εκπαίδευση, ο εξοπλισμός, το προσωπικό, η πληροφόρηση, οι επιχειρησιακές αντιλήψεις και το δόγμα, η οργανωτική δομή, οι υποδομές, η επιμελητεία και ο επιχειρησιακός σχεδιασμός.

Στο Ισραήλ “δια βίου μάθηση”

Οι ένοπλες δυνάμεις όλων των χωρών, και όχι μόνο εκείνες του ΝΑΤΟ, καταβάλλουν σημαντικές προσπάθειες για να αντλήσουν διδάγματα τόσο από τις δικές τους επιχειρήσεις όσο και από τους πολέμους άλλων χωρών. Το παράδειγμα του Ισραήλ είναι χαρακτηριστικό. Οι Ισραηλινοί έχουν διεξαγάγει πολλούς πολέμους και, ως εκ τούτου, έχουν ιδιαίτερη παράδοση στην άντληση διδαγμάτων από τη δική τους πολεμική εμπειρία.

Μετά τον Δεύτερο Πόλεμο του Λιβάνου, το 2006, καθόρισαν αξιωματικούς με αποκλειστική αποστολή την παρατήρηση, τη συλλογή και τη διάδοση διδαγμάτων σε πραγματικό χρόνο. Αρχικά, ένας ή δύο έφεδροι αξιωματικοί ανά μεραρχία αναλάμβαναν τον συγκεκριμένο ρόλο. Στον πρόσφατο πόλεμο στη Γάζα, ο Ισραηλινός Στρατός αύξησε σημαντικά τον αριθμό των αξιωματικών που ασχολούνταν αποκλειστικά με την άντληση διδαγμάτων, φθάνοντάς τους περίπου στους 150, με την επέκταση του θεσμού – με έναν αξιωματικό σε κάθε τάγμα. Το σύστημα αυτό διευκολύνεται από τη μεγάλη δεξαμενή εκπαιδευμένων εφέδρων αξιωματικών που διαθέτει το Ισραήλ, από τον βαθμό του ταγματάρχη έως τον βαθμό του συνταγματάρχη.

Το Ισραήλ, όμως, δεν περιορίζεται στη μελέτη των δικών του πολέμων. Προσπαθεί να διδαχθεί και από την εμπειρία άλλων στρατών. Την άνοιξη του 2022, το Γενικό Επιτελείο των Ισραηλινών Ενόπλων Δυνάμεων συγκρότησε ειδική ομάδα για την άντληση διδαγμάτων από την παρακολούθηση του πολέμου στην Ουκρανία. Σκοπός της ήταν να μελετήσει τον πόλεμο σε βάθος, να εντοπίσει διδάγματα και να εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο αυτά θα μπορούσαν να προσαρμοστούν στις ανάγκες των Ισραηλινών Ενόπλων Δυνάμεων. Παράλληλα, κάθε Κλάδος συγκρότησε τη δική του ομάδα μελέτης, ώστε να επικεντρωθεί σε ζητήματα ιδιαίτερου ενδιαφέροντος.

Το υλικό που παρήγαγαν οι ομάδες μελέτης διανεμόταν γραπτώς μεταξύ τους, στους διοικητές και σε όλα τα επίπεδα των ενόπλων δυνάμεων. Παράλληλα, άρχισαν να οργανώνονται μονοήμερα σεμινάρια για τον πόλεμο στην Ουκρανία, καθώς και μεμονωμένες διαλέξεις ειδικών για ανώτερους και κατώτερους αξιωματικούς σε στρατιωτικές σχολές και επιτελεία ταξιαρχίας και μεραρχίας.

Οι παγίδες των διδαγμάτων

Ο πόλεμος στην Ουκρανία, ο πρώτος μεγάλης κλίμακας πόλεμος στην Ευρώπη μετά το 1945, έχει προσελκύσει, λόγω και της μεγάλης διάρκειάς του, το ενδιαφέρον δημοσιογράφων, στρατιωτικών, ακαδημαϊκών και κάθε είδους ειδικών, οι οποίοι επιχειρούν να αντλήσουν διδάγματα. Με την ευρεία διάδοση του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, μια απλή αναζήτηση για “διδάγματα από τον πόλεμο στην Ουκρανία” στο διαδίκτυο, μπορεί να οδηγήσει σε χιλιάδες αποτελέσματα. Ωστόσο, η άντληση πραγματικών διδαγμάτων από έναν πόλεμο δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση. Αντίθετα, κρύβει σημαντικές παγίδες.

Πρώτον, τα διδάγματα πρέπει να προκύπτουν από ανάλυση και όχι απλώς από παρατήρηση. Η παρατήρηση ενός γεγονότος δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με τη γνώση της αιτίας του ούτε με τη δυνατότητα γενίκευσής του. Συχνά, μάλιστα, οι αρχικές παρατηρήσεις αποδεικνύονται λανθασμένες. Δεν υπάρχουν πάντοτε ξεκάθαρα διδάγματα, τα οποία όλοι μπορούν να αναγνωρίσουν και να εφαρμόσουν με τον ίδιο τρόπο.

Δεύτερον, δεν αναζητούν διδάγματα στα άτομα, αλλά κυρίως σε πρακτικές, διαδικασίες, οργανώσεις και συστήματα. Η θεσμική διαδικασία άντλησης διδαγμάτων τείνει, επομένως, να αντιμετωπίζει τους στρατιωτικούς ηγήτορες ως εναλλάξιμα μέρη ενός μεγάλου και σύνθετου συστήματος. Η στρατιωτική ιστορία, όμως, μας υπενθυμίζει ότι τα αποτελέσματα στον πόλεμο καθορίζονται συχνά από τις ικανότητες και τις αδυναμίες συγκεκριμένων διοικητών, καθώς και από τις αποφάσεις που  αυτοί λαμβάνουν.

Τρίτον, σε βαθύτερο επίπεδο, η έννοια του “διδάγματος” προϋποθέτει έναν βαθμό βεβαιότητας: ότι τα γεγονότα έχουν κατανοηθεί επαρκώς, ότι οι σχετικές διαδικασίες είναι γνωστές και ότι μπορούν να καθοριστούν σαφείς ενέργειες προς εκτέλεση. Η ίδια, όμως, η λέξη “δίδαγμα” υποδηλώνει μια βεβαιότητα η οποία στην πραγματικότητα μπορεί να είναι επισφαλής ή ακόμη και υπερεκτιμημένη.

Τέταρτον, ορισμένες φορές τα βασικά διδάγματα είναι αυταπόδεικτα. Ωστόσο, η άρνηση αναγνώρισης της αλλαγής ή η εμμονή σε ένα ήδη διαμορφωμένο σύνολο πεποιθήσεων μπορεί να εμποδίσει ακόμη και έναν οργανισμό να διδαχθεί από την εμπειρία του. Όπως υποστηρίζει ο Στίβεν Ρόζεν, οι στρατοί είναι μεγάλοι γραφειοκρατικοί οργανισμοί και «σχεδόν όλα όσα γνωρίζουμε θεωρητικά για τις μεγάλες γραφειοκρατίες υποδηλώνουν όχι μόνο ότι είναι δύσκολο να αλλάξουν, αλλά και ότι έχουν σχεδιαστεί για να μην αλλάζουν».

Λάθος εφαρμογή “μαθήματος”

Να προσθέσουμε ότι δεν είναι βέβαιο πως από τον ίδιο πόλεμο ή ακόμη και από την ίδια μάχη προκύπτει ένα και μοναδικό δίδαγμα. Μερικές φορές μπορούν να εξαχθούν διαφορετικά — ακόμη και αλληλοσυγκρουόμενα— διδάγματα, τα οποία μπορεί να είναι όλα ορθά, αλλά να ισχύουν υπό διαφορετικές συνθήκες.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εξέλιξη της αμερικανικής αντίληψης για την απόβαση και την επίθεση σε νησιά κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι Αμερικανοί Πεζοναύτες άντλησαν σημαντικά διδάγματα από τη μάχη της Ταράουα το 1943, όπου οι Ιάπωνες είχαν οργανώσει την άμυνά τους κυρίως στην ακτή. Ως αποτέλεσμα, οι Πεζοναύτες θεώρησαν ως δεδομένο ότι το δόγμα του εχθρού προέβλεπε για τα νησιά άμυνα επί των ακτών.

Στην Ίβο Τζίμα, όμως, το 1945, οι Ιάπωνες είχαν ήδη προσαρμοστεί. Αξιοποιώντας την προηγούμενη εμπειρία και τα λάθη τους, εγκατέλειψαν ουσιαστικά την ιδέα της αποφασιστικής άμυνας στην ακτογραμμή και δημιούργησαν ένα σύστημα άμυνας σε βάθος, με τις κύριες αμυντικές θέσεις αρκετά βαθιά στην ενδοχώρα. Ο εχθρός δηλαδή στον πόλεμο προσαρμόζει επίσης το δόγμα του και διδάσκεται από τα λάθη του αλλά και τις ενέργειες του αντιπάλου.

Ως αποτέλεσμα, ένα δίδαγμα που ήταν ορθό σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή μπορεί να καταστεί ανεπαρκές όταν αλλάξουν οι συνθήκες. Η μάχη της Ίβο Τζίμα διήρκεσε περισσότερο και υπήρξε πολύ πιο αιματηρή από ό,τι θα αναμενόταν.

Τα ξένα πρότυπα – Η αλλαγή νοοτροπίας

Είναι σχετικά εύκολο να υιοθετήσει ένας στρατός τεχνικές λύσεις ή επιτυχημένες διαδικασίες που έχουν εφαρμοστεί από άλλους. Πολύ δυσκολότερο είναι να μεταφέρει τρόπους διοίκησης και στρατιωτικές αντιλήψεις που συνδέονται με μια διαφορετική στρατιωτική και ευρύτερα κοινωνική κουλτούρα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αποκεντρωτική διοίκηση (Auftragstaktik ή mission command), η οποία αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στην πρωτοβουλία των υφισταμένων και αναπτύχθηκε συστηματικά στον γερμανικό στρατό ήδη από τον 19ο αιώνα. Ο Ρώσος στρατηγός Καρλ ντε Βόιντε υπήρξε ο πρώτος ξένος παρατηρητής που ανέδειξε τη σημασία της πρωτοβουλίας των υφισταμένων για τη γερμανική στρατιωτική αποτελεσματικότητα στον Γαλλοπρωσικό Πόλεμο του 1870-1871.

Ο ντε Βόιντε έγραψε επίσης δύο βιβλία στα οποία ανέλυε τη γερμανική στρατιωτική υπεροχή, αποδίδοντας σημαντικό ρόλο στην πρωτοβουλία των ηγητόρων όλων των κλιμακίων. Μολονότι τα βιβλία του διδάσκονταν στις ρωσικές στρατιωτικές σχολές, δεν κατάφεραν να επηρεάσουν ουσιαστικά την περιχαρακωμένη σκέψη της ηγεσίας του ρωσικού στρατού. Το βιβλίο του που αφορούσε ειδικά την πρωτοβουλία μεταφράστηκε στα γαλλικά, στα γερμανικά και στα ελληνικά από τον Ιωάννη Βελισσαρίου, χωρίς όμως να οδηγήσει σε αντίστοιχη αλλαγή στον γαλλικό ή στον ελληνικό στρατό.

Είναι ενδεικτικό, επίσης, ότι κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα περισσότεροι από 120 Αμερικανοί αξιωματικοί επισκέφθηκαν την Ευρώπη, προκειμένου να ενημερωθούν για τις τελευταίες εξελίξεις στον στρατιωτικό τομέα. Ωστόσο, φαίνεται ότι δεν αντιλήφθηκαν ούτε τη σημασία ούτε το εύρος της ευρωπαϊκής συζήτησης γύρω από την πρωτοβουλία των υφισταμένων. Οι Αμερικανοί “ανακάλυψαν” ουσιαστικά την αποκεντρωτική διοίκηση αρκετές δεκαετίες αργότερα, κατά τη δεκαετία του 1970, και έκτοτε προσπαθούν να την υιοθετήσουν και να την εντάξουν στο στρατό τους, μάλλον χωρίς μεγάλη επιτυχία.

Ουκρανία και διοίκηση

Επιστρέφοντας στις σύγχρονες επιχειρήσεις, αρκετοί δυτικοί, και ιδίως Αμερικανοί, αναλυτές απέδωσαν την ουκρανική επιτυχία κατά την πρώτη φάση του Ρωσοουκρανικού Πολέμου, όταν οι ρωσικές δυνάμεις επιχείρησαν να καταλάβουν το Κίεβο, στην εφαρμογή της αποκεντρωτικής διοίκησης.

Η αποκεντρωτική διοίκηση, όμως, δεν είναι απλώς μια διαδικασία έκδοσης διαταγών. Αποτελεί ευρύτερη φιλοσοφία διοίκησης, η οποία προϋποθέτει συγκεκριμένη σχέση μεταξύ ανωτέρων και υφισταμένων, εμπιστοσύνη, εκπαίδευση, επαγγελματική κουλτούρα και αποδοχή της πρωτοβουλίας. Ως εκ τούτου, δύσκολα μεταφέρεται αυτούσια από έναν στρατό σε έναν άλλο, χωρίς να ληφθεί υπόψη το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο έχει αναπτυχθεί.

Ο ουκρανικός στρατός, ως απόγονος της σοβιετικής στρατιωτικής παράδοσης, ήταν εξαιρετικά δύσκολο να μετασχηματίσει μέσα σε λίγα χρόνια ή ακόμη και σε λίγους μήνες μια τόσο βαθιά ριζωμένη αντίληψη διοίκησης. Το γεγονός ότι ένας στρατός εφαρμόζει τυπικά ορισμένες διαδικασίες που συνδέονται με το mission command δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι έχει υιοθετήσει και τη νοοτροπία που απαιτείται για την αποτελεσματική εφαρμογή του.

Τι μαθαίνουμε στην Ελλάδα

Ο πόλεμος δεν απαιτεί μόνο σωματική αντοχή. Όπως μας υπενθύμισε ο Κλαούζεβιτς, θέτει διανοητικά προβλήματα αντάξια ενός Νεύτωνα ή ενός Όιλερ. Απαιτεί, επομένως, διαρκή και συστηματική μελέτη — όχι μόνο μέσω της άντλησης διδαγμάτων από τους πολέμους του παρελθόντος και του παρόντος, αλλά και μέσω της παρακολούθησης των διπλωματικών, κοινωνικών και τεχνολογικών εξελίξεων που διαμορφώνουν τον χαρακτήρα του.

Στη χώρα μας, οι ένοπλες δυνάμεις στερούνται ενός εξειδικευμένου ερευνητικού κέντρου που να ασχολείται συστηματικά με τη μελέτη του πολέμου και την αξιοποίηση της σχετικής γνώσης. Η θεσμοθέτηση μιας τέτοιας δραστηριότητας θα μπορούσε να συμβάλει όχι μόνο στην καλύτερη κατανόηση των σύγχρονων συγκρούσεων, αλλά και στη συστηματική αξιοποίηση της ελληνικής και διεθνούς στρατιωτικής εμπειρίας.

Φυσικά, κανείς δεν μπορεί να προβλέψει με ακρίβεια το μέλλον και, πολύ περισσότερο, τον χαρακτήρα ενός μελλοντικού πολέμου. Ίσως, επομένως, το σημαντικότερο δίδαγμα από τη μελέτη των προηγούμενων πολέμων να είναι η ανάγκη για ένα ευέλικτο δόγμα, το οποίο θα επιτρέπει στις ένοπλες δυνάμεις να προετοιμάζονται για περισσότερες από μία πιθανές εκδοχές του μέλλοντος.

Προσαρμογή προτού να είναι αργά

Κανένας στρατός, ούτε καν ο πλουσιότερος και τεχνολογικά πιο προηγμένος, δεν μπορεί να προετοιμαστεί πλήρως για κάθε ενδεχόμενο. Ένας στρατός, όμως, που είναι καλά εκπαιδευμένος στις βασικές αρχές της στρατιωτικής τέχνης και έχει μελετήσει σε βάθος την εμπειρία προηγούμενων πολέμων και τα έργα των στρατιωτικών θεωρητικών, μπορεί — ακόμη και όταν έχει επιλέξει μια συγκεκριμένη πρόβλεψη για να οργανώσει την προετοιμασία του — να προσαρμοστεί ταχύτερα όταν η θεωρία συναντήσει το σκληρό τείχος της πραγματικότητας.

Τη σημασία της ευελιξίας διατύπωσε με τον πιο περιεκτικό τρόπο ο σερ Μάικλ Χάουαρντ, ο διάσημος Βρετανός στρατιωτικός ιστορικός, ο οποίος είχε υπηρετήσει ως αξιωματικός του πεζικού στην Ιταλία κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο: «Ανεξάρτητα από το πόσο καθαρά σκέφτεται κάποιος, είναι αδύνατον να προβλέψει με ακρίβεια τον χαρακτήρα της μελλοντικής σύγκρουσης. Το ζήτημα είναι να μην βρίσκεται πολύ μακριά από το σημείο από το οποίο είναι πλέον αδύνατο να προσαρμοστεί, μόλις αυτός ο χαρακτήρας αποκαλυφθεί».

Παρατηρώντας αυτήν την πορεία λουμπενοποίησης, θα σημειώναμε πως κυρίως κατά τη διάρκεια της περιόδου κόβιντ και λίγο μετά παρατηρήθηκε εκ μέρους της κοινωνίας μια προσπάθεια ενεργοποίησης, συνειδητοποίησης των κακώς κειμένων, ανησυχία για το κοινωνιοπολιτικό μέλλον κλπ. Από την άλλη μεριά όμως, «έσκασε το απόστημα» που αποτελούσε τμήμα της «μόλυνσης του κοινωνικού σώματος» από τα μνημόνια και ύστερα.

Η ανυπαρξία “θεραπείας”, η κακοδιαχείριση και η σφαλιάρα που έφαγαν οι όποιες τότε αντιδράσεις και αγώνες, χειροτέρευσαν την κλινική εικόνα του “ασθενούς”. Βεβαίως, οι προϋποθέσεις του “σαπίσματος” είχαν ήδη προηγηθεί, τις “καλές εποχές” που “έπεφτε και έρρεε” το χρήμα και εξαγοράζονταν συνειδήσεις, ηθικές υποστάσεις, νοοτροπίες κλπ. Και φτάνουμε στην μετά κόβιντ περίοδο, όπου το “πύον” πλέον ρέει άφθονο και κάνει ακόμα πιο ολισθηρό το έδαφος της ψυχοκοινωνιοπολιτικής και πολιτισμικής κατηφόρας.

Λουμπενοποίηση των πάντων… 

Λουμπενοποίηση λοιπόν, χωρίς σαφή ταξικά σύνορα, μορφωτικά όρια, ιδεολογικές περιχαρακώσεις κλπ. Την βλέπεις παντού: Στον γιο Ελλήνων μεταναστών που είναι ο “πατέρας” της υπόθεσης στην Κυψέλη και σε όλες τις σχετικές υποθέσεις, οι οποίες έχουν δει τα τελευταία χρόνια το φως της δημοσιότητας. Την βλέπεις επίσης στα δημόσια σχολεία, αλλά και στα πανάκριβα ιδιωτικά σχολεία με τις συμμορίες γόνων ευκατάστατων οικογενειών, τα ναρκωτικά και τόσα άλλα.

Την βλέπεις στους δημοσιολογούντες και παρεμβαίνοντες που έχουν μπερδέψει την κριτική με την κουλτούρα του κραξίματος. Την βλέπεις στους λογοκλόπους που γράφουν και μιλούν για ιδέες και πράγματα σαν αυτοί να τα σκέφτηκαν πρώτη φορά, χωρίς ποτέ να αναφέρουν τις πηγές ή τους εμπνευστές τους. Την βλέπεις στους Καθηγητές Πανεπιστημίου στις κοινωνικές ιδίως και πολιτικές επιστήμες, που έχουν μπερδέψει την επιστήμη τους με την κυρίαρχη ιδεολογία και σαν τυπικοί δημόσιοι υπάλληλοι συνεισφέρουν στην μετατροπή του πανεπιστημίου σε χώρο πολιτικά ορθής καθεστωτικής προπαγάνδας και παροχής μεταλυκειακών σπουδών.

Την βλέπεις στο δρόμο, καθώς οδηγείς. Την βλέπεις στις μαφιοποιημένες νοοτροπίες της αρπαχτής. Την βλέπεις στην απαξίωση της ηθικής της εργασίας και την αντικατάσταση της από την αισθητική της “διακεκριμένης” κατανάλωσης. Την βλέπεις στους πατριδέμπορους και θρησκέμπορους, που δεν θυμίζουν σε τίποτα τον ταπεινό, λαϊκό πιστό του παρελθόντος. Την βλέπεις στο μεσοαστικό καλοβαλμένο διαμέρισμα της Αγίας Παρασκευής, της Πεύκης ή της Κηφισιάς, που το παιδί παίζει gaming από το πρωί ως το βράδυ κάνοντας την μέρα νύχτα. Την βλέπεις στην προσχηματική αγάπη των σύγχρονων γονέων για τα παιδιά τους.

Την βλέπεις στην τραπ, στις χοντροκομμένες συμπεριφορές που είναι “μαγκιά”. Την βλέπεις στα πανάκριβα γιοτ της παγκόσμιας ελίτ, αλλά και σε ένα φτωχικό διαμέρισμα στον Άγιο Παντελεήμονα. Την βλέπεις στις λίστες Epstein, αλλά και στις λίστες Μίχου της Ψωροκώσταινας. Την βλέπεις στις δηλώσεις Μασκ και στα βιβλία του Χαράρι. Την βλέπεις στην αγραμματοσύνη της παγκόσμιας, αλλά και εγχώριας ψευτο ελίτ του “πνεύματος” που διακρίνεται για την αμορφωσιά της, συζητώντας με στόμφο θέματα για τα οποία έχει χυθεί άπειρο μελάνι, σαν να τα ανακάλυψαν οι ίδιοι μόλις χθες. Την βλέπεις στα γραφεία των ψυχολόγων, των ψυχιάτρων και στους θαλάμους αναμονής των νοσοκομείων.

Την βλέπεις στα ιδιωτικά ιατρεία, όπου η υγεία έχει γίνει το μεγαλύτερο εμπόρευμα και η πιο επικερδής “μπίσνα”. Την βλέπεις στα αεροδρόμια. Την βλέπεις στις στενές διαπροσωπικές σχέσεις. Την βλέπεις στο tinder, στο bubble. Την βλέπεις στο κυρίαρχο lifestyle… ή στον τρόπο που οι γυναίκες (αλλά και οι άντρες) αντιμετωπίζουν τον εαυτό τους σαν «κρέας», είτε στην φροντίδα και συντήρησή του, είτε στην εμπορευματοποίησή του. Την βλέπεις στην μιζέρια, στην ζηλοφθονία, στην κακία, στην εμπάθεια. Την βλέπεις στην έλλειψη χιούμορ (εκεί κι αν την βλέπεις…). Την βλέπεις στους τρόπους επικοινωνίας, που όλα “έχουν γίνει ίσιωμα”. Την βλέπεις στην απαξίωση στοιχειωδών κανόνων κοινωνικής συμβίωσης και πρώτα από όλα στην έλλειψη της καθημερινής ευγένειας.

Τεχνητή νοημοσύνη και φαρισαϊσμός

Την βλέπεις στην αισθητική του trash. Στην σκουπιδοποίηση των σχέσεων. Στα βαρύγδουπα λόγια, τα τόσο κενά περιεχομένου. Στην παραγωγή κειμένων που γράφονται ή διορθώνονται από την Τεχνητή Νοημοσύνη (Για να «πω κι εγώ κάτι. Να διακριθώ κι εγώ κάπως»… Πόσο κομπλεξικός πρέπει να νιώθεις… Πόσο μίζερα πρέπει να αισθάνεσαι για να θέλεις, σώνει και καλά, να βαφτίσεις «δικό σου» κάτι που στην πραγματικότητα δεν είναι δικό σου, διότι γράφτηκε από την Τ.Ν. κατά παραγγελία από εσένα. Θα μπορούσες απλά να μην πεις τίποτα… θα ήταν πιο έντιμο και αξιοπρεπές).

Παράλληλα, η λουμπενοποίηση εδράζεται εν μέρει στις ιδεολογικές επιπτώσεις του διάχυτου δικαιωματισμού: «Θέλω να γίνω ο Ελύτης ή ο Σαίξπηρ ή ο Πλάτωνας ή ο Νταλί, αλλά δεν γράφω, ούτε ζωγραφίζω σαν κανέναν από αυτούς. Ναι, αλλά θέλω… Δεν έχω δικαίωμα; Θα βάλω την Τεχνητή Νοημοσύνη να γράφει ή να ζωγραφίζει σαν αυτούς. Θα δημοσιεύω, όπου μπορώ και έχω προφίλ, τα επιτεύγματά της σαν δικά μου. Θα πουλήσω μούρη».

Κατόπιν θα κάνω μαθήματα στους υπόλοιπους για το ότι «πρέπει να είσαι ο εαυτός σου». Θα μιλήσω με στόμφο περί αυθεντικότητας, περί ειλικρίνειας στις σχέσεις με τους άλλους και τον εαυτό… χίλια δυο στερεότυπα δηλαδή, που κι αυτά ενδεχομένως από κάπου θα τα έχω φωτοτυπήσει, λέγοντας πως είναι δικά μου. Κομμάτι της λουμπενοποίησης είναι κι ο φαρισαϊσμός. Το ότι οι άνθρωποι μιλούν ή γράφουν για την φιλοσοφία του Χ ή του Ψ, ενώ δεν μπορούν να “χωρίσουν δυο γαϊδάρων άχυρα”, γιατί έχουν απωλέσει την κοινή λογική (ανεξαρτήτως της τυπικής εγγραμματοσύνης τους), είναι κομμάτι της λουμπενοποίησής τους. Η εξαχρείωση, η εξοικείωση με το αποτρόπαιο είναι κομμάτι της λουμπενοποίησης. Η ανοχή του επίσης.

Τι κάνουμε;

Άρα στο ερώτημα “τι κάνουμε;” “Τι προτείνετε;” κλπ, που θέτει κάθε φορά ο, όπως υποτίθεται, ρεαλιστικά και “πρακτικά” σκεπτόμενος ενεργός πολίτης που στρουθοκαμηλίζοντας, κοροϊδεύει τον εαυτό του (νομίζει ίσως και τους άλλους), η απάντηση που παριστάνει ότι δεν βλέπει είναι πως το μόνο που γίνεται με επιτυχία είναι η λουμπενοποίηση της κοινωνίας. Για να κάνουμε οτιδήποτε πέραν και έξω από αυτό, πρέπει πρώτα να μπει ένα φρένο σε αυτή την λουμπενοποίηση. Αλλιώς, το μόνο που θα κάνουμε είναι να γυρνάμε σαν τους γύπες, κρώζοντας γύρω από την συμπλεγματική προσομοίωση του “εξέχοντος εαυτού μας” και το ημιθανές κουφάρι της κοινωνίας μας.

Κλείνοντας, θα σημειώναμε πως η λουμπενοποίηση όλων των στρωμάτων της κοινωνίας, όλων των κοινωνικοοικονομικών και μορφωτικών επιπέδων, είναι ίσως από τις πιο βασικές ενδείξεις της παρακμής, της απώλειας της αυτοσυντήρησής μας, της πολιτισμικής αποικιοποίησης της σκέψης μας, της καλλιέργειας των σύγχρονων δουλικών συνειδήσεων. Όπως χαρακτηριστικά είχε επισημάνει εδώ και πάνω από 20 χρόνια ο Κονδύλης «η χώρα βυθίζεται στον κοινωνικό λήθαργο και στη συλλογική απραξία, ήτοι η κοινωνική πράξη έχει υποκατασταθεί από αντανακλαστικές κινήσεις: Το νευρόσπαστο κινείται κι αυτό, όμως δεν πράττει.

Η αίσθηση της αποσύνθεσης είναι γενική και δεσπόζει σε όλες τις συζητήσεις, ενώ η εξίσου διάχυτη δυσφορία εκτονώνεται όλο και ευκολότερα, όλο και συχνότερα σε προκλητική επιθετικότητα και επιδεικτική χυδαιότητα». Θα προσθέταμε πως οι “κινήσεις του νευρόσπαστου” το βυθίζουν ακόμα περισσότερο στην κινούμενη άμμο επιταχύνοντας την λουμπενοποίησή του, άρα την οριστική και ανεπίστρεπτη (αυτό) καταστροφή του…..

Μέσα σε μόλις 36 ώρες, οι υποστηριζόμενοι από το Ιράν αντάρτες Χούθι κατέλαβαν το κομβικό λιμάνι της Μόκα και τη νήσο Περίμ στην είσοδο της Ερυθράς Θάλασσας, αλλάζοντας άρδην τις ισορροπίες στην Υεμένη. Η εξέλιξη αυτή ενισχύει την πίεση στο στρατηγικής σημασίας Στενό Μπαμπ ελ Μαντέμπ, δίνοντας στην Τεχεράνη τη δυνατότητα ελέγχου σε μία από τις σημαντικότερες θαλάσσιες οδούς του πλανήτη. Παράλληλα, οι εξελίξεις απειλούν να ανοίξουν ένα νέο μέτωπο στον ευρύτερο πόλεμο με το Ιράν, επηρεάζοντας τις διεθνείς τιμές του πετρελαίου και το παγκόσμιο εμπόριο.

Σύμφωνα με πληροφορίες, οι απεγνωσμένες εκκλήσεις των στρατιωτικών δυνάμεων της Υεμένης για αεροπορική κάλυψη από τη Σαουδική Αραβία παρέμειναν ανεκτέλεστες. Υψηλόβαθμη πηγή της Υεμένης δήλωσε: «Οι Χούθι έριξαν στη μάχη ό,τι είχαν – διαδοχικά κύματα μαχητών, μαζί με τους διαθέσιμους βαλλιστικούς πυραύλους και τον οπλισμό τους». Η ίδια πηγή σημείωσε ότι παρά τις διαβεβαιώσεις της αμερικανικής CENTCOM, «η αεροπορική υποστήριξη δεν ήρθε ποτέ. Και τώρα η Μόκα έχει πέσει».

Παράλληλα, ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ αρνήθηκε αίτημα του Σαουδάραβα πρίγκιπα διαδόχου Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν για στρατιωτικά πλήγματα. Από την πλευρά του, ο Λευκός Οίκος υπογράμμισε: «Οι Ηνωμένες Πολιτείες επικεντρώνονται στην προστασία των βασικών συμφερόντων εθνικής ασφάλειας – όπως η διασφάλιση της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας στην Ερυθρά Θάλασσα – ενώ ταυτόχρονα δίνουν τη δυνατότητα στους περιφερειακούς εταίρους μας να αναλάβουν ηγετικό ρόλο στη διαχείριση και την επίλυση των περιφερειακών προκλήσεων ασφαλείας».

Η πτώση των στρατηγικών σημείων προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, με περιφερειακές πηγές να μιλούν για απουσία σχεδιασμού και να χαρακτηρίζουν την εξέλιξη «ένα αμερικανοσαουδαραβικό φιάσκο επικών διαστάσεων». Την ίδια στιγμή, αναλυτές επισημαίνουν σοβαρές εσωτερικές αδυναμίες στον στρατό της Υεμένης, κάνοντας λόγο για «ονόματα-φαντάσματα» στις λίστες μισθοδοσίας και πραγματική επάνδρωση που δεν ξεπερνούσε το 20%.

Χούθι: Οι επόμενες κινήσεις 

Αναφορικά με τη σημασία του στενού, ο Αμρ αλ-Μπιντ από το Νότιο Μεταβατικό Συμβούλιο της Υεμένης τόνισε: «Οι Χούθι δεν χρειάζονται προηγμένα όπλα για να κλείσουν το Μπαμπ αλ-Μαντέμπ. Μπορούν απλώς να χρησιμοποιήσουν ένα πυροβόλο πάνω σε ένα αυτοκίνητο. Είναι ένας μοχλός πίεσης που διαθέτουν χωρίς καν να χρειάζεται να χρησιμοποιήσουν προηγμένα όπλα. Και θα τον κρατήσουν». Μετά τις τελευταίες νίκες τους, οι δυνάμεις των Χούθι αναμένεται να κινηθούν ανατολικότερα, εδραιώνοντας περαιτέρω την παρουσία τους στην περιοχή.

Σύμφωνα με έναν τοπικό αξιωματούχο, ολόκληρη η ακτογραμμή της Υεμένης στην Ερυθρά Θάλασσα βρίσκεται πλέον στην κατοχή των Χούθι, οι οποίοι κατέλαβαν τα τελευταία νησιά του στρατηγικού περάσματος. «Οτιδήποτε βρισκόταν υπό τη διοίκησή μας στη δυτική ακτή έχει πλέον καταληφθεί», επιβεβαίωσε στρατιωτικός αξιωματούχος της διεθνώς αναγνωρισμένης κυβέρνησης της Υεμένης, η οποία υποστηρίζεται από το Ριάντ.

Η εξέλιξη αυτή έρχεται λίγες ώρες μετά την κατάληψη του νησιού Μαγιούν (γνωστό και ως Περίμ), που βρίσκεται στο κέντρο του στενού, από τους Υεμενίτες αντάρτες, ύστερα από την αποχώρηση των κυβερνητικών δυνάμεων.

Η συγκεκριμένη κίνηση αντιπροσωπεύει την πιο αξιοσημείωτη προέλαση της οργάνωσης με στόχο την κυριαρχία στην κρίσιμη αυτή ναυτιλιακή διαδρομή. Παρά τις διεθνείς ανησυχίες, οι Χούθι διαβεβαιώνουν ότι θα παρέχουν «ασφαλή» δίοδο μέσω του στρατηγικού στενού Μπαμπ ελ Μάντεμπ, το οποίο συνδέει την Ευρώπη με την Ασία, διευκρινίζοντας ωστόσο ότι αυτό δεν θα ισχύει για τη Σαουδική Αραβία.

Μέσω μιας αιφνιδιαστικής επίθεσης, οι μαχητές, οι οποίοι είχαν ήδη υπό τον έλεγχό τους ένα μεγάλο τμήμα του βόρειου τομέα της χώρας, συμπεριλαμβανομένης της πρωτεύουσας Σαναά και της πόλης Χοντέιντα στα δυτικά, κατάφεραν να προωθηθούν προς την Ερυθρά Θάλασσα εντός ολίγων ημερών.

«Λαμπρή» νίκη των Χούθι

Τα τάνκερ και άλλα εμπορικά πλοία περνούν το στενό Μπαμπ ελ Μάντεμπ για να εισέλθουν στην Ερυθρά θάλασσα και να φτάσουν στο Σουέζ και στη Μεσόγειο, και αντιστρόφως, προς τον Ινδικό ωκεανό. Σε περίπτωση αποκλεισμού της η μοναδική εναλλακτική –πολύ πιο χρονοβόρα και δαπανηρή– είναι ο περίπλους της Αφρικής από νότο και το Ακρωτήρι της Καλής Ελπίδας.

Η Ανσαραλά, που άρχισε την επίθεσή της την περασμένη εβδομάδα, κυρίευσε επίσης προχθές Πέμπτη την πόλη Μόκα, όπου βρίσκεται λιμάνι στρατηγικής σημασίας, και το νησί Ζουγκάρ, προτού καταλάβει το Μαγιούν (γνωστό επίσης ως Περίμ), στην καρδιά του στενού, και επίσης τα δυο τελευταία νησιά στον θαλάσσιο διάδρομο, το Μεγάλο και το Μικρό Χανίς, σύμφωνα με πηγές προσκείμενες στη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση.

Στο πλαίσιο προσπάθειας ανακατάληψης χαμένων εδαφών, η πολεμική αεροπορία της Σαουδικής Αραβίας προχώρησε σε βομβαρδισμούς στο αεροδρόμιο στη Μόκα, σύμφωνα με το τηλεοπτικό δίκτυο Αλ Μασίρα, που πρόσκειται στους Χούθι. Οι δυνάμεις που πρόσκεινται στη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση ανακοίνωσαν παράλληλα πως προχώρησαν σε εφόδους, καλώντας τους αμάχους να αποφεύγουν συγκεκριμένους οδικούς άξονες.

Ενώ οι επικεφαλής της διπλωματίας του Ιράν και της Σαουδικής Αραβίας συζήτησαν προχθές Πέμπτη για την κατάσταση στην περιοχή, σύμβουλος του Ιρανού ανώτατου ηγέτη Μοτζταμπά Χαμενεΐ χαρακτήρισε «λαμπρή νίκη» τη νέα στρατιωτική επιτυχία των Χούθι. Ο Αμπντουλχαμίντ Νταϊφάλα, υποστηρικτής τους που ζει στη Σανάα, εξήρε επίσης χθες τις «σπουδαίες νίκες», το γεγονός ότι «απελευθερώθηκαν τα νησιά στην Ερυθρά Θάλασσα μέσα σε 72 ώρες». Η Ανσαραλά «προετοιμαζόταν για αυτό το μέτωπο εδώ και τέσσερα χρόνια», πρόσθεσε.

Αποκάλυψη της WSJ

Κινεζικοί οργανισμοί παρείχαν στο Ιράν δορυφορικές εικόνες μιας βάσης στην Ιορδανία πριν και μετά την επίθεση που στοίχισε τη ζωή σε τρεις Αμερικανούς στρατιώτες τον περασμένο Ιούλιο, υποστηρίζει η εφημερίδα Wall Street Journal. Οι τρεις στρατιώτες σκοτώθηκαν στις 17 Ιουλίου, σε ιρανικές πυραυλικές επιθέσεις εναντίον της αεροπορικής βάσης Μουαφάκ Σάλτι της Ιορδανίας, όπου σταθμεύουν αμερικανικές δυνάμεις.

Αμερικανοί αξιωματούχοι, τους οποίους επικαλείται το ρεπορτάζ της WSJ χωρίς να τους κατονομάζει, δεν είπαν ποιοι είναι αυτοί οι κινεζικοί οργανισμοί και δεν υπονόησαν ότι το Πεκίνο φέρει άμεση ευθύνη. Το θέμα συζητήθηκε με Κινέζους αξιωματούχους, οι οποίοι ζήτησαν αποδείξεις για την παράδοση αυτών των δορυφορικών εικόνων στην Τεχεράνη και δεν αποδέχτηκαν ότι κινεζικές εταιρείες εμπλέκονται στην υπόθεση. Το θέμα θα μπορούσε ωστόσο να βρεθεί και πάλι στο επίκεντρο, όταν ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ υποδεχτεί τον Κινέζο ομόλογό του Σι Τζινπίνγκ στον Λευκό Οίκο στις 24 Σεπτεμβρίου.

Ο Τραμπ έχει προειδοποιήσεις τις κινεζικές αρχές να μην πωλούν όπλα στο Ιράν και, τον Μάιο, επέβαλε κυρώσεις σε τρεις εταιρείες δορυφόρων που εδρεύουν στην Κίνα με το σκεπτικό ότι διευκόλυναν τις ιρανικές στρατιωτικές επιχειρήσεις. Η Κίνα είναι ένας από τους σημαντικότερους οικονομικούς εταίρους του Ιράν, καθώς αγοράζει μεγάλο μέρος της πετρελαϊκής παραγωγής του και το στηρίζει διπλωματικά.

Έρευνα για τα drones

Το Ιράκ χαιρέτισε την απόφαση της Σαουδικής Αραβίας να καθυστερήσει τα αντίποινα για την επίθεση με μη επανδρωμένα αεροσκάφη στον πετρελαιαγωγό Ανατολής-Δύσης, την ώρα που η Βαγδάτη ανακοίνωσε την έναρξη έρευνας για τον εντοπισμό των υπευθύνων. Σύμφωνα με τις ιρακινές αρχές, τα drones που χρησιμοποιήθηκαν στην επίθεση είχαν εκτοξευτεί από το έδαφος του Ιράκ, εξέλιξη που έχει προκαλέσει έντονη ανησυχία για τον κίνδυνο περαιτέρω κλιμάκωσης στην περιοχή.

Σε ανακοίνωσή τους, οι ένοπλες δυνάμεις του Ιράκ καταδίκασαν τις επιθέσεις που απειλούν την ασφάλεια και τη σταθερότητα της Σαουδικής Αραβίας. Παράλληλα, γνωστοποίησαν ότι ο Ιρακινός πρωθυπουργός έδωσε εντολή να διεξαχθεί έρευνα προκειμένου να εξακριβωθούν οι ακριβείς συνθήκες της επίθεσης και να εντοπιστούν όσοι βρίσκονται πίσω από αυτή.

Η Βαγδάτη επιχειρεί παράλληλα να διαμηνύσει ότι δεν πρόκειται να επιτρέψει τη χρήση του ιρακινού εδάφους για επιθέσεις εναντίον γειτονικών χωρών. Όπως μετέδωσαν κρατικά μέσα ενημέρωσης, η κυβέρνηση του Ιράκ σκοπεύει να συνεργαστεί με φίλες και σύμμαχες χώρες, με στόχο να αποτραπεί η επανάληψη ανάλογων περιστατικών.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται την ίδια ώρα στη στάση του Ριάντ. Η απόφαση της Σαουδικής Αραβίας να μην προχωρήσει άμεσα σε αντίποινα, την στιγμή που βρίσκεται υπό τον κλοιό των Χούθι, αντιμετωπίστηκε θετικά από την ιρακινή κυβέρνηση, καθώς περιορίζει, τουλάχιστον προσωρινά, τον κίνδυνο μιας νέας στρατιωτικής κλιμάκωσης.

Η επίθεση στον πετρελαιαγωγό Ανατολής-Δύσης αποκτά πρόσθετη βαρύτητα λόγω της σημασίας της συγκεκριμένης ενεργειακής υποδομής για τη Σαουδική Αραβία. Ο αγωγός αποτελεί βασικό τμήμα του σαουδαραβικού δικτύου μεταφοράς πετρελαίου και επιτρέπει τη διοχέτευση αργού προς τις εγκαταστάσεις της Ερυθράς Θάλασσας.

Στο «χείλος»

Έπειτα από χρόνια συγκριτικής ηρεμίας, η Υεμένη άρχισε να βυθίζεται ξανά στον πόλεμο τον Ιούλιο, με φόντο τον ευρύτερο πόλεμο στη Μέση Ανατολή, που ξέσπασε με την αμερικανοϊσραηλινή επίθεση εναντίον του Ιράν την 28η Φεβρουαρίου. Αμέσως μετά οι Χούθι ανακοίνωσαν την επιβολή θαλάσσιου αποκλεισμού στη Σαουδική Αραβία, βάζοντας στο στόχαστρο πετρελαιοφόρα δεξαμενόπλοια του βασιλείου.

Οι εχθροπραξίες στην Υεμένη από την περασμένη εβδομάδα είχαν αποτέλεσμα να σκοτωθούν εκατοντάδες άνθρωποι και στις δυο πλευρές, στην πλειονότητά τους αντιμαχόμενοι, κι εκτόπισαν εξαναγκαστικά τουλάχιστον 46.000 ανθρώπους κατά τον Διεθνή Οργανισμό Μετανάστευσης (ΔΟΜ).

«Νομίζω ότι οι Σαουδάραβες προσπάθησαν τα πάντα για να αποφύγουν αυτόν τον πόλεμο, αλλά δεν νομίζω πως έχουν ακόμη επιλογή σε αυτό το στάδιο», σχολίασε ο Φάρα αλ Μουσλίμι, ερευνητής του βρετανικού κέντρου μελετών Chatham House. Σύμφωνα με ρεπορτάζ του αμερικανικού ιστότοπου Axios, που επικαλέστηκε πηγές του στην κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ, ο πρόεδρος των ΗΠΑ αρνήθηκε να διατάξει βομβαρδισμούς εναντίον των Χούθι, όπως του ζήτησε το Ριάντ.

Η κατάσταση στην Υεμένη βρέθηκε στο επίκεντρο κατεπείγουσας συνεδρίασης του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ προχθές Πέμπτη. Ο ειδικός απεσταλμένος του διεθνούς οργανισμού για την Υεμένη Χανς Γκρούντμπεργκ παρότρυνε να υπάρξει «ενεργή δέσμευση» του ΣΑ «για να απομακρυνθούμε από το χείλος αυτής που θα ήταν πολύ πιο επικίνδυνη σύγκρουση».