Μία πολιτοφυλακή με σανδάλια στην πλέον πτωχή χώρα του αραβικού κόσμου ανακαλύπτει κάτι που το Πεντάγωνο παραβλέπει επιδεικτικά επί δεκαετίες. Δεν απαιτείται να νικήσει κάποιος το αμερικανικό πολεμικό Ναυτικό, αλλά απλώς να αυξήσει το κόστος της άμυνας του, κατά 1.000 φορές έναντι του αντίστοιχου της επίθεσης εναντίον του. Η επιχείρηση επαναλαμβάνεται, με συνέπεια η πλουσιότερη πολεμική μηχανή να αιμορραγεί οικονομικά, αποσπώντας μεν νίκες, αλλά επιβαρύνοντας δυσανάλογα τους Αμερικανούς φορολογούμενους.

Η αμερικανική πρωτοπορία

Επί δεκαετίες οι Αμερικανοί αποτελούν τους αδιαμφισβήτητους ηγέτες των πολεμικών επιχειρήσεων με την αξιοποίηση drones, πρωτοπορώντας με τα MQ-1 Predator και MQ-9 Reaper της GENERAL ATOMICS, που αποδεικνύονται εξαιρετικά αποτελεσματικά στις μάχες εναντίον τρομοκρατικών ομάδων.

Έχουν την δυνατότητα να πετούν επί ένα εικοσιτετράωρο, εκτελώντας αποστολές αναγνώρισης, με αφέσεις βομβών ακριβείας, ή εκτοξεύσεις πυραύλων, όταν εντοπίζονται στόχοι. Όμως η ταχύτητα των 250 κόμβων κρίνεται χαμηλή, αν και θεωρούνται ακόμα επαναστατικά, από την στιγμή που υπερίπτανται επικίνδυνων περιοχών, καταστρέφοντας εχθρικούς στόχους, χωρίς να θέτουν σε κίνδυνο ζωές Αμερικανών.

Επί δύο και πλέον δεκαετίες οι ΗΠΑ κυριαρχούν στην τεχνολογία των drones, αλλά οι όροι και οι συνθήκες μεταβάλλονται, με συνέπεια να έχουν να αντιμετωπίσουν έναν αγώνα δρόμου με πολλά εμπόδια. Τα drones MQ-1 Predator και MQ-9 Reaper αποδεικνύονται εξαιρετικά αποτελεσματικά στο Αφγανιστάν, στο Ιράκ, στην Λιβύη και στην Συρία, αλλά κοστίζουν περί τα $30 εκατομμύρια ανά μονάδα. Οι ανταγωνιστές των Αμερικανών δεν παραμένουν πάντως αδρανείς, με την Βόρειο Κορέα, το Ιράν, την Κίνα και την Ρωσία να προσαρμόζουν τις ανάγκες τους, ώστε να αντιμετωπίσουν την αμερικανική ηγεμονία στο πεδίο.

Το Ιράν αναπτύσσει έναν χαμηλού κόστους αντιαεροπορικό πύραυλο, τον Missile 358, που παραδίδεται αποσυναρμολογημένος και μεταφέρεται από μικρές ομάδες εκπαιδευμένου προσωπικού. Μέχρι τούδε καταρρίπτονται από τους Ιρανούς 30 MQ-9 Reaper και ακόμα 20 από τους Χούθι της Υεμένης, που χρησιμοποιούν τον Missile 358, με συνέπεια το κόστος για τους Αμερικανούς να φθάνει το $1,5 δισεκατομμύριο.

Το πρόβλημα για τα MQ-1 Predator και MQ-9 Reaper αποδεικνύεται πως εστιάζεται στο γεγονός της χαμηλής τους ταχύτητας και του υπερβολικού τους κόστους, συνδυασμός ακατάλληλος για τις σύγχρονες επιχειρήσεις. Όμως η νέα γενεά drones, επιβάλλει να κινούνται με υψηλές ταχύτητες, έχοντας υψηλό κόστος ή με χαμηλές ταχύτητες και χαμηλό κόστος, όχι όμως να συνδυάζουν χαμηλή ταχύτητα με υψηλό κόστος που κρίνεται πλέον απαγορευτικό.

Drones: Το μάθημα της Ουκρανίας

Το Κίεβο αξιοποιεί την συγκεκριμένη μαθηματική λογική για να την μεταφέρει στην γραμμή παραγωγής drones, με κόστος μερικών εκατοντάδων δολαρίων για όσα προορίζονται να παραδοθούν απλώς σε έναν χειριστή. Ακόμα και ένας έφηβος, αρκετά εξοικειωμένος με τα ηλεκτρονικά παιγνίδια των υπολογιστών, έχει την δυνατότητα να καταστρέψει ένα άρμα μάχης αξίας εκατομμυρίων δολαρίων που απαιτεί ένα δωδεκάμηνο για να αντικατασταθεί από ένα νέο.

Η αριθμητική σχέση κόστους μεταξύ των δύο οπλικών συστημάτων δεν ορίζεται στο 2 προς 1 ή στο 5 προς 1, αλλά φθάνει στο 1.000 προς 1 ή και περισσότερο. Οι συγκεκριμένες σχέσεις αναλογιών πιστοποιούν ότι η πλευρά με τον υψηλού κόστους εξοπλισμό δεν ηττάται λόγω του ότι αποδεικνύεται τελικά άχρηστος, αλλά αντίθετα αντιοικονομικός, με το πόλεμο να υπακούει πάντοτε σε έναν μηχανισμό τιμολόγησης, όπου το κόστος εκτέλεσης επιχειρήσεων απλώς προκαλεί κατάρρευση.

Όσοι ασχολούνται γενικά με την αγορά αντιλαμβάνονται αμέσως τι συμβαίνει, από την στιγμή που όταν έναν προϊόν εμφανίζεται με μειωμένη την αξία του κατά 99%, τα ανάλογά του εξακολουθούν να παράγονται και να διακινούνται με δυσανάλογα υψηλό κόστος λόγω κεκτημένης ταχύτητας, χωρίς να ακολουθείται κάποια συγκροτημένη στρατηγική. Στην πραγματικότητα παρασύρουν σε άστοχες επενδύσεις, που τελικά προκαλούν κρίσεις, από την στιγμή που παράγεται το ίδιο ακριβό προϊόν, λόγω του ότι σήματα και κίνητρα ταυτίζονται, χωρίς να προβληματίζεται κανείς για το ότι σφάλλουν.

Τα μαθηματικά του Πενταγώνου

Οπωσδήποτε οι στρατηγοί του Πενταγώνου δεν αποτελούν μία δράκα ανοήτων, από την στιγμή που το σύστημα τους πληρώνει αδρά για να σχεδιάζουν λανθασμένα προγράμματα. Οι μεγάλοι προμηθευτές οπλικών συστημάτων πιέζουν για συμβάσεις που διαρκούν δεκαετίες, απασχολώντας χιλιάδες εργαζόμενους, κοστίζοντας δισεκατομμύρια, ενώ και οι βουλευτές έχουν την ανάγκη των συγκεκριμένων θέσεων εργασίας για να ικανοποιούν τους ψηφοφόρους τους.

Οι αξιωματούχοι που διαχειρίζονται μεγάλα προγράμματα προάγονται, με συνέπεια κανένας ναύαρχος δεν τολμά να προτείνει την στροφή προς τα χαμηλού κόστους drones που κατασκευάζονται με απλά υλικά. Κάθε κίνητρο στο Πεντάγωνο τείνει προς την υπερβολή, με αεροπλανοφόρα κόστους $13 δισεκατομμυρίων, μαχητικά αεροσκάφη κόστους $80 εκατομμυρίων, πυραύλους κόστους $2 εκατομμυρίων, οπότε κανείς δεν προκρίνει drones κόστους $500 το καθένα, που κατασκευάζονται σε οποιοδήποτε μηχανουργείο, ακριβώς λόγω του ότι διαθέτει τις αναγκαίες απλές μηχανές.

Δεν υπάρχει αυτοκρατορία που να δομείται με γνώμονα το χαμηλό κόστος, οπότε επαγωγικά δεν υφίστανται σκάνδαλα στο Πεντάγωνο, από την στιγμή που δεν παραβιάζονται οι νόμοι. Ο μηχανισμός λειτουργεί σύμφωνα με την σχεδίασή του, που όμως αποδεικνύεται πλέον τουλάχιστον προβληματική, από την στιγμή που απεμπολεί το χαμηλό κόστος.

Οι ρωσικές λύσεις

Τα πλήγματα των Ρώσων στην Ουκρανία δεν προσελκύουν ιδιαίτερα την προσοχή των δυτικών ΜΜΕ, αλλά φθείρουν σταθερά τις ουκρανικές ένοπλες δυνάμεις, αξιοποιώντας έναν συνδυασμό ανεμοπορικών βομβών Fab, drones, πυραύλων και πυροβόλων. Σε αντίθεση με την Ουκρανία, η Ρωσία οργανώνει πολύπλευρες επιθέσεις και ειδικά οι ανεμοπορικές βόμβες αποτελούν μάλλον το πλέον αποτελεσματικό όπλο κατά των αμυντικών γραμμών του Κιέβου, με βάρος που ποικίλλει από 250 κιλά, έως 3 τόννους.

Οι βόμβες αποδεσμεύονται με άφεση συνήθως από μαχητικά-βομβαρδιστικά τύπου SU-34, από μεγάλο ύψος και υψηλή ταχύτητα, ενώ με την άφεσή τους έχουν εμβέλεια σχεδόν 70 χιλιομέτρων. Οι δυνατότητές τους επιτρέπουν στην ρωσική αεροπορία να πλήττει από απόσταση ασφαλείας τις γραμμές του μετώπου, με καταστροφικές συνέπειες για τους αμυνόμενους Ουκρανούς, που αγωνίζονται να διατηρήσουν τις θέσεις τους.

Αν και κατά το παρελθόν οι ρωσικές Fab έχουν αμφισβητήσιμη ακρίβεια, μετά την έκρηξη της σύγκρουσης στην Ουκρανία, βελτιώνονται σε απίστευτο βαθμό, με συνέπεια τα συγκεκριμένα αθόρυβα πυρομαχικά να εξελίσσονται στον όλεθρο των Ουκρανών μαχητών στην γραμμή του μετώπου. Σύμφωνα με τον Kyiv Independent, οι Ρώσοι εξαπολύου σε ημερήσια βάση κατά μέσο όρο 267 ανεμοπορικές βόμβες, πλήττοντας τις ουκρανικές αμυντικές θέσεις, με εξαιρετική αποτελεσματικότητα και το χειρότερο με πολλά θύματα.

Σε αντιπαραβολή, το Κίεβο διαθέτει ελάχιστα αεροσκάφη ικανά να μεταφέρουν αμερικανικές ανεμοπορικές βόμβες και επιπλέον οι εναέριες περιπολίες των ρωσικών μαχητικών τύπου SU-35, οπλισμένων με πυραύλους αέρος-αέρος μακράς εμβέλειας, καθιστούν απαγορευτικές τις πτήσεις τους. Οι ανεμοπορικές βόμβες παραμένουν πρακτικά αόρατες, από την στιγμή που δεν έχουν θερμικό ίχνος για να εντοπίζονται και να καταστρέφονται από τα αμυντικά οπλικά συστήματα.

Η Ρωσία εξαπολύει κατά μέσο όρο σε ημερήσια βάση 210 επιθετικά drones μακράς εμβέλειας, σύμφωνα με τον ουκρανικό Kyiv Independent, πλήττοντας καταστροφικά μονάδες παραγωγής ενέργειας, βιομηχανοστάσια ακόμα και σταθμούς καυσίμων στα μετόπισθεν των γραμμών του μετώπου.

Από την πλευρά τους οι Ουκρανοί προσπαθούν να αποφεύγουν την χρήση επιθετικών drones μακράς εμβέλειας, ώστε να πραγματοποιούν μαζικές επιθέσεις με 500 ή και περισσότερα σε μία νυκτερινή επιχείρηση στο εσωτερικό της Ρωσίας. Έχουν το πρόβλημα ότι απαιτούνται εβδομάδες ή και μήνες για να αναπληρώσουν τα αποθέματα και ο βαθμός επιτυχίας των επιδρομών μειώνεται συνεχώς, από την στιγμή που οι Ρώσοι αρχίζουν να καλύπτουν ακόμα και τους μέχρι τούδε απροστάτευτους στόχους.

Στο πεδίο των βαλλιστικών πυραύλων, οι Ρώσοι αξιοποιούν τον αποδεδειγμένα πλέον αξιόπιστο βαλλιστικό πύραυλο του κόσμου, τον Iskander-M, που εξελίσσεται σε πυλώνα των επιθέσεών τους και αποδεικνύεται καταστροφικός. Με υπερ-υπερηχητική ταχύτητα, εξαπλάσια της ανάλογης του ήχου (Mach 6) παρέχει ελάχιστο χρόνο αντίδρασης στους αμυνόμενους, όταν ανιχνεύσουν την εκτόξευσή του, ενώ οι Ρώσοι διαθέτουν και άλλους πυραύλους πτήσεων χαμηλού ύψους (cruise), που επίσης προκαλούν μεγάλες καταστροφές. Η Ρωσία υιοθετεί καθεστώς εμπόλεμης οικονομίας, παράγοντας τεράστιους αριθμούς ανεμοπορικών βομβών, drones και πυραύλων.

Η περσική επανάσταση

Η Τεχεράνη γνωρίζει πως δεν έχει καμία δυνατότητα να ανταπεξέλθει στην συμβατική αεροπορική ισχύ, οπότε εστιάζεται στον ασύμμετρο πόλεμο, αναπτύσσοντας κυρίως drones και πυραύλους. Όμως με κυρίαρχο το Shahed-136, σχεδιάζονται και κατασκευάζονται με σκοπό να πλήττουν τον στόχο και να καταστρέφονται, σε αποστολές κυριολεκτικά αυτοκτονίας.

Έχουν πολυεστερικό κέλυφος, ελικοφόρο κινητήρα, εκρηκτική κεφαλή 50 κιλών και μάλλον απλά συστήματα πλοήγησης και ηλεκτρονικό εξοπλισμό, με τις πτέρυγες να αποθηκεύουν αρκετά καύσιμα για πτήσεις 1.500 και πλέον χιλιομέτρων. Σύμφωνα με τις υπάρχουσες εκτιμήσεις κοστίζουν από $10.000 έως $40.000 ανά μονάδα και όπως επισημαίνει η γνωστή οικονομική εφημερίδα The Wall Street Journal το φθινόπωρο του 2025, “κάθε έθνος προσδοκά να αντιγράψει το θανατηφόρο Shahed-136 του Ιράν”.

Η Τεχεράνη εκχωρεί στην Μόσχα την άδεια παραγωγής του Shahed-136, που αξιοποιεί τον απλό του σχεδιασμό, αναβαθμίζοντας ριζοσπαστικά το όπλο, με βασικό χαρακτηριστικό την αντικατάσταση του ελικοφόρου κινητήρα με αεριοστρόβιλο, ώστε να αποκτήσει δραστικά μεγαλύτερη ταχύτητα. Το ιρανικό υπόδειγμα ακολουθείται και από άλλες χώρες με σταθερά αμυντικά προγράμματα ανά τον κόσμο και στις ΗΠΑ κατασκευάζεται το LUCAS, με κόστος $35.000 ανά μονάδα, οπότε κάθε MQ-9 Reaper, αναλογεί σε δαπάνη κατασκευής 857 LUCAS.

Η Ταϊβάν ανακοινώνει επίσης πρόγραμμα κατασκευής 100.000 drones σε μηνιαία βάση έως το 2030, με σκοπό να μετατρέψει την νήσο σε κόλαση σε περίπτωση κινεζικής εισβολής.

Αλλαγή τοπίου με τα drones

Σε αδρές γραμμές οι αμυντικοί εξοπλισμοί ανά τον κόσμο αλλάζουν κατεύθυνση με αιχμή του δόρατος τα μη επανδρωμένα και ευρύτερα τα αυτοματοποιημένα συστήματα χωρίς πληρώματα. Το Πεντάγωνο αντιλαμβάνεται την στροφή και επιχειρεί να την ακολουθήσει με συνέπεια να αναμένεται κατακόρυφη άνοδος των δαπανών για τα συγκεκριμένα οπλικά συστήματα.

Όμως ακόμα και με τις προτεινόμενες δαπάνες, τα drones αντιπροσωπεύουν μόλις το 1% του συνολικού αμυντικού προϋπολογισμού, σε πείσμα του γεγονότος ότι ο στρατηγός Wesley Clark υπερτονίζει ότι το 90% των ρωσικών απωλειών στην Ουκρανία οφείλεται στα συγκεκριμένα οπλικά συστήματα.

Αν και πρόκειται να διατεθούν $30 δισεκατομμύρια για τις 1.000 μονάδες του μη επανδρωμένου Μαχητικού Συνεργαζόμενου Αεροσκάφους και οι δαπάνες στον συγκεκριμένο τομέα να αυξηθούν στο 5% του αμυντικού προϋπολογισμού, επιβάλλεται σε πρώτο στάδιο να φθάσουν στο 10%, από την στιγμή που καθίσταται σαφές πως αποτελεί τον πυρήνα του σύγχρονου πολέμου.

Οι κλασσικοί αμερικανικοί γίγαντες των αμυντικών εξοπλισμών δεν προετοιμάζονται για τις επερχόμενες ραγδαίες εξελίξεις, από την στιγμή που επιδεικνύουν χαρακτηριστική βραδύτητα, εγκλωβισμένοι σε μία παρωχημένη νοοτροπία και βυθισμένοι στην γραφειοκρατία. Όμως υπάρχει μία νέα κλάση ευέλικτων εταιρειών που εστιάζεται στα drones, αξιοποιώντας τις πολύτιμες εμπειρίες από τις συγκρούσεις στην Ουκρανία και στον Περσικό Κόλπο.

Κινούνται με ταχύτητα, εκμεταλλεύονται νέες καινοτομίες και επινοούν μηχανισμούς για την αντιμετώπιση των συστημάτων που αξιοποιούνται κατά των drones. Ουσιαστικά πρόκειται για την αρχική φάση ενός νέου τομέα που έχει να προσφέρει μεγάλες ευκαιρίες.

Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, όμως, δεν υπήρχε πλέον αντίπαλο οικονομικό και γεωπολιτικό σύστημα αντίστοιχου μεγέθους. Το πετρέλαιο και μεγάλο μέρος των πρώτων υλών τιμολογούνταν σε δολάρια. Οι κεντρικές τράπεζες διατηρούσαν μεγάλο μέρος των συναλλαγματικών τους αποθεμάτων σε δολάρια. Οι διεθνείς επιχειρήσεις χρησιμοποιούσαν δολάρια για συναλλαγές που πολλές φορές δεν είχαν καμία άμεση σχέση με τις ΗΠΑ.

Αυτό δημιουργούσε ένα τεράστιο πλεονέκτημα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούσαν να δανείζονται στο δικό τους νόμισμα, ενώ μεγάλο μέρος του υπόλοιπου κόσμου χρειαζόταν το αμερικανικό νόμισμα για να εμπορεύεται, να αποταμιεύει και να εξυπηρετεί χρέη. Με απλά λόγια: η Αμερική εξέδιδε ένα νόμισμα που χρειαζόταν ολόκληρος ο κόσμος.

Το δολάριο δεν είχε αντίπαλο

Το δεύτερο όπλο ήταν το αμερικανικό χρέος. Η κυριαρχία του δολαρίου δημιούργησε ένα ακόμη παράδοξο. Όσο περισσότερο αναπτυσσόταν η παγκόσμια οικονομία, τόσο περισσότερα ασφαλή περιουσιακά στοιχεία σε δολάρια χρειαζόταν. Και ένα από τα σημαντικότερα τέτοια περιουσιακά στοιχεία ήταν τα ομόλογα του αμερικανικού Δημοσίου. Έτσι, χώρες που συσσώρευαν τεράστια εμπορικά πλεονάσματα —χαρακτηριστικό παράδειγμα αργότερα η Κίνα— επένδυαν μεγάλο μέρος των αποθεμάτων τους σε αμερικανικούς τίτλους.

Δημιουργήθηκε επομένως ένας ιδιόμορφος κύκλος. Οι ΗΠΑ αγόραζαν προϊόντα από τον υπόλοιπο κόσμο. Τα δολάρια που έφευγαν από τις ΗΠΑ επέστρεφαν σε σημαντικό βαθμό στις αμερικανικές χρηματοπιστωτικές αγορές. Το εμπορικό έλλειμμα, που για μια συνηθισμένη χώρα θα μπορούσε να αποτελέσει σοβαρό περιορισμό, ήταν πολύ ευκολότερο να χρηματοδοτηθεί από τη χώρα που εξέδιδε το κυρίαρχο διεθνές νόμισμα.

Το τρίτο όπλο ήταν η Wall Street. Τη δεκαετία του 1990 απελευθερώθηκαν σε μεγάλο βαθμό οι διεθνείς κινήσεις κεφαλαίων. Τεράστια ποσά μπορούσαν πλέον να εισέρχονται και να εξέρχονται από χώρες με ταχύτητα αδιανόητη μερικές δεκαετίες νωρίτερα. Αυτό είχε πραγματικά οφέλη. Μια αναπτυσσόμενη οικονομία μπορούσε να προσελκύσει ξένα κεφάλαια, να χρηματοδοτήσει επιχειρήσεις και υποδομές και να αναπτυχθεί ταχύτερα.

Το ΔΝΤ και ο έλεγχος κυβερνήσεων

Όταν οι επενδυτές έχαναν την εμπιστοσύνη τους, τα ίδια κεφάλαια μπορούσαν να φύγουν απότομα. Η ασιατική χρηματοπιστωτική κρίση του 1997 έδειξε πόσο καταστροφικός μπορούσε να γίνει αυτός ο μηχανισμός. Νομίσματα κατέρρευσαν, επιχειρήσεις και τράπεζες βρέθηκαν σε κρίση και κυβερνήσεις χρειάστηκαν διεθνή χρηματοδοτική στήριξη.

Ξαφνικά γινόταν φανερό ότι η ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων δεν σήμαινε μόνο ελευθερία των κρατών να προσελκύουν χρήμα. Σήμαινε και ελευθερία του χρήματος να εγκαταλείπει τα κράτη. Και τότε εμφανιζόταν το ΔΝΤ. Όταν μια χώρα έχανε την πρόσβαση στις αγορές και δεν μπορούσε πλέον να χρηματοδοτήσει τις ανάγκες της, συχνά κατέφευγε στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Η χρηματοδότηση συνοδευόταν από όρους. Δημοσιονομική προσαρμογή, μεταρρυθμίσεις, ιδιωτικοποιήσεις, αλλαγές στο τραπεζικό σύστημα, απελευθέρωση αγορών.

Δεν χρειάζεται να θεωρήσει κανείς ότι όλες αυτές οι πολιτικές ήταν λανθασμένες για να αντιληφθεί την πολιτική σημασία του μηχανισμού. Μια κυβέρνηση μπορούσε να έχει εκλεγεί με ένα οικονομικό πρόγραμμα και να ανακαλύψει, όταν έμενε χωρίς χρηματοδότηση και ότι οι πραγματικές διαθέσιμες επιλογές της ήταν πολύ λιγότερες. Η οικονομική κυριαρχία ενός κράτους δεν καταργούνταν νομικά. Περιοριζόταν πρακτικά από την ανάγκη χρηματοδότησής του. Αυτό ήταν το μεγάλο μάθημα της εποχής.

Η περίπτωση της ΕΣΣΔ

Ίσως πουθενά η νέα αντίληψη δεν εμφανίστηκε τόσο καθαρά όσο στη μετασοβιετική Ρωσία. Μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, η χώρα πέρασε με εξαιρετικά μεγάλη ταχύτητα από τη σχεδιασμένη οικονομία, στην αγορά. Απελευθέρωση τιμών, ιδιωτικοποιήσεις και μεταφορά κρατικής περιουσίας στον ιδιωτικό τομέα άλλαξαν μέσα σε λίγα χρόνια ολόκληρη την οικονομική δομή της χώρας.

Το αποτέλεσμα δεν ήταν απλώς η “δημιουργία καπιταλισμού”. Ήταν η εμφάνιση των ολιγαρχών, η τεράστια συγκέντρωση πλούτου, η κοινωνική αναστάτωση και τελικά η ρωσική χρηματοπιστωτική κρίση του 1998. Για ένα μεγάλο μέρος της ρωσικής κοινωνίας, η δεκαετία του 1990 ταυτίστηκε έτσι, όχι με την υπόσχεση της φιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης αλλά με την απώλεια κρατικής ισχύος και κοινωνικής ασφάλειας. Η εμπειρία αυτή έχει σημασία ακόμη και για να κατανοήσουμε τη μεταγενέστερη άνοδο του Πούτιν.

Η διαφορετική Κίνα

Η Κίνα αποτελεί ίσως το πιο ενδιαφέρον παράδειγμα, επειδή δεν ακολούθησε πλήρως τη συνταγή. Άνοιξε την οικονομία της στο διεθνές εμπόριο και στις ξένες επενδύσεις, αλλά δεν παρέδωσε με τον ίδιο τρόπο τον έλεγχο του χρηματοπιστωτικού της συστήματος. Διατήρησε ισχυρό κρατικό έλεγχο στις τράπεζες, στο νόμισμα και στις κινήσεις κεφαλαίων. Προσέλκυσε δυτικές επιχειρήσεις, τεχνολογία και επενδύσεις, αλλά δεν εγκατέλειψε τον πολιτικό έλεγχο της οικονομίας.

Και εδώ βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες ιστορικές ειρωνείες της παγκοσμιοποίησης. Η Δύση πίστεψε ότι η ενσωμάτωση της Κίνας στην παγκόσμια αγορά θα έκανε σταδιακά την Κίνα περισσότερο όμοια με τη Δύση. Συνέβη και το αντίστροφο. Η Κίνα χρησιμοποίησε το δυτικό παγκόσμιο οικονομικό σύστημα για να οικοδομήσει τη δική της βιομηχανική ισχύ.

Η γεωπολιτική σημασία

Η πραγματική γεωπολιτική σημασία αυτού του συστήματος έγινε ακόμη καθαρότερη αργότερα. Όσο περισσότερες διεθνείς συναλλαγές πραγματοποιούνταν σε δολάρια και περνούσαν από τράπεζες συνδεδεμένες με το αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα, τόσο μεγαλύτερη δυνατότητα αποκτούσαν οι ΗΠΑ να χρησιμοποιούν οικονομικές κυρώσεις. Τράπεζες, επιχειρήσεις και ολόκληρα κράτη μπορούσαν να αντιμετωπίσουν περιορισμούς στην πρόσβασή τους στο διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Το Ιράν αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της ισχύος των χρηματοπιστωτικών κυρώσεων. Μετά το 2022, όμως, η υπόθεση της Ρωσίας έδειξε το εύρος που μπορούσε να αποκτήσει το εργαλείο: κυρώσεις σε τράπεζες, περιορισμοί συναλλαγών και πάγωμα μεγάλου μέρους των συναλλαγματικών αποθεμάτων της ρωσικής κεντρικής τράπεζας που βρίσκονταν σε δικαιοδοσίες των χωρών που επέβαλαν τις κυρώσεις.

Εκεί έγινε απολύτως σαφές κάτι που το 1991 δεν ήταν ακόμη ορατό: το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα δεν ήταν μόνο “αγορά”. Ήταν και υποδομή γεωπολιτικής ισχύος. Το σύστημα, εντούτοις, είχε ένα θεμελιώδες πρόβλημα. Η τεράστια ανάπτυξη του χρηματοπιστωτικού τομέα δημιούργησε μόχλευση, σύνθετα χρηματοοικονομικά προϊόντα και επίπεδα αλληλεξάρτησης που μπορούσαν να μεταφέρουν μια κρίση από μια αγορά σε ολόκληρο τον κόσμο. Το 2008 η κατάρρευση της Lehman Brothers αποκάλυψε αυτή την αδυναμία.

Κράτη, αγορές και παγκοσμιοποίηση

Επί χρόνια είχε υποστηριχθεί ότι οι αγορές έπρεπε να απελευθερωθούν από το κράτος. Όταν όμως το χρηματοπιστωτικό σύστημα έφτασε στα πρόθυρα της κατάρρευσης, ήταν οι κυβερνήσεις και οι κεντρικές τράπεζες που χρειάστηκε να το διασώσουν. Η αγορά δεν έσωσε το κράτος. Το κράτος έσωσε την αγορά. Η αυτοκρατορία άρχισε να δημιουργεί τους αντιπάλους της. Από εκεί και πέρα αρχίζει η σημερινή ιστορία.

Η Κίνα επιδιώκει να περιορίσει την εξάρτησή της από το δολάριο. Η Ρωσία, ιδιαίτερα μετά τις κυρώσεις, επιτάχυνε τη μετατόπιση μέρους των συναλλαγών της προς άλλα νομίσματα. Οι BRICS συζητούν τρόπους μεγαλύτερης χρήσης εθνικών νομισμάτων. Κεντρικές τράπεζες αυξάνουν τα αποθέματά τους σε χρυσό.

Τίποτε από αυτά δεν σημαίνει ότι το δολάριο πρόκειται αύριο να χάσει την πρωτοκαθεδρία του. Σημαίνει όμως κάτι πολιτικά σημαντικότερο. Για πρώτη φορά μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, σημαντικές δυνάμεις θεωρούν στρατηγικό στόχο να μειώσουν την εξάρτησή τους από το χρηματοπιστωτικό σύστημα που οικοδομήθηκε υπό αμερικανική ηγεσία.

Η μεγάλη ειρωνεία με το δολάριο

Όσο περισσότερο οι ΗΠΑ ανακάλυπταν ότι η θέση του δολαρίου μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης, τόσο περισσότερο έδιναν στους αντιπάλους τους κίνητρο να αναζητήσουν εναλλακτικές. Η χρηματοπιστωτική ισχύς είναι αποτελεσματική ακριβώς επειδή όλοι συμμετέχουν στο ίδιο σύστημα.

Αν όμως η χρήση της ως όπλου οδηγήσει αρκετούς παίκτες στην προσπάθεια δημιουργίας παράλληλων συστημάτων, τότε η ίδια η άσκηση της ισχύος μπορεί μακροπρόθεσμα να περιορίσει την πηγή της. Αυτό είναι το πραγματικό ερώτημα της εποχής μας: Αν το σύστημα που δημιουργήθηκε μετά το 1991 μπορεί να παραμείνει αμερικανοκεντρικό σε έναν κόσμο που δεν είναι πλέον μονοπολικός.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες βρέθηκαν μετά τον Ψυχρό Πόλεμο στο κέντρο του συστήματος μέσα στο οποίο ο υπόλοιπος κόσμος αγόραζε, πουλούσε, δανειζόταν και πλήρωνε. Αυτό υπήρξε αποτέλεσμα της αμερικανικής μονοκρατορίας, όχι η αιτία της. Και καθώς η μονοκρατορία υποχωρεί και ο κόσμος γίνεται ξανά πολυπολικός, είναι η νέα κατανομή της παγκόσμιας ισχύος που θα καθορίσει τελικά αν το χρηματοπιστωτικό σύστημα του 21ου αιώνα θα εξακολουθήσει να έχει ως κέντρο την Αμερική ή αν θα γίνει και αυτό πολυπολικό.

Μία ημέρα πριν από την επίθεση, τουρκική στρατιωτική αντιπροσωπεία είχε μεταβεί στο Αμπού Ζουχούρ για επιτόπιες επιθεωρήσεις για την αποκατάσταση και την επαναλειτουργία του. Η τουρκική στρατιωτική αντιπροσωπεία επιθεώρησε τις εργασίες επισκευής του αεροδρομίου και αποχώρησε. Λίγες ώρες αργότερα, τις πρώτες πρωινές ώρες της 18ης Αυγούστου, ισραηλινά αεροσκάφη βομβάρδισαν εκ νέου τον διάδρομο και κατέστρεψαν για άλλη μία φορά τις εργασίες αποκατάστασης.

Ο Μπάρακ διαψεύδει το Ισραήλ

Το αεροδρόμιο Αμπού Ζουχούρ βρισκόταν μεταξύ του Ιντλίμπ και του Χαλεπίου, κοντά στα τουρκικά σύνορα. Δεν βρισκόταν κοντά στα ισραηλινά σύνορα και, ακόμη και αν ολοκληρωνόταν η αποκατάστασή του, δεν βρισκόταν σε θέση από την οποία θα μπορούσε να αποτελέσει άμεση απειλή για το Ισραήλ.
Η ισραηλινή κυβέρνηση έσπευσε να υποστηρίξει ότι η Συρία είχε αναπτύξει εκεί «δυνάμεις πληρεξουσίων» και ότι γι’ αυτό το χτύπησε. Με τον όρο «δυνάμεις πληρεξουσίων» εννοούσε τις φιλοϊρανικές δυνάμεις.

Ωστόσο, η κυβέρνηση της Δαμασκού είναι πλέον ο Άχμεντ αλ-Σάρα, πρώην ηγέτης της HTS, ο οποίος είχε πολεμήσει επί χρόνια το καθεστώς Άσαντ και τις φιλοϊρανικές δυνάμεις, με κυριότερη τη Χεζμπολάχ. Ούτε ο ίδιος ούτε η νέα συριακή κυβέρνηση είχαν σχέσεις με το Ιράν ή τη Χεζμπολάχ.

Πράγματι, η πρώτη αντίδραση ήρθε από τον πρεσβευτή των ΗΠΑ στην Άγκυρα, Τομ Μπάρακ. Ο Μπάρακ, μέσω του επίσημου λογαριασμού της αμερικανικής πρεσβείας στην Άγκυρα στο X, δήλωσε ότι η κυβέρνηση Σάραα ούτε επιτρέπει την παρουσία δυνάμεων πληρεξουσίων ούτε ακολουθεί επιθετική στάση. Αντίθετα, επέλεγε τη «μείωση της έντασης» με το Ισραήλ.
Ο Αμερικανός πρέσβης, ο οποίος ουσιαστικά διέψευδε ευθέως τον ισραηλινό ισχυρισμό, υπογράμμισε ότι οι ΗΠΑ ανησυχούν για αυτή την «περιττή κλιμάκωση».

Ο Σύρος υπουργός βρισκόταν στην Τουρκία

Στην Άγκυρα, τα ραντάρ αεράμυνας του τουρκικού υπουργείου Εθνικής Άμυνας είχαν αρχίσει να παρακολουθούν τα ισραηλινά αεροσκάφη από τη στιγμή που απογειώθηκαν και κατευθύνθηκαν προς τα βόρεια, προς τα τουρκικά σύνορα.
Ωστόσο, το Ισραήλ δεν είχε ενημερώσει την Τουρκία για την επίθεση μέσω των ΗΠΑ. Κι αυτό, παρότι το 2025, με τη μεσολάβηση του Αζερμπαϊτζάν, είχε καθοριστεί μια γραμμή αποτροπής συγκρούσεων μεταξύ ισραηλινών και τουρκικών πολεμικών αεροσκαφών. Τα ισραηλινά πολεμικά αεροσκάφη, όμως, είχαν φτάσει χωρίς προειδοποίηση μέχρι κυριολεκτικά δίπλα στην Τουρκία.

Σε μεταγενέστερη δήλωσή του στο Reuters, ο Μπάρακ ανέφερε ότι:
η Τουρκία δεν είχε προειδοποιηθεί για τις ισραηλινές επιθέσεις, είχε παρακολουθήσει τα αεροσκάφη να κατευθύνονται προς την τουρκική επικράτεια, και, ως εκ τούτου, είχε λόγο να προετοιμάσει τη δική της απάντηση.
Η δήλωση αυτή δεν ήταν απλώς προσπάθεια να κατευνάσει την αντίδραση της Άγκυρας. Ήταν επίσης ένα μήνυμα προς το Ισραήλ ότι είχε ξεπεράσει τα όρια.
Λίγες ώρες πριν από την επίθεση, αργά στις 17 Αυγούστου, ο πρόεδρος Ερντογάν είχε συνομιλήσει τηλεφωνικά με τον Τραμπ και του είχε ζητήσει να σταματήσει το Ισραήλ.

Μία ημέρα νωρίτερα, σε συνέντευξή του στο Al Jazeera, ο Ερντογάν είχε δηλώσει ότι η Τουρκία δεν θα παρασυρθεί από τις προκλήσεις του Ισραήλ, ότι δεν επιθυμεί πόλεμο, αλλά ούτε και φοβάται τον πόλεμο.

Την ώρα που σημειωνόταν η επίθεση, ο υπουργός Εξωτερικών της Συρίας, Άσαντ Χασάν αλ-Σιμπάνι, βρισκόταν στην Τουρκία. Συναντήθηκε στην Κωνσταντινούπολη με τον Μπάρακ και συζήτησαν την ανοικοδόμηση της Συρίας, την ανάπτυξή της και την ενσωμάτωσή της στη διεθνή κοινότητα.

Συριακές πηγές επιβεβαίωσαν στο Bloomberg προηγούμενο δημοσίευμα του Reuters, σύμφωνα με το οποίο ο αρχηγός της Μοσάντ, Ρόμαν Γκόφμαν, επικοινώνησε την περασμένη εβδομάδα με τον Σύρο υπουργό Εξωτερικών αλ-Σιμπάνι. Οι ίδιες πηγές περιέγραψαν την επικοινωνία ως «κλήση προειδοποίησης», κατά την οποία το Ισραήλ «επαναδιατύπωσε τις κόκκινες γραμμές του». Αξιωματούχος ασφαλείας δήλωσε στο Kan News ότι το Ισραήλ είχε προσπαθήσει, μέσω έμμεσου διαλόγου, να καταλήξει σε συνεννόηση με τον Σύρο πρόεδρο αλ-Σαράα. Όταν οι συνομιλίες απέτυχαν, το Ισραήλ ενημέρωσε τις ΗΠΑ, παρέχοντας ευαίσθητες πληροφορίες σχετικά με προσπάθειες της Τουρκίας να εγκατασταθεί σε συριακή στρατιωτική βάση περίπου 70 χιλιόμετρα από τα τουρκικά σύνορα.
Το Ισραήλ χαρακτήρισε την κίνηση παραβίαση του υφιστάμενου status quo και έπληξε τη βάση προτού προλάβουν να φτάσουν εκεί τουρκικές δυνάμεις.

“Συγκρατημένη” οργή στην Άγκυρα

Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών καταδίκασε την ισραηλινή επίθεση, η οποία, όπως ανέφερε, στόχευε «την εδαφική ακεραιότητα και την ενότητα της Συρίας», και κάλεσε τη διεθνή κοινότητα να υιοθετήσει πιο αποφασιστική στάση απέναντι στην ισραηλινή επιθετικότητα.

Η δεύτερη δήλωση του Μπάρακ έμοιαζε να αποτελεί απάντηση σε αυτή την ανακοίνωση. Το υπουργείο Εξωτερικών φαίνεται πως κατάφερε προς το παρόν να εξισορροπήσει τις πιο σκληρές αντιδράσεις που εκφράστηκαν τόσο από το εσωτερικό του AKP όσο και από την αντιπολίτευση.

Άγκυρα: δύο βασικές εκτιμήσεις:

– Ο Μπενιαμίν Νετανιάχου και οι κυβερνητικοί εταίροι του είναι διατεθειμένοι να κάνουν κάθε είδους απερισκεψία προκειμένου να κερδίσουν τις ισραηλινές εκλογές στις 27 Οκτωβρίου, δηλαδή μία εβδομάδα πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου, οι οποίες είναι ζωτικής σημασίας για το πολιτικό μέλλον του Τραμπ. Ο Ερντογάν είχε μεταφέρει αυτή την εκτίμηση στον Τραμπ.
– Η Άγκυρα είναι αποφασισμένη να μην απαντήσει στις προκλήσεις του Νετανιάχου, αλλά υπάρχουν και όρια. Εάν η υπόθεση φτάσει στο σημείο να σαμποτάρει τη διαδικασία «Τουρκία χωρίς τρομοκρατία», δηλαδή τη διαδικασία αφοπλισμού του PKK, ή εάν αγγίξει άμεσα τα συμφέροντα της Τουρκίας, η Άγκυρα δεν θα μείνει χωρίς απάντηση.

Η κυβέρνηση Τραμπ θα πρέπει να αξιοποιήσει την επιρροή της για να συγκρατήσει την κυβέρνηση Νετανιάχου, για να αποκατασταθούν η σταθερότητα και η ασφάλεια στη Μέση Ανατολή.
Ένα βάρος που, από μόνος του, ο Μπάρακ δύσκολα μπορεί να σηκώσει.

Γράφει ότι το ελληνικό χωροταξικό πλαίσιο για τις ΑΠΕ δεν παράγει κανένα έννομο αποτέλεσμα για την Τουρκία στο Αιγαίο και αμφισβητεί την κυριαρχία στα νησιά μας, επαναφέροντας τον ισχυρισμό περί «γεωγραφικών σχηματισμών των οποίων η κυριαρχία δεν έχει μεταβιβαστεί στην Ελλάδα μέσω διεθνών συνθηκών».

Προσθέτει ότι «πρέπει να αποφεύγονται μονομερείς πρωτοβουλίες σε κλειστές ή ημίκλειστες θάλασσες, όπως το Αιγαίο και η Μεσόγειος» και επικαλείται μάλιστα το διεθνές δίκαιο! Παράλληλα επικαλείται και την “Διακήρυξη των Αθηνών”, αναφέροντας ότι η Τουρκία παραμένει προσηλωμένη στη Διακήρυξη περί Σχέσεων Καλής Γειτονίας (του Δεκεμβρίου 2023), ζητώντας «ειλικρινή και συνολική προσέγγιση» για την επίλυση των διαφορών.

«Η Τουρκία, ως ένα από τα δύο παράκτια κράτη του Αιγαίου Πελάγους, είναι πάντα έτοιμη να συνεργαστεί με την Ελλάδα», ισχυρίσθηκε ο εκπρόσωπος του τουρκικού ΥΠΕΞ.

Η τοποθέτηση της Άγκυρας δεν περιορίζεται, επομένως, σε επιφυλάξεις για τη χωροθέτηση ενεργειακών έργων. Αντιθέτως, η Τουρκία αξιοποιεί την ανακοίνωση του νέου ελληνικού πλαισίου, προκειμένου να επαναφέρει συνολικά τις αναθεωρητικές θέσεις της για το Αιγαίο, επιχειρώντας να συνδέσει ζητήματα περιβάλλοντος και ενέργειας με τις διεκδικήσεις της επί ελληνικών νησίδων και βραχονησίδων.

Από την Δευτέρα και ίσως μέχρι το τέλος της εβδομάδας, οι υψηλές θερμοκρασίες θα βασανίσουν και την Λάρισα και τη Μαγνησία, τη Θεσσαλονίκη, την Ημαθία, την Πέλλα, το Κιλκίς και την Κοζάνη.

Πέμπτη

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, την Πέμπτη 20 Αυγούστου σε ολόκληρη τη χώρα θα επικρατήσει ηλιοφάνεια με λίγες τοπικές νεφώσεις και μικρή περαιτέρω άνοδο της θερμοκρασίας.

Ο υδράργυρος θα φτάσει στη Θεσσαλία τους 37 με 39 βαθμούς, στα υπόλοιπα ηπειρωτικά τους 36 με 37 και ενδεχομένως τοπικά τους 38, ενώ στη Μακεδονία και τη Θράκη θα αγγίξει τους 35 με 37 βαθμούς. Στην Αττική η θερμοκρασία αναμένεται αύριο να φτάσει τους 37 βαθμούς και στην Θεσσαλονίκη τους 34 βαθμούς. Οι άνεμοι δεν θα ξεπεράσουν τα 3-5 Μποφόρ.

Παρασκευή και Σάββατο

Η ΕΜΥ εκτιμά ότι η θερμοκρασία θα σημειώσει περαιτέρω άνοδο. Θα φτάσει στα ηπειρωτικά τους 37 με 38 και τοπικά τους 39 βαθμούς. Στα νησιά του Ιονίου τους 34 με 36 βαθμούς, στις Κυκλάδες τους 29 με 30 βαθμούς, την Κρήτη τους 33 με 34 βαθμούς και στα νησιά του ανατολικού Αιγαίου και τα Δωδεκάνησα τους 36 τοπικά 37 βαθμούς Κελσίου. Για το Σάββατο η ΕΜΥ εκτιμά ότι η θερμοκρασία θα σημειώσει μικρή περαιτέρω άνοδο

Προγνώσεις

Ο μετεωρολόγος και διευθυντής ερευνών στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, Κώστας Λαγουβάρδος, εκτιμά ότι «ξεκινά μια θερμή περίοδος, ένα κύμα καύσωνα θα το έλεγα, που θα κρατήσει τουλάχιστον εφτά, οκτώ ημέρες, πιθανόν να πάει έτσι μέχρι το τέλος του μήνα. Οι θερμοκρασίες δεν θα φτάσουν σε ακραίες τιμές, αλλά σε πολλές περιοχές θα ξεπερνούν τους 37, 38 βαθμούς. Θα δούμε τοπικά και 40 βαθμούς, ίσως μέσα στο Σαββατοκύριακο και λίγο παραπάνω. Αυτό που είναι αξιοσημείωτο είναι η διάρκεια. Δηλαδή μιλάμε για τουλάχιστον εφτά, οκτώ ημέρες που θα έχουμε πολύ υψηλές θερμοκρασίες, πράγμα το οποίο θα κουράσει αρκετά τον πληθυσμό» προσθέτει.

Ο μετεωρολόγος Γιάννης Καλλιάνος εκτιμά ότι «θα έχουμε 40άρια, ενώ υπάρχουν ενδείξεις πως ίσως, προς το τέλος του μήνα, η θερμοκρασία ίσως δείξει και 42 βαθμούς». Αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο οι υψηλές θερμοκρασίες να κρατήσουν ως το τέλος Αυγούστου ή και τις αρχές Σεπτεμβρίου.

Ο μετεωρολόγος Κλέαρχος Μαρουσάκης εκτιμά ότι ο υδράργυρος θα φτάσει τους 40 βαθμούς σε κλειστές περιοχές όπως στο εσωτερικό της κεντρικής Μακεδονίας, στη Θεσσαλία, στην Αργολίδα, στη Λακωνία, την Μεσσηνία και την Δυτική Στερεά.

Συγκρατημένος ο κ. Κολυδάς

Ο μέχρι το 2025 διευθυντής της ΕΜΥ, μετεωρολόγος Θοδωρής Κολυδάς, επιβεβαιώνει την έλευση ενός ισχυρού θερμού επεισοδίου (κύματος ζέστης), κάνοντας λόγο για μια «θερμή ανωμαλία του Αυγούστου» με θερμοκρασίες που θα κυμανθούν 4 έως 6 βαθμούς πάνω από τα κανονικά για την εποχή επίπεδα.

Ο κ. Κολυδάς προσδιορίζει ως τις πιο δύσκολες ημέρες το τετραήμερο μεταξύ Κυριακής 23 Αυγούστου και Τετάρτης 26 Αυγούστου. Εκτιμά ότι τη Δευτέρα οι μέγιστες θερμοκρασίες θα αγγίξουν ξανά τους 40 βαθμούς Κελσίου, επηρεάζοντας αισθητά και την περιοχή της Αττικής.

«Πρόκειται επομένως για μια σαφή θερμή ανωμαλία και όχι απλώς για συνηθισμένες υψηλές θερμοκρασίες του Αυγούστου. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζονται και οι ελάχιστες θερμοκρασίες», γράφει στην ανάρτησή του. «Στην Αθήνα και την Πάτρα τα ensemble (σ.σ. προγνώσεις συνόλου που συγκερνούν πακέτα σεναρίων) φέρνουν τις ελάχιστες ακόμη και κοντά στους 28–29°C κατά την κορύφωση του επεισοδίου. Αυτό είναι σημαντικό, καθώς οι πολύ υψηλές νυχτερινές θερμοκρασίες δεν επιτρέπουν την ουσιαστική υποχώρηση της θερμικής επιβάρυνσης κατά τη διάρκεια της νύχτας.

»Με τα σημερινά δεδομένα θα ήταν προτιμότερο να είμαστε ακόμη συγκρατημένοι ως προς τον χαρακτηρισμό “καύσωνας”. Τα στοιχεία δείχνουν με αρκετά μεγάλη συνέπεια ότι έρχεται μια περίοδος σημαντικά υψηλότερων θερμοκρασιών. Δεν υπάρχει όμως ακόμη η ίδια βεβαιότητα για το εάν οι πολύ υψηλές θερμοκρασίες —ιδιαίτερα οι τιμές των 40°C και άνω— θα αποκτήσουν μεγάλη γεωγραφική έκταση και διάρκεια. Επιπλέον, υπάρχει μια ενδιαφέρουσα διαφοροποίηση μεταξύ των δύο βασικών ensemble συστημάτων. Το GEFS εμφανίζεται γενικά θερμότερο από το ECMWF ENS, ιδιαίτερα στις μέγιστες θερμοκρασίες. Το ECMWF προς το παρόν διατηρεί ένα σχετικά ηπιότερο σενάριο, χωρίς όμως να αναιρεί την έντονη θερμή τάση.»

Υπενθυμίζεται ότι, χθες η Τουρκία προέβη σε 25 παραβιάσεις του εναέριου χώρου, στις οποίες συμμετείχαν οπλισμένα F-16, UAV και CN-235.

ΤΟΥΡΚΙΚΕΣ ΠΑΡΑΒΑΣΕΙΣ Κ.Ε.Κ. ΣΤΟ F.I.R. ΑΘΗΝΩΝ – ΠΑΡΑΒΙΑΣΕΙΣ Ε.Ε.Χ. ΤΗΝ 19η ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 2026

ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ: 1 ( 1×2 F-16)

ΜΕΜΟΝΩΜΕΝΑ: 6 (1 ATR-72, 1 CN-235 και 4 UAV)

ΣΥΝΟΛΟ Α/Φ: 8

ΟΠΛΙΣΜΕΝΑ: –

ΠΑΡΑΒΑΣΕΙΣ: 9 (1 από τα F-16, 2 από το ATR-72, 1 από το CN-235 και 5 από τα UAV )

ΠΑΡΑΒΙΑΣΕΙΣ: 1 (από UAV)

ΕΜΠΛΟΚΕΣ: –

ΠΕΡΙΟΧΗ: Βορειοανατολικό, Κεντρικό και Νοτιοανατολικό Αιγαίο.

Μιλώντας στο Mega ο πτέραρχος ε.α. Κώστας Ιατρίδης, είπε ειδικότερα τα εξής

«Από την επείγουσα οδηγία που έδωσε η ΑΠΑ προς όλες τις εταιρείες ή όλους τους φορείς που έχουν το συγκεκριμένο ελικόπτερο να ελέγξουν το ουραίο στροφείο, φαίνεται ότι τουλάχιστον πρέπει να υπήρξε κάποια μηχανική βλάβη που έχει σχέση με αυτό, το οποίο είναι πάρα πολύ σημαντικό, διότι αν αυτό πάθει βλάβη σε ένα ελικόπτερο, τότε το ελικόπτερο αρχίζει και περιστρέφεται πέριξ του άξονα πάρα πολύ γρήγορα».

Εν τω μεταξύ οι έρευνες συνεχίζονται και εξετάζονται από τους αρμόδιους τα συντρίμμια του μοιραίου ελικοπτέρου. Το σημείο της συντριβής, που βρίσκεται σε πολύ κοντινή απόσταση από το ελικοδρόμιο της Σίφνου, παραμένει πλήρως αποκλεισμένο. Οι εμπειρογνώμονες βρίσκονται στο νησί από χθες το απόγευμα, για να κάνουν αυτοψία και να συλλέξουν στοιχεία. Εξετάζονται διάφορα σενάρια, αλλά ιδιαίτερη βαρύνουσα εκτιμάται ότι έχει η κατάθεση του υπευθύνου του ελικοδρομίου, ο οποίος ήταν αυτόπτης μάρτυρας της συντριβής, και ο οποίος είπε ότι «πριν από την περιστροφή, το ελικόπτερο έχασε απότομα ύψος, έστριψε αριστερά και αμέσως μετά μπήκε στην ανεξέλεγκτη περιστροφή».

Είναι ενδεικτικό πως, κατά τη διάρκεια διπλωματικών επαφών που συνέπεσαν χρονικά με τις αποφάσεις του ΚΥΣΕΑ για το “θόλο” της ελληνικής αεράμυνας τον Ιούλιο, συμφωνήθηκε η ενεργός ανάμιξη και της Διεύθυνσης Έρευνας και Ανάπτυξης Αμυντικών Τεχνολογιών (MAFAT) του υπουργείου Άμυνας του Ισραήλ.

Η – για πρώτη φορά – διευρυμένη συμμετοχή της MAFAT, πέραν της εδραιωμένης (από το 2010) παρουσίας της SIBAT, της Διεύθυνσης Διεθνούς Αμυντικής Συνεργασίας του ίδιου υπουργείου, δείχνει την ισραηλινή βούληση για συνεργασία στους τομείς της έρευνας και καινοτομίας για υλικά στρατιωτικής και διττής χρήσης.

Πάντως, με δεδομένο ότι θα χρειαστεί ικανό χρονικό διάστημα για τη συγκρότηση της νέας κυβέρνησης συνασπισμού του Ισραήλ, είναι αμφίβολο αν και πόσες επισκέψεις σε υπουργικό επίπεδο θα πραγματοποιηθούν – και αν θα είναι όντως καρποφόρες- ως τα τέλη του έτους.

Αν, επίσης, ληφθεί υπόψη και η μακρά προεκλογική περίοδος και το ενδεχόμενο δύο εκλογικών αναμετρήσεων στην Ελλάδα, η εξασφάλιση ανταλλαγμάτων για τα μεγάλα συμβόλαια με αμυντικές βιομηχανίες του Ισραήλ θα αποτελέσει ευθύνη περισσότερο των υπηρεσιακών και λιγότερο των πολιτικών παραγόντων.

Τα αμυντικά deals με το Ισραήλ

Επί θητείας του σημερινού πρωθυπουργού, Κυριάκου Μητσοτάκη, έχουν ανατεθεί σε ισραηλινές βιομηχανίες, από το 2019 ως το 2025, εξοπλιστικά προγράμματα ύψους € 2,5 δισεκατομμυρίων, ενώ, με τις αποφάσεις του 2026, προστίθενται ακόμα € 3,8 δισ. περίπου (θόλος αεράμυνας, συστήματα πυροβολικού PULS, UAVs κ.λπ.), φθάνοντας το σύνολο των € 6,3 δισ.

Παράλληλα, τους προσεχείς μήνες, θα αποκτήσει ακόμα μεγαλύτερη σημασία ο διπλωματικός συντονισμός Αθήνας και Τελ Αβίβ. Στόχος θα είναι η αντιμετώπιση του αρνητικού σκηνικού που διαμορφώνεται μετά την εξαγγελία του προέδρου Τραμπ για παραχώρηση F-35 στην Τουρκία, τη Συμφωνία Αμυντικής Συνεργασίας Σαουδικής Αραβίας-Τουρκίας-Πακιστάν (Μέκκα, 6 Αυγούστου), τα ερωτηματικά για τη στάση της Αιγύπτου και τη γενικότερη αναθεωρητική-επεκτατική πολιτική του προέδρου Ερντογάν στη Μεσόγειο.

Όπως συχνά συμβαίνει σε πολλά θέματα εξωτερικής πολιτικής, το Μέγαρο Μαξίμου δεν αποκλείεται να παρουσιάσει, προς εσωτερική προεκλογική κατανάλωση, ορισμένες συνήθεις δραστηριότητες (κοινοί πλόες των Πολεμικών Ναυτικών Ελλάδας-Ισραήλ και άλλες εκπαιδεύσεις) σαν νέο μέτωπο άμυνας κατά της Άγκυρας.

Λάθη της Αθήνας

Πηγές που γνωρίζουν άριστα όλες τις πτυχές της ελληνοϊσραηλινής συνεργασίας σημειώνουν ότι όλες οι κοινές ασκήσεις και παρόμοιες κινήσεις είναι σαφώς επιθυμητές και ευπρόσδεκτες, αλλά το Μαξίμου οφείλει, πρωτίστως, να συντονίζει καλύτερα τα συναρμόδια υπουργεία και υπηρεσίες.

Γιατί, για παράδειγμα, τον περασμένο Απρίλιο, ο εξωκοινοβουλευτικός υπουργός Εξωτερικών, Γιώργος Γεραπετρίτης, είχε παρεξηγήσει ορισμένες κινήσεις κατά του φιλο-παλαιστινιακού “στολίσκου της Γάζας” στα όρια της ελληνικής υφαλοκρηπίδας, αν και το Ισραηλινό Ναυτικό είχε εγκαίρως ενημερώσει την ημέτερη πλευρά για τις περιοχές επιχειρησιακής δράσης του.

Βέβαια, δεν πρόκειται για το μοναδικό διπλωματικό λάθος ή παράλειψη των κυρίων Μητσοτάκη και Γεραπετρίτη. Το Μάιο του 2025, ο πρωθυπουργός, μη έχοντας αντιληφθεί το σχεδιασμό του Γερμανού καγκελάριου, Φρίντριχ Μερτς, για στήριξη της Άγκυρας έναντι του Τελ Αβίβ, του αποκάλυψε – σε ακατάλληλο χρόνο και για άγνωστο λόγο – την προτίμηση της ελληνικής κυβέρνησης για τα ισραηλινά συστήματα αεράμυνας, αντί όποιων ευρωπαϊκών.

Σύμφωνα εξάλλου με πληροφορίες από ξένες πηγές, η μέριμνα του Μερτς για την Άγκυρα έχει φτάσει σήμερα σε τέτοιο επίπεδο, ώστε η γερμανική διπλωματία να παροτρύνει την ισραηλινή πλευρά να αποφεύγει τις προστριβές με την Τουρκία, λόγω της σημασίας της ως μέλους του ΝΑΤΟ και πολύτιμου συνομιλητή της ΕΕ.

Επανάπαυση και με τα F-35

Εξίσου δύσκολες θα είναι οι παρεμβάσεις και στη διοίκηση Τραμπ. Η ελληνική κυβέρνηση ήλπιζε ότι δεν ετίθετο ζήτημα αλλαγής της αμερικανικής πολιτικής στο θέμα των F-35 της Τουρκίας, λόγω της ισχύος του ισραηλινού λόμπι στις ΗΠΑ και των προσωπικών σχέσεων και της πειθούς του πρωθυπουργού, Μπέντζαμιν Νετανιάχου, στον πρόεδρο Τραμπ. Ενδεχομένως, στην αρχή της δεύτερης θητείας Τραμπ, η προσδοκία της Αθήνας να μην ήταν εντελώς αβάσιμη.

Ωστόσο, το εκπληκτικό είναι ότι διατηρήθηκε αναλλοίωτη και μετά τον Ιούνιο του 2025, όταν ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών, Μάρκο Ρούμπιο, αποκάλυψε εμπιστευτικά στον Γεραπετρίτη ότι ούτε ο Τραμπ ούτε και ο ίδιος συμμερίζονται το επιχείρημα του κ. Νετανιάχου περί διατάραξης της ισχύος μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας και ότι οι αμερικανικές αποφάσεις δεν θα επηρεαστούν από ανάλογες εκτιμήσεις για τα F-35.

GSI, όπως EastMed;

Ασφαλώς, τους προσεχείς μήνες, εν μέσω εξελίξεων στο ζήτημα του “καλωδίου” GSI, η στάση του Ισραήλ θα έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς πάντοτε ενδιαφέρεται για την ηλεκτρική (και γενικότερη ενεργειακή) διασύνδεσή του με την Ελλάδα και την Κύπρο. Στην Αθήνα, εκτιμάται πως – ακόμα και εν μέσω της προεκλογικής περιόδου του Ισραήλ – ο Νετανιάχου και οι αρμόδιες υπηρεσίες του θα μεριμνήσουν για τις ενδεδειγμένες κινήσεις.

Από την άλλη πλευρά, το κύριο ερώτημα είναι πώς θα εκλάβει (και πώς θα θελήσει ίσως να εκμεταλλευτεί για τις ελληνικές εκλογές) την ισραηλινή στάση ο σημερινός ένοικος του Μαξίμου. Αρκεί να θυμηθεί κανείς ότι, τον Ιούνιο του 2020, ο Μητσοτάκης πίστευε ότι είχε εξασφαλίσει υπόσχεση του ομολόγου του για προστασία του αγωγού φυσικού αερίου EastMed, σε ολόκληρο το μήκος του, από τις ένοπλες δυνάμεις του Ισραήλ.

Υπηρεσιακοί παράγοντες του ελληνικού υπουργείου Εξωτερικών είχαν απορρίψει, αμέσως και κατηγορηματικά, αυτή την πεποίθηση του πρωθυπουργού. Έλεγαν πως η πιθανότερη εξήγηση ήταν ότι ο Μητσοτάκης, μετά την ανάπτυξη των απόψεών του σε συνομιλίες στην Ιερουσαλήμ, εξέλαβε (λανθασμένα) τη σιωπή του Νετανιάχου σαν συναίνεση.

Ευτυχώς, το Νοέμβριο του 2020, σε συνάντηση των τότε υπουργών Άμυνας Μπένι Γκαντζ και Νίκου Παναγιωτόπουλου, διευκρινίστηκε το – από την αρχή – αυτονόητο: Κάθε χώρα, που εμπλεκόταν στον EastMed, θα υπερασπιζόταν μόνη της το αντίστοιχο τμήμα του αγωγού, αν και όποτε το έργο άρχιζε να υλοποιείται. Προφανώς, η επανάληψη μιας παρόμοιας πλάνης, εν έτει 2026 για το “καλώδιο”, θα μπορούσε να αποδειχθεί ως και καταστροφική.

Θριαμβευτικώς η ελληνική κυβέρνηση κάνει επίσημο διάβημα στον Βρετανό στρατάρχη Χάρολντ Αλεξάντερ, διοικητή των συμμαχικών δυνάμεων στη Μεσόγειο. Ουδεμία αντίδραση∙ πέφτει νέο διάβημα και τελικώς προκύπτει, από τη γραμματεία του στρατάρχη, απάντηση  αποστομωτική: «Οι στρατιωτικές μας αρχές δεν γνωρίζουν τίποτα για τον άνθρωπο που ψάχνετε και απαγορεύεται κάθε περαιτέρω διερεύνηση του θέματος αυτού».

“Βασιλική διαταγή και τα σκυλιά δεμένα!” κατά πώς λέγανε και οι γιαγιάδες μας… Η χώρα μας προσπαθούσε να θεραπεύσει τα τραύματα της Κατοχής, υπέφωσκε ήδη η εμφύλια σύγκρουση… το μόνο που έλειπε στις τότε κυβερνήσεις μας ήταν να εμπλακούν σε διένεξη με το Βρετανό στρατάρχη και τους ανθρώπους του.

Ο Μουσολίνι και οι Άγγλοι

Κατά τη δεκαετία, όμως, του 2010 εκδόθηκε στη Νέα Υόρκη το έργο Ιταλού ερευνητή που, λόγω της σημασίας του, μεταφράστηκε σε πολλές (εκτός από τα ελληνικά) γλώσσες. Σε αυτό τεκμηριώνεται η άποψη ότι η στις 28 Απριλίου 1945 η εκτέλεση του Μουσολίνι δεν έγινε από Ιταλούς, μα από Άγγλους. Πράγματι, σκοτώθηκε τότε ο Ιταλός δικτάτορας, μα τα έγγραφα που είχε μαζί του εξαφανίστηκαν… ακριβώς όπως και η μεγάλη ποσότητα χρυσού την οποία επίσης μετέφερε, προκειμένου να εξασφαλίσει τη μεταπολεμική διαβίωσή του στην Ελβετία.

Μα τι ακριβώς έγινε; Οι συζητήσεις ζωήρεψαν λόγω του ότι ο μεν πρωτεργάτης της θανάτωσης του φασίστα ηγέτη, Βάλτερ Αουντίζιο (1909-1973), ευρύτερα γνωστός ως “συνταγματάρχης Βαλέριο”, επιμόνως αρνήθηκε να αποκαλύψει τις λεπτομέρειες του γεγονότος, ενώ παράλληλα διαπιστώθηκε ότι ο ίδιος ο Τσώρτσιλ επισκέφτηκε, το καλοκαίρι του 1945, την ακριβή τοποθεσία της σύλληψης του Μουσολίνι, υπό το πρόσχημα πως τον γοήτευε το τοπίο και ήθελε να το ζωγραφίσει.

Αυτός είναι ο καμβάς των συμβάντων∙ και οι λεπτομέρειες που συνδέουν τα γεγονότα μεταξύ τους είναι οι εξής: Ο Μουσολίνι, ενώ ήταν πασίγνωστος ως ακραίος σοσιαλιστής, ξαφνικά, μετά την έναρξη του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου, άλλαξε στάση και προβλήθηκε ως –επίσης ακραίος– εθνικιστής. Τι τον έπιασε; Δεδομένου ότι αιφνιδίως η οικονομική του κατάσταση δραστικώς βελτιώθηκε, μία υπόθεση ήταν πως χρηματιζόταν από βρετανικές υπηρεσίες. Οι Γάλλοι τότε [1915] δεν ήταν σε θέση να αποδυθούν σε τέτοια εγχειρήματα.

Μουσολίνι και Βίκτωρ-Εμμανουήλ

Ο βασιλιάς της Ιταλίας Βίκτωρ-Εμμανουήλ Γ’ (1900-1946) τον Μουσολίνι δεν τον “χώνευε”. Γιατί τότε, ενώ εμφανώς, τον Οκτώβριο του 1922, προετοιμαζόταν η φασιστική πορεία προς τη Ρώμη, δεν κήρυξε τη χώρα σε κατάσταση πολιορκίας; Η απάντηση έχει προ πολλού βρεθεί: Ο Πάπας δεν αναγνώριζε την προσάρτηση της Ρώμης στην ιταλική επικράτεια∙ συνακολούθως, παρέμενε εκουσίως έγκλειστος στο Βατικανό και αυτό είχε δημιουργήσει μεταξύ των Ιταλών διχασμό πολύ επικίνδυνο.

Ο Μουσολίνι, λοιπόν, κρυφίως διαμήνυσε στο Στέμμα πως είχε βρει τη λύση του προβλήματος – συγκεκριμένα την ανέλιξη του Βατικανού σε ανεξάρτητο Κράτος. Το είχε σκεφτεί μόνος του; Τού είχε έξωθεν έλθει η ιδέα; Άγνωστο! Πήρε όμως το 1922 την εξουσία και λίγα χρόνια αργότερα, το 1929, υλοποίησε αυτό το ομολογουμένως ευφυέστατο σχέδιο.

Ο Βίκτωρ-Εμμανουήλ δεν συμμεριζόταν την όλη ιδεολογία του Μουσολίνι. Είχε λοιπόν μέσα στη φασιστική ιεραρχία ανθρώπους δικούς του. Οι πιο σημαντικοί ήταν οι ανώτεροι και ανώτατοι αξιωματικοί της Regia Marina (Βασιλικό Ναυτικό), που πραγματικά επέδειξαν σε όλη σχεδόν τη διάρκεια του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου αδράνεια φαινομενικώς ανεξήγητη. Ένας άλλος, επίσης δικός του ήταν o Ντε Βέκκι (1884-1959), κυβερνήτης από το 1936 (μετά από δική του πρόταση) της Δωδεκανήσου.

Όπως αποκάλυψε ο ίδιος ο Τσώρτσιλ, η Μεγάλη Βρετανία και η Ιταλία συνδέονταν (μέχρι τουλάχιστον το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα) με άτυπο αλλά πολύ ισχυρό συμμαχικό δεσμό, λόγω του οποίου αποκλειόταν η μια χώρα να πολεμήσει ενάντια στην άλλη. Έτσι εξηγείται και η στάση της Ιταλίας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ως προς τη δεύτερη παγκόσμια σύρραξη τώρα, διαδραματίστηκε κάτι δύσκολα πιστευτό, που εμφανώς υπερβαίνει και την πλέον καλπάζουσαν φαντασίαν.

Ο ρόλος του Τσιάνο 

Αυτός που συνεχώς έσπρωχνε τον Μουσολίνι να συμμαχήσει με το γερμανικό Γ’ Ράιχ ήταν ο Γκαλεάτσο Τσιάνο (1903-1944), σύζυγος του οποίου ήταν η κόρη του Μουσολίνι Έντα και ο οποίος, χάρη στον γάμο του, είχε γίνει υπουργός Εξωτερικών. Ο Μουσολίνι, παρά τις πολύ κολακευτικές προς αυτόν αναφορές του Χίτλερ, δίσταζε να συμμαχήσει με τη Γερμανία. Έτσι, μόλις άρχισε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος κινητοποίησε στρατεύματα στα βόρεια σύνορα της χώρας του, με σκοπό την απόκρουση μιας τυχόν γερμανικής εισβολής.

Ο Τσιάνο, όμως, σε συνεννόηση με το Λονδίνο επέμενε, και τότε –σύμφωνα με επώνυμες, γραπτές και δημοσιευμένες μαρτυρίες– έγινε το εξής μοναδικό και ανεπανάληπτο: Ο Μουσολίνι επικοινώνησε με τον Τσώρτσιλ και του ζήτησε την άδεια να τού κηρύξει τον πόλεμο! Ο Τσώρτσιλ συμφώνησε(!), διότι, όπως εξήγησε στον Ιταλό δικτάτορα, αυτός ο τελευταίος ήταν ο μόνος “που μπορούσε να κάνει καλά τον Χίτλερ”. Και αυτό επαληθεύτηκε, επειδή μια από τις βασικές αιτίες της μετά λίγα χρόνια γερμανικής ήττας, υπήρξαν γενικώς η Ιταλία και οι Ιταλοί.

Ο Μεταξάς

Και τώρα ας έρθουμε στα δικά μας. Τον Μεταξά (όπως γλαφυρώς μας έχει προ πολλού εξηγήσει ο Σπύρος Μαρκεζίνης στην “Πολιτική Ιστορία” του) δεν τον ανέβασαν, οι Γερμανοί, αλλά οι Βρετανοί. Ευγνώμων, λοιπόν, αυτός έθεσε γρήγορα την Κρήτη υπό βρετανικό έλεγχο. Οι Βρετανοί ήθελαν την Κρήτη και γενικώς τον ελλαδικό χώρο, για να μπορέσουν να βομβαρδίσουν τις πετρελαϊκές εγκαταστάσεις στο Πλοέστι της Ρουμανίας, που ήταν η κύρια πηγή ανεφοδιασμού των Γερμανών σε υγρά καύσιμα.

Τα αεροπλάνα τους, όμως, δεν μπορούσαν να διανύσουν την απόσταση από τη Μεγαλόνησο στα βόρεια του Δούναβη. Έτσι, ο Τσιάνο άρχιζε να πιέζει τον Μουσολίνι να επιτεθεί στην Ελλάδα∙ αυτό, όπως έλεγε, ήταν κάτι εύκολο επειδή ο Μεταξάς δεν ήταν δημοφιλής και η ιταλική εισβολή θα προκαλούσε “επαναστατικά κινήματα του καταπιεσμένου ελληνικού λαού” – με αποτέλεσμα οι Ιταλοί τελικώς να  γίνουν “ενθουσιωδώς δεκτοί”.

Ο τορπιλισμός της Έλλης

Έχοντας την ελπίδα ότι δεν έχω γίνει πολύ κουραστικός, σπεύδω να καταλύσω τον λόγον. Πραγματικά, ο Μεταξάς δεν ήταν δημοφιλής. Τον αντιπαθούσε πρώτα-πρώτα η βενιζελική παράταξη, μετά σχεδόν το σύνολο των από τη Μικρά Ασία προσφύγων και τέλος ακόμη και οι οιονεί δικοί του στο τότε ευρύτερο φάσμα της Δεξιάς. Υπήρχε λοιπόν πραγματικά ο κίνδυνος εκδήλωσης, λόγω της επίθεσης των Ιταλών, στασιαστικών κινημάτων που οπωσδήποτε θα αποδυνάμωναν την ελληνική άμυνα. Τι ήταν αυτό όμως που παλλαϊκώς θα ένωνε τους Έλληνες και θα τους έκανε “μια γροθιά” ικανή να “πετάξει τους Ιταλούς στη θάλασσα”;

Μα τι άλλο; Ο αναίτιος τορπιλισμός της “Έλλης”, αγκυροβολημένης στα νερά του νησιού της Μεγαλόχαρης, και ακριβώς  τον Δεκαπενταύγουστο! Ας μη προχωρήσουμε άλλο∙ να αρκεστούμε λοιπόν στο ότι ο Ντε Βέκκι λίγες εβδομάδες μετά το τραγικό γεγονός αντικαταστάθηκε. Τρία χρόνια αργότερα αυτός και ο Τσιάνο διαδραμάτισαν πρωταρχικό ρόλο στην ανατροπή του Μουσολίνι∙ και ο μεν Τσιάνο πιάστηκε και εν γνώσει του πεθερού του εκτελέστηκε, ενώ ο Ντε Βέκκι τελικώς κατάφερε, με τη βοήθεια της Καθολικής Εκκλησίας, να ξεφύγει στην Αργεντινή…

Και ας κλείσουμε με βραχύτατη ανασκόπηση των καθ’ ημάς. Προκειμένου να μπορέσουν οι Βρετανοί να βομβαρδίσουν το Πλοέστι, ζήτησαν την εγκατάσταση αεροπορικής τους βάσης στη Θεσσαλονίκη. Ο Μεταξάς αρχικώς δέχτηκε, μετά άλλαξε γνώμη και τελικώς πέθανε εξαιτίας “παραμυγδαλικού αποστήματος”. Τα συμπεράσματα δικά σας…

Επικαλέστηκε, μεταξύ άλλων, πλημμελή ενσωμάτωση στο εθνικό δίκαιο της Οδηγίας 2022/2041 για τους επαρκείς κατώτατους μισθούς στην Ευρωπαϊκή Ένωση και ζητούσε την καταβολή δύο επιπλέον βασικών μισθών για κάθε έτος.

Το Συμβούλιο της Επικρατείας διευκρίνισε αρχικά ότι η Οδηγία 2022/2041 θα μπορούσε να προβληθεί μόνο για το χρονικό διάστημα μετά τη λήξη της προθεσμίας μεταφοράς της στο εθνικό δίκαιο, δηλαδή μετά τις 15 Νοεμβρίου 2024.

Εξετάζοντας την ουσία του επιχειρήματος, το Δικαστήριο έλαβε υπόψη και την απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 11ης Νοεμβρίου 2025 στην υπόθεση C-19/23. Όπως επισημαίνει το ΣτΕ, το ΔΕΕ έκρινε ότι η ρύθμιση των αποδοχών των εργαζομένων, συμπεριλαμβανομένου του καθορισμού του κατώτατου μισθού, παραμένει κατά βάση στην αρμοδιότητα των κρατών-μελών.

Παράλληλα, το ΔΕΕ ακύρωσε διάταξη της Οδηγίας που προέβλεπε συγκεκριμένα κριτήρια για τον καθορισμό των κατώτατων μισθών, όπως η αγοραστική δύναμη, το κόστος διαβίωσης, το γενικό επίπεδο και η κατανομή των μισθών, ο ρυθμός αύξησής τους και οι μακροπρόθεσμες εξελίξεις στην παραγωγικότητα.

Με βάση τα δεδομένα αυτά, το ΣτΕ έκρινε ότι η Οδηγία δεν δημιουργούσε υπέρ του ενάγοντος δικαίωμα με επαρκώς προσδιορισμένο περιεχόμενο, ικανό να στηρίξει αξίωση για την καταβολή των επιδομάτων. Ούτε το άρθρο 31 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, σύμφωνα με την απόφαση, μπορεί να επεκτείνει την εφαρμογή του ευρωπαϊκού δικαίου σε ζητήματα αμοιβών που εξακολουθούν να υπάγονται στην αρμοδιότητα των κρατών-μελών.

Το δημοσιονομικό ζήτημα

Η Ολομέλεια εξέτασε στη συνέχεια αν η μη επαναφορά των δώρων συνιστά αντισυνταγματική παράλειψη του νομοθέτη.Στο πλαίσιο αυτό συνεκτίμησε τη δημοσιονομική πορεία της χώρας μετά το 2018, τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το αναθεωρημένο ευρωπαϊκό πλαίσιο οικονομικής διακυβέρνησης, τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για το όριο της φτώχειας, καθώς και την εξέλιξη του μισθολογικού καθεστώτος των δημοσίων υπαλλήλων μετά τον ν. 4354/2015.

Παράλληλα, το Δικαστήριο έλαβε υπόψη μεταγενέστερες μισθολογικές παρεμβάσεις, μεταξύ άλλων εκείνες των νόμων 5045/2023 και 5163/2024. Κατά την κρίση του, οι παρεμβάσεις αυτές εντάσσονται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο δημοσιονομικής πολιτικής, το οποίο διαμορφώνεται και αξιολογείται μέσω των εκάστοτε Μεσοπρόθεσμων Πλαισίων.

Το ΣτΕ έκρινε ότι η πρόσθετη δημοσιονομική επιβάρυνση που συνεπάγονται οι σχετικές ρυθμίσεις παραμένει εντός των δημοσιονομικών δυνατοτήτων της χώρας. Αντίθετα, η οριζόντια χορήγηση δύο επιπλέον βασικών μισθών σε όλους τους δημοσίους υπαλλήλους θα προκαλούσε μόνιμη και σημαντική πρόσθετη επιβάρυνση.

Υπό αυτά τα δεδομένα, η Ολομέλεια έκρινε ότι η επιλογή του νομοθέτη να μην επαναφέρει τα επιδόματα δικαιολογείται από λόγους δημοσίου συμφέροντος που συνδέονται με τη δημοσιονομική ευστάθεια της χώρας. Παράλληλα, δεν διαπίστωσε ότι η μη καταβολή τους θέτει σε κίνδυνο την αξιοπρεπή διαβίωση των δημοσίων υπαλλήλων. Κατά συνέπεια, και λαμβάνοντας υπόψη τα περιθώρια εκτίμησης που διαθέτει ο νομοθέτης σε ζητήματα δημοσιονομικής πολιτικής, το ΣτΕ κατέληξε ότι δεν υφίσταται αντισυνταγματική παράλειψη.

Δεν διαπιστώθηκε παραβίαση της αρχής της ισότητας

Η Ολομέλεια απέρριψε επίσης το επιχείρημα ότι η μη επαναφορά των δώρων παραβιάζει την αρχή της ισότητας και την απαγόρευση των διακρίσεων σε σχέση με τους εργαζομένους στον ιδιωτικό τομέα. Σύμφωνα με την απόφαση, οι δημόσιοι υπάλληλοι τελούν, λόγω του ιδιαίτερου συνταγματικού και υπηρεσιακού καθεστώτος που διέπει την εργασιακή τους σχέση, υπό διαφορετικές συνθήκες σε σχέση με τους εργαζομένους του ιδιωτικού τομέα. Επομένως, η διαφορετική μισθολογική μεταχείριση δεν συνιστά κατ’ αρχήν παραβίαση της αρχής της ισότητας.

Ως πρόσθετο στοιχείο διαφοροποίησης, το Συμβούλιο της Επικρατείας επικαλείται τις άμεσες και δυνητικά σημαντικές επιπτώσεις που έχει η διάρθρωση και το ύψος των αποδοχών των δημοσίων υπαλλήλων στη δημοσιονομική κατάσταση των φορέων της Γενικής Κυβέρνησης και, κατ’ επέκταση, στη δημοσιονομική ευστάθεια του κράτους.

Ωστόσο, στο ζήτημα αυτό διατυπώθηκε μειοψηφία έξι μελών της Ολομέλειας, τα οποία είχαν διαφορετική άποψη ως προς το αν η μη επαναφορά των επιδομάτων παραβιάζει την αρχή της ισότητας. Έτσι, με την απόφαση 1201/2026, το ΣτΕ έκρινε συνολικά ότι η μη επαναφορά των επιδομάτων εορτών και αδείας στους δημοσίους υπαλλήλους δεν συνιστά ούτε παραβίαση του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης ούτε αντισυνταγματική παράλειψη του νομοθέτη.

Η ανακοίνωση της Ολομέλειας

«Με την 1201/2026 απόφασή της η Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας (Πρόεδρος: Μ. Πικραμένος, Εισηγητής: Ι. Μιχαλακόπουλος) έκρινε ότι ο νομοθέτης δεν παραβίασε ούτε το Σύνταγμα ούτε το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μη επαναφέροντας τα επιδόματα εορτών και αδείας των δημοσίων υπαλλήλων, τα οποία είχαν καταργηθεί ολοσχερώς με τον ν. 4093/2012.

Η απόφαση αυτή εκδόθηκε στο πλαίσιο «πρότυπης δίκης» του άρ. 1 παρ. 1 ν. 3900/2010. Το Συμβούλιο της Επικρατείας δίκασε αγωγή που είχε ασκήσει δημόσιος υπάλληλος στο Διοικητικό Πρωτοδικείο Αθηνών, ζητώντας δύο επί πλέον βασικούς μισθούς για κάθε έτος. Στο Διοικητικό Πρωτοδικείο είχε παρέμβει η ΑΔΕΔΥ υπέρ αυτού. Κατά τον ενάγοντα, η παράλειψη του νομοθέτη εντοπιζόταν στο διάστημα 1.1.2023 – 31.12.2024

Δεδομένου ότι ο ενάγων είχε επικαλεσθεί μη μεταφορά ή πλημμελή (με τον ν. 5163/2024) μεταφορά της Οδηγίας 2022/2041 «για επαρκείς κατώτατους μισθούς στην Ευρωπαϊκή Ένωση» (L 275), το Συμβούλιο της Επικρατείας αποσαφήνισε κατ’ αρχάς, στηριζόμενο σε πάγια νομολογία δική του και του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ), ότι μόνο για το διάστημα μετά την εκπνοή της προθεσμίας μεταφοράς της Οδηγίας (15.11.2024) και εξής θα μπορούσε να γίνει επίκληση της Οδηγίας.

Το Συμβούλιο της Επικρατείας τοποθετήθηκε, όμως, και επί του βασίμου για το εφεξής διάστημα, λαμβάνοντας υπόψη του τα κριθέντα από το ΔΕΕ σε απόφασή του της 11.11.2025 (υπόθεση C-19/23). Το ΔΕΕ έκρινε ότι δεν αποτελεί ευρωπαϊκή έννοια η «επάρκεια του κατωτάτου μισθού» και ότι το ζήτημα της ρύθμισης των αποδοχών γενικά των μισθωτών -και του κατωτάτου μισθού ειδικά- ανήκει στην αποκλειστική αρμοδιότητα του εθνικού νομοθέτη.

Μάλιστα το ΔΕΕ ακύρωσε -πλην των άλλων- διάταξη της Οδηγίας 2022/2041, η οποία δέσμευε τα Κράτη – Μέλη να συμπεριλάβουν στα εθνικά κριτήρια καθορισμού κατωτάτων μισθών τα τέσσερα στοιχεία που απαριθμούνταν εκεί («αγοραστική δύναμη των νόμιμων κατώτατων μισθών, λαμβανομένου υπόψη του κόστους διαβίωσης», «γενικό επίπεδο των μισθών και την κατανομή τους», «ρυθμό αύξησης των μισθών» και «τα εθνικά επίπεδα και τις εξελίξεις, μακροπρόθεσμα, στην παραγωγικότητα»). Έκρινε, επίσης, το ΔΕΕ ότι ούτε το άρθρο 31 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε. θα μπορούσε να διευρύνει το πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ε.Ε. πέραν των αρμοδιοτήτων της, όσον αφορά τις «αμοιβές» ή το δικαίωμα σε «επαρκείς» ή «δίκαιους» νόμιμους κατώτατους μισθούς.

Κατόπιν αυτών το Συμβούλιο της Επικρατείας έκρινε ότι ούτε η Οδηγία παρείχε (σε ιδιώτες) δικαίωμα με επαρκώς προσδιορισμένο περιεχόμενο [βλ. απόφαση Δ.Ε.Κ. της 19.11.1991 επί των υποθέσεων C – 6/90 και C – 9/90, Francovich και Bonifaci], το αξιούμενο δηλαδή από τον ενάγοντα, ούτε μπορούσε να τύχει επίκλησης ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων. Απέρριψε, έτσι την αγωγή ως προς αυτή της την βάση.

Στη συνέχεια, έχοντας υπόψη του στοιχεία για τη δημοσιονομική πορεία της Χώρας μετά το έτος 2018 και τις συναφείς υποχρεώσεις που ανέλαβε η Ελλάδα στο πλαίσιο του λεγόμενου «Αναθεωρημένου Ευρωπαϊκού Πλαισίου Οικονομικής Διακυβέρνησης», καθώς και σε στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής σχετικά με το «όριο φτώχειας», το Συμβούλιο της Επικρατείας προχώρησε σε επισκόπηση της πορείας των ρυθμίσεων του μισθολογικού καθεστώτος των δημοσίων υπαλλήλων μετά τον (ισχύοντα και σήμερα, σχετικό) ν. 4354/2015 και της εκτιμώμενης πρόσθετης, πάγιας, ετήσιας δημοσιονομικής επιβάρυνσης που προκαλούσαν όχι μόνον οι κατά καιρούς γενικές ρυθμίσεις, αλλά και παράπλευρες, μισθολογικού χαρακτήρα ρυθμίσεις για ειδικές κατηγορίες ή καταστάσεις καθ’ όλο αυτό το διάστημα.

Έλαβε υπόψη την τάξη μεγέθους των εθνικά χρηματοδοτουμένων, καθαρών πρωτογενών δαπανών (όπου υπάγεται η μισθοδοσία, αλλά και δημόσιες επενδύσεις, οι δαπάνες για συντάξεις κ. ά.). Έκρινε, περαιτέρω, ότι η ρύθμιση του γενικού μισθολογικού καθεστώτος των δημοσίων υπαλλήλων με τους νόμους 4354/2015, 5045/2023 και 5163/2024, καθώς και οι παράπλευρες, μισθολογικού χαρακτήρα ρυθμίσεις της πρόσφατης περιόδου αποτελούν μίαν επί μέρους πτυχή συνόλου πολιτικών οι οποίες ιεραρχούνται (με τρόπο ο οποίος υπόκειται σε οριακό δικαστικό έλεγχο) και αποτιμώνται στα κατά καιρούς ισχύσαντα Μεσοπρόθεσμα Πλαίσια, ενώ η προκαλούμενη από αυτές επιβάρυνση κινείται εντός των δημοσιονομικών πλαισίων.

Δικαιολογείται, συνεπώς, κατά το Δικαστήριο η διαχρονική στάση του νομοθέτη στο επίμαχο ζήτημα και από λόγους δημοσίου συμφέροντος, αναγόμενους στη δημοσιονομική ευστάθεια της Χώρας, αν ληφθεί υπόψη -στο πλαίσιο του οριακού δικαστικού ελέγχου- η τάξη μεγέθους της πάγιας, επί πλέον επιβάρυνσης από την χορήγηση αδιαφοροποίητα στο σύνολο των δημοσίων υπαλλήλων μιας παροχής τέτοιου ύψους (δύο επί πλέον βασικών μισθών ετησίως). Εξ άλλου, δεν προέκυψε, ότι τίθεται σε κίνδυνο η αξιοπρεπής διαβίωση τω μισθοδοτούμενων από τη μη χορήγηση των επίμαχων επιδομάτων. Έτσι, με επίκληση και της πάγιας νομολογίας του για τα περιθώρια εκτίμησης του εθνικού νομοθέτη σε ζητήματα δημοσιονομικής πολιτικής, το Συμβούλιο της Επικρατείας έκρινε ότι ουδεμία αντισυνταγματική παράλειψη συνέτρεξε.

Τέλος, το Συμβούλιο της Επικρατείας απέρριψε ως νομικά αβάσιμη την αγωγή και σε ότι αφορά την παράβαση της συνταγματικής αρχής της ισότητας και της απαγόρευσης διακρίσεων του άρ. 6 παρ. 1 της Οδηγίας 2022/2041 έναντι των εργαζομένων στον ιδιωτικό τομέα. Επικαλέσθηκε το Δικαστήριο τη μεταχείριση που επιφυλάσσει στους δημοσίους υπαλλήλους το Σύνταγμα και ο Υπαλληλικός Κώδικας και θεώρησε κατόπιν αυτού προφανές ότι οι δημόσιοι υπάλληλοι δεν τελούν υπό τις ίδιες ή, έστω, παρόμοιες συνθήκες παροχής των υπηρεσιών τους με τους εργαζομένους στον ιδιωτικό τομέα. Τούτο έχει ως συνέπεια να μην παραβιάζει την αρχή της ισότητας η μη πρόβλεψη των επιμάχων επιδομάτων για τους δημοσίους υπαλλήλους.

Αποτελεί δε επαρκές διαφοροποιητικό στοιχείο μεταξύ των δύο κατηγοριών, σύμφωνα και με το άρ. 6 παρ. 1 της Οδηγίας 2022/2041, το γεγονός ότι το ζήτημα της διάρθρωσης των αποδοχών των δημοσίων υπαλλήλων και του καθορισμού του ύψους τους (και για τον κατώτατο μισθό), έχει άμεσες και δυνητικά σημαντικές επιπτώσεις στη δημοσιονομική κατάσταση των Φορέων Γενικής Κυβέρνησης και κατ’ επέκταση στη δημοσιονομική ευστάθεια του Κράτους. Στο τελευταίο αυτό ζήτημα, όμως, της παράβασης της αρχής της ισότητας, διατυπώθηκε μειοψηφία έξι μελών του Δικαστηρίου.

Το Συμβούλιο Επικρατείας, αφού επέλυσε τα ζητήματα κατ’ άρ. 1 παρ. 1 ν. 3900/2010, κράτησε, εκδίκασε και απέρριψε την αγωγή».