Ο Τραμπ είπε τότε ότι η Ουκρανία επιβιώνει χάρη στο Starlink, υπονοώντας σαφώς ότι χωρίς την αμερικανική υποστήριξη ο πόλεμος θα ήταν χαμένος εξαρχής. Εν συνεχεία μειώθηκε σε σημαντικό βαθμό η πρόσβαση του ουκρανικού στρατού στο Starlink. Σήμερα οι ουκρανικές δυνάμεις λένε ότι “λύθηκε το πρόβλημα”, αλλά σε πιο λεπτομερείς δηλώσεις Ουκρανών αρμοδίων αργότερα, φαίνεται ότι απλά σταθεροποιήθηκε η πρόσβαση για όσα τερματικά “τρέχουν” τα drones με ταχύτητες μικρότερες των 160 χλμ. την ώρα. Αν έγινε μόνον αυτό, τότε δεν αλλάζει κάτι ουσιαστικό για τον ουκρανικό στρατό, αφού δεν μπορεί να αμυνθεί με τόσο χαμηλό όριο χιλιομέτρων από χθες.

Σε ανάρτησή του στην πλατφόρμα X (πρώην Twitter) αργά το βράδυ της Τετάρτης 14 Οκτωβρίου προς Πέμπτη 15 Οκτωβρίου 2026, ο Μασκ έγραψε: «Και έτσι η σφαγή συνεχίζεται… Ήρθε η ώρα να φύγει ο Ζελένσκι». Έγραψε πως αν δεν αποχωρήσει ο Ουκρανός πρόεδρος, η αιματοχυσία δεν θα σταματήσει, ενώ λίγες ημέρες νωρίτερα είχε τοποθετηθεί θετικά στις ανάλογες δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ, που ανέφερε ότι η Ουκρανία χρειάζεται νέο ηγέτη.

Παράλληλα, απαντώντας στις κατηγορίες του Κιέβου ότι η SpaceX περιόρισε σκόπιμα τις ταχύτητες του Starlink (επηρεάζοντας τα drones και την αντιαεροπορική άμυνα), ο Μασκ δήλωσε ότι για οιουσδήποτε περιορισμούς στο στρατιωτικό δίκτυο Starshield ευθύνεται αποκλειστικά η κυβέρνηση και ο στρατός των ΗΠΑ που το ελέγχουν, και όχι η εταιρεία του. Η αμερικανική κυβέρνηση δεν έχει πάρει επισήμως θέση στο ζήτημα του Starshield.

Ο περιορισμός του Starlink

Υπενθυμίζεται ότι ο περιορισμός αυτός εφαρμόστηκε στις 14 Οκτωβρίου ξαφνικά, χωρίς ενημέρωση των Ουκρανών, οι οποίοι τον διαπίστωσαν στην πράξη, καθώς τα ουκρανικά drones (αναχαίτισης και μεσαίου βεληνεκούς) που αναπτύσσουν υψηλές ταχύτητες (150-340 χλμ/ώρα) άρχισαν να χάνουν το σήμα τους κατά τη διάρκεια της πτήσης ή να παρουσιάζουν διακοπές σύνδεσης για 10–20 δευτερόλεπτα, καθιστώντας αδύνατο τον έλεγχό τους και οδηγώντας στην ακύρωση πολλών στρατιωτικών αποστολών.

Το υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ φαίνεται πως έθεσε στο δίκτυο Starshield περιορισμό που υποβαθμίζει κάθετα τη σύνδεση σε τερματικά όταν τα drones κινούνται με ταχύτητα άνω των 160 χλμ./ώρα. Με αυτή τη “χαμηλή” ταχύτητα όμως, τα ουκρανικά drones είναι αδύνατο να προλάβουν να καταρρίψουν επιτιθέμενους στόχο ή να φτάσουν στον χερσαίο στόχο τους.

Όπως φαίνεται μέχρι στιγμής, το μόνο που αποκαταστάθηκε είναι η επικοινωνία στα τερματικά με χαμηλές ταχύτητες, που φαίνεται από τις σημερινές δηλώσεις ότι είχε επίσης διαταραχθεί -χθες έλεγαν ότι υπήρχε πρόβλημα μόνο στις μεγάλες ταχύτητες. Εν ολίγοις σήμερα φαίνεται ότι χθες οι ΗΠΑ, θέτοντας το όριο ταχύτητας των 160 χιλιομέτρων, διατάραξαν και τις επικοινωνίες σε μικρότερες ταχύτητες, και ότι το μόνο που διόρθωσαν σήμερα ήταν οι ρυθμίσεις για drones κάτω του νέου ορίου που έθεσαν. Άρα το πρόβλημα για τον ουκρανικό στρατό παραμένει άλυτο. Πάντως το Κίεβο εκτόξευσε drones σε ενεργειακές υποδομές και μετά τους περιορισμούς του Starlink.

Tι είπε και τι κάνει ο Ζελένσκι

Λίγο πριν κάνει τις δηλώσεις περί παραίτησης ο Μασκ, ο Ζελένσκι, θορυβημένος ήδη από την κατάρρευση της ουκρανικής άμυνας εδώ και περίπου 35 ώρες (λόγω ουσιαστικά της έμμεσης αποκοπής, ή πάντως σημαντικής υποβάθμισης του Starlink), σε συνέντευξή του στον Βρετανό δημοσιογράφο Πιρς Μόργκαν, δήλωσε:

«Είναι μεγάλο λάθος και ηττοπαθές. Θα υπάρξουν πολλές ανθρώπινες απώλειες, σε στρατιώτες και αμάχους. Άνθρωποι θα πεθάνουν αν το Starlink δεν λειτουργεί. Απευθύνω έκκληση στον Μασκ να επαναφέρει πλήρως τις υπηρεσίες, η συνδεσιμότητα είναι θέμα δικαιοσύνης μεταξύ πραγματικών συμμάχων. Ελπίζω να πρόκειται για ένα μεγάλο τεχνικό πρόβλημα και όχι για σκόπιμη πολιτική κίνηση. Νιώθω προδομένος από τη στάση της κυβέρνησης Τραμπ και του συμμάχου της, του Ίλον Μασκ. Είναι κρίμα που χάνουμε έναν ισχυρό σύμμαχο».

Πάντως παρά τις πιέσεις οι ουκρανικές ένοπλες δυνάμεις έπληξαν τη νύχτα με 69 drones και τέσσερις πυραύλους το διυλιστήριο του Ριαζάν 200 χλμ. νοτιοανατολικά της Μόσχας και άλλο ένα, το διυλιστήριο του Σαράτοφ, 600 χιλιόμετρα από το μέτωπο, στον Κάτω Βόλγα, κοντά στα σύνορα με το Καζακστάν.

Ο Ζελένσκι υποστηρίζει ότι είχε διατάξει κατάπαυση των πληγμάτων σε ενεργειακές υποδομές επί τρεις ημέρες και ότι ήρε αυτή την εντολή επιτρέποντας ξανά τα πλήγματα μετά την συμφωνία Πούτιν-Τραμπ, αφ΄ενός επειδή ισχυρίζεται ότι οι Ρώσοι συνέχισαν τα δικά τους ενεργειακά πλήγματα, αφ΄ετέρου επειδή οι ΗΠΑ τον πίεσαν εκβιαστικά.

Τι λέει η Ρωσία

Οι Ρώσοι έχουν δηλώσει ότι έπληξαν όντως μαζικά κάποιες περιοχές τις τελευταίες δύο ημέρες, αλλά αναφέρουν ότι στράφηκαν κατά ηλεκτρικών υποδομών, υποδομών που τροφοδτούν τον ουκρανικό στρατό και κατά δικτύων επικοινωνίας. Για τα πλήγματα σε ενεργειακούς στόχους το Κρεμλίνο δηλώνει ότι δεν υπάρχει οριστική καταγεγραμμένη συμφωνία και η Ρωσία δεν δεσμεύεται να τα παύσει, αν δεν τα παύσει η Ουκρανία επισήμως και εμπράκτως.

Το Κρεμλίνο δέχεται ότι στη συμφωνία με τον Τραμπ δεσμεύθηκε να παραδώσει μεγάλες ποσότητες ντίζελ, αλλά τονίζει ότι έθεσε ως προϋπόθεση να λειτουργούν επαρκώς τα διυλιστήρια της -άρα ότι θα πρέπει να παύσουν πλήρως τα ουκρανικά πλήγματα. Δεν αναφέρει διόλου ανάλογη δέσμευση της Ρωσίας για κατάπαυση πληγμάτων.

Διευκρινίζεται ότι αφού έχει ήδη εντοπιστεί το συγκεκριμένο εξειδικευμένο εργαστήριο, δεν παρίσταται αναγκαία η συνέχιση της αναζήτησης άλλων εργαστηρίων, εκτός εάν ανακύψει συγκεκριμένο επιστημονικό, τεχνικό ή άλλο αντικειμενικό κώλυμα.

Περαιτέρω, οι πραγματογνώμονες οφείλουν σύμφωνα με την παραγγελία να μεριμνήσουν για τον «άμεσο» προσδιορισμό συγκεκριμένης ημερομηνίας εκταφής, σε συνεννόηση με τις αρμόδιες υπηρεσίες. Επισημαίνεται ότι κατά τον προγραμματισμό και τη διενέργεια της εκταφής, θα ληφθεί μέριμνα για την παρουσία των αναγκαίων προσώπων, την προσήκουσα λήψη των απαιτούμενων δειγμάτων, την ακριβή καταγραφή των σχετικών ενεργειών και τη διασφάλιση της ακεραιότητας και της ταυτοποίησης των δειγμάτων, σύμφωνα με τους ενδεδειγμένους επιστημονικούς κανόνες και τις απαιτήσεις του εργαστηρίου που θα διενεργήσει τις εξετάσεις.

Να σημειωθεί ότι στο ολλανδικό εργαστήριο είχε αναφερθεί και ο Παύλος Ασλανίδης κατά την κατάθεσή του πριν από μερικές εβδομάδες στη δίκη για τα Τέμπη, στο Γαιόπολις.

Στο πλαίσιο των “ενεργών μέτρων”, η σοβιετική KGB ενθάρρυνε τις βουλγαρικές υπηρεσίες να αναπτύξουν επιχειρήσεις στα Βαλκάνια, με στόχο, μεταξύ άλλων, την υπονόμευση των σχέσεων μεταξύ χωρών του ΝΑΤΟ. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται η επιχείρηση AKROPOLIS, την οποία οργάνωσαν το 1977 οι βουλγαρικές και ανατολικογερμανικές υπηρεσίες.

Στη διδακτορική διατριβή του ιστορικού Christopher Nehring περιγράφεται πώς η ανατολικογερμανική HVA κατασκεύασε, με πληροφορίες των βουλγαρικών υπηρεσιών κατασκοπείας, πλαστή επιστολή που αποδιδόταν στον Φραντς Γιόζεφ Στράους. Τον εμφάνιζε να προτρέπει τον Σπύρο Θεοτόκη να συγκροτήσει νέα δεξιά παράταξη απέναντι στον Κωνσταντίνο Καραμανλή.

Η επιστολή διοχετεύθηκε στην ελληνική πρεσβεία της Βιέννης τον Αύγουστο του 1977, με σκοπό να εμφανιστεί ότι η Δυτική Γερμανία παρενέβαινε στα εσωτερικά της Ελλάδας. Μια πλαστογραφία μπορούσε έτσι να αποκτήσει την ισχύ γραπτής “απόδειξης” για την εχθρική στάση μιας συμμαχικής χώρας.

Από την επιχείρηση “AKROPOLIS” στην δήλωση Κίσινγκερ

Το 1997, ελληνικό περιοδικό δημοσίευσε μια φράση που αποδιδόταν στον Χένρι Κίσινγκερ και σύμφωνα με την οποία οι Έλληνες έπρεπε «να πληγούν στη γλώσσα, στη θρησκεία και στις πολιτισμικές τους ρίζες». Ως πηγή παρουσιαζόταν δημοσίευμα του τουρκικού Τύπου, το οποίο δεν επιβεβαιώθηκε.

Ο δημοσιογράφος Γιάννης Μαρίνος επικοινώνησε με τον Κίσινγκερ και έλαβε γραπτή διάψευση. Παρ’ όλα αυτά, η φράση συνέχισε να αναπαράγεται ως απόδειξη ενός αμερικανικού σχεδίου για την πολιτισμική αποδόμηση του Ελληνισμού. Η διάψευση δεν στάθηκε αρκετή για να εκτοπίσει το αφήγημα καθώς αυτό επιβεβαίωνε ήδη διαδεδομένες υποψίες.

Ανεπιβεβαίωτη “Πυθία”

Το 2011, άλλο ελληνικό έντυπο δημοσίευσε έγγραφα της ΕΥΠ του 2009 που τροφοδότησαν το αφήγημα για το “Σχέδιο Πυθία”. Σύμφωνα με το σενάριο αυτό, ξένες υπηρεσίες κατασκόπων σχεδίαζαν τη “δολοφονία του Κώστα Καραμανλή” για να ανακόψουν την ενεργειακή πολιτική του και την προσέγγιση με τη Ρωσία.

Το 2019 δημοσιοποιήθηκε, ωστόσο, άλλο έγγραφο της ΕΥΠ, επίσης του 2009, που ανέφερε ότι οι πληροφορίες δεν είχαν επιβεβαιωθεί. Η υπηρεσία εκτιμούσε ότι ο Ρώσος αξιωματούχος που τις είχε προσκομίσει επιχείρησε να παραπλανήσει τις ελληνικές αρχές. Το έγγραφο επισήμαινε παράλληλα ότι, κατά τη σύνταξή του το 2009, η υπόθεση παρέμενε υπό διερεύνηση. Η υπόθεση ερευνήθηκε και δικαστικά, όμως οι παραπάνω πηγές δεν αρκούν για να παρουσιάζεται το σενάριο δολοφονίας ως αποδεδειγμένο γεγονός.

Οι πηγές που παρατίθενται δεν τεκμηριώνουν ότι η δήλωση Κίσινγκερ και η “Πυθία” αποτέλεσαν οργανωμένες ρωσικές επιχειρήσεις, κατ’ αναλογία με την επιχείρηση “AKROPOLIS”. Και τα δύο αφηγήματα, όμως, προσφέρονται για την ίδια πολιτική ανάγνωση: μια Δύση που επιβουλεύεται την Ελλάδα. Η επίδρασή τους στον δημόσιο λόγο μπορεί επομένως να εξεταστεί χωρίς να τους αποδίδεται προέλευση που δεν έχει αποδειχθεί.

Οι απελάσεις

Τον Ιούλιο του 2018, η Αθήνα απέλασε δύο Ρώσους διπλωμάτες και απαγόρευσε την είσοδο σε δύο ακόμη πρόσωπα. Η ελληνική πλευρά κατηγόρησε Ρώσους αξιωματούχους για απόπειρες χρηματισμού και υποκίνηση κινητοποιήσεων με στόχο την παρεμπόδιση της Συμφωνίας των Πρεσπών και της πορείας της τότε ΠΓΔΜ προς το ΝΑΤΟ. Η Μόσχα αρνήθηκε τις κατηγορίες.

Την απόφαση εκείνη, την είχε λάβει η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ, παρότι λίγους μήνες νωρίτερα δεν είχε ακολουθήσει άλλες δυτικές χώρες στις απελάσεις Ρώσων διπλωματών μετά την υπόθεση Σκριπάλ. Όταν, όμως, έκρινε ότι υπήρχε παρέμβαση στο εσωτερικό της χώρας, αντέδρασε. Οι σχέσεις με τη Μόσχα δεν την εμπόδισαν να προτάξει την προστασία της ελληνικής κυριαρχίας, υπενθυμίζοντας ότι κάθε διεθνής σχέση έχει τα όρια που υπαγορεύει το εθνικό συμφέρον.

Πως συντηρούνται οι μύθοι του αντιδυτικισμού

Στην έκθεσή της τον Μάρτιο του 2026, η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης καταγράφει ρωσικές επιχειρήσεις κατασκοπείας και χειραγώγησης της πληροφορίας με στόχους την Ουκρανία και τους υποστηρικτές της. Η ύπαρξη αυτών των επιχειρήσεων παραπληροφόρησης δεν αποδεικνύει ότι κάθε φιλορωσική τοποθέτηση αποτελεί προϊόν τους.

Η κριτική στις ΗΠΑ και στους ευρωπαϊκούς θεσμούς είναι θεμιτή. Ο αντιδυτικισμός, όμως, συντηρείται όταν η επανάληψη μιας καταγγελίας παίρνει τη θέση της απόδειξης. Η αρχική “αποκάλυψη” για κατασκοπεία ή υπονόμευση ή παρέμβαση στα εσωτερικά της χώρας μπορεί να ξεχαστεί, ενώ η εντύπωση ότι η Δύση επιβουλεύεται την Ελλάδα παραμένει και γίνεται το φίλτρο για την ερμηνεία κάθε νέου γεγονότος.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, μια συνεργασία μπορεί να βαφτίζεται “υποτέλεια” πριν εξεταστούν οι όροι και τα αποτελέσματά της. Ο αντιαμερικανισμός προσφέρει τότε μια εύκολη ερμηνεία που παρακάμπτει το ουσιαστικό ερώτημα: τι κερδίζει η Ελλάδα και τι μπορεί να διεκδικήσει.

Γι’ αυτό η διάψευση πρέπει να φτάνει στο ίδιο κοινό που άκουσε την αρχική καταγγελία, με ανάλογη προβολή. Η δεοντολογία της ΕΣΗΕΑ απαιτεί διασταύρωση των πληροφοριών και επανόρθωση των ανακριβειών. Οι κανόνες υπάρχουν, αλλά η αξία τους κρίνεται στην εφαρμογή τους, ιδίως όταν μια ανακριβής είδηση εξακολουθεί να αναπαράγεται.

Το ελληνικό συμφέρον ως κριτήριο

Η Ελλάδα χρειάζεται να αξιολογεί τις διεθνείς συνεργασίες της με βάση τα οφέλη που εξασφαλίζει και τις δεσμεύσεις που αναλαμβάνει. Αυτό προϋποθέτει να αναγνωρίζει πότε τα συμφέροντά της συμπίπτουν με εκείνα άλλων χωρών και να αξιοποιεί τη σύμπτωση αυτή με συγκεκριμένες διεκδικήσεις.

Η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, για παράδειγμα, στηρίζει επενδύσεις στην Ελλάδα. Στις ελληνοαμερικανικές σχέσεις, η κοινή δήλωση της 7ης Οκτωβρίου 2026 καταγράφει κοινές προτεραιότητες στην άμυνα, στις επενδύσεις και στην ενέργεια. Η αξία αυτών των συνεργασιών κρίνεται, βέβαια, από τα συγκεκριμένα οφέλη που εξασφαλίζει η χώρα και τους όρους που αποδέχεται.

Το ότι μια συμφωνία εξυπηρετεί και τα αμερικανικά συμφέροντα δεν την καθιστά επιζήμια για την Ελλάδα, όπως και η επίκληση της συμμαχίας δεν εγγυάται ότι κάθε συμφωνία είναι επωφελής. Αν απορρίπτουμε μια επιλογή μόνο επειδή ωφελεί και τις ΗΠΑ, αφήνουμε την αντιπάθειά μας να υπαγορεύει τις αποφάσεις της χώρας, αντί να εξετάζουμε τι πραγματικά εξασφαλίζουμε. Πατριωτισμός δεν είναι να δικαιολογείς τη μία μεγάλη δύναμη, επειδή αντιπαθείς την άλλη. Είναι να υπερασπίζεσαι την ανεξαρτησία, την κυριαρχία και τα συμφέροντα της χώρας σου απέναντι σε όλους.

Σε μια χώρα που έβγαινε από έναν μακρoχρόνιο και καταστροφικό πόλεμο, με περιορισμένους οικονομικούς πόρους και σοβαρές ελλείψεις σε εκπαιδευτικές υποδομές, η δημιουργία σχολείων και η κατάρτιση των νέων αποτελούσαν βασικές προϋποθέσεις για τη συγκρότηση του νέου κράτους.

Το Ορφανοτροφείο της Αίγινας, που ιδρύθηκε με πρωτοβουλία του Κυβερνήτη, δεν περιοριζόταν μόνο στην περίθαλψη των ορφανών του Αγώνα. Συνδεόταν με ένα ευρύτερο εκπαιδευτικό πρόγραμμα, ενώ το Κεντρικό Σχολείο εξυπηρετούσε άλλες ανάγκες της αναδυόμενης εκπαιδευτικής οργάνωσης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η μουσική απέκτησε ιδιαίτερη σημασία και δεν αντιμετωπιζόταν απλώς ως διασκέδαση, αλλά ως μέρος της αγωγής και της καλλιέργειας των μαθητών.

Η μουσική ως μέρος της ελεύθερης αγωγής

Η μουσική εκπαίδευση στην Αίγινα δεν άρχισε με την άφιξη του Καποδίστρια. Ήδη από την προηγούμενη περίοδο είχαν αναπτυχθεί προσπάθειες οργανωμένης διδασκαλίας, ιδίως στον χώρο της εκκλησιαστικής μουσικής. Ιδιαίτερη θέση κατείχε ο Γεώργιος Λέσβιος, που συνδέθηκε με τη σχολή εκκλησιαστικής μουσικής στην Αίγινα και με τη διδασκαλία του λεγόμενου “Λεσβίου συστήματος”. Η δραστηριότητά του προηγήθηκε της εγκατάστασης της κυβέρνησης στην Αίγινα και πρέπει να διακρίνεται από τη μεταγενέστερη μουσική διδασκαλία που οργανώθηκε στο πλαίσιο του Ορφανοτροφείου. Η διάκριση δε αυτή είναι ουσιώδης αφού ο Καποδίστριας δεν υπήρξε ο ιδρυτής κάθε μουσικής δραστηριότητας στην Αίγινα. Επιδίωξε, όμως, να εντάξει τη μουσική σε ένα οργανωμένο κρατικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα.

Η σαφέστερη επίσημη διατύπωση της πολιτικής του Καποδίστρια για τη μουσική, βρίσκεται στο κυβερνητικό διάταγμα που δημοσιεύθηκε στη Γενική Εφημερίδα της Ελλάδος, στο φύλλο της 29ης Ιανουαρίου 1830. Το διάταγμα φέρει ημερομηνία Αίγινα, 14-26 Ιανουαρίου 1830, και υπογράφεται από τον Κυβερνήτη Ιωάννη Α. Καποδίστρια και τον γραμματέα Νικόλαο Χρυσόγελο.

Το τεκμήριο αποδεικνύει ότι η μουσική διδασκαλία εντάχθηκε επισήμως στην εκπαιδευτική πολιτική της κυβέρνησης. Στο προοίμιο αναφέρεται ότι η κυβέρνηση επιθυμεί να καταστήσει σταδιακά τελειότερη τη δημόσια αγωγή και θεωρεί την “επιστημονική μουσική” ουσιώδες μέρος της ελεύθερης αγωγής, επειδή καλλιεργεί τις φυσικές και ηθικές δυνάμεις των παιδιών. 

Με το ίδιο διάταγμα ο Αθανάσιος Αβραμιάδης διορίστηκε δάσκαλος μουσικής των παιδιών του Ορφανοτροφείου και του Κεντρικού Σχολείου. Ο μηνιαίος μισθός του ορίστηκε σε 25 δίστηλα, με έναρξη από την 1η Δεκεμβρίου 1829. Προβλεπόταν επίσης η παρουσία του προέδρου του Ορφανοτροφείου και εφόρου του Κεντρικού Σχολείου κατά την τακτική παράδοση του μαθήματος.

 Αθανάσιος Αβραμιάδης και Ανδρέας Μουστοξύδης

Κεντρικό πρόσωπο στην προσπάθεια αυτή υπήρξε ο Αθανάσιος Αβραμιάδης. Μεταγενέστερες μουσικολογικές μελέτες αναφέρουν ότι είχε εκπαιδευτεί στην Αγία Πετρούπολη στην “τετράφωνη εκκλησιαστική μουσική” και ότι η εκπαίδευσή του εντάσσεται στην προσπάθεια μεταφοράς στην Ελλάδα συστηματικών μεθόδων μουσικής διδασκαλίας.

Μετά την επιστροφή του, ο Αβραμιάδης ανέλαβε τη διδασκαλία των παιδιών στην Αίγινα και σύμφωνα με τη σχετική βιβλιογραφία, οργάνωσε χορωδία στην οποία συμμετείχαν παιδιά του Ορφανοτροφείου. Η χορωδία έψαλλε στον ναό του ιδρύματος και συμμετείχε σε εορταστικές εκδηλώσεις.

Η “Χορωδία της Αίγινας” λοιπόν αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο της ιστορίας της μουσικής εκπαίδευσης. Όλες οι πηγές αναφέρουν ότι αυτή δεν περιοριζόταν αποκλειστικά στην εκκλησιαστική ψαλτική. Ο Ελληνικός Μουσικός Θησαυρός συνδέει το ρεπερτόριό της με Ιταλούς συνθέτες όπως ο Giovanni Paisiello, ο Giuseppe Sarti και ο Domenico Cimarosa.

Η αναγνώριση του έργου της χορωδίας του Ορφανοτροφείου της Αίγινας ξεπέρασε τα όρια του νησιού. Τον Ιανουάριο του 1833, ο δάσκαλος μουσικής Αθανάσιος Αβραμιάδης μετέβη στο Ναύπλιο με δώδεκα από τους καλλίφωνους μαθητές του, οι οποίοι έψαλαν στη δοξολογία που τελέστηκε στον ναό του Αγίου Γεωργίου, στο πλαίσιο των “Αποβατηρίων” του βασιλιά Όθωνα. Η συμμετοχή αυτή αποτελεί σημαντική ένδειξη της συνέχειας του μουσικού έργου που είχε οργανωθεί στην Αίγινα κατά την “καποδιστριακή περίοδο”.

Συνεπώς η δραστηριότητά της δείχνει ότι η μουσική διδασκαλία δεν περιοριζόταν στην αίθουσα του μαθήματος, αλλά είχε δημόσια παρουσία και πως ήταν συνδεδεμένη και με τη θρησκευτική ζωή στο νησί και με τις τελετές της “νέας πολιτείας”, του νεοσύστατου Ελληνικού κράτους.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι πληροφορίες για την προμήθεια δώδεκα βιολιών και την ειδική ενδυμασία των παιδιών της χορωδίας. Σύμφωνα με μεταγενέστερες ιστορικές αναφορές, ο Καποδίστριας, ικανοποιημένος από την πρόοδο της μουσικής διδασκαλίας, ενέκρινε την αγορά δώδεκα βιολιών και την προμήθεια ειδικής στολής για τα μέλη της χορωδίας.

Η ενδυμασία περιγράφεται ως «λευκὸν ποδῆρες ἔνδυμα καὶ ζώνην κυανόχρουν», δηλαδή λευκό ένδυμα που έφθανε μέχρι τους αστραγάλους και κυανή ζώνη. Η πρόβλεψη για μουσικά όργανα υποδηλώνει ενδιαφέρον για πρακτική μουσική κατάρτιση, πέρα από τη φωνητική και εκκλησιαστική διδασκαλία, ενώ η ειδική ενδυμασία δείχνει μέριμνα για την οργανωμένη εμφάνιση των παιδιών στις εκδηλώσεις.

Σημαντικό ρόλο στην εφαρμογή της εκπαιδευτικής πολιτικής είχε ο Ανδρέας Μουστοξύδης, πρόεδρος του Ορφανοτροφείου και έφορος του Κεντρικού Σχολείου. Η Γενική Εφημερίς της Ελλάδος δημοσίευσε τον Σεπτέμβριο του 1830 κυβερνητικό κείμενο απευθυνόμενο σε αυτόν, τεκμήριο της επικοινωνίας μεταξύ κυβέρνησης και διοίκησης του ιδρύματος.

Σε νεότερη επιστημονική έκδοση έχει επίσης δημοσιευθεί εικόνα χειρογράφου που περιγράφεται ως έκθεση του Μουστοξύδη για το έργο του Αβραμιάδη. Σύμφωνα με τη λεζάντα, περιλαμβάνει επαινετικές κρίσεις για τη μουσική κατάρτιση και τον χαρακτήρα του δασκάλου. Επειδή όμως δεν έχει εξασφαλιστεί πλήρης απομαγνητοφώνηση, δεν παρατίθενται εδώ συγκεκριμένες φράσεις του χειρογράφου.

Το μουσικό εγχειρίδιο του Νικολάου Φλογαΐτη

Η μουσική δραστηριότητα της Αίγινας δεν περιοριζόταν στη διδασκαλία και στις χορωδιακές εκτελέσεις. Ένα ακόμη τεκμήριο της πνευματικής και εκδοτικής ζωής της πόλης είναι το έργο του Νικολάου Φλογαΐτη, “Συνοπτική Γραμματική είτε Στοιχειώδεις Αρχαί της Μουσικής μετά προσαρμογής εις την κιθάραν”, που εκδόθηκε στην Αίγινα το 1830 από το Εθνικό Τυπογραφείο.

Η έκδοση αποτελεί στοιχείο της ιστορίας της μουσικής θεωρίας στον ελληνόφωνο χώρο. Η προσαρμογή της μουσικής θεωρίας στην κιθάρα δείχνει ενδιαφέρον για τη συστηματική παρουσίαση μουσικών γνώσεων με πρακτικό προσανατολισμό. Σε συνδυασμό με τη διδασκαλία του Αβραμιάδη, το βιβλίο φωτίζει το ευρύτερο περιβάλλον μουσικής καλλιέργειας στην Αίγινα.

Δεν αποδεικνύεται, ωστόσο, άμεση οργανική σύνδεση του εγχειριδίου με τη χορωδία του Ορφανοτροφείου. Πρόκειται για διαφορετικό τεκμήριο που φωτίζει την ευρύτερη μουσική και εκδοτική δραστηριότητα της εποχής.

Η στρατιωτική μουσική ως παράλληλη εξέλιξη

Στα πρώτα χρόνια του ελληνικού κράτους αναπτύχθηκαν επίσης προσπάθειες οργάνωσης στρατιωτικής μουσικής, η οποία εξυπηρετούσε τις στρατιωτικές τελετές και την παρουσία των κρατικών θεσμών. Η στρατιωτική μπάντα πρέπει να εξεταστεί χωριστά από τη χορωδία του Ορφανοτροφείου της Αίγινας αφού η πρώτη ανήκε στο πλαίσιο της στρατιωτικής οργάνωσης και ήταν στο Ναύπλιο, ενώ η δεύτερη εντασσόταν στην εκπαιδευτική πολιτική και ήταν στην Αίγινα.

Η ιστορία, λοιπόν, της μουσικής στην “καποδιστριακή Αίγινα” αναδεικνύει μια λιγότερο γνωστή όψη της συγκρότησης του ελληνικού κράτους. Η εκπαίδευση δεν αντιμετωπιζόταν μόνο ως μετάδοση βασικών γνώσεων, αλλά ως συνολική αγωγή, στην οποία η μουσική μπορούσε να συμβάλει στην πνευματική και ηθική καλλιέργεια.

Η προγενέστερη δραστηριότητα του Γεωργίου Λεσβίου δείχνει ότι η Αίγινα διέθετε μουσικές πρωτοβουλίες πριν από την άφιξη του Καποδίστρια. Ο επίσημος διορισμός του Αβραμιάδη, η οργάνωση χορωδίας και η έκδοση του εγχειριδίου του Φλογαΐτη μαρτυρούν ότι η μουσική απέκτησε ουσιαστική θέση στην εκπαιδευτική και πνευματική ζωή της πόλης. Εν κατακλείδι, η Αίγινα υπήρξε όχι μόνο διοικητικό κέντρο της νεοσύστατης πολιτείας, αλλά και τόπος όπου επιχειρήθηκε να συνδεθεί η εκπαίδευση με την καλλιέργεια της μουσικής.

«Να υπάρξει ευρωπαϊκή απάντηση σε αυτό το ακανθώδες πρόβλημα που αφορά όλες τις χώρες.Θα ζητήσω να συμπεριληφθούν στα συμπεράσματα πρόσθετα μέτρα και ευελιξίες για να στηρίξουμε τους συμπολίτες μας και τις επιχειρήσεις που το έχουν ανάγκη…. Η Ελλαδα έχει απο τις χαμηλότερες τιμές στο πετρέλαιο θέρμανσης ανάμεσα στις χώρες της ΕΕ» συνέχισε. «Ζητάμε και πρόσθετη ευρωπαϊκή ευελιξία. Θα ζητήσουμε από την Κομισιόν να προσέλθει με στο τραπέζι με πρόσθετες προτάσεις πέραν αυτών που έχει καταθέσει» τόνισε ακόμη.

Ο πρωθυπουργός εξέφρασε την ικανοποίησή του για την ελληνική πρόταση «για έναν μηχανισμό αντιμετώπισης κρίσεων στο μεταναστευτικό αντίστοιχης με αυτή που είδαμε στην Θέουτα. Η κρίση στην Θέουτα ήταν αντίστοιχη με αυτή που είδαμε στον Έβρο το 2020. Έγινε αποδεκτή από την Κομισιόν. Στηρίζεται από τα κράτη-μέλη και σύντομα θα νομοθετηθεί, ώστε οι χώρες που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή να μπορούν σε πολύ εξαιρετικές συνθήκες να αναστέλλουν την χορήγηση ασύλου και να προχωρούν σε μαζικές επιστροφές. Χαίρομαι γιατί ακόμα μία ελληνική πρωτοβουλία έγινε αποδεκτή σε ευρωπαϊκό επίπεδο».

Σμειώνεται ότι το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Οκτωβρίου πραγματοποιείται σε μια κρίσιμη συγκυρία, καθώς η Ευρώπη καλείται να αντιμετωπίσει πολλαπλές προκλήσεις, από τη νέα ενεργειακή κρίση και την αύξηση των τιμών, μέχρι την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας, τη διαπραγμάτευση για το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο και τις τελευταίες εξελίξεις στην Ουκρανία.

Σε ό,τι αφορά την αύξηση των τιμών της ενέργειας που προκαλεί η διεθνής αβεβαιότητα και η αναταραχή στα Στενά του Ορμούζ, ο πρωθυπουργός, σύμφωνα με πληροφορίες, θα τονίσει ότι προτεραιότητα πρέπει να είναι η μείωση των τιμών και η αναζήτηση τρόπων στοχευμένης και προσωρινής στήριξης νοικοκυριών και επιχειρήσεων – ιδιαίτερα των μικρομεσαίων – ενόψει ενός δύσκολου χειμώνα, πάντοτε στα πλαίσια της διατήρησης της δημοσιονομικής σταθερότητας και βιωσιμότητας, καθώς οι αγορές παραμένουν νευρικές.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης αναμένεται να επαναλάβει τη σημασία της ολοκλήρωσης της Ευρωπαϊκής Αγοράς Ενέργειας και των ενεργειακών διασυνδέσεων. Ωστόσο, θα τονίσει, απαιτούνται και πιο μεσοπρόθεσμα μέτρα που να ανταποκρίνονται στη δύσκολη συγκυρία. Παράλληλα ο κ. Μητσοτάκης αναμένεται να επισημάνει ότι η πράσινη μετάβαση είναι ένας μακροπρόθεσμος στόχος και αυτή τη στιγμή απαιτείται η Ευρώπη να επανεξετάσει τις απόψεις της για την ενεργειακή ασφάλεια και να προσαρμόσει ανάλογα την πολιτική της.

Σημειώνεται ότι η κλιματική πολιτική διαμορφώθηκε σε μια περίοδο σχετικά χαμηλού ενεργειακού κόστους. Ο πρωθυπουργός θα τονίσει επιπλέον ότι η Ευρώπη οφείλει να αναρωτηθεί αν σε μια συγκυρία υψηλού πληθωρισμού μπορεί να αντέξει το υψηλό ενεργειακό κόστος για την βιομηχανία της, την πράσινη μετάβαση και την τήρηση της δημοσιονομικής σταθερότητας ταυτόχρονα.

Ως προς την ανταγωνιστικότητα και την απλοποίηση διαδικασιών, ο πρωθυπουργός θα σημειώσει ότι η νέα ενεργειακή κρίση αναδεικνύει ακόμα πιο έντονα το κενό ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής οικονομίας και την ανάγκη μείωσης των κρίσιμων εξαρτήσεων της Ε.Ε.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης θα επιμείνει στην υλοποίηση των εκθέσεων Λέτα και Ντράγκι, ενώ αναμένεται να επισημάνει ότι η πρόοδος στην υλοποίηση πρωτοβουλιών για την απλοποίηση της νομοθεσίας, και του ‘’28ου καθεστώτος” δεν είναι ικανοποιητική.

Στη συζήτηση για το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ) – η οποία συνεχίζεται πλέον στη βάση του αναθεωρημένου Negobox που προετοίμασε η Ιρλανδική Προεδρία – η χώρα μας έχει τοποθετηθεί με σαφήνεια. Οι αυξημένες φιλοδοξίες της Ένωσης δεν μπορούν να υπηρετηθούν με λιγότερους πόρους. Η ελληνική θέση είναι ότι απαιτείται ένας φιλόδοξος ευρωπαϊκός προϋπολογισμός που θα απαντά στις νέες προτεραιότητες, όπως η άμυνα, η ασφάλεια, η έρευνα και η καινοτομία – οι νέες όμως αυτές προτεραιότητες δεν μπορεί να χρηματοδοτηθούν σε βάρος της Πολιτικής Συνοχής και της ΚΑΠ.

Η Ελλάδα δεν θα δεχθεί περαιτέρω περικοπές σε αυτούς τους τομείς, ωστόσο, είναι ανοικτή στη συζήτηση για ένα νέο πακέτο ίδιων πόρων – έχει καταθέσει άλλωστε και σχετικές προτάσεις – εφόσον η κατανομή του κόστους δεν θα επιβαρύνει δυσανάλογα τις λιγότερο ανεπτυγμένες οικονομίες.

Ως προς τη Διεύρυνση, η ελληνική θέση παραμένει ότι πρόκειται για στρατηγική επένδυση στην ασφάλεια και την σταθερότητα – πρόκειται για μια διαδικασία που εξαρτάται από τις επιδόσεις των ίδιων των υποψηφίων χωρών.

Η χώρα μας δεν τάσσεται υπέρ της αλλαγής του τρόπου λήψης αποφάσεων και θεωρεί ότι οι εσωτερικές μεταρρυθμίσεις της Ε.Ε. και η Διεύρυνση είναι δύο διαφορετικές διαδικασίες που δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως πακέτο. Σε κάθε περίπτωση, η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής χρειάζεται μελέτη και όχι βιαστικές αποφάσεις.

Ως προς το Μεταναστευτικό, η Ελλάδα είναι από τα πρώτα κράτη-μέλη της Ε.Ε. που τόνισε τη σημασία προστασίας των εξωτερικών συνόρων της Ε.Ε., ενώ έχει εκφράσει την ικανοποίησή της για την στήριξη της Επιτροπής στην πρότασή της για έναν ευρωπαϊκό μηχανισμό διαχείρισης έκτακτων καταστάσεων μαζικής εισροής ή εργαλειοποίησης της μεταναστευτικής πίεσης – όπως στην περίπτωση του Έβρου το 2020.

Από την επάρκεια στην ασφάλεια: Καλό σημείο εκκίνησης αποτελεί ο ορισμός που διατύπωσε το 2013 το UN-Water, ο μηχανισμός συντονισμού των οργανισμών του ΟΗΕ για τα ζητήματα του νερού. Η υδατική ασφάλεια ορίζεται ως η ικανότητα ενός πληθυσμού να διασφαλίζει βιώσιμη πρόσβαση σε επαρκείς ποσότητες νερού αποδεκτής ποιότητας, να προστατεύεται από τη ρύπανση και τις καταστροφές που σχετίζονται με το νερό και να διατηρεί τα οικοσυστήματα, σε συνθήκες ειρήνης και πολιτικής σταθερότητας. Η έμφαση πέφτει στην ικανότητα και όχι στην ποσότητα: ένα σύστημα μπορεί να είναι επαρκές σήμερα και ευάλωτο αύριο.

Ο Tony Allan, από τους θεμελιωτές της μελέτης της υδροπολιτικής της Μέσης Ανατολής, έδειξε κάτι ακόμη πιο σημαντικό. Τα κράτη της περιοχής κάλυψαν για δεκαετίες το υδατικό τους έλλειμμα κυρίως με εισαγωγές τροφίμων, δηλαδή με “εικονικό νερό”. Η λύση αυτή έκανε το έλλειμμα πολιτικά αθόρυβο και καθυστέρησε τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις. Το δίδαγμα είναι διαχρονικό: ό,τι μετριάζει προσωρινά την πίεση μπορεί να αναβάλει τη στρατηγική απάντηση.

Από τα παραπάνω προκύπτει η έννοια του υδατικού βάθους: ο χρόνος κατά τον οποίο ένα σύστημα ύδρευσης μπορεί να καλύπτει τις ανάγκες του ανεξάρτητα από τη βροχόπτωση και από τη λειτουργία ενός μεμονωμένου κρίσιμου στοιχείου του. Όπως το στρατηγικό βάθος δίνει σε ένα κράτος χρόνο και χώρο για αντίδραση, το υδατικό βάθος δίνει σε μια μητρόπολη χρόνο απέναντι στην ξηρασία, τη βλάβη ή την επίθεση. Η ανάγκη αυτή γίνεται πιεστικότερη επειδή η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) αφιέρωσε ειδική ενότητα της έκθεσής της στη Μεσόγειο, ως περιοχή ιδιαίτερα εκτεθειμένη στους κινδύνους της κλιματικής αλλαγής, μεταξύ αυτών και της λειψυδρίας.

Διδάγματα από τη Μέση Ανατολή

Πρώτο δίδαγμα: η αποσύνδεση από τη βροχή: Το Ισραήλ είναι το πιο προχωρημένο παράδειγμα. Σε μία περίπου δεκαετία μετά το 2002, η αφαλάτωση έφθασε να καλύπτει το 80% του οικιακού πόσιμου νερού, και η κάλυψη εκτιμάται στο 85–90% το 2026. Το μεγαλύτερο μέρος του αρδευτικού νερού προέρχεται πλέον από ανακυκλωμένα αστικά λύματα. Η χώρα έφθασε στο σημείο να σχεδιάζει τη μεταφορά αφαλατωμένου νερού στη Λίμνη της Γαλιλαίας για να αναπληρώσει το φυσικό της απόθεμα. Στην ουσία, το Ισραήλ αποσύνδεσε σε μεγάλο βαθμό την ύδρευση των πόλεών του από τη βροχόπτωση.

Δεύτερο δίδαγμα: Οι υποδομές νερού ως στρατηγικός στόχος: Η ίδια εμπειρία δείχνει και το τίμημα. Η παραγωγή συγκεντρώνεται σε μικρό αριθμό παράκτιων μονάδων, εκτεθειμένων σε στρατιωτική επίθεση, ρύπανση και κυβερνοεπιθέσεις. Η αφαλάτωση απορροφά περίπου το 4% της ηλεκτρικής ενέργειας της χώρας. Τον Απρίλιο του 2020 επιχειρήθηκε συντονισμένη κυβερνοεπίθεση στα συστήματα ελέγχου έξι ισραηλινών εγκαταστάσεων ύδρευσης και επεξεργασίας λυμάτων. Σύμφωνα με τις ισραηλινές αρχές, ο στόχος ήταν η επικίνδυνη μεταβολή των επιπέδων χλωρίου.

Η επίθεση εντοπίστηκε και αποκρούστηκε χωρίς διακοπή της υδροδότησης. Τον Δεκέμβριο του 2023 οι αρμόδιες αμερικανικές υπηρεσίες, μαζί με την Εθνική Διεύθυνση Κυβερνοασφάλειας του Ισραήλ, προειδοποίησαν ότι δρώντες συνδεδεμένοι με τους Φρουρούς της Επανάστασης του Ιράν είχαν παραβιάσει προγραμματιζόμενους λογικούς ελεγκτές σε εγκαταστάσεις ύδρευσης των ΗΠΑ.

Ο πόλεμος του 2026 μετέτρεψε τον κίνδυνο αυτόν σε πραγματικότητα, και μάλιστα με φυσικά πλήγματα. Στις 8 Μαρτίου, το Μπαχρέιν ανακοίνωσε ότι ιρανικό μη επανδρωμένο αεροσκάφος προκάλεσε ζημιές σε μονάδα αφαλάτωσης, ενώ το Ιράν κατηγόρησε τις ΗΠΑ για πλήγμα σε μονάδα αφαλάτωσης στο νησί Κεσμ. Τον Ιούλιο ιρανικό πλήγμα προκάλεσε ζημιές σε μονάδα ηλεκτροπαραγωγής και αφαλάτωσης στο Κουβέιτ, χώρα που καλύπτει περίπου το 90% του πόσιμου νερού της με αφαλάτωση.

Η Σαουδική Αραβία καλύπτει με τον ίδιο τρόπο περίπου το 70%, και οι Χούθι έχουν ήδη στοχεύσει στο παρελθόν σαουδαραβικές μονάδες. Ήδη το 2010 έκθεση της CIA είχε επισημάνει ότι πάνω από το 90% του αφαλατωμένου νερού του Κόλπου παραγόταν σε 56 μονάδες, «εξαιρετικά ευάλωτες σε δολιοφθορά ή στρατιωτική ενέργεια». Το δίδαγμα είναι σαφές: το νερό δεν είναι πλέον μόνο πόρος, αλλά στρατηγικό όπλο, και κάθε μεγάλη εγκατάσταση νερού είναι εν δυνάμει στρατηγικός στόχος.

Τρίτο δίδαγμα: Ο χρόνος είναι στρατηγικός πόρος. Η Ιορδανία, μία από τις πιο ελλειμματικές σε νερό χώρες του κόσμου, προωθεί την αφαλάτωση 300 εκατ. κυβικών μέτρων ετησίως στην Άκαμπα και τη μεταφορά του νερού στο Αμμάν. Το 2022 ο αρμόδιος υπουργός ανέμενε την υπογραφή της σύμβασης μέσα στο έτος και την ολοκλήρωση του έργου το 2027. Η συμφωνία σύμπραξης με κοινοπραξία υπό τις Meridiam και Suez υπογράφηκε τελικά τον Ιανουάριο του 2025.

Τα μεγάλα υδραυλικά έργα χρειάζονται χρόνο, και η ξηρασία δεν περιμένει. Η Κύπρος έδειξε τη συμπληρωματική απάντηση. Τον Ιούνιο του 2025, με τα φράγματα στο 19,6% έναντι 39,3% έναν χρόνο νωρίτερα, ο Μόνιμος Γραμματέας του αρμόδιου κυπριακού υπουργείου έκανε λόγο για μία από τις σοβαρότερες κρίσεις νερού των τελευταίων δεκαετιών. Για να καλύψει το κενό, προχώρησε στην εγκατάσταση κινητών μονάδων αφαλάτωσης, μέρος των οποίων διέθεσαν τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Οι λύσεις-γέφυρα είναι εξίσου στρατηγικές με τα μεγάλα έργα.

Τέταρτο δίδαγμα: Η λειψυδρία γίνεται κρίση μέσω της διακυβέρνησης. Η Συρία συζητείται συχνά ως παράδειγμα “πολέμου του νερού”. Μια ευρέως γνωστή μελέτη συνέδεσε την ξηρασία του 2007–2010, την οποία απέδωσε εν μέρει στην κλιματική αλλαγή, με τις συνθήκες που προηγήθηκαν του εμφυλίου. Μεταγενέστερη κριτική ανάλυση έκρινε τη σύνδεση αυτή ελάχιστα τεκμηριωμένη και κάλεσε σε πολύ μεγαλύτερη προσοχή όταν η κλιματική αλλαγή παρουσιάζεται ως πολλαπλασιαστής απειλών.

Η επιστημονική αυτή διαφωνία οδηγεί σε ένα δίδαγμα που αντέχει: η ξηρασία είναι φυσικό φαινόμενο, ενώ η κρίση είναι θεσμικό ζήτημα. Η ίδια έλλειψη νερού έχει εντελώς διαφορετικές συνέπειες ανάλογα με την ποιότητα του σχεδιασμού, την επάρκεια των θεσμών και την εμπιστοσύνη των πολιτών.

Η Αττική υπό το πρίσμα των διδαγμάτων

Η ύδρευση της Αττικής στηρίζεται σε ένα σύστημα που χτίστηκε σε διαδοχικές φάσεις επί έναν αιώνα. Οι ταμιευτήρες του Μόρνου, του Εύηνου, της Υλίκης και του Μαραθώνα τροφοδοτούνται κυρίως από τις βροχοπτώσεις σε λεκάνες εκτός Αττικής και συνδέονται με την πρωτεύουσα μέσω εκτεταμένου δικτύου υδραγωγείων.

Μόνο το υδραγωγείο του Μόρνου έχει μήκος 188 χιλιομέτρων. Η απόσταση αυτή είναι ταυτόχρονα επίτευγμα και τρωτότητα. Οι κύριες πηγές νερού της πρωτεύουσας βρίσκονται μακριά από αυτήν, και η τροφοδοσία της εξαρτάται από μακριές γραμμές μεταφοράς, όπου μια διακοπή, είτε από βλάβη είτε από φυσική καταστροφή είτε από σκόπιμη ενέργεια, μπορεί να επηρεάσει μεγάλο μέρος της ύδρευσης.

Γι’ αυτό το υδατικό βάθος δεν αφορά μόνο το πόσο νερό είναι αποθηκευμένο, αλλά και το πόσο κοντά στην πόλη βρίσκεται. Σύμφωνα με τα στοιχεία που τεκμηρίωσαν την απόφαση, την τελευταία τριετία πριν από την κήρυξη της έκτακτης ανάγκης οι καθαρές εισροές ήταν κατά μέσο όρο περίπου 200 εκατ. κυβικά μέτρα ετησίως, ενώ για τη σταθερότητα του συστήματος απαιτούνται περίπου 450. Το χάσμα αυτό είναι η πιο καθαρή μέτρηση του περιορισμένου υδατικού βάθους της πρωτεύουσας.

Το σχέδιο απόκρισης που έχει διαμορφωθεί κινείται στη σωστή κατεύθυνση. Περιλαμβάνει νέες γεωτρήσεις και την επανενεργοποίηση εφεδρικών πηγών. Περιλαμβάνει επίσης το έργο “Εύρυτος”, με μερική εκτροπή του Κρικελιώτη και του Καρπενησιώτη προς τον ταμιευτήρα του Εύηνου, και ως εναλλακτική λύση τρεις αρθρωτές μονάδες αφαλάτωσης σε Θίσβη, Νέα Πέραμο και Λαύριο. Παράλληλα, ο σχεδιασμός της επόμενης φάσης της Ψυττάλειας προβλέπει τεταρτογενή επεξεργασία, ώστε τα επεξεργασμένα λύματα να επαναχρησιμοποιούνται σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα.

Προγραμματίζεται επίσης η σταδιακή εγκατάσταση περίπου 2,1 εκατ. έξυπνων υδρομετρητών για τον ταχύτερο εντοπισμό διαρροών. Τα στοιχεία αυτά ανταποκρίνονται στο πρώτο δίδαγμα, δηλαδή στη διαφοροποίηση των πηγών και στην αξιοποίηση μη συμβατικών πόρων. Το δεύτερο δίδαγμα δείχνει τι πρέπει να ακολουθήσει: κάθε νέα μονάδα αφαλάτωσης ή επαναχρησιμοποίησης θα είναι και νέος πιθανός στόχος, και πρέπει να σχεδιαστεί ως τέτοιος. Επιπλέον, η ύδρευση εντάσσεται στους τομείς που καλύπτει το νέο θεσμικό πλαίσιο για την ανθεκτικότητα των κρίσιμων οντοτήτων.

Διαπιστώσεις και συμπεράσματα

Πρώτον, η βελτίωση των αποθεμάτων το 2026 μείωσε την πίεση, αλλά δεν άλλαξε τη δομή του προβλήματος: την εξάρτηση του συστήματος από τη βροχόπτωση σε μια περιοχή που η επιστημονική κοινότητα θεωρεί ιδιαίτερα εκτεθειμένη στην κλιματική αλλαγή.

Δεύτερον, η εμπειρία της Μέσης Ανατολής δείχνει ότι η ανθεκτικότητα προκύπτει από τη διαφοροποίηση των πηγών και όχι από την αντικατάσταση μιας πηγής από μια άλλη.

Τρίτον, κάθε νέα πηγή νερού, είτε αφαλάτωση είτε επαναχρησιμοποίηση, είναι ταυτόχρονα νέα κρίσιμη υποδομή, με ενεργειακή εξάρτηση και ψηφιακά συστήματα ελέγχου που μπορούν να γίνουν στόχος, όπως έδειξε ο πόλεμος του 2026 στον Κόλπο.

Τέταρτον, ο χρόνος υλοποίησης των μεγάλων έργων είναι κατά κανόνα μεγαλύτερος από τον αρχικά εκτιμώμενο. Γι’ αυτό οι λύσεις-γέφυρα έχουν στρατηγική και όχι απλώς συμπληρωματική αξία.

Πέμπτον, οι υγρές χρονιές μπορούν να κάνουν το πρόβλημα πολιτικά αθόρυβο, όπως περιέγραψε ο Allan για τη Μέση Ανατολή. Το μεγαλύτερο ρίσκο για την Αττική δεν είναι μόνο η επόμενη ξηρασία, αλλά και ο εφησυχασμός ανάμεσα στις ξηρασίες.

Η Αττική βρίσκεται σε πλεονεκτική θέση σε σχέση με τα κράτη της Μέσης Ανατολής. Διαθέτει ώριμο υδρευτικό σύστημα, έμπειρο φορέα, ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο και ένα σχέδιο απόκρισης που ήδη αξιοποιεί τα διεθνή διδάγματα. Σε μια εποχή όπου οι εγκαταστάσεις νερού στοχοποιούνται, το ζητούμενο είναι η μετάβαση από τη λογική της απόκρισης στην κρίση στη λογική της μόνιμης στρατηγικής: το υδατικό βάθος να σχεδιάζεται, να μετριέται και να προστατεύεται όπως κάθε άλλο στοιχείο της εθνικής ανθεκτικότητας. Η Μέση Ανατολή έμαθε αυτό το μάθημα υπό πίεση· η Αττική έχει την ευκαιρία να το εφαρμόσει έγκαιρα.

Προτάσεις

Πρώτον, το υδατικό βάθος να υιοθετηθεί ως μετρήσιμος στρατηγικός δείκτης του συστήματος ύδρευσης της Αττικής. Ο δείκτης θα αποτυπώνει για πόσο χρόνο μπορεί να καλυφθεί η ζήτηση υπό δυσμενή σενάρια, ανεξάρτητα από τη βροχόπτωση και από την απώλεια ενός κρίσιμου στοιχείου, και θα επικαιροποιείται τακτικά.

Δεύτερον, να οριστεί μακροπρόθεσμος στόχος για το μερίδιο της ζήτησης που καλύπτεται από πηγές ανεξάρτητες από τη βροχή, δηλαδή αφαλάτωση και επαναχρησιμοποίηση. Η κατανομή των σχετικών μονάδων πρέπει να είναι γεωγραφικά διασπαρμένη, ώστε η διαφοροποίηση να μη δημιουργήσει νέα σημεία μοναδικής αστοχίας.

Τρίτον, η ασφάλεια να ενσωματώνεται στον σχεδιασμό κάθε νέου έργου από την αρχή, και όχι μετά την κατασκευή. Αυτό αφορά τη φυσική προστασία, την κυβερνοασφάλεια των συστημάτων λειτουργικής τεχνολογίας και την ενεργειακή αυτονομία κρίσιμων κόμβων, σύμφωνα με τον ν. 5236/2025 και την Οδηγία NIS2. Οι ασκήσεις ετοιμότητας με ρεαλιστικά σενάρια ξηρασίας, βλάβης και επίθεσης πρέπει να είναι τακτικές.

Τέταρτον, η επόμενη φάση της Ψυττάλειας να αντιμετωπιστεί ως στρατηγική δεξαμενή νερού. Κάθε κυβικό μέτρο επεξεργασμένων λυμάτων που αντικαθιστά πόσιμο νερό στην άρδευση, στη βιομηχανία ή στο αστικό πράσινο αυξάνει άμεσα το υδατικό βάθος της πρωτεύουσας. Και επειδή η Ψυττάλεια βρίσκεται μέσα στη μητρόπολη, μειώνει παράλληλα την εξάρτηση από τις μακρινές πηγές.

Πέμπτον, να διαμορφωθεί μόνιμη στρατηγική επικοινωνίας για την ασφάλεια νερού, που δεν θα ενεργοποιείται μόνο σε περιόδους κρίσης. Στόχος της είναι να διατηρεί την εμπιστοσύνη και τη συμμετοχή των πολιτών και στις υγρές χρονιές, ώστε το πρόβλημα να μη γίνει ξανά πολιτικά αθόρυβο. Παράλληλα, η τεχνογνωσία των εταίρων της Ανατολικής Μεσογείου στην αφαλάτωση και την επαναχρησιμοποίηση να αξιοποιηθεί μέσω των υφιστάμενων σχημάτων περιφερειακής συνεργασίας.

Επίλογος: Στη Μέση Ανατολή το νερό έγινε ζήτημα ασφαλείας επειδή έλειψε. Στην Αττική μπορεί να γίνει ζήτημα στρατηγικής πριν λείψει. Η βροχή είναι δώρο. Η ασφάλεια είναι σχέδιο.

Στο πλαίσιο αυτό, λοιπόν, η Άγκυρα κινείται στέλνοντας μηνύματα, αλλά και προχωρώντας στην επιβολή τετελεσμένων. Το πρώτο μήνυμα, φρεσκαρίσματος των τουρκικών κόκκινων γραμμών, στάλθηκε με την ομιλία του Τούρκου Προέδρου, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, από το βήμα της ολομέλειας της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών.

Στη διάρκεια της οποίας κάλεσε τη διεθνή κοινότητα να αναγνωρίσει την αποσχιστική οντότητα. Την ίδια θέση εξέφρασε και κατά τη διάρκεια της συνάντησης που είχε ο Τούρκος Πρόεδρος με τον Αντόνιο Γκουτέρες. Του ξεκαθάρισε ότι ενώ δεν έχει πρόβλημα να γίνονται συναντήσεις, απορρίπτει συζητήσεις που δεν περιλαμβάνουν στην ατζέντα αναγνώριση της κυριαρχικής ισότητας του παράνομου μορφώματος.

Εντάσεις στη νεκρή ζώνη και στο βάθος ΟΗΕ

Την ίδια ώρα, συνεχίζονται οι προκλήσεις στη νεκρή ζώνη από τον κατοχικό στρατό. Κυρίως κινήσεις επιβολής τετελεσμένων επί του εδάφους. Πρόκειται για ένα σχεδιασμό, που αποσκοπεί στο τέλος στην προέλαση του στρατού κατοχής εντός της νεκρής ζώνης. Τούτο γίνεται σαφές από όλες τις ενέργειες, που γίνονται συστηματικά και μεθοδευμένα. Οι πιο σοβαρές παραβιάσεις είναι αυτές που γίνονται στην περιοχή της Πύλας.

Είναι πρόδηλο ότι με τις ενέργειες που καταγράφονται στη νεκρή ζώνη, η κατοχική πλευρά επιδιώκει την οριστικοποίηση των “συνόρων” των δυο χωριστών, όπως είναι το αφήγημα τους, “κρατών”.

Την ίδια ώρα, ανοικτό κρατούν το παράθυρο στο Κυπριακό τα Ηνωμένα Έθνη, παρά το γεγονός ότι η κατοχική πλευρά υιοθετεί τακτική με την οποία επιχειρεί να τουμπάρει κάθε προσπάθεια για επανέναρξη διαπραγματεύσεων. Αναμένεται στο νησί η Προσωπική Απεσταλμένη του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ στο Κυπριακό, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, για να προσπαθήσει να ξεκλειδώσει τη διαδικασία και να επαναρχίσουν οι διαπραγματεύσεις. Προχθές πραγματοποιήθηκε συνάντηση του Προέδρου Χριστοδουλίδη με τον εγκάθετο της Άγκυρας, Τουφάν Έρχιουρμαν, οι οποίοι θα τα ξαναπούν και την ερχόμενη εβδομάδα, ενώ το Σάββατο θα παραστούν σε δικοινοτικό Φεστιβάλ νεολαίας στην Πύλα.

Η αυτονόμηση της Τεχνητής Νοημοσύνης (που ορθώς γράφουμε με κεφαλαία, όχι απλώς γραμματολογικά), δημιουργεί μεταξύ άλλων και ένα πιο πρακτικό θέμα, καθώς αυτή πολύ σύντομα θα αναπληρεί περίπου το 50% έως 60% των εργαζομένων. Επειδή εκείνοι που ψηφίζουμε για να μας προστατεύουν, το ξέρουν, το κάνουν σταδιακά για να μην προκληθεί κοινωνική αναταραχή. Θα το καταφέρουν;

Πιθανόν ναι, αν τηρηθεί αυτό που εφάρμοσαν με τα μνημόνια στην Ελλάδα, όπου μεθοδεύθηκε κάπως σταδιακά η εξαθλίωση (η κατσίκα του γείτονα, το σύνδρομο του βατράχου που τον βράζεις αρχικά σε χαμηλή θερμοκρασία κλπ). Δεν ειναι όμως βέβαιο ότι θα μπορέσουν οι κυβερνήσεις να ελέγξουν αυτή τη φορά την ταχύτητα “των αγορών”.

Οι λεγόμενοι πράκτορες ΤΝ (agents), είναι ουσιαστικά ψηφιακοί εργαζόμενοι με κάποιες πρωτοβουλίες που δεν έχουν δοθεί, ή απονεμηθεί στα περισσότερα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης. Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και η Goldman Sachs) εκτιμούν ότι η ραγδαία εξέλιξη των AI agents επηρεάζει άμεσα το 40% έως 60% των θέσεων εργασίας παγκοσμίως, με ένα σημαντικό ποσοστό από αυτές να κινδυνεύει με πλήρη αυτοματοποίηση της εργασίας που εξασφάλιζε τα προς το ζην ή πάντως με ριζική συρρίκνωση του κλάδου.

Λουδίτες δεν υπάρχουν πια;

Αν και οι πολιτικοί θα ήθελαν αυτό να γίνει πολύ σταδιακά, είναι αμφίβολο αν θα το καταφέρουν: Tο 1910 στη Νέα Υόρκη έβλεπες δεκάδες ιππήλατες άμαξες και μόνο ένα αυτοκίνητο που το κοίταζαν όλοι παραξενεμένοι, αλλά το 1913 στον ίδιο δρόμο έβλεπες δεκάδες αυτοκίνητα και μόνο μια άμαξα.

Μέχρι το 1760, τα ρούχα και τα υφάσματα φτιάχνονταν στα σπίτια των χωρικών (οικοτεχνία) που δούλευαν στη ρόκα ένα νήμα τη φορά. Μέσα σε 20 χρόνια οι μηχανές των Hargreaves, Samuel Crompton και Mule μπορούσαν να γνέσουν με μόνον έναν εργάτη πάνω από 1.000 νήματα ταυτόχρονα. Οι τιμές των υφασμάτων κατέρρευσαν.

Οι οικοτεχνίτες βγήκαν στους δρόμους και σημειώθηκαν εξεγέρσεις με τους Λουδίτες που έσπαγαν τις νέες μηχανές επειδή δεν προλάβαιναν να προσαρμοστούν. Σήμερα βιώνουμε μια επανάσταση πιο βίαιη από τη βιομηχανική, αλλά η κοινωνία σωπαίνει, γιατί δεν μπορείς να σπάσεις κάτι ψηφιακό, ή γιατί θεωρεί ότι θα καταφέρει να προσαρμοστεί καλύτερα από τους Λουδίτες.

Εντούτοις η επανάσταση δεν σε προειδοποιεί πάντα (βλέπε τη σπίθα που έριξε αστραπιαία τον Τσαουσέσκου, ή και μια απαγόρευση συγκέντρωσης που προκάλεσε τη γαλλική επανάσταση του 1848). Επίσης, ο κόσμος δεν ξεσηκώνεται μόνον όταν δεν έχει να φάει – αγανακτεί και όταν του στερείς την ευημερία που του έλεγες ότι έχει δεδομένη.

Τέλος, μπορεί οι κρατούντες να μην το ομολογούν, αλλά θυμούνται (κι ας μην ξέρουν ότι το έγραψε ο Αισχύλος) ότι πρέπει κανείς να φοβάται το σιγανό μουρμουρητό του κόσμου στους δρόμους όταν συνοδεύεται από οργή – «βαρεῖα δ᾽ ἀστῶν φάτις σὺν κότῳ· δημοκράντου δ᾽ ἀρᾶς τίνει χρέος.» Προς το παρόν η οργή δεν είναι αισθητή.

Ποιοι βιώνουν ήδη ανεργία

Η ανάπτυξη των αυτόνομων αυτών “πρακτόρων” θα εκατονταπλασιάσει αυτό που κάνει ήδη η “σκέτη” Τεχνητή Νοημοσύνη με τα chat ή συνομιλίες της. Αυτές οι συνομιλίες με διάφορες απορίες έχει κόψει δουλειές από πολλούς τομείς απασχόλησης, αν και σε μερικές περιπτώσεις με ρίσκο. Αντί να δώσει κάποιος 50 ευρώ για επίσκεψη σε ειδικό, ρωτά κάτι διατροφολογικό ή ιατρικό με ρίσκο να πάρει λάθος απάντηση, ή απάντηση που δεν καλύπτει τους κινδύνους πλήρως, εντούτοις έχει γλιτώσει το πενηντάρικο – και το έχει στερηθεί ένας επαγγελματίας.

Αντί να πληρωθεί επαγγελματίας για μια μετάφραση, κοιτά ο εκδοτικός οίκος να γλιτώσει μερικά χιλιάρικα και απλώς βάζει κάποιον να διορθώσει την τζάμπα αυτοματοποιημένη μετάφραση. Ο μεταφραστής μένει άνεργος. Σε λίγο θα μείνει χωρίς δουλειές και ο εκδότης, γιατί ισχύει το γνωστό με την κατσίκα του γείτονα, αλλά προς το παρόν γλιτώνει κόστη.

Οι αυτονομημένοι “πράκτορες” προχωρούν ραγδαία σε εκατοντάδες σφαίρες δραστηριότητας που εξασφαλίζουν την επιβίωση μιας οικογένειας. Ήδη αναπληρούν, όχι εντελώς γιατί γίνονται ακόμη δοκιμές, αλλά σε μεγάλο ποσοστό πάντως λειτουργούν ως:

• • τηλεφωνητές (τους ακούτε όταν τηλεφωνείτε σε γραμμές τηλεφωνικής εξυπηρέτησης),
  • ταξιδιωτικούς πράκτορες (κλείνουν εισιτήρια, ξενοδοχεία),
  • μεταφραστές (ήδη βλέπετε τα χάλια στους υποτιτλισμούς, αλλά ποιος νοιάζεται…),
  • επιμελητές κειμένων (αντί για δέκα, θα χρειάζεται ένας για μια τελική ματιά),
  • κειμενογράφοι (σενάρια κλπ),
  • προγραμματιστές (πυροβόλησαν τα πόδια τους, καθώς ξελιγμένες εκδόσεις του Devin AI  μπορούν να γράφουν κώδικες, να εντοπίζουν σφάλματα (debugging) και να αναλύουν τεράστιους όγκους δεδομένων, μειώνοντας την ανάγκη για πολυπληθείς ομάδες νέων προγραμματιστών),
  • γραμματείς (κλείνουν ραντεβού, συμπληρώνουν φόρμες και αιτήσεις, διεκπεραιώνουν ακυρώσεις ή επιστροφές χρημάτων),
  • ασφαλιστές (κάνουν αξιολόγηση κινδύνου, εκτιμούν ασφαλιστήρια συμβόλαια)
  • τραπεζικούς (κάνουν αξιολόγηση κινδύνου, έλεγχο εγγράφων για δάνεια)
  • Λογιστές (διαχείριση αποδείξεων, ταξινόμηση εξόδων και προετοιμασία βασικών οικονομικών εκθέσεων αυτοματοποιούνται σε μεγάλο βαθμό)
  • δημοσιογράφους (ελάχιστοι πλέον κάνουν 1-2 μέρες έρευνα, γιατί την δίνει έτοιμη η ΑΙ και απλώς κάποιος επιμελείται το κείμενο, ή το ψάχνει λίγο παραπάνω)

Προς το παρόν φαίνεται να γλιτώνουν οι θέσεις εργασίας που απαιτούν υψηλή συναισθηματική νοημοσύνη, χειρωνακτική επιδεξιότητα σε μη προβλέψιμο περιβάλλον και στρατηγική κρίση, αλλά πρόκειται για βραχυπρόθεσμη ψευδαίσθηση. Μπορεί ο γιατρός να παραμένει αναντικατάστατος, όπως και η νοσηλεύτρια, αλλά αντί να χρειάζονται πέντε, θα χρειάζονται τρεις, διότι την προκαταρκτική εργασία (εκτίμηση εξετάσεων) θα την κάνει η Τεχνητή Νοημοσύνη.

Σύντομα θα κατακλυσθούν και επαγγέλματα που νομίζουν ότι θα μείνουν στο απυρόβλητο, γιατί η διδασκαλία στα σχολεία θα γίνεται κι αυτή ψηφιακά σε αίθουσες ή στο σπίτι, με πολύ μικρό αριθμό δασκάλων με φυσική παρουσία για να συμπληρώνουν την επισης ψηφιακή επιτήρηση. Ούτε οι CEO που περηφανεύονται ότι θα μείνουν απρόσβλητοι στην επιδημία, είναι ασφαλείς: Η Τεχνητή Νοημοσύνη θα μπορεί να πάρει πολύ καλύτερες αποφάσεις από δαύτους, γιατί οι ίδιοι εξάλλου έχουν επιβάλει την τεχνοκρατία εις βάρος της δημοκρατίας, πυροβολώντας κι αυτοί τα ποδάρια τους – όχι ότι μας νοιάζει τι θα απογίνουν τα ποδάρια των CEO!

Υπάρχει το απυρόβλητο στην ανεργία;

Απρόσβλητα παραμένουν μόνον μερικά “πνευματικά” επαγγέλματα, όπως του ψυχίατρου, αλλά και τα καθαρά χειρωνακτικά επαγγέλματα – τα τελευταία μέχρι να χαθούν δουλειές από χειρωνακτικές δουλειές, οι οποίες θα μπορούν να διεκπεραιώνονται πλέον από ευέλικτα ρομπότ. Αλλά ας μην πάμε κι εκεί. Ας μείνουμε στο τι θα κάνουμε όσοι δεν έχουμε χειρωνακτική επιδεξιότητα.

Μπορεί άραγε ο 50άρης μεταφραστής να γίνει υδραυλικός αύριο το πρωί ή έστω σε πέντε μήνες; Στην Αθήνα για παράδειγμα εξάλλου θα χρειάζονται 10.000 παραπάνω υδραυλικοί; Ή μήπως μπορεί να σπουδάσει ψυχιατρική στα 45 του ο άνεργος προγραμματιστής; Μπορεί να γίνει γηροκόμος; Και σαν πόσοι γηροκόμοι θα χρειάζονται αίφνης; Ή πιο πρακτικά, τι δουλειά θα κάνουν οι μεσήλικες επίσης άνεργοι που θα πρέπει να πληρώνουν γηροκόμους για τους γονείς τους;

Κάποιοι εργαζόμενοι θα αναλάβουν την εποπτεία των “πρακτόρων”, αλλά αν αυτοί έχουν αντικαταστήσει 10.000 προγραμματιστές στην Ευρώπη, σίγουρα δεν θα χρειάζονται 10.000 επιτηρητές. Εξάλλου, στόχος ήταν να γίνει “οικονομία” σε εργαζόμενους. Αν η ψηφιακή εταιρεία δίνει πάλι 10.000 μισθούς, δεν κερδίζει τίποτα.

Αναμένεται να σημειωθεί μεγάλη μετακίνηση εργαζομένων, αλλά οι τομείς που μπορουν να απορροφήσουν δεκάδες εκατομμύρια ανέργων δεν έχουν τόσο μεγάλες ανάγκες. Η οργάνωση εκδηλώσεων, που χρειαζόταν καμιά δεκαριά άτομα θα γίνεται κι εκείνη ψηφιακά με μόνο τρία άτομα να συντονίζουν τους agents. Κι εκεί θα μείνει άνεργο το 70%. Θα γίνουν άραγε σερβιτόροι, ή ταξιθέτες τα “στελέχη”; Και πόσοι σερβιτόροι θα χρειάζονται επιτέλους;

Αναφέρονται ως… λύσεις η γαστρονομία, η εκπαίδευση αλόγων, και διάφορα επαγγέλματα που σήμερα, παρά το ότι εξακολουθεί να κυκλοφορεί λίγο χρήμα, απασχολούν ελάχιστους εργαζόμενους, επειδή ακριβώς μειωμένη είναι και η ζήτηση. Ποια πόλη αίφνης θα έχει ανάγκη από χιλιάδες ιπποφορβείς ή γαστρονόμους, τάχα ειδικούς στο personal training, ή δημιουργούς χειροποίητων καλλιτεχνημάτων; Όλα αυτά αφορούσαν πάντα μειοψηφίες και ποτέ τη μεσαία τάξη, Ποιος θα συντηρήσει λοιπόν το 50% της κοινωνίας που θα μείνει χωρίς “κουβαλητή” στο σπίτι;

Μόνιμο ταμείο ανεργίας

Μοιραία οι κοινωνίες θα οδηγηθούν στο λεγόμενο “βασικό εγγυημένο εισόδημα” που θα είναι κάτι αντίστοιχο με τη σημερινή σύνταξη προς απόρους, δηλαδή πολύ μικρό. Ειναι μια ιδέα που κερδίζει έδαφος, όπου οι πολίτες λαμβάνουν ένα βασικό ποσό για την κάλυψη των επισης βασικών αναγκών τους, το οποίο υποτίθεται ότι θα χρηματοδοτείται από τη φορολόγηση των κερδών της αυτοματοποίησης. Παράλληλα οι συντάξεις ήδη αφανίζονται σταδιακά, δια του πληθωρισμού.

Για το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα σκέφτονται ως μέση λύση (για να αποφύγουν το σοκ της κάθετης μετάβασης σε κοινωνίες ανέργων) την καθιέρωση της 4ήμερης (ή και 3ήμερης) εργασίας με τις ίδιες αποδοχές, μοιράζοντας έτσι τις διαθέσιμες θέσεις εργασίας σε περισσότερους ανθρώπους

Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) αντιμετωπίζει ήδη το Καθολικό (universal) Βασικό Εισόδημα (UBI) με πολύ μεγάλο σκεπτικισμό, θεωρώντας ότι θα έχει τεράστιο δημοσιονομικό του κόστος. Το Ταμείο εξετάζει το UBI ως ένα εργαλείο άσκησης κοινωνικής πολιτικής με συγκεκριμένα πλεονεκτήματα (αποτρέπεται ο ξεσηκωμός), αλλά και πολύ σοβαρά οικονομικά ρίσκα.

Αν και δεν ήταν ποτέ ψυχοπονιάρικο, εκτιμά ότι αναγκαστικά τα λεφτά που θα δοθούν προς όλους ως βασικό εισόδημα, θα κοπούν από πολύ σημαντικές δομές, όπως η υγεία, η παιδεία, οι υποδομές και βέβαια η άμυνα. Θεωρεί επισης ότι όλοι θα παίρνουν το εισόδημα αυτό και θα το συμπληρώνουν με “μαύρα λεφτά” από αδήλωτη εργασία, ή ότι θα δημιουργηθεί μια κοινωνία φτωχών που θα εισπράττει χωρίς να κάνει τίποτα. Άλλα σενάρια που εξετάζονται είναι το ψηφιακό χρήμα “ειδικής κατηγορίας”.

Υπάρχουν και κάποιοι αριστεροί που δέχονται αυτό τον “μόνιμο ταμείο ανεργίας” θέτοντας ως προϋπόθεση να καλύπτει παραπάνω από τις βασικές ανάγκες, παρότι γνωρίζουν πολύ καλά ότι αυτό αποκλείεται να συμβεί. Ήδη αυτό το δηλώνουν όλοι όσοι έχουν λόγο στο ζήτημα, υποστηρίζοντας ότι κάτι τέτοιο θα έκανε τους πάντες να μην έχουν κίνητρο να εργασθούν. Άλλο επιχείρημα ειναι ότι άπαξ και αρχίσουν τα κράτη να μοιράζουν χρήμα χωρίς να ανέλθει η παραγωγή και διάθεση πρώτων υλών και ενέργειας, θα σημειώνονται ελλείψεις και θα ανεβαίνουν οι τιμές, οπότε θα πρέπει η κυβέρνηση να μοιράζει διαρκώς όλο και περισσότερο χρήμα. Μία “λύση” είναι να μοιράζεται επιδοματικό, μίνιμουμ ποσό επιβίωσης που δεν θα αυξάνει την κατανάλωση.

Ποιες χώρες είναι ήδη στο “κόκκινο” από χρέη

Το ΔΝΤ επισημαίνει ότι το δημόσιο χρέος όλων των χωρών έχει ήδη ξεπεράσει τις κόκκινες γραμμές. Βέβαια όλα αυτά τα λεφτά δεν τα χρωστάμε τόσα κράτη σε εξωγήινους. Το ταμείο του ΔΝΤ στηρίζεται  στις συνδρομές των 191 κρατών μελών του. Αυτή τη στιγμή στο κόκκινο από άποψη χρέους είναι η Γκάνα, η Σρι Λάνκα, η Ζάμπια, η Σομαλία, η Σουρινάμ, η Σενεγάλη (η οποία αντιμετωπίζει κρίση μετά από σκάνδαλο κρυφού χρέους),  η Αργεντινή (το μεγαλύτερο χρέος προς το ΔΝΤ παγκοσμίως), η Ουκρανία, η Αίγυπτος, το Πακιστάν, το Εκουαδόρ και η Κένυα.

Στο πορτοκαλί είναι το Μπανγκλαντές, η Ακτή Ελεφαντοστού, η Κολομβία, η Ιορδανία και η Τυνησία. Το ΔΝΤ έχει αρχίσει να σημαίνει συναγερμό και για τις ανεπτυγμένες οικονομίες. Αν και δεν κατατάσσονται επίσημα στο “κόκκινο” σύστημα των φτωχών χωρών, το Ταμείο προειδοποιεί ότι το δημόσιο χρέος υπερβαίνει ιστορικά όρια στις ΗΠΑ (χρέος ~124% του ΑΕΠ) και στην Κίνα (~99% του ΑΕΠ) που αυξάνουν τα ελλείμματά τους, με ρυθμούς που απειλούν τη σταθερότητα των διεθνών αγορών ομολόγων.

Στην Ευρώπη, χώρες όπως η Γαλλία (~118% του ΑΕΠ) και η Ιταλία (~138% του ΑΕΠ) βρίσκονται υπό στενή παρακολούθηση «λόγω της ανάγκης για δημοσιονομική προσαρμογή». Καμία από αυτές τις χώρες κατά συνέπεια δεν μπορεί να χρηματοδοτήσει ένα αξιοπρεπές βασικό εισόδημα για τους ανέργους μετά την επέλαση της τεχνητής νοημοσύνης.

Όμως προς το παρόν, με την στέγη στα ύψη, οι άνεργοι δεν κινητοποιούνται και το πρόβλημα “τρενάρει”. Σκέφτονται ότι αντί τα κράτη να μοιράζουν λεφτά στους ανέργους, θα πρέπει να μειώσουν το κόστος ζωής, μειώνοντας το κόστος των μεταφορών, της στέγης, της υγείας και των βασικών τροφίμων. Προτείνεται, αντί για καθολικό επίδομα, να δίνεται επίδομα σε όσους αποδεδειγμένα έχασαν το εισόδημά της εξαιτίας της αυτοματοποίησης. Όμως πώς θα αποδείξει π.χ. ένα ταξιδιωτικό γραφείο ότι φαλίρισε εξαιτίας της Τεχνητής Νοημοσύνης και όχι από κακοδιαχείριση; Μάλλον δεν θα μπορεί, οπότε δεν θα επιδοτηθεί ποτέ και ο ταξιδιωτικός πράκτορας θα πρέπει να γίνει… γαστρονόμος.

Επίσης, πριν από τέσσερα χρόνια, το 2022 καταρρίφθηκαν από την κυβέρνηση Μητσοτάκη όλα τα ρεκόρ πληθωρισμού του 1996 (αλλά και του 1994 και 1995), τα οποία ήταν τα χαμηλότερα σε μονοψήφιο ποσοστό έως τότε, μετά τον διψήφιο, επί 21 χρόνια (1973-1994) πληθωριστικό εφιάλτη, ο οποίος κυμάνθηκε μεταξύ 12,2% (1977) και 26,9% (1974) με τα μισά σχεδόν χρόνια να είναι στα επίπεδα του 20% και άνω!

Καθώς, όπως αναφέρθηκε, και ο πληθωρισμός του περασμένου Σεπτεμβρίου πυροδοτήθηκε, όπως και το 1973, το 1974, το 1979 και το 2022,  από την,  ηπιότερη σε σχέση με σήμερα, ενεργειακή κρίση, η οποία προοιωνίζεται εφιαλτικότερη, το αύριον της ελληνικής ακρίβειας “ουκ έσσετ΄άμεινον”, αν η κυβέρνηση Μητσοτάκη συνεχίσει τη γνωστή επιλογή της να ενισχύει, αντί να τιθασεύσει, τα γνωστά αίτια της ακρίβειας, κυρίως μετά το 2021, όταν οι πληθωριστικές πιέσεις  άρχισαν να είναι επίμονες και η ετήσια μεταβολή του Εναρμονισμένου Δείκτη Τιμών Καταναλωτή (ΕνΔΤΚ) να επιταχύνεται και μάλιστα σε επίπεδα μονίμως υψηλότερα από τα αντίστοιχα  στην Ευρωζώνη.

Πληθωρισμός: Εκούσια αδράνεια 

Πρόκειται για τις γνωστές εκούσιες εστίες κυβερνητικής πληθωριστικής αδράνειας ως θυσία στον βωμό των γνωστών ολέθριων δημοσιονομικών σκοπιμοτήτων, όπως είναι “η διατηρήσιμη αναπτυξιακή υπεραπόδοση” της ελληνικής οικονομίας, που τροφοδοτείται, σε μεγάλο βαθμό από την αυξανόμενη εγχώρια ζήτηση – οι οποίες είναι κυρίως στις υπηρεσίες, όπου οι συνθήκες της αγοράς επιτρέπουν ταχύτερες ανατιμήσεις σε σύγκριση με τις αγορές αγαθών και συντείνουν σε σημαντική αύξηση του εγχώριου “παραγωγικού κενού” – με τις συνέπειες που απαριθμήσαμε σε προηγούμενη ανάλυση, με την κυριότερη διαπίστωση ότι αναδεικνύεται στατιστικά ως ο πλέον σημαντικός παράγοντας ερμηνείας των πληθωριστικών εξελίξεων την τελευταία 20ετία.

Ακόμα, η συνεχιζόμενη αύξηση των ενοικίων κατοικιών (5,9% τον περασμένο Σεπτέμβριο με προικοδότηση της ακρίβειας κατά 0,26 μονάδες) αποτυπώνει μια παρατεταμένη ανισορροπία μεταξύ ζήτησης και προσφοράς στην ελληνική αγορά, και, φυσικά, της ενέργειας (ηλεκτρισμός, φυσικό αέριο, πετρέλαιο θέρμανσης, βενζίνη, κλπ) προικοδότησαν τον πληθωρισμό  του περασμένου Σεπτεμβρίου κατά 2,95 μονάδες, δηλαδή σε ποσοστό περίπου 60%.

Κι όμως, όλοι αυτοί οι παράγοντες παραμένουν στο απυρόβλητο για να μην “πάθουν τίποτε” τα έσοδα από τους ειδικούς φόρους κατανάλωσης καυσίμων και ΦΠΑ και το αυτοθαυμαζόμενο “υπερπλεόνασμα”!

Ο οίκος αξιολόγησης Fitch προειδοποιεί από τον Σεπτέμβριο του 2025 πως η γαλλική σχέση χρέους προς ΑΕΠ πρόκειται να αναρριχηθεί στο 120% το 2027, χωρίς να υπάρχει αξιόπιστη κατεύθυνση σταθεροποίησης και τελικά δεν σφάλλει όταν το 2026 η σχέση αναμένεται να διαμορφωθεί στο 119,3%. Επιπλέον, το ασφάλιστρο κινδύνου (CDS) του πενταετούς γαλλικού ομολόγου εκτινάσσεται από το 34 των αρχών Σεπτεμβρίου στο 72 στις αρχές Οκτωβρίου, με υπερ-διπλασιασμό του μόλις σε ένα μήνα.

Ο Mujtaba Rahman, του γνωστού οργανισμού συμβούλων ανάλυσης και διαχείρισης πολιτικών κινδύνων Eurasia Group, προειδοποιεί για μία επικίνδυνη σύνδεση κατά το οδυνηρό 2027, των απειλών κατά του προϋπολογισμού με τις προεδρικές εκλογές της εαρινής περιόδου, σε πείσμα του γεγονότος ότι τα περισσότερα πολιτικά κόμματα προσπαθούν να αποφύγουν τις συνέπειες.

Οι συζητήσεις για μέτρα όπως η αναστολή τιμαριθμικών αναπροσαρμογών, αυξήσεων και επιδοτήσεων στις συντάξεις πρόκειται να προκαλέσουν σφοδρές αντιδράσεις, αλλά ο Γάλλος πρωθυπουργός εμφανίζεται αποφασισμένος να προωθήσει τον προϋπολογισμό του, με πρώτο πραγματικό βήμα, τουλάχιστον θεωρητικά, την αποκατάσταση των χρηματοοικονομικών μεγεθών της χώρας σε βιώσιμα επίπεδα. Ουσιαστικά η κατάσταση στην Γαλλία αποτελεί την προμετωπίδα ενός ευρύτερου προβλήματος της Ευρωζώνης, που ανακλάται στην εκτίναξη των επιτοκίων των ομολόγων των χωρών-μελών της.

Η Ιαπωνία επιταχυντής της αναταραχής… 

Παρά ταύτα, η Ιαπωνία παραμένει ο πλέον ισχυρός επιταχυντής της παγκόσμιας αναταραχής με τις κερδοσκοπικές συναλλαγές, γνωστές με την έκφραση “carry trade”, όπου ένας επενδυτές δανείζεται σε ένα νόμισμα με χαμηλό επιτόκιο για να το αξιοποιήσει στην αγορά στοιχείων σε ένα άλλο με υψηλό επιτόκιο, ώστε να καρπωθεί την διαφορά, να επαυξάνουν τους κλυδωνισμούς. Το ιαπωνικό γιέν βυθίζεται στα χαμηλότερα επίπεδα των τελευταίων τεσσάρων δεκαετιών, εξαναγκάζοντας σε μία μάλλον σπάνια αντίδραση το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών.

Ο Αμερικανός Υπουργός Οικονομικών Scott Bessent αποφασίζει να παρέμβει για την διάσωση του γιέν, επαναλαμβάνοντας ανάλογη ενέργεια του 1998, αν και η ανάκαμψη των ισοτιμιών του ιαπωνικού νομίσματος δεν κρίνεται η αναμενόμενη, με βάση τις προσδοκίες του υπουργού. Πάντως αποδεικνύεται αρκετή για να προκαλέσει επανεκτιμήσεις στις αγορές συναλλάγματος και έστω και προσωρινά ανακοπή της πτωτικής τάσης.

Το θέατρο των αγορών συναλλάγματος συμπίπτει με την 41η επέτειο της Συμφωνίας Plaza του 1985, όταν τότε κυρίως η Ιαπωνία, αλλά και άλλες αναπτυγμένες χώρες, αποφασίζουν να χειραγωγήσουν τις συναλλαγματικές τους ισοτιμίες για να χαλιναγωγήσουν την άνευ ορίων άνοδο του αμερικανικού δολαρίου.

Οι ανησυχίες του Bessent

Με την Συμφωνία Plaza (Plaza Accord), προβλέπεται η απελευθέρωση των συναλλαγματικών ισοτιμιών των νομισμάτων ΗΠΑ και Ιαπωνίας, με την είσοδο σε καθεστώς ελεύθερης διακύμανσης στις αγορές. Ο στόχος τότε έγκειται στην ρύθμιση του καθεστώτος του ελεύθερου εμπορίου που ταλανίζεται από τις ανισορροπίες του, ενώ στην σύγχρονη περίοδο εστιάζεται στην διάσωση μίας παραπαίουσας αρπάγης σε έναν εντεινόμενα πολυκεντρικό κόσμο.

Όμως στην τρέχουσα περίοδο η ισοτιμία αποκλίνει κατά περίπου 33% με την “εύλογη αξία” των 105 έως 125 γιέν ανά δολάριο να αναρριχάται στο 158. Αν και οι πραγματικές ανησυχίες του Bessent εστιάζονται στην αύξηση της κινεζικής ανταγωνιστικότητας, το ενδιαφέρον του για τις ισοτιμίες του γιέν, ανακλά τους προβληματισμούς της κυβέρνησης Τραμπ για το γεγονός ότι το αμερικανικό δολάριο ενισχύεται υπερβολικά, σε βάρος της εξαγωγικής δραστηριότητας της χώρας.

Η επιθυμία του Ντόναλντ Τραμπ από τον Απρίλιο του 2025 για μία “Συμφωνία Mar-a-Lago” στα πρότυπα της Συμφωνίας Plaza, έχει στόχο της το κινεζικό γουάν και το τεράστιο εμπορικό πλεόνασμα των $1,2 τρισεκατομμυρίων σε πείσμα των αμερικανικών δασμών. Από το 1980 όταν Τραμπ αποτελεί έναν μεγαλοεπιχειρηματία στην αγορά ακινήτων, η Ιαπωνία αποτελεί ένα οικονομικό φόβητρο και σύμφωνα με τις απόψεις του ανήκει στην ομάδα των χωρών που εκμεταλλεύονται ανελέητα τις ΗΠΑ, με την Ιαπωνία να συνιστά τότε το πρότυπό τους.

Ο Τραμπ και ο Bessent προφανώς θεωρούν πως η πολιτική του Τόκυο διαμορφώνεται με μεγαλύτερη ευχέρεια προς τα συμφέροντα των Αμερικανών σε σχέση με την ανάλογη του Πεκίνου. Ο Bessent λόγου χάρη πιέζει κατά την διάρκεια των τελευταίων τριών μηνών ασφυκτικά την Κεντρική Τράπεζα Ιαπωνίας να προχωρήσει ταχύτερα σε Πιστωτική Συρρίκνωση (QT), δηλώνοντας μάλιστα στις αγορές πως “έχει τον έλεγχο”, αναφορικά όταν στοιχηματίζουν κατά του ιαπωνικού γιέν και της Κεντρικής Τράπεζας Ιαπωνίας.

Πάντως δεν εμφανίζεται ιδιαίτερα ομιλητικός όσον αφορά την Κεντρική Τράπεζα Κίνας που παραμένει αγκυροβολημένη σε χαμηλά επιτόκια, παρά τον εντυπωσιακά μεγαλύτερο οικονομικό όγκο του Πεκίνου με ένα ΑΕΠ της τάξης των $20,8 τρισεκατομμυρίων, έναντι $4,3 τρισεκατομμυρίων του Τόκυο. Ένα σημαντικό μέρος των ανησυχιών του όμως επικεντρώνεται στο γεγονός ότι η Ιαπωνία παραμένει ο μεγαλύτερος αλλοδαπός κάτοχος αμερικανικού χρέους, διακρατώντας συνολικά $1,1 τρισεκατομμύριο σε τίτλους του ομοσπονδιακού δημοσίου.

Οι ανησυχίες του Bessent

Το οικονομικό επιτελείο του Bessent πασιφανώς ανησυχεί με την προοπτική οι Ιάπωνες ανώτατοι αξιωματούχοι του υπουργείου Οικονομικών να προχωρήσουν σε μαζικές πωλήσεις αμερικανικών τίτλων για την στήριξη των ισοτιμιών του γιέν, προκαλώντας πανικό στις αγορές και άνοδο των αμερικανικών επιτοκίων, αλλά και άλλων χωρών, ειδικά στην Ευρώπη, σε ακόμα υψηλότερα επίπεδα.

Στην τελευταία οικονομική του έκθεση για την παγκόσμια οικονομία, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο προειδοποιεί από την διάσκεψη της Μπανγκόνγκ πως η παγκόσμια οικονομία εγγίζει τα όρια των αντοχών της, προμηνύοντας επικίνδυνες εξελίξεις. Οι αγορές και οι μεγάλοι θεσμικοί επενδυτές παραμένουν οπωσδήποτε σε κατάσταση επιφυλακής και προηγούνται χρονικά της συγκεκριμένης ενδεχόμενης δυναμικής.