Σπανίως υπάρχει η πιθανότητα να χρησιμοποιηθεί και μονοξείδιο του άνθρακα διότι αναχαιτίζει το “καφέτιασμα” των φύλλων μαρουλιού. Ωστόσο αποφεύγεται διότι είναι εξαιρετικά δραστικό και πολύ εύφλεκτο. Ευγενή αέρια όπως το ήλιο (He), το αργό (Ar), το ξένον (Xe) και το νέον (Ne) αντιδρούν ελάχιστα ή και καθόλου, οπότε μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την πλήρωση διαφόρων συσκευασιών επεξεργασμένων τροφίμων. Η χρήση συμπιεσμένων αδρανών αερίων έχει ως απόρροια την παράταση της διάρκειας ζωής του τροφίμου και την επιβράδυνση της διαδικασίας αναπνοής αλλά και της μικροβιακής αλλοίωσης.

Η αναπνοή των φρούτων και των λαχανικών

Ποιος είναι ο ρόλος του οξυγόνου, του διοξειδίου του άνθρακα και του αζώτου μέσα στη συσκευασία; Πώς επηρεάζεται η αναπνοή των φρούτων και λαχανικών; Η διαδικασία της αναπνοής των φρούτων και των λαχανικών περιλαμβάνει την κατανάλωση οξυγόνου (O₂) και την απελευθέρωση διοξειδίου του άνθρακα (CO₂). Επομένως υπό φυσιολογικές συνθήκες το οξυγόνο μειώνεται και το διοξείδιο του άνθρακα αυξάνεται. Η τροποποιημένη ατμόσφαιρα προκαλεί μία ισορροπία στον ρυθμό κατανάλωσης Ο2 και παραγωγής CO2.

Τα οξείδια του αζώτου αποτελούν αέριο πλήρωσης και βρίσκεται στην μεγαλύτερη συγκέντρωση, επιτρέποντας τη ρύθμιση της αναλογίας του οξυγόνου προς το διοξείδιο του άνθρακα ενώ παράλληλα μπορεί να συμβάλει στην επιβράδυνση της οξείδωσης αλλά και στην μη ανάπτυξη αερόβιων βακτηρίων.

Το διοξείδιο του άνθρακα έχει βακτηριοστατική και μυκητοστατική δράση και η αντιμικροβιακή του ιδιότητα ενισχύεται σε χαμηλές θερμοκρασίες, ενώ προσοχή πρέπει να δοθεί στην συγκέντρωση του, καθώς όταν αυξάνεται αρκετά, αυξάνεται και η επικινδυνότητα πρόκλησης “τραυματισμών” στα φρούτα και λαχανικά. Ανάλογα με τις συνθήκες και τις απαιτήσεις του προϊόντος, είναι δυνατό να επιτευχθεί ένα ευρύ φάσμα συγκεντρώσεων O₂ και CO₂.

Διαπερατότητα συσκευασίας και θερμοκρασία

Πώς επηρεάζεται η διάρκεια ζωής του προϊόντος από το υλικό της συσκευασίας, την διαπερατότητά του και την θερμοκρασία; Τις περισσότερες φορές για να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα της συσκευασίας στην οποία χρησιμοποιείται τροποποιημένη ατμόσφαιρα, επειδή το φιλμ συσκευασίας από μόνο του μπορεί να μην επιτυγχάνει τον επιθυμητό ρυθμό ανταλλαγής αερίων, απαιτείται η διάνοιξη μικροοπών είτε μηχανικά είτε με λέιζερ.

Οι οπές αυτές αυξάνουν την μεταφορά αερίων μεταξύ της συσκευασίας και του εξωτερικού περιβάλλοντος βοηθώντας στην επίτευξη επιθυμητής ισορροπίας στην συγκέντρωση των αερίων. Αξίζει να ειπωθεί ότι το OTR (Oxygen Transmission Rate), o ρυθμός μεταφοράς οξυγόνου, είναι πολύ βασική παράμετρος για την κατασκευή της MAP.

Η θερμοκρασία παίζει επίσης πολύ σημαντικό ρόλο. Το βέλτιστο εύρος θερμοκρασίας για την εφαρμογή συσκευασίας τροποποιημένης ατμόσφαιρας (MAP) σε φυλλοβόλα, υποτροπικά και τροπικά δενδρώδη φρούτα και λαχανικά είναι μεταξύ 0-25°C. Η θερμοκρασία επηρεάζει τόσο την σύνθεση των αερίων ισορροπίας της συσκευασίας όσο και την μικροβιακή ανάπτυξη. Για αυτό το λόγο τα κομμένα λαχανικά και φρούτα πρέπει να αποθηκεύονται σε θερμοκρασίες ψύξης. Μεγάλες θερμοκρασίες επιταχύνουν την ενζυμική δραστηριότητα και την αναπνοή φρούτων και λαχανικών.

Είναι σημαντικό να βελτιστοποιείται το υλικό συσκευασίας, λαμβάνοντας υπόψη τη διαπερατότητα σε CO₂, O₂, υδρατμούς, την παραγωγή αιθυλενίου κ.ά. Επιπλέον ολοένα και περισσότερα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι βιοδραστικές ουσίες όπως πολυπεπτίδια (λακτοφερρίνη, νισίνη) καθώς και οργανικά οξέα, όταν ενσωματωθούν σε φιλμ και υλικά συσκευασίας μπορούν να περιορίσουν τον πολλαπλασιασμό παθογόνων στο εσωτερικό της.

Τι συμβαίνει μετά την κοπή των φρούτων

Πώς αλλάζουν με τον χρόνο η υφή, το χρώμα, η οσμή και η μικροβιολογική ασφάλεια της σαλάτας;
Τα φρούτα και τα λαχανικά υφίστανται διάφορες διαδικασίες όπως ξεφλούδισμα και κοπή-τεμαχισμό που καταστρέφει τους φυτικούς ιστούς. Το κόψιμο αυξάνει την επιφάνεια επαφής των ιστών με την ατμόσφαιρα επιταχύνοντας την διαδικασία της αναπνοής, καθώς είναι γνωστό ότι η αναπνοή των λαχανικών αλλά και καρπών των φρούτων συνεχίζεται και μετά την εκρίζωσή τους ή την κοπή τους από το δέντρο.

Μέσω της αναπνοής έχουμε εκτός από αποβολή αερίων, και απομάκρυνση ύδατος. Αυτό αυξάνει την πιθανότητα για μικροβιακή επιμόλυνση και για αυτό, καθώς οι διαδικασίες προχωρούν, η ποιότητα του προϊόντος υποβαθμίζεται, αφού θρεπτικά συστατικά χάνονται μέσω του ύδατος αλλά και της οξείδωσής τους από το ατμοσφαιρικό οξυγόνο.

Η τραγανότητα μειώνεται, οι ιστοί μαλακώνουν, αποκτούν ένα καφέ χρώμα λόγω της ενζυμικής δραστηριότητας η οποία δεν διακόπτεται και η γεύση αλλάζει. Βακτήρια επιμολύνουν το φρούτο ή το λαχανικό και το καθιστούν ακατάλληλο προς βρώση. Αυτή είναι η διαδικασία της σήψης των φρούτων και των λαχανικών.

Το κόψιμο των φρούτων και λαχανικών προκαλεί την παραγωγή αιθυλενίου. Η φυτοορμόνη αυτή συμμετέχει σε μεγάλο βαθμό στην ωρίμανση φρούτων και λαχανικών. Λειτουργώντας ως καταλύτης ενζυμικών αντιδράσεων προκαλεί έκπτωση υφής, καφέτιασμα χρώματος και επηρεάζει την γήρανση. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα φρούτα κατηγοριοποιούνται σε κλιμακτηριακά, που παράγουν μεγάλη ποσότητα αιθυλενίου κατά την ωρίμανση και μη κλιμακτηριακά, τα οποία δεν παράγουν μεγάλη ποσότητα αλλά είναι ευαίσθητα στο εξωγενές αιθυλένιο.

Πώς μπορεί να επιμολυνθεί μια σαλάτα

Η κοπή προκαλεί τραυματισμούς ιστών στα φρούτα/ λαχανικά απ’ όπου εξέρχονται θρεπτικά στοιχεία και υγρασία, συνθήκες ιδανικές για μικροβιακή επιμόλυνση. Ένα βακτήριο που αποτελεί πολύ συχνό επιμολυντή φρούτων και λαχανικών είναι η Listeria Monocytogenes η οποία μπορεί να βρεθεί τόσο στο χώμα όσο και στο νερό αλλά και σε μονάδες παραγωγής, επεξεργασίας και αποθήκευσης.

Πάρα πολλοί παράγοντες συντελούν στην ανάπτυξη του μικροοργανισμού αυτού όπως η επιφάνεια του λαχανικού, το pΗ, η σχετική υγρασία, η φυσική μικροβιακή χλωρίδα του ίδιου του φρούτου/λαχανικού, γενετικοί παράγοντες του φυτού αλλά και του μικροοργανισμού, καθώς και η θερμοκρασία στην οποία εκτίθενται και αποθηκεύονται τα τρόφιμα.

Αυτό το βακτήριο μπορεί να επιβιώσει σε μεγάλο θερμοκρασιακό εύρος από -0.4 – 45 ͦC ωστόσο σε θερμοκρασίες κάτω από 4 ͦC επιβιώνει αλλά δεν αναπτύσσεται εύκολα. Η βέλτιστη θερμοκρασία ανάπτυξης βρίσκεται μεταξύ μεταξύ 30 και 37°C. Οι μελέτες υποδεικνύουν κατά κύριο λόγο ότι, σε σύγκριση με τις χαμηλότερες θερμοκρασίες (≤4°C), οι υψηλότερες θερμοκρασίες (≥8°C) τείνουν να ευνοούν περισσότερο την ανάπτυξη του στις σαλάτες λαχανικών.

Μας εξασφαλίζει η τροποποιημένη ατμόσφαιρα;

Αξίζει να αποσαφηνιστεί ότι η τροποποιημένη ατμόσφαιρα δεν εξασφαλίζει την καθολική απουσία του βακτηρίου αυτού, αλλά και γενικότερα της μικροβιακής ανάπτυξης, γι’ αυτό και χρησιμοποιείται σε συνδυασμό με άλλες τεχνικές συντήρησης όπως λόγου χάρη είναι η ψύξη ή η χρήση βρώσιμων αντιμικροβιακών επικαλύψεων.

Τα πράσινα φυλλώδη λαχανικά μπορούν να προσβληθούν και από άλλα βακτήρια όπως E.coli που μπορεί να προσκολληθεί στα στόματα των φύλλων αλλά και από το βακτήριο Pseudomonas. Ο καταναλωτής χρειάζεται να γνωρίζει πρακτικά την ημερομηνία λήξης, τη συντήρηση του τροφίμου στο ψυγείο και τον τρόπο χρήσης μετά το άνοιγμα της συσκευασίας.

Οι καταναλωτές επιβάλλεται να αποθηκεύουν τα φρεσκοκομμένα φρούτα και λαχανικά σε θερμοκρασίες κάτω των 5°C καθώς σε αυτή την θερμοκρασία όχι μόνο περιορίζεται η ανάπτυξη μικροοργανισμών, αλλά πολλά στελέχη παθογόνων αδρανοποιούνται. Η αναμενόμενη διάρκεια ζωής (shelf life) πολλών συσκευασμένων, φρέσκων κομμένων φυλλωδών λαχανικών είναι περίπου 12–16 ημέρες.

Πλυμένα και έτοιμα προς κατανάλωση προϊόντα

Πολλά έτοιμα κομμένα φρούτα και λαχανικά που βρίσκονται σε συσκευασία τροποποιημένης ατμόσφαιρας είναι πλυμένα, κομμένα και έτοιμα προς βρώση. Το αν είναι πλυμένα ή όχι πρέπει να αναγράφεται στην συσκευασία.

Αν οι καταναλωτές επιθυμούν να τα πλύνουν η να τα τεμαχίσουν εκ νέου πρέπει να βεβαιωθούν ότι όλες οι επιφάνειες κοπής, τα σκεύη αλλά και τα χέρια είναι καθαρά έτσι ώστε να μην υπάρξει καμία πιθανότητα επιμόλυνσης.

Η διαφορά “ανάλωση έως” και “ανάλωση κατά προτίμηση”

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή Ασφάλειας Τροφίμων (EFSA) όταν αναγράφεται «ανάλωση έως» αυτό αφορά την ασφάλεια. Η κατανάλωση ή το μαγείρεμα του τροφίμου πρέπει να γίνει πριν από την αναγραφόμενη ημερομηνία. Για αυτά τα τρόφιμα οι αισθήσεις μας δεν είναι πάντα αξιόπιστες καθώς μια κομμένη σαλάτα θα μπορούσε να συνεχίσει να φαίνεται φρέσκια αλλά στην πραγματικότητα να έχει αρχίσει η ανάπτυξη αδρανοποιημένων μικροοργανισμών.

Εκεί που οι αισθήσεις μας είναι πιο αξιόπιστες είναι όταν αναγράφεται “ανάλωση κατά προτίμηση” καθώς αυτό υποδηλώνει ότι αν έχουν ακολουθηθεί ορθές πρακτικές αποθήκευσης και χειρισμού τότε το προϊόν είναι ασφαλές προς κατανάλωση και αφού παρέλθει η αναγραφόμενη ημερομηνία.

Ο Ιάσονας Κακάγης είναι διαιτολόγος-διατροφολόγος

Σε συνεργασία με το medNutrition

– Και μετά, τι μέλλει γενέσθαι;

Ο Αμερικανός Πρόεδρος, ως αρχηγός της εκτελεστικής εξουσίας, δεν θα μπορεί να νομοθετεί χωρίς τη συγκατάθεση των αντιπάλων του, του Δημοκρατικού Κόμματος, η οποία δεν είναι ανέφικτη, αλλά ούτε και αυτονόητη. Θα είναι, πάντως, δυσχερής.

Η απόλυτη εξουσία οδήγησε προηγουμένως τον Τραμπ στην κάμψη της δημοτικότητάς του και σε αποτυχίες της εξωτερικής πολιτικής. Η απόλυτη εξουσία γεννά λάθη και διαφθορά. Κάτι γνωρίζουμε κι εμείς στην ταλαίπωρη χώρα μας, όπου χρειάστηκαν πέντε χρόνια για να αντιδράσει ο Πρωθυπουργός στον ΟΗΕ κατά του ιδεολογήματος του Λιβυκού Μνημονίου, ένεκα των «ήρεμων νερών» με την αναθεωρητική Τουρκία. Η διαφθορά, εξάλλου, έχει χτυπήσει «λίμιτ απ» από την εποχή Σημίτη. Η υπόθεση «Χωριάτικο» δεν έχει προηγούμενο στις ημέρες μας.

Οι ΗΠΑ δεν στερούνται εναλλακτικών λύσεων σε περίπτωση αδυναμίας του Προέδρου. Έχουν Αντιπρόεδρο, τον Ντι Τζέι Βανς, για τον οποίο δεν γνωρίζουμε αν είναι καλύτερος του Τραμπ, αλλά είναι νέος και πολιτικά άφθαρτος. Αντιθέτως, η Νέα Δημοκρατία έχει Αντιπρόεδρο οπωσδήποτε χειρότερο του Κυριάκου Μητσοτάκη.

Το φιάσκο του νομοσχεδίου για τα «κόκκινα δάνεια», το οποίο επιχειρήθηκε ανεπιτυχώς να ψηφισθεί, χάρη στην αντίδραση των Δικηγορικών Συλλόγων της χώρας, με στόχο την κατάργηση της πτωχευτικής διαδικασίας προς όφελος των ληστρικών «φαντς», αποκαλύπτει ότι η ΝΔ χειραγωγείται από ξένους πράκτορες οικονομικών συμφερόντων και αγνοεί τα συμφέροντα του ελληνικού λαού, ο οποίος υποφέρει από τη συνέχιση των «μνημονίων» του ΕΚΟΦΙΝ.

Όταν, όμως, ένα κόμμα εξουσίας έχει χάσει την επαφή με την πραγματικότητα, τότε οι εκλογές τού επιφυλάσσουν δυσάρεστες εξελίξεις. Τέτοιες δεν διαφαίνονται στην Αμερική –για να επανέλθουμε στο «πρόβλημα κοπώσεως» του Τραμπ.

Η αμερικανική οικονομία αναπτύσσεται με ρυθμό άνω του 3% ετησίως, ο πληθυσμός αυξάνεται, η εγκληματικότητα περιορίζεται και η λαθρομετανάστευση έχει σχεδόν εξαφανισθεί. Ακριβώς το αντίθετο, δηλαδή, από ό,τι συμβαίνει στην πατρίδα μας.

Και αν αποσυρθεί ο ογδοντάχρονος Αμερικανός Πρόεδρος, τα εσωτερικά προβλήματα δεν θα χειροτερεύσουν, ενώ τα εξωτερικά ενδέχεται να βελτιωθούν. Μια παλαιά φιλία με τον Ερντογάν θα ξεφτίσει, αν δεν διαρραγεί οριστικά. Οι Βανς και Ρούμπιο φαίνονται περισσότερο συμπαθείς σε μια χώρα τόσο πιστή όσο η Ελλάς στη συμμαχία της με την Αμερική.

– Ας αισιοδοξούμε, λοιπόν. Σύντομα, ούτως ή άλλως, θα κάνει ξαστεριά…

Η Άγκυρα, λαμβάνοντας υπόψη το γεωπολιτικό περιβάλλον και θέλοντας να παραμείνει στην πρώτη γραμμή των εξελίξεων, κινείται έχοντας ως στόχο να ανατρέψει, διά της στρατιωτικής ισχύος και των απειλών τους σχεδιασμούς της Ελλάδος και της Κύπρου. Την ίδια ώρα, είναι σαφές πως κινήσεις όπως το παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο, το οποίο δεν επηρεάζει μόνο την ελληνική πλευρά αλλά κι άλλες γειτονικές χώρες, όπως την Αίγυπτο, αποτελούν για την Τουρκία στρατηγική κίνηση, που συνδέεται με την εδραίωση της παρουσίας της και την αύξηση της επιρροής της.

Η κατοχική δύναμη λειτουργεί έχοντας καθορίσει το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα κινηθεί και δείχνει αποφασισμένη να μην υποχωρήσει στα σχέδιά τους. Κι αυτό γιατί, πρώτον, δεν επιθυμεί να προβεί σε ενέργειες που ακυρώνουν το όραμα της “Γαλάζιας Πατρίδας” και, δεύτερον, θέλει να αναδείξει τη «στρατηγική της αξία» μέσω των εξελίξεων που προωθούν οι πολιτικές της.

Τι σημαίνει στην πράξη ο όρος που θέτει η Τουρκία; Οι “παίκτες” που σχεδιάζουν και υλοποιούν σχεδιασμούς στην περιοχή, είτε θα εμπλέξουν και την Άγκυρα, είτε αυτή θα επιχειρήσει να τους σταματήσει. Και τούτο, σε αυτή τη φάση, γίνεται διά της ρητορικής. Στις διπλωματικές συζητήσεις, που έχουν Τούρκοι αξιωματούχοι με τρίτους, υπενθυμίζουν κάποια γεγονότα από το παρελθόν.

Η Τουρκία προειδοποιεί αναφέροντας όσα διέπραξε

Πρώτο απ’ όλα, υπενθυμίζουν το επεισόδιο σε Κάσο και Κάρπαθο, τον Ιούλιο του 2024, όταν τουρκικά πολεμικά, παρεμπόδισαν το υπό ιταλική σημαία πλοίο “Ievoli Relume”, που είχε αποστολή τη διενέργεια ερευνών για τη μελλοντική εγκατάσταση υποβρυχίων καλωδίων του έργου της ηλεκτρικής διασύνδεσης Κρήτης-Κύπρου (Great Sea Interconnector-GSI).

Θυμίζουν επίσης τον Φεβρουάριο του 2018, λίγες ημέρες πριν από τις προεδρικές εκλογές στην Κύπρο, όταν τουρκικές φρεγάτες παρεμπόδισαν το γεωτρύπανο “Saipem 12000”, το οποίο είχε μισθώσει η ιταλική εταιρεία ENI, να προσεγγίσει τον ερευνητικό στόχο Σουπιά στο τεμάχιο 3 της κυπριακής ΑΟΖ.

Το τρίτο που υπενθυμίζουν είναι το συμβάν του Ιουλίου του 2013, όταν παρενοχλήθηκε το ερευνητικό σκάφος “Odin Finder” από τουρκική πυραυλάκατο, στα νοτιοδυτικά της Κύπρου (στα όρια των οικοπέδων 1 και 7 της κυπριακής ΑΟΖ), το οποίο εκτελούσε εργασίες πόντισης καλωδίων για λογαριασμό της CYTA.

Σε όλες τις περιπτώσεις, η Τουρκία έκανε λόγο για παραβίαση της τουρκικής υφαλοκρηπίδας. Η κατοχική δύναμη δηλώνει ότι έχει κυριαρχικά δικαιώματα σε όλη την περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου. Ως εκ τούτου ισχυρίζεται ότι έχει και δικαιοδοσία. Αυτό σημαίνει, σύμφωνα με τη λογική της Άγκυρας, ότι κάθε δραστηριότητα στη θαλάσσια περιοχή θα πρέπει να είναι σε γνώση της κι αυτό θα γίνεται διά της διπλωματικής οδού.

Οι “αθώες” δικαιολογίες που προτάσσονται, ότι τάχα δεν πρέπει να υπάρξει σύγκρουση δραστηριοτήτων, συνδέεται μεν με την ασφάλεια, αλλά στην ουσία στοχεύει στη νομιμοποίηση των παράνομων επιδιώξεων της Άγκυρας. Εκείνο που θέλει να καταστήσει σαφές η Τουρκία είναι πως θα εμποδίσει οιεσδήποτε δραστηριότητες θεωρεί ότι επηρεάζουν τα συμφέροντα της.

Το καλώδιο

Την ίδια ώρα, πάντως, παρά τις τουρκικές απειλές, αναμένεται ότι θα επανεκκινήσουν οι έρευνες βυθού για το έργο της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας-Κύπρου (Great Sea Interconnector – GSI), καθώς παρατηρείται κινητικότητα σε διάφορα επίπεδα. Η επανέναρξη των εργασιών θα είναι, όπως πολλές φορές έχει αναφερθεί μια δοκιμή για όλους.

Η Τουρκία ισχυρίζεται ότι πρέπει να ενημερώνεται γραπτώς επειδή η περιοχή είναι δικής της δικαιοδοσία. Αυτό δεν ισχύει, ασφαλώς, όπως δεν ισχύει ούτε και ο ισχυρισμός της ότι η διαδρομή από την Κρήτη στην Κύπρο περνά μέσα από τουρκικές θάλασσες.

Τα ενεργειακά της Κύπρου

Την περασμένη Δευτέρα, έγινε ένα σημαντικό βήμα για την αξιοποίηση των κυπριακών κοιτασμάτων φυσικού αερίου και την ενίσχυση της ενεργειακής συνεργασίας στην Ανατολική Μεσόγειο. Υπογράφηκαν στη Λευκωσία από τον ιταλικό ενεργειακό κολοσσό ΕΝΙ συμβάσεις συνολικής αξίας από 1,3 έως 1,8 δισ. δολαρίων, για την κατασκευή των απαραίτητων υποδομών ανάπτυξης του κοιτάσματος φυσικού αερίου “Κρόνος”, εντός της κυπριακής Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ).

Μαζί με την ΕΝΙ, στο έργο συμμετέχει και η γαλλική Total, καθώς από κοινού θα προχωρήσουν στην αξιοποίηση του κοιτάσματος. Όπως αναφέρθηκε, το έργο αποσκοπεί στην εμπορική αξιοποίηση του κυπριακού φυσικού αερίου μέσω της Αιγύπτου, με προοπτική οι εξαγωγές προς τις διεθνείς αγορές και την Ευρώπη να ξεκινήσουν μετά την έναρξη της παραγωγής, η οποία τοποθετείται χρονικά στο 2028.

Πρόκειται για μια πολύ σημαντική εξέλιξη για την Κύπρο, η οποία θωρακίζεται τόσο από το ιταλογαλλικό κονσόρτσιουμ όσο και από την εμπλοκή της Αιγύπτου. Ουσιαστικά οι ενεργειακοί σχεδιασμοί της Κυπριακής Δημοκρατίας εισέρχονται σε φάση υλοποίησης, μετά από πολλά χρόνια.

Στην αντίπερα όχθη, η Τουρκία άρχισε να εγείρει ζητήματα ως προς τη νομιμότητα των σχεδιασμών. Η Άγκυρα υποστηρίζει και δημόσια ότι η αδειοδότηση βασίζεται σε «ένα μονομερές πλαίσιο της ελληνοκυπριακής πλευράς, το οποίο αγνοεί τα δικαιώματα των Τουρκοκυπρίων». Πρόκειται για μια διαχρονική θέση, η οποία δεν στηρίζεται στα πραγματικά δεδομένα, αλλά είναι ξεκάθαρο ότι ο ισχυρισμός αυτός χρησιμοποιείται ως εργαλείο αντίδρασης.

Στη Γαλλία, περίπου 320.000 άνθρωποι συμμετείχαν στο τρίτο διαδοχικό κύμα διαδηλώσεων, ενώ οι Αρχές ανακοίνωσαν 565 συλλήψεις. Στη Γερμανία, το νεανικό κίνημα «GenZ regelt!» υποστήριξε ότι κινητοποίησε περίπου 120.000 διαδηλωτές, με τα σοβαρότερα επεισόδια να σημειώνονται στη Φρανκφούρτη.

Στη Γερμανία, οι κινητοποιήσεις που διοργάνωσε το κίνημα «GenZ regelt!» («Η Gen Z αναλαμβάνει δράση») συγκέντρωσαν δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους σε ολόκληρη τη χώρα, με βασικά αιτήματα την αντιμετώπιση της ακρίβειας, τη βελτίωση της εκπαίδευσης και τη μεγαλύτερη συμμετοχή των νέων στη λήψη πολιτικών αποφάσεων.

Οι διαδηλώσεις, εμπνευσμένες από αντίστοιχα κινήματα στη Γαλλία και την Ιταλία, πραγματοποιήθηκαν αρχικά σε ειρηνικό και εορταστικό κλίμα. Ωστόσο, η κατάσταση άλλαξε δραματικά το βράδυ, όταν ομάδες νεαρών αρνήθηκαν να αποχωρήσουν και ξέσπασαν επεισόδια σε μεγάλες πόλεις, μεταξύ των οποίων το Βερολίνο, η Κολωνία και το Αμβούργο. Το επίκεντρο της βίας ήταν η Φρανκφούρτη, όπου κουκουλοφόροι προχώρησαν σε καταστροφές και λεηλασίες καταστημάτων, ενώ επιτέθηκαν στις αστυνομικές δυνάμεις με πέτρες, πυροτεχνήματα και βόμβες μολότοφ.

Οι αστυνομικοί απάντησαν με αντλίες νερού και σπρέι πιπεριού, επιχειρώντας να διαλύσουν τις ομάδες που προκαλούσαν επεισόδια. «Βρίσκονται σε εξέλιξη βίαιες ταραχές. Έχουν σπάσει οι βιτρίνες αρκετών καταστημάτων. Εκτοξεύονται επίσης βόμβες μολότοφ εναντίον των δυνάμεων έκτακτης ανάγκης», ανέφερε η αστυνομία σε ανακοίνωσή της.

Ανάμεσα στα καταστήματα που λεηλατήθηκαν ήταν και ένα οπλοπωλείο, του οποίου οι βιτρίνες καταστράφηκαν. Οι Αρχές ανακοίνωσαν ότι συνέλαβαν έναν ύποπτο και κατέσχεσαν δύο όπλα. Σύμφωνα με τη γερμανική εφημερίδα Bild, στόχος έγιναν επίσης ένα κατάστημα αθλητικών υποδημάτων και ένα αρωματοπωλείο.

Μεγάλο τμήμα του κεντρικού εμπορικού δρόμου της Φρανκφούρτης αποκλείστηκε, με αστυνομικά οχήματα και δυνάμεις καταστολής να εμποδίζουν την πρόσβαση πολιτών στην περιοχή. Όπως μετέδωσε το AFP, ελικόπτερο της αστυνομίας πετούσε πάνω από το σημείο, ενώ κατά διαστήματα ακούγονταν εκρήξεις. Τουλάχιστον ένας αστυνομικός τραυματίστηκε και χρειάστηκε ιατρική περίθαλψη.

Ο υπουργός Εσωτερικών του κρατιδίου της Έσσης, Ρόμαν Πόζεκ, υποστήριξε ότι περίπου 100 άτομα που χαρακτηρίστηκαν από τις Αρχές ως αριστεροί εξτρεμιστές είχαν παρεισφρήσει στη διαδήλωση της Φρανκφούρτης. «Είναι ντροπή ο τρόπος με τον οποίο κατέληξε αυτή η εκδήλωση στη Φρανκφούρτη», δήλωσε.

Επεισόδια σε Αμβούργο, Κολωνία και Βερολίνο

Η ένταση δεν περιορίστηκε στη Φρανκφούρτη. Στο Αμβούργο και την Κολωνία, η αστυνομία χρησιμοποίησε αντλίες νερού, καθώς, σύμφωνα με τις Αρχές, διαδηλωτές επιτέθηκαν σε εργαζομένους των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης με πυροτεχνήματα, πέτρες και μπουκάλια.

Στο Βερολίνο, κατά τη διάρκεια βραδινής συγκέντρωσης που δεν είχε διοργανωθεί από το «GenZ regelt!», αστυνομικοί δέχθηκαν επιθέσεις με αυγά και μπουκάλια. Στη Βόννη, ένας αστυνομικός τραυματίστηκε ελαφρά κατά τη διάρκεια συμπλοκής με ομάδα διαδηλωτών, ενώ αναφέρθηκαν πολυάριθμες συλλήψεις σε διάφορες γερμανικές πόλεις.

Παρά τα επεισόδια, το μεγαλύτερο μέρος των κινητοποιήσεων είχε προηγουμένως εξελιχθεί ειρηνικά. Πολλοί συμμετέχοντες επέλεξαν να διαδηλώσουν φορώντας στολές, από δεινόσαυρους μέχρι Batman, καθώς οι συγκεντρώσεις συνέπεσαν με το Halloween. Στα πλακάτ κυριαρχούσαν συνθήματα όπως «Ώρα για αντίσταση» και «Ο Μερτς πρέπει να φύγει», με το δεύτερο να στρέφεται ευθέως κατά του Γερμανού καγκελαρίου Φρίντριχ Μερτς.

Ένταση στην Γαλλία

Στην Γαλλία σημειώθηκε το τρίτο κύμα κινητοποιήσεων στη χώρα, με βασικά αιτήματα την αντιμετώπιση της ακρίβειας και τη βελτίωση των δημόσιων υπηρεσιών. Ο υπουργός Εσωτερικών, Λοράν Νουνιέζ, δήλωσε ότι περίπου 150 προγραμματισμένες διαδηλώσεις σε ολόκληρη τη χώρα ολοκληρώθηκαν χωρίς επεισόδια. Ωστόσο, όπως ανέφερε, στο τέλος των συγκεντρώσεων η αστυνομία ήρθε αντιμέτωπη με «πρωτοφανή» επίπεδα βίας από ορισμένους ταραξίες.

Στο Παρίσι, ένας αστυνομικός των μονάδων καταστολής δέχθηκε επίθεση με μολότοφ. Ο υπουργός χαρακτήρισε το περιστατικό «απόπειρα ανθρωποκτονίας», προσθέτοντας: «Είμαστε πλήρως προετοιμασμένοι για όσους αναζητούν τη σύγκρουση απόψε». Σύμφωνα με το υπουργείο Εσωτερικών, περίπου 320.000 άνθρωποι συμμετείχαν στις κινητοποιήσεις σε όλη τη Γαλλία, αριθμός μειωμένος σε σχέση με τους 410.000 διαδηλωτές που είχαν εκτιμηθεί την προηγούμενη εβδομάδα. Στο Παρίσι συγκεντρώθηκαν περίπου 70.000 άνθρωποι, οι οποίοι πραγματοποίησαν πορεία στις λεωφόρους των νοτιοανατολικών προαστίων, αποφεύγοντας το κέντρο της πόλης.

Καθώς έπεφτε το βράδυ και οι κατά κύριο λόγο ειρηνικές διαδηλώσεις ολοκληρώνονταν, αστυνομικές δυνάμεις σε αρκετές πόλεις έκαναν χρήση δακρυγόνων και χειροβομβίδων κρότου-λάμψης, προκειμένου να διαλύσουν τα πλήθη, στα οποία είχαν ενταχθεί, όπως και το προηγούμενο Σάββατο, ομάδες κουκουλοφόρων.

Μέχρι αργά το βράδυ του Σαββάτου, το υπουργείο Εσωτερικών ανακοίνωσε ότι είχαν πραγματοποιηθεί 565 συλλήψεις σε ολόκληρη τη χώρα. Στο Παρίσι τραυματίστηκαν τέσσερις αστυνομικοί και ένας χωροφύλακας. Νωρίτερα μέσα στην εβδομάδα, ο Νουνιέζ είχε ανακοινώσει ότι 70.000 αστυνομικοί και χωροφύλακες, μεταξύ των οποίων και ειδικές μονάδες, θα βρίσκονταν επί ποδός για την αποτροπή επεισοδίων στο περιθώριο των διαδηλώσεων. Είχε μάλιστα προειδοποιήσει ότι το Σάββατο θα ήταν μια ημέρα «πολύ υψηλού κινδύνου».

Οι συγκρούσεις στο Παρίσι και σε άλλες πόλεις

Η πορεία στο Παρίσι ξεκίνησε ειρηνικά από την περιοχή Πορτ ντε Μπαγκνολέ, κοντά στον περιφερειακό δρόμο της πόλης. Οι διαδηλωτές κρατούσαν πανό με συνθήματα όπως «Δεν χρειάζονται δακρυγόνα για να γίνει ζοφερό το μέλλον μας» και «Μεταμφιεσμένος σε οργισμένο πολίτη για το Halloween», ενώ από πάνω τους πετούσε ελικόπτερο.

Ωστόσο, στην περιοχή του τερματισμού της πορείας, στην Πορτ ντε Σαραντόν, δεκάδες άτομα με καλυμμένα πρόσωπα και μαύρα ρούχα χρησιμοποίησαν σφυριά για να ξηλώσουν κυβόλιθους από το πεζοδρόμιο και να τους εκτοξεύσουν εναντίον των αστυνομικών. Τουλάχιστον ένας εμπρηστικός μηχανισμός εκτοξεύθηκε επίσης κατά των δυνάμεων ασφαλείας.

Η αστυνομία απάντησε με χρήση δακρυγόνων και επιχειρήσεις απώθησης των συγκεντρωμένων με γκλομπ. Σύμφωνα με τη διεύθυνση της αστυνομίας του Παρισιού, «ένας σκληρός πυρήνας αρκετών εκατοντάδων ταραξιών» επιτέθηκε στις αστυνομικές δυνάμεις με αντικείμενα. Οι αστυνομικοί, όπως αναφέρθηκε, προχώρησαν σε κινήσεις για την αποκατάσταση της δημόσιας τάξης.

Επεισόδια σημειώθηκαν και στη Λυών, όπου διαδηλωτές πέταξαν αντικείμενα εναντίον αστυνομικών, οι οποίοι απάντησαν με δακρυγόνα. Στην Τουλούζη, οι αστυνομικές δυνάμεις χρησιμοποίησαν οχήματα εκτόξευσης νερού εναντίον μη εγκεκριμένης συγκέντρωσης, στην οποία συμμετείχαν αρκετές χιλιάδες άνθρωποι, κυρίως νέοι.

Τα αιτήματα των διαδηλωτών

Στις κινητοποιήσεις συμμετείχαν μαθητές και φοιτητές, οι οποίοι εδώ και έναν μήνα διεκδικούν καλύτερες συνθήκες στα εκπαιδευτικά ιδρύματα, συνδικαλιστικές οργανώσεις και μέλη του κινήματος των «Κίτρινων Γιλέκων». Κοινό σημείο αναφοράς τους ήταν η δυσαρέσκεια για την ακρίβεια, τις διευρυνόμενες κοινωνικές ανισότητες και την κυβέρνηση του Εμανουέλ Μακρόν.

«Η γαλλική οικονομία πηγαίνει άσχημα ό,τι κι αν συμβεί, επειδή σήμερα μας κυβερνά μια ομάδα ανίκανων ανθρώπων, που διαχειρίζονται δισεκατομμύρια την ώρα που οι οικογένειες δυσκολεύονται ακόμη και για λίγα λεπτά», δήλωσε ένας από τους διαδηλωτές στο Παρίσι, ο Ζερόμ Ροντρίγκες. «Γι’ αυτό βρισκόμαστε εδώ, για να φωνάζουμε όλο και πιο δυνατά τα αιτήματά μας», πρόσθεσε.

Στη Νάντη, η διαδηλώτρια Καμίλ Γκερέν δήλωσε: «Λέμε όχι στην ακρίβεια, όχι στην ακροδεξιά, ναι στα αιτήματα των μαθητών και ναι στη δυνατότητα των πολιτών να έχουν λόγο». Οι κινητοποιήσεις του Σαββάτου πραγματοποιήθηκαν δύο εβδομάδες μετά τα εκτεταμένα επεισόδια και τις λεηλασίες που σημειώθηκαν σε πολλές γαλλικές πόλεις, κατά το πρώτο κύμα μαζικών διαδηλώσεων στις 17 Οκτωβρίου. Τα γεγονότα εκείνα είχαν εξελιχθεί σε μία από τις σοβαρότερες περιόδους κοινωνικής αναταραχής στη σύγχρονη ιστορία της Γαλλίας.

Οι φοιτητικές οργανώσεις προανήγγειλαν νέους αποκλεισμούς σχολείων και πανεπιστημίων την Τρίτη και την Πέμπτη. «Στη συνέχεια θα συμμετάσχουμε στη διαδήλωση της 5ης Νοεμβρίου, που έχει προκηρυχθεί από εργαζομένους και συνδικάτα», δήλωσε η Σαμπρίν Κχαρμπάχ, μέλος της φοιτητικής οργάνωσης Union Étudiante.

Διαδηλώσεις στην Αλβανία

Ένταση και επεισόδια εξακολουθούν να σημειώνονται στην Αλβανία, όπου, έπειτα από εβδομάδες διαδηλώσεων και συγκρούσεων, το κλίμα παραμένει ιδιαίτερα τεταμένο. Σήμερα, Σάββατο 31 Οκτωβρίου, νέες κινητοποιήσεις πραγματοποιήθηκαν στην πρωτεύουσα, τα Τίρανα, με ομάδες φοιτητών να συγκεντρώνονται έξω από το υπουργείο Παιδείας, ζητώντας την παραίτηση του πρωθυπουργού Έντι Ράμα.

Η ένταση κλιμακώθηκε σταδιακά, καθώς αρχικά διαδηλωτές έβαλαν φωτιά σε κάδους απορριμμάτων, στη συνέχεια πέταξαν πέτρες εναντίον των αστυνομικών και ακολούθως εκτόξευσαν βόμβες μολότοφ. Οι αστυνομικές δυνάμεις απάντησαν με βίαιη καταστολή κάνοντας χρήση υδροφόρων οχημάτων και δακρυγόνων.

Οι συγκρούσεις διήρκεσαν περίπου 30 λεπτά. Στη συνέχεια, το πλήθος άρχισε να υποχωρεί, καθώς η έντονη βροχόπτωση είχε ήδη περιορίσει τη συμμετοχή στη συγκέντρωση. Οι διαδηλωτές απομακρύνθηκαν από το υπουργείο Παιδείας, κατευθυνόμενοι προς το κυβερνητικό μέγαρο.

Για δεύτερη συνεχόμενη νύχτα, εκατοντάδες διαδηλωτές συγκεντρώθηκαν έξω από το δικαστήριο στη Βαρσοβία, αντιδρώντας στην απόφαση αναστολής του προέδρου και του αντιπροέδρου του.

Η απόφαση για την αναστολή των καθηκόντων του Σβιεντσκόφσκι ελήφθη από τη δικαστή Άννα Κορβίν-Πιοτρόφσκα, η οποία ανέλαβε προσωρινά τη διοίκηση του δικαστηρίου. Η κυβερνητική πλευρά κατηγορεί τον μέχρι πρότινος πρόεδρο ότι εμπόδιζε δικαστές που εξελέγησαν από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία να αναλάβουν τα καθήκοντά τους. Αντίθετα, η αντιπολίτευση και το προεδρικό στρατόπεδο καταγγέλλουν παράνομη παρέμβαση στη λειτουργία ενός συνταγματικού θεσμού.

Ο πρόεδρος της χώρας, Κάρολ Ναβρότσκι, ο οποίος διέκοψε το ταξίδι του στη Σενεγάλη και επέστρεψε στην Πολωνία, κάνοντας λόγο για απόπειρα βίαιης κατάληψης του δικαστηρίου. Η σύγκρουση εντάσσεται στη μακρόχρονη διαμάχη μεταξύ της κυβέρνησης Τουσκ και του εθνικιστικού κόμματος PiS για τις δικαστικές μεταρρυθμίσεις και την ανεξαρτησία των θεσμών.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καλεί τον Ναβρότσκι να επικυρώσει τον διορισμό νέων δικαστών

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κάλεσε το Σάββατο τον Πολωνό πρόεδρο να επικυρώσει τον διορισμό οκτώ νέων δικαστών, λίγο μετά τις διαβουλεύσεις του με τους εκπροσώπους των κομμάτων της κεντρώας πλειοψηφίας και της εθνικιστικής αντιπολίτευσης για την εξεύρεση μια λύσης στη συνεχιζόμενη πολιτική και θεσμική κρίση.

Εναπόκειται στις πολωνικές αρχές να διασφαλίσουν ότι το Συνταγματικό Δικαστήριο μπορεί να λειτουργεί σύμφωνα με το πολωνικό Σύνταγμα και με την τήρηση της σχετικής νομολογίας του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης”, δήλωσε στο Γαλλικό Πρακτορείο εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

“Ο διορισμός οκτώ νέων μελών του Συνταγματικού Δικαστηρίου εμπίπτει στη συνταγματική αρμοδιότητα του Sejm” (Δίαιτα, κάτω βουλή του κοινοβουλίου), πρόσθεσε ο εκπρόσωπος, καθώς ο Πολωνός πρόεδρος Κάρολ Ναβρότσκι αρνήθηκε να τον επικυρώσει.

Η πολιτική κρίση μεταξύ της κεντρώας κυβέρνησης του Ντόναλντ Τουσκ και της αντιπολίτευσης, η οποία σιγοκαίει από τότε που ο (κεντροδεξιός) Τουσκ επέστρεψε στην εξουσία το 2023, πήρε δραματική τροπή την Παρασκευή με την επέμβαση της αστυνομίας στο Συνταγματικό Δικαστήριο στη Βαρσοβία.

Το δικαστήριο αυτό, το οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση θεωρεί ότι εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την πολιτική εξουσία, βρέθηκε στο επίκεντρο αντιπαράθεσης μεταξύ των Βρυξελλών και των εθνικιστών του κόμματος PiS (Νόμος και Δικαιοσύνη) κατά τη διάρκεια των θητειών τους στην κυβέρνηση (2015-2023).

Ήδη από το 2015, η κυβέρνηση του PiS είχε διορίσει σε αυτό δικαστές που πρόσκεινταν πολιτικά στο κόμμα, τους οποίους διορισμούς δεν αναγνωρίζουν ούτε η ΕΕ ούτε ο Ντόναλντ Τουσκ.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισήμανε ακόμη ότι το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο διέταξε προσωρινά μέτρα τον περασμένο Μάιο, με τα οποία ζητούσε από τις πολωνικές αρχές να “απέχουν από κάθε ενέργεια που παρεμποδίζει την ανάληψη και την άσκηση δικαστικών καθηκόντων των δικαστών που διορίστηκαν από το Sejm τον Μάρτιο του 2016”.

Πώς φτάσαμε όμως από τους “έφιππους άρχοντες” του παρελθόντος στη σύγχρονη κυβερνητική αλαζονεία; Η παροιμία αυτή παραμένει διαχρονική γιατί το “καβαλίκεμα” άλλαξε μορφή (σήμερα μπορεί να είναι μια βουλευτική καρέκλα, μια διευθυντική θέση ή ένα ακριβό αυτοκίνητο), αλλά η ανθρώπινη αλαζονεία της εξουσίας παραμένει ακριβώς η ίδια. 

Όπως προκύπτει από τη συζήτηση των μελετητών της γλώσσας, η φράση αυτή είναι τόσο βαθιά ριζωμένη στην ελληνική ψυχοσύνθεση που τη συναντάμε σε διάφορες περιοχές και με διαφορετικές παραλλαγές, αποδεικνύοντας ότι το “σύνδρομο του καβαλάρη” απασχολούσε ανέκαθεν τον λαό μας.

Το “σύνδρομο του καβαλάρη” ως status symbol

Στην Τουρκοκρατία (αλλά και στην ενετοκρατούμενη Κρήτη παλαιότερα), το να είναι κανείς “καβαλάρης” δεν ήταν απλώς ένας τρόπος μετακίνησης. Ήταν το απόλυτο status symbol. Διαχώριζε βίαια τον άρχοντα (τον κοτζαμπάση, τον αγά, τον φεουδάρχη) από τον “πεζό” ραγιά, ο οποίος ήταν καταδικασμένος να περπατά στη λάσπη ή, στην καλύτερη περίπτωση, να έχει ένα γαϊδουράκι.

Στην Κρήτη, η μαντινάδα χρησιμοποιεί τη λέξη “όντε” (αντί για “όταν”) για να κρατήσει το μέτρο και τον ρυθμό του τραγουδιού με την αυθεντική κρητική ντοπιολαλιά: “Καλοχαιρέτα τσι πεζούς όντε καβαλικεύεις, για να σε χαιρετούν κι αυτοί όντε θα ξεπεζεύγεις”. 

Η ιστορία δείχνει ότι, είτε μιλάμε για τους κοτζαμπάσηδες που προκαλούσαν τον φθόνο των ραγιάδων, είτε για τους καπεταναίους του 1821 που αποκτούσαν ξαφνική δύναμη, ο λαός έβρισκε πάντα τον τρόπο να τους θυμίζει τη θνητότητά τους. Όπως αναφέρεται, η πιο διαδεδομένη και ιστορική μορφή της φράσης αποδίδεται απευθείας στον κορυφαίο ήρωα της Επανάστασης του 1821, τον Γεώργιο Καραϊσκάκη: “Χαιρέτα καβαλάρης, για να σε χαιρετούν όταν ξεπεζέψεις”.

Από τον Καραϊσκάκη στις σύγχρονες προεκλογικές περιοδείες

Η πρόσφατη πολιτική επικαιρότητα ήρθε να επιβεβαιώσει με τον πιο ανάγλυφο τρόπο τη διαχρονικότητα αυτής της λαϊκής σοφίας. Η δημόσια τοποθέτηση της Ντόρας Μπακογιάννη, όπου κάλεσε ανοιχτά κυβερνητικά στελέχη να “ξεκαβαλικέψουν” επειδή εμφανίζουν δείγματα αλαζονείας, δείχνει ότι η μεταφορά του “ίππου” ως συμβόλου εξουσίας παραμένει ζωντανή στην ελληνική πολιτική γλώσσα.

Η ιστορική γραμμή είναι εντυπωσιακή: Από τους έφιππους κοτζαμπάσηδες της Τουρκοκρατίας και το απόφθεγμα του Καραϊσκάκη, φτάσαμε στις σύγχρονες ομιλίες και στις ραδιοφωνικές συνεντεύξεις. Τα πρόσωπα αλλάζουν, αλλά ο φόβος του λαού για την αλαζονεία εκείνου που “ανέβηκε ψηλά” παραμένει ακριβώς ο ίδιος εδώ και αιώνες.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης έχει χρησιμοποιήσει δημόσια τη συγκεκριμένη κρητική μαντινάδα (Καλοχαιρέτα τον πεζό όταν καβαλικέψεις…) τουλάχιστον τρεις φορές: στον επίσημο λογαριασμό του στο X το 2017, στα Χανιά τον Μάιο του 2023 και από το βήμα της ΔΕΘ τον Σεπτέμβριο του 2025, στέλνοντας υποτίθεται μηνύματα κατά της αλαζονείας προς τα στελέχη του. 

Πιο πρόσφατα, στις 27 Οκτωβρίου 2026, κατά την περιοδεία του στο Κιλκίς, επανέλαβε το ίδιο αυστηρό σύνθημα, δηλώνοντας: «Δεν θα ανεχτώ κανένα φαινόμενο αυταρέσκειας και αλαζονείας από τώρα μέχρι τις εκλογές».

Η επικοινωνιακή υποκρισία και το “δάσκαλε που δίδασκες…”

Όταν μια κυβέρνηση βρίσκεται στην εξουσία για πολλά χρόνια, η αλαζονεία δεν είναι απλώς ατομικό πρόβλημα ορισμένων υπουργών, αλλά συνολικό φαινόμενο που ξεκινά από την ίδια την κορυφή της εξουσίας. Η κατά καιρούς επανάληψη της μαντινάδας από τον Πρωθυπουργό αποδεικνύεται μια καθαρή προσπάθεια επικοινωνιακής διαχείρισης. Η δημόσια παρέμβαση της Ντόρας Μπακογιάννη λειτούργησε ως μια ξεκάθαρη παραδοχή ότι οι προειδοποιήσεις του παρελθόντος ήταν απλώς κενά λόγια χωρίς κανένα αποτέλεσμα στο κυβερνητικό σχήμα.

Η πραγματικότητα είναι ότι η σύγχρονη ρητορική του ίδιου του πρωθυπουργού έρχεται σε πλήρη αντίφαση με τις νουθεσίες του. Στην ομιλία του στο Κιλκίς, ο κ. Μητσοτάκης αναρωτήθηκε ξανά απαξιωτικά για τους πολιτικούς του αντιπάλους: «Ποιος κυβερνάει, τι εμπειρία έχει, τι ειδικό βάρος και κύρος έχει η Ελλάδα θα αποκτήσουν σημασία στις εκλογές της άνοιξης».

Αυτή η χρήση της γλώσσας στερείται κάθε μετριοπάθειας. Το να θέτει ο ίδιος τον εαυτό του ως το μοναδικό μέτρο σύγκρισης και να υποτιμά εκ προοιμίου το “ειδικό βάρος” των άλλων, αποτελεί τον ορισμό της πολιτικής έπαρσης. Η αυταρέσκεια κορυφώνεται όταν η προεκλογική ρητορική μετατρέπεται σε απροκάλυπτο πολιτικό εκβιασμό μέσω των δηλώσεων: «Τα διλήμματα θα είναι πολύ σκληρά… Η ΝΔ μόνο μπορεί να εγγυηθεί αυτή την πορεία” και “δεν μπορούμε να ρισκάρουμε με ακυβερνησία… η μόνη επιλογή είναι η αυτοδύναμη ΝΔ».

Η χρήση των απόλυτων όρων (ΜΟΝΟ, ΜΟΝΗ ΕΠΙΛΟΓΗ) στερεί από τους πολίτες τις δημοκρατικές εναλλακτικές, ενώ η ταύτιση κάθε άλλου αποτελέσματος με την καταστροφική “ακυβερνησία” δείχνει μια ιδιοκτησιακή και αλαζονική αντίληψη για τη χώρα. Όταν ένας ηγέτης ισχυρίζεται ότι η κοινωνία κινδυνεύει “να σαγηνευτεί από φωνές λαϊκιστών” αν δεν επιλέξει τον ίδιο, υποτιμά βάναυσα την ώριμη σκέψη του εκλογικού σώματος και μεταθέτει προκαταβολικά την ευθύνη των δικών του αποτυχιών στους πολίτες.

Η λαϊκή σοφία, ούσα ανεξάντλητη, αγγίζει τον πυρήνα της πολιτικής πραγματικότητας: το “δάσκαλε που δίδασκες και νόμο δεν εκράτεις” αποτελεί την αυτονόητη αντίδραση της κοινωνίας όταν διακρίνει αυτή την τεράστια απόσταση ανάμεσα στα λόγια και τις πράξεις. Δεν μπορείς να απαιτείς μετριοπάθεια από τους υφισταμένους σου, όταν η δική σου προσωπική ρητορική κυριαρχείται από το απόλυτο δόγμα “ή εγώ ή το χάος”.

Το σίγουρο είναι ότι η λαϊκή σοφία λειτουργεί πάντα ως ένας αμείλικτος κριτής για όσους βρίσκονται “πάνω στο άλογο”. Ο κόσμος δεν κρίνει πλέον τους πολιτικούς από το πόσο συχνά επικαλούνται τη μετριοφροσύνη, αλλά από το αν την εφαρμόζουν στην πράξη όταν ασκούν εξουσία. Και η παρούσα διακυβέρνηση έχει ήδη κριθεί στη συνείδηση των πολιτών.

Μα, μέσα στους δεκάδες επιστήμονες συμβούλους (δεν συμπεριλαμβάνονται “εθελοντές” χωρίς πτυχίο ανωτάτης σχολής!) που έχει κοντά του ένας ολόκληρος πρωθυπουργός, επικεφαλής “επιτελικού κράτους”, δεν βρέθηκε ένας να τον δασκαλέψει και να τού πει να σταματήσει να τις επαναλαμβάνει και μάλιστα με σολοικισμούς (γλωσσικά λάθη) και επικίνδυνες κλιματικές μεταφορές. Παραθέτω μερικά τέτοια προεκλογικά πολωτικά διλήμματα που επανέλαβε και ενισχυμένα ο κ. Μητσοτάκης μιλώντας στις 27 Οκτωβρίου 2026 σε πολίτες στο Νέο Αγιονέρι Κιλκίς και που, όπως είπε, θα «είναι πολύ σκληρά» και «ασυμβίβαστα»:

• «Μητσοτάκης ή χάος»
• «Τα διλήμματα θα είναι πολύ σκληρά: Θα συνεχίσουμε αυτή την πορεία; Ή θα επιστρέψουμε σε εποχές άλλες; Θα σαγηνευτούμε από φωνές λαϊκιστών;»
• «Η ΝΔ μόνο μπορεί να εγγυηθεί αυτή την πορεία».
• «Δεν θα συμβιβαστούμε με τίποτε λιγότερο στις εκλογές, από ‘θερμοκρασίες καύσωνα’, 40άρια είχαμε, 40άρια θέλουμε».
• «Τη δέσμευση που δώσαμε το 2023 ότι θα κρατάμε τη χώρα ασφαλή την τηρήσαμε».
• «Αυτό έχει αξία τώρα που έχουμε διεθνείς αναταράξεις. Δεν ζούμε σε κανονικούς, φυσιολογικούς καιρούς. Ποιος κυβερνάει, τι εμπειρία έχει, τι ειδικό βάρος και κύρος έχει η Ελλάδα θα αποκτήσουν σημασία στις εκλογές της άνοιξης» (σημείωση δική μου: ποιος άλλος, μόνο εκείνος βεβαίως, βεβαίως!).

Επίσης, αναφέρθηκε, για μιαν ακόμα φορά, στη γνωστή… «αποφασιστικότητα της  κυβέρνησης να στηρίξει τους πολίτες απέναντι στην ακρίβεια» και στην… «αποφασιστικότητα της κυβέρνησης  να συγκρουστεί με τα ‘μεγάλα ψάρια’ και όχι να κυνηγήσει τους μικρούς» για τη φοροδιαφυγή (ύστερα από πάνω από επτά χρόνια στην πρωθυπουργία».

Αλλά, αυτά είναι γνωστά. Η έκπληξή μου είναι άλλη: δεν είδα κάποιο συνταγματολόγο, κάποιο κοινωνιολόγο, κάποιο ψυχολόγο, κάποιο φιλόλογο, κάποιο περιβαλλοντολόγο από το πρωθυπουργικό επιτελείο να πει στον πρωθυπουργό ότι όλα αυτά είναι επικίνδυνα για τη Δημοκρατία. Συγκεκριμένα:

Πρώτον, να πουν τί σημαίνουν οι στομφώδεις επαναλήψεις πολωτικών διλημμάτων: Είναι αλήθεια ότι ιστορικά, η ελληνική πολιτική ζωή είναι γεμάτη από παρόμοια διλήμματα (π.χ. Καραμανλής ή τανκς το 1974, Αλλαγή ή δεξιά το 1981, Μνημόνιο ή αντιμνημόνιο το 2012) και αποτελούν μια διαχρονική και συστηματική στρατηγική στην ελληνική πολιτική σκηνή. Όμως, η χρήση σήμερα πολιτικών διλημμάτων, όπως το “αυτοδυναμία ή χάος” ή “Μητσοτάκης ή χάος”, στο πεδίο της πολιτικής ψυχολογίας και της προσωπολογίας των ηγετών, δηλαδή η συστηματική χρήση απόλυτων διλημμάτων και η παρουσίαση του εαυτού ως “μοναδικού σωτήρα” παραπέμπει συνειρμικά σε συγκεκριμένα ψυχολογικά αίτια και κίνητρα συμπεριφοράς, τα οποία υπερακοντίζουν τα φαινομενικά κυβερνητικά επιχειρήματα για το “καλό μας”, αλλά και τον χαρακτηρισμό τους από την αντιπολίτευση (όπως το ΠΑΣΟΚ και ο ΣΥΡΙΖΑ)  ως “εκβιαστικών” και από τους επικριτές τους  ως “αλαζονικών”.

Διαπιστώσεις της επιστήμης της ψυχολογίας

Παραθέτω στη συνέχεια μερικές διαπιστώσεις έρευνάς μου που προκύπτουν από την επιστήμη της ψυχολογίας και που αφορούν στους ηγέτες που χρησιμοποιούν τη ρητορική του φόβου και του “εγώ ή το χάος”: Στην πολιτική ψυχολογία, η τάση για συγκέντρωση εξουσίας και η χρήση χειραγωγικών διλημμάτων συνδέεται συχνά με τα τρία στοιχεία της λεγόμενης “Σκοτεινής Τριάδας”, δηλαδή τον “ναρκισσισμό” (βαθιά πεποίθηση ανωτερότητας και την αίσθηση ότι ο ηγέτης είναι αναντικατάστατος με έλλειψη αυτογνωσίας και “γνώθι σαυτόν”), τον “μακιαβελισμό” (καθαρή εξουσιομανία στην πράξη, με τον “σκοπό να αγιάζει τα μέσα”) και την έλλειψη ενσυναίσθησης (δεν τον ενδιαφέρει αν προκαλεί άγχος ή φόβο στους πολίτες, αρκεί να πετύχει τον πολιτικό του στόχο).

Ο νευρολόγος και πολιτικός David Owen και ο ψυχίατρος Jonathan Davidson εισήγαγαν τον όρο “Σύνδρομο της Ύβρεως” για να περιγράψουν την ψυχολογική αλλοίωση που υφίστανται οι ηγέτες όταν παραμένουν στην εξουσία για μεγάλο διάστημα με τα ακόλουθα χαρακτηριστικά: βλέπουν τον κόσμο ως μια αρένα όπου μπορούν να ασκήσουν τη δύναμή τους, έχουν σχεδόν μεσσιανική πεποίθηση για τις ικανότητές τους, έχουν απώλεια επαφής με την πραγματικότητα (απώλεια του γνώθι σαυτόν), και πεποίθηση ότι δεν λογοδοτούν στον λαό ή στους θεσμούς, αλλά μόνο στην “Ιστορία”.

Επίσης, η γνωστική ψυχολογία  ερμηνεύει τη φράση “εκείνος ή το χάος” ως μείωση της κριτικής σκέψης των ψηφοφόρων όταν παρουσιάζεται ως “μοναδική ασπίδα”. Συνεπώς, για την ψυχολογία, αυτές οι συμπεριφορές είναι βαθιά ριζωμένες στρατηγικές που πηγάζουν είτε από μια ναρκισσιστική παραμόρφωση της αυτογνωσίας (πιστεύουν πραγματικά ότι είναι οι μόνοι ικανοί) είτε από μια ψυχρή, εξουσιομανή επιλογή για τη διατήρηση των κεκτημένων.

Τα πολωτικά διλήμματα υπονομεύουν τη δημοκρατία

Ύστερα απ’ αυτά προκύπτει το εύλογο ερώτημα, που πρέπει να αποτελεί κεντρικό σημείο συζήτησης στην πολιτική επιστήμη και τη φιλοσοφία , είναι αν τα πολωτικά προεκλογικά διλήμματα υπονομεύουν την ουσία των εκλογών και, φυσικά, της δημοκρατίας. Παραθέτω μερικές διαπιστώσεις από τη σχετική βιβλιογραφία με την κριτική πολιτικών αναλυτών  για την εκτεταμένη χρήση διλημμάτων τύπου “σταθερότητα ή καταστροφή”, “Μητσοτάκης ή χάος” κλπ:

Η πρώτη διαπίστωση επικεντρώνεται, όπως προαναφέρθηκε, στη χειραγώγηση μέσω του φόβου, δηλαδή στην στρατηγική της “αρνητικής εκστρατείας” διότι μετατοπίζει τη συζήτηση από τα συγκεκριμένα προγράμματα και τις λύσεις των προβλημάτων σε μια συναισθηματική πίεση προς τον ψηφοφόρο.

Η δεύτερη εντοπίζεται στον μηδενισμό των εναλλακτικών προτάσεων με υποβάθμιση  της αξίας της πολυφωνίας, τον περιορισμό της  ελεύθερης βούλησης, καθώς ο πολίτης καλείται να ψηφίσει “το μη χείρον βέλτιστον” αντί για αυτό που πραγματικά επιθυμεί. Δηλαδή, δημιουργείται μία … “ωραία δημοκρατική ατμόσφαιρα”!

Η τρίτη διαπίστωση, που επικεντρώνεται  στην απαξίωση της συναίνεσης, παρουσιάζει τις κυβερνήσεις συνεργασίας ως συνώνυμο του «χάους»,  σε αντίθεση με το πνεύμα πολλών ευρωπαϊκών δημοκρατιών, όπου οι συμμαχίες αποτελούν τη συνήθη πρακτική για την εκπροσώπηση περισσότερων κοινωνικών ομάδων. Αυτοί είναι … “Κουτόφραγκοι”!

Οι επαναλήψεις ως αξίωμα της εφαρμοσμένης ψυχολογίας

Δεύτερον, να τού πουν για  τις αυτοθαυμαζόμενες επαναλήψεις “εθνικών επιτυχιών”: Είναι γνωστές οι θυμόσοφες λαϊκές φράσεις  “Ό,τι επαναλαμβάνεται, δεν είναι τυχαίο” ή “Σύμπτωση επαναλαμβανόμενη, παύει να είναι σύμπτωση”,  που αποτελούν αξίωμα της εφαρμοσμένης ψυχολογίας και που χρησιμοποιούνται για να αναδείξουν ότι πίσω από κάθε επαναλαμβανόμενο γεγονός κρύβεται μια αιτία ή μια πρόθεση.

Ποια είναι αυτά; Αποτελεί στοιχείο του χαρακτήρα και συνειδητή επιλογή, βρίσκεται συνεχώς  αντιμέτωπος με τα ίδια ακριβώς προβλήματα (π.χ. οικονομικά προβλήματα και αποτυχίες) που δεν μπορεί να τα αναγνωρίσει  και να τα αλλάξει ή υπάρχει ένας συγκεκριμένος μηχανισμός που το προκαλεί.

Τρίτον, να του πουν τις αντίθετες συνέπειες της αλαζονικής μεταφοράς της εκλογικής επιτυχίας του 41% με … καύσωνα: Αλήθεια, δεν υπάρχει στο πρωθυπουργικό περιβάλλον ένας περιβαλλοντολόγος, μετεωρολόγος να πει στον πρωθυπουργό να μην υπενθυμίζει οικεία κακά με … καύσωνες;

Ένας καύσωνας με θερμοκρασίες στους 40°C  (που είναι ο νέος … στόχος του κ. Μητσοτάκη!) προκαλεί σοβαρή θερμική καταπόνηση σε ολόκληρο τον πληθυσμό (ταχυπαλμία, σύγχυση, σπασμοί ή απώλεια συνείδησης, κράμπες, επιβάρυνση ευάλωτων ομάδων, μείωση συγκέντρωσης και εργατικά ατυχήματα κλπ). Αυτό θέλει; Αλλοίμονό μας!

Τέταρτον, να του πουν  για γλωσσικά λάθη: Στις ίδιες, όπως και σ άλλες, δηλώσεις είπε τη φράση “έδωσα τη δέσμευση”, η οποία χρησιμοποιείται καταχρηστικά ως ισχυρότερη εναλλακτική της κακόφημης πια λέξης “υπόσχεση”.

Το ρήμα “δίδω” συνοδεύεται από το αντικείμενο “υπόσχεση”, αλλά, επειδή η λέξη “υπόσχεση” έχει φθαρεί πολιτικά στη συνείδηση των πολιτών (ως κάτι που εύκολα αθετείται), προτιμάται η λέξη “δέσμευση” για να ακουστεί πιο βαριά, πιο μόνιμη και πιο “δεμένη”, μολονότι η έκφραση “δίνω δέσμευση”

Από το “γνώθι σαυτόν” του Οιδίποδα στον Κυριάκο

Καθώς έκανα όλη αυτή την επίπονη έρευνα, οι φιλολογικές μου γνώσεις με πήγαν στη “Μαξίμου” της Θήβας του τραγικού Οιδίποδα με τους στίχους της τραγωδίας του Σοφοκλή “Οιδίπους Τύραννος“, καθώς και στην πολιτική ψυχολογία και τη λογοτεχνική ανάλυση, ο παραπάνω μοιραίος ηγέτης  αποτελεί το κορυφαίο, διαχρονικό αρχέτυπο της ύβρεως και της πολιτικής αυταπάτης.

Η επιστήμη της ψυχολογίας μάς δείχνει ότι όταν ένας ηγέτης φτάνει στο σημείο να λέει “μετά από εμένα το χάος”, έχει ήδη περάσει το κατώφλι της Οιδιπόδειας τύφλωσης. Έχει χάσει την επαφή με την πραγματικότητα και τις δικές του αδυναμίες, μετατρέποντας τη δημοκρατία σε ένα προσωπικό θέατρο επιβίωσης. Από όλη την παραπάνω ψυχολογική και δομική σχέση της ρητορικής “εγώ ή το χάος”  του Κυριάκου Μητσοτάκη με την τραγωδία του Οιδίποδα κράτησα  τις ακόλουθες τρεις συγκεκριμένες σημειώσεις:

Πρώτον, ταύτιση του ηγέτη με το κράτος (όπως …Οιδίπους ή  Χάος): Στην αρχή του έργου, η Θήβα πλήττεται από έναν φρικτό λοιμό (μια κατάσταση απόλυτου χάους). Ο Οιδίποδας εμφανίζεται ως ο μοναδικός σωτήρας επειδή στο παρελθόν έλυσε το αίνιγμα της Σφίγγας. Παρουσιάζεται με τεράστια αυτοπεποίθηση και αλαζονεία, θεωρώντας ότι μόνο αυτός μπορεί να σώσει την πόλη ξανά. Δηλαδή, όπως ένας σύγχρονος εξουσιομανής ηγέτης, έτσι και ο Οιδίποδας ταυτίζει την προσωπική του ύπαρξη με την ευημερία του κράτους. Πιστεύει ότι η δική του παραμονή στην εξουσία είναι η μόνη εγγύηση ενάντια στην καταστροφή.

Δεύτερον,  έλλειψη αυτογνωσίας ή τυφλότητα μπροστά στην αλήθεια: Το κεντρικό δράμα του Οιδίποδα είναι η πλήρης έλλειψη του “γνώθι σαυτόν”. Ψάχνει μανιωδώς να βρει τον ένοχο για το κακό που βρήκε την πόλη, χωρίς να μπορεί να διανοηθεί ότι ο ένοχος είναι ο ίδιος.

Όταν ο τυφλός μάντης Τειρεσίας τού λέει κατάμουτρα την αλήθεια (εσύ είσαι ο μιασμός της χώρας), ο Οιδίποδας αδυνατεί να το δεχτεί. Αντί για αυτογνωσία, αντιδρά με παράνοια και εξουσιομανία: κατηγορεί τον Τειρεσία και τον Κρέοντα ότι συνωμοτούν εναντίον του για να του κλέψουν τον θρόνο. Αυτή είναι η τυπική ψυχολογική άμυνα του ναρκισσιστή ηγέτη: όποιος του κάνει κριτική ή του δείχνει τα λάθη του, βαφτίζεται αυτόματα “εχθρός” ή “υπονομευτής της σταθερότητας”.

Η άγνοια του εαυτού αποτελεί τον κεντρικό θεματικό και τραγικό άξονα του έργου. Ο Οιδίποδας εμφανίζεται αρχικά ως ένας πανέξυπνος, δίκαιος και σίγουρος για τον εαυτό του βασιλιάς, ο οποίος όμως αγνοεί την πραγματική του ταυτότητα, την καταγωγή του και τις πράξεις του, οδηγούμενος έτσι στην απόλυτη καταστροφή.

Το σύνδρομο της Ύβρεως

Η άγνοια του εαυτού στον Οιδίποδα Τύραννο δεν είναι μια απλή αδυναμία, αλλά η μοίρα της ανθρώπινης φύσης. Ο Σοφοκλής δείχνει ότι ο άνθρωπος, όσο ισχυρός ή έξυπνος κι αν είναι, ζει σε μια ψευδαίσθηση γνώσης. Η μετάβαση από την άγνοια στην αυτογνωσία (η αναγνώρισις) είναι επώδυνη, αλλά είναι το μόνο μονοπάτι που οδηγεί στην αληθινή πνευματική λύτρωση και το μεγαλείο.

Τρίτον, τραγική ειρωνεία της Ύβρεως: Στην αρχαία ελληνική γραμματεία, η έλλειψη αυτογνωσίας ταυτιζόταν με την Ύβριν. Ο άνθρωπος που δεν γνωρίζει το μέτρο του, ξεπερνά τα όριά του, συμπεριφέρεται με αλαζονεία και νομοτελειακά οδηγείται στην πτώση (την νέμεσιν). Η σύγκρουση ανάμεσα στον Οιδίποδα και τον Τειρεσία (1η Επεισόδιο) αποτελεί την κορυφαία στιγμή ιδεολογικής, ψυχολογικής και τραγικής αντιπαράθεσης στο έργο.

Στη σκηνή αυτή συγκρούονται δύο αντίθετοι κόσμοι, ενώ παράλληλα η άγνοια του Οιδίποδα μετατρέπεται σε οργή και ύβρη. Στην ψυχολογία της εξουσίας, η μεγαλύτερη ομοιότητα με τον Οιδίποδα είναι η τραγική ειρωνεία: ο ηγέτης που υπόσχεται ότι είναι η μοναδική λύση ενάντια στο χάος, είναι συχνά ο ίδιος που –λόγω της αλαζονείας και των λανθασμένων επιλογών του– προκαλεί ή συντηρεί το χάος. Ο Οιδίποδας πίστευε ότι κυβερνούσε με τη λογική και τη δύναμή του, αλλά στην πραγματικότητα ήταν τυφλός. Μόνο όταν έχασε την εξουσία και αυτοτυφλώθηκε, κατάφερε τελικά να αποκτήσει το “γνώθι σαυτόν”.

Συμπεράσματα

Από την έρευνα αυτή προκύπτουν τα ακόλουθα διδακτικά συμπεράσματα:

–Ψευδαίσθηση ανωτερότητας: Άτομα με χαμηλή αυτογνωσία τείνουν να υπερεκτιμούν τις ικανότητές τους. Αυτή η ψευδαίσθηση ανωτερότητας τους εμποδίζει να δουν τα λάθη τους και να εξελιχθούν.

–Επανάληψη των ίδιων λαθών: Αντί το άτομο να διδαχθεί από τις αποτυχίες του,  ρίχνει το φταίξιμο στην “τύχη”, στις συνθήκες ή στους άλλους ανθρώπους, παγιδεύοντας τον εαυτό του σε έναν φαύλο κύκλο.

– Εγωισμός και αλαζονεία: Η άγνοια των δικών μας ελαττωμάτων συχνά μεταφράζεται σε έπαρση, δογματισμό και αδυναμία κατανόησης της οπτικής γωνίας των άλλων.

–Η απροθυμία να παραδεχτείς τα λάθη σου είναι συχνά σημάδι βαθιάς ανασφάλειας. Όταν κάποιος δεν μπορεί να αναγνωρίσει ακόμα και μικρά λάθη, αυτό υποδηλώνει ότι νιώθει τεράστιο φόβο και ανεπάρκεια. Ο ίδιος φόβος σε κάνει να φοβάσαι και την αυτοκριτική. Είναι δύσκολο να έχεις αυτογνωσία αν δεν είσαι πρόθυμος να είσαι ευάλωτος. Αντιθέτως, οι άνθρωποι με αυτογνωσία χρησιμοποιούν δεδομένα, όχι θεωρίες, για να επιλέξουν τις ενέργειές τους.

Ωστόσο, οι πολιτικές εξελίξεις που ακολούθησαν υπήρξαν εντυπωσιακά διαφορετικές. Στις 25 Οκτωβρίου 2026, η Φοιτητική Λίστα της Σερβίας κατέκτησε την κοινοβουλευτική πλειοψηφία, συγκεντρώνοντας περίπου 52,7% των ψήφων και 140 έδρες, σύμφωνα με τα προσωρινά επίσημα αποτελέσματα.

Στην Ελλάδα, αντίθετα, η τεράστια κοινωνική κινητοποίηση για τα Τέμπη δεν οδήγησε σε αντίστοιχη πολιτική εξέλιξη. Η κομματική πρωτοβουλία της Μαρίας Καρυστιανού, που αναδύθηκε από το περιβάλλον αυτής της κινητοποίησης, αντιμετωπίζει ήδη μια μεγάλη δημοσκοπική υποχώρηση.

Η διαφορά δεν εξηγείται από το μέγεθος της αγανάκτησης ούτε από την ένταση των διαδηλώσεων. Για να την κατανοήσουμε, χρειάζεται να εξετάσουμε κάτι βαθύτερο: Με ποιον τρόπο η κοινωνική διαμαρτυρία μετατρέπεται – ή αποτυγχάνει να μετατραπεί – σε συλλογικά οργανωμένη πολιτική ισχύ.

Από τη διαμαρτυρία στη συλλογική πολιτική δράση

Στη Σερβία, η κινητοποίηση απέκτησε από νωρίς έναν διακριτό οργανωτικό πυρήνα: Τους φοιτητές. Τα πανεπιστήμια δεν αποτέλεσαν απλώς χώρους διαμαρτυρίας, αλλά περιβάλλοντα στα οποία υπήρχαν ήδη εμπειρίες συλλογικής οργάνωσης, καθημερινής επικοινωνίας και διαχείρισης κοινών υποθέσεων.

Μέσα σε αυτούς τους χώρους συγκροτήθηκαν οι φοιτητικές συνελεύσεις, τα γνωστά plenums. Οι συμμετέχοντες συζητούσαν, διαφωνούσαν, αποφάσιζαν, συντόνιζαν δράσεις και αναλάμβαναν την επίλυση των οργανωτικών προβλημάτων που δημιουργούσε η ίδια η κινητοποίηση. Η επανάληψη αυτών των διαδικασιών επέτρεψε στη συλλογική δράση να αποκτήσει διάρκεια, συνέχεια και συσσωρευμένη πολιτική εμπειρία. Σταδιακά, η πρακτική αυτή επεκτάθηκε πέρα από τα πανεπιστήμια, εμπνέοντας και τοπικές συνελεύσεις πολιτών.

Στην Ελλάδα, η κοινωνική κινητοποίηση διαμορφώθηκε διαφορετικά. Ο Σύλλογος Συγγενών Θυμάτων, τα εργατικά σωματεία, οι φοιτητικοί σύλλογοι και πολλές άλλες οργανώσεις συνέβαλαν καθοριστικά στη συγκρότηση ενός εξαιρετικά μαζικού κινήματος. Το κυρίαρχο πεδίο της κοινής του έκφρασης παρέμειναν, ωστόσο, οι δρόμοι και οι πλατείες, χωρίς να αναπτυχθεί ένας αντίστοιχος ενιαίος και διαρκής μηχανισμός συλλογικής πολιτικής απόφασης του συνολικού κινήματος.

Η διαφορά αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Μια μαζική συγκέντρωση μπορεί να εκφράσει με τεράστια δύναμη την κοινή απαίτηση χιλιάδων ανθρώπων. Η συνέλευση, όμως, μπορεί να κάνει ένα επιπλέον βήμα: Να μετατρέψει τη διαμαρτυρία σε συλλογική απόφαση, να οργανώσει την εφαρμογή της, να αξιολογήσει τα αποτελέσματα και να επαναπροσδιορίσει τους επόμενους στόχους.

Μέσα από αυτή τη διαδικασία, οι συμμετέχοντες δεν εκφράζουν απλώς τις πολιτικές τους απαιτήσεις. Αποκτούν σταδιακά και την πρακτική ικανότητα να τις διαμορφώνουν, να τις επεξεργάζονται και να τις προωθούν συλλογικά. Η διαφορετική οργανωτική αφετηρία συνδέθηκε και με μια δεύτερη, εξίσου σημαντική διαφοροποίηση: Το ίδιο το περιεχόμενο της πολιτικής αμφισβήτησης.

Στην Ελλάδα, το κύριο επίδικο παρέμεινε η ασφάλεια των σιδηροδρόμων, η απόδοση ευθυνών, η κυβερνητική λογοδοσία και η δικαστική διερεύνηση της τραγωδίας. Η αμφισβήτηση έφθασε να αφορά ευρύτερα την αξιοπιστία των θεσμών και το κράτος δικαίου, χωρίς όμως να αποκτήσει έναν κοινό οργανωτικό φορέα που να διεκδικεί τη μεταβολή των ίδιων των διαδικασιών παραγωγής πολιτικών αποφάσεων.

Στη Σερβία, αντίθετα, η διαμαρτυρία διευρύνθηκε σταδιακά προς το συνολικό μοντέλο διακυβέρνησης, θέτοντας ζητήματα κομματικού ελέγχου της διοίκησης, ανεξαρτησίας των θεσμών, διαφάνειας των δημόσιων συμβάσεων και κατανομής της πολιτικής ισχύος. Η διεύρυνση αυτή δεν περιορίστηκε στις δημόσιες διακηρύξεις. Οι φοιτητές είχαν ήδη αρχίσει να εφαρμόζουν μια διαφορετική πρακτική συλλογικής απόφασης. Και όταν αποφάσισαν να διεκδικήσουν την εκλογική εκπροσώπηση, δεν αναζήτησαν απλώς έναν δημοφιλή ηγέτη που θα αναλάμβανε να εκφράσει το κίνημά τους.

Οι ίδιες οι συνελεύσεις διαμόρφωσαν κανόνες επιλογής υποψηφίων και άσκησαν ουσιαστικό έλεγχο στα πρόσωπα που επρόκειτο να τους εκπροσωπήσουν. Έφθασαν μάλιστα να αποκλείσουν από την εκλογική λίστα τον πρύτανη του Πανεπιστημίου Βελιγραδίου, παρά τη δημόσια υποστήριξή του στο κίνημα. Η συλλογική οργάνωση είχε προηγηθεί της εκλογικής εκπροσώπησης και είχε καθορίσει τους όρους της. Αυτό αποτελεί ίσως το σημαντικότερο χαρακτηριστικό της σερβικής εμπειρίας.

Η ελληνική διαδρομή και το εγχείρημα Καρυστιανού

Στην Ελλάδα, η μετάβαση από την κοινωνική κινητοποίηση στην οργανωμένη πολιτική διεκδίκηση ακολούθησε διαφορετική διαδρομή.
Η Μαρία Καρυστιανού απέκτησε ευρύτατη δημόσια αναγνώριση μέσα από τον αγώνα για τη δικαίωση των θυμάτων των Τεμπών. Η προσωπική της ιστορία, η δημόσια παρουσία της και η επιμονή στην απόδοση ευθυνών την ανέδειξαν σε ένα από τα περισσότερο αναγνωρίσιμα πρόσωπα της κοινωνικής διαμαρτυρίας.

Η αναγνώριση αυτή αποτυπώθηκε εντυπωσιακά και στις δημοσκοπήσεις. Τον Οκτώβριο του 2025, η Marc κατέγραφε δυνητική υποστήριξη 32,3% για ένα ενδεχόμενο κόμμα υπό την ηγεσία της. Έναν χρόνο αργότερα, το ήδη συγκροτημένο κόμμα “Ελπίδα για τη Δημοκρατία” καταγραφόταν στο 2,6% στην εκτίμηση ψήφου της GPO. Παρότι τα δύο ποσοστά δεν αποτελούν απολύτως συγκρίσιμα μεγέθη, η μεγάλη υποχώρηση επιβεβαιώνεται και από τις διαδοχικές δημοσκοπήσεις μετά την ίδρυση του κόμματος.

Η εξέλιξη αυτή δύσκολα μπορεί να αντιμετωπιστεί ως μια συνηθισμένη δημοσκοπική διακύμανση. Θέτει ένα ουσιαστικό πολιτικό ερώτημα: Τι ακριβώς εκπροσωπούσε η αρχική τεράστια απήχηση και γιατί δεν μετατράπηκε σε αντίστοιχη σταθερή υποστήριξη προς το συγκεκριμένο κομματικό εγχείρημα;

Μια ισχυρή εξήγηση είναι ότι η κοινωνική αναγνώριση της Καρυστιανού είχε συγκεντρώσει πολύ ευρύτερες πολιτικές προσδοκίες από εκείνες που μπόρεσε τελικά να εκφράσει το κόμμα της. Πολίτες διαφορετικών αντιλήψεων είχαν αναγνωρίσει στο πρόσωπό της μια απαίτηση για δικαιοσύνη, διαφάνεια και αλλαγή του τρόπου άσκησης της εξουσίας. Αυτό, όμως, δεν σήμαινε ότι είχαν συμφωνήσει σε ένα συγκεκριμένο πολιτικό πρόγραμμα, ούτε ότι είχαν εξουσιοδοτήσει την ίδια να προσδιορίσει το περιεχόμενο αυτών των προσδοκιών.

Καθώς το νέο εγχείρημα άρχισε να αποκτά συγκεκριμένο πολιτικό και οργανωτικό περιεχόμενο, η απόσταση ανάμεσα στην αρχική κοινωνική προσδοκία και στην πραγματική κομματική του συγκρότηση έγινε περισσότερο ορατή. Οι διαδοχικές αποχωρήσεις στελεχών προσέθεσαν μια ιδιαίτερα αποκαλυπτική διάσταση. Τον Αύγουστο του 2026, 22 αποχωρήσαντες κατήγγειλαν συγκεντρωτική λήψη αποφάσεων, ελλιπή εσωτερική διαφάνεια και περιορισμένη συμμετοχή της βάσης. Η ηγεσία αμφισβήτησε τις καταγγελίες, αλλά η δημόσια διαφωνία ανέδειξε ένα ζήτημα που υπερβαίνει τις προσωπικές αντιπαραθέσεις: Ποιος πραγματικά αποφασίζει μέσα σε έναν πολιτικό φορέα που επικαλείται τη δημοκρατική αναγέννηση;

Η απάντηση δεν μπορεί να αναζητηθεί αποκλειστικά στις διακηρύξεις του. Η παρουσίαση προτάσεων για τοπικές συνελεύσεις, αποκέντρωση ή θεσμικές μεταρρυθμίσεις έχει ασφαλώς πολιτικό περιεχόμενο. Δεν αναπληρώνει, όμως, την ανάγκη να προσδιοριστεί ποιος συγκροτεί το ίδιο το πολιτικό εγχείρημα, ποιος αποφασίζει για τις προτεραιότητές του και ποιος ελέγχει εκείνους που αναλαμβάνουν να το εκπροσωπήσουν.

Εδώ αναδεικνύεται η ουσιώδης διαφορά με τη σερβική εμπειρία. Στην Ελλάδα, ένα μέρος της κοινωνικής δυναμικής των Τεμπών μεταφέρθηκε σε μια κομματική πρωτοβουλία, συγκροτημένη γύρω από ένα αναγνωρίσιμο πρόσωπο. Στη Σερβία, οι πολιτικοί εκπρόσωποι προέκυψαν από μια ήδη συγκροτημένη διαδικασία συλλογικών αποφάσεων. Δεν πρόκειται απλώς για διαφορετικές οργανωτικές τεχνικές. Πρόκειται για διαφορετικές διαδρομές μετατροπής της κοινωνικής ισχύος σε πολιτική εκπροσώπηση.

Το πραγματικό πολιτικό διακύβευμα

Η εκλογική νίκη της σερβικής Φοιτητικής Λίστας δεν σημαίνει ότι το κίνημα έχει ήδη επιτύχει μια συνολική μεταβολή της πολιτικής εξουσίας. Παραμένει, μάλιστα, μια καθοριστική εκκρεμότητα: Οι φοιτητικές συνελεύσεις απέκτησαν ουσιαστικό έλεγχο στην προεκλογική επιλογή των υποψηφίων, χωρίς να διαθέτουν αντίστοιχη δεσμευτική εξουσία επί των βουλευτών μετά την εκλογή τους.

Η νέα κοινοβουλευτική πλειοψηφία μπορεί επομένως να αποτελέσει αφετηρία βαθύτερων θεσμικών αλλαγών. Μπορεί, όμως, και να οδηγήσει σταδιακά στην απορρόφηση της συλλογικής δυναμικής από τους συνηθισμένους μηχανισμούς κυβερνητικής εξουσίας.
Η έκβαση παραμένει ανοιχτή. Εκείνο που έχει ήδη συμβεί, ωστόσο, είναι εξαιρετικά σημαντικό.

Στη Σερβία, ένα κοινωνικό κίνημα δεν περιορίστηκε να διεκδικεί διαφορετική διακυβέρνηση. Δημιούργησε δικούς του μηχανισμούς συλλογικής απόφασης, απέκτησε εμπειρία οργανωμένης πολιτικής δράσης και χρησιμοποίησε αυτή την ικανότητα για να συγκροτήσει και να ελέγξει, τουλάχιστον προεκλογικά, την πολιτική του εκπροσώπηση.

Η αντιπαραβολή με την ελληνική περίπτωση αναδεικνύει έτσι μια διάκριση βαθύτερη από την εκλογική επιτυχία ή τη δημοσκοπική υποχώρηση. Άλλο είναι να μεταφέρεται η κοινωνική αγανάκτηση σε ένα νέο πολιτικό πρόσωπο και άλλο να συγκροτούνται οι ίδιοι οι πολίτες σε συλλογικό φορέα πολιτικής απόφασης.

Στην πρώτη περίπτωση, η δημόσια αναγνώριση μπορεί να δημιουργήσει τεράστιες προσδοκίες χωρίς να έχει προηγηθεί η συλλογική διαμόρφωση του πολιτικού τους περιεχομένου. Στη δεύτερη, η ίδια η διαδικασία οργάνωσης και λήψης αποφάσεων μπορεί να παράγει μια νέα συλλογική πολιτική ικανότητα, η οποία δεν εξαντλείται στην εκλογική υποστήριξη ενός προσώπου.

Αυτή η διαφορά βρίσκεται στον πυρήνα της σύγχρονης κρίσης πολιτικής εκπροσώπησης. Διότι το αποφασιστικό ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος θα αναλάβει τη διακυβέρνηση μετά από μια μεγάλη κοινωνική αναταραχή. Είναι ποιος θα έχει την εξουσία να καθορίζει τι πρέπει να γίνει, με ποια εντολή και υπό ποιον έλεγχο.

Μια κοινωνία μπορεί να γεμίσει τις πλατείες της χωρίς να αποκτήσει μεγαλύτερη πολιτική εξουσία. Μπορεί, αντίθετα, μέσα από τη συστηματική άσκηση συλλογικών αποφάσεων, να αρχίσει να μεταβάλλει την ίδια τη σχέση της με την εξουσία. Αυτό είναι το ουσιαστικό πολιτικό ερώτημα που αναδεικνύει σήμερα η σύγκριση των Τεμπών με το Νόβι Σαντ: Όχι μόνο πώς μια κοινωνία αμφισβητεί την εξουσία, αλλά πώς αποκτά την ικανότητα να την ασκεί η ίδια.

Ο μηχανισμός, δηλαδή ο γρήγορος θεσμός/οργάνωση που παίρνει την απόφαση αντί του αργού, δημοκρατικά νομιμοποιημένου, είναι αυτός που είδαμε να λειτουργεί, με διαφορετική μορφή κάθε φορά, στα τρία προηγούμενα μέρη αυτής της σειράς, π.χ. στη νομισματική κυριαρχία που έχασε η Ελλάδα (μνημόνια, Υπερταμείο των 99 ετών) και στην ίδια την καθυστέρηση της Ευρώπης απέναντι σε ΗΠΑ και Κίνα. Το ερώτημα που τίθεται είναι αν αυτή η πορεία μπορεί ακόμη να αντιστραφεί.

Ποιο θα μπορούσε να είναι το σοκ επανεκκίνησης;

Το 1929 χρειάστηκε ένα κραχ στη Wall Street για να γεννηθεί το New Deal. Το 1945 χρειάστηκε ένας Παγκόσμιος Πόλεμος για να γεννηθεί το κράτος πρόνοιας και το Bretton Woods. Το 1973 χρειάστηκε ένα πετρελαϊκό σοκ για να ανοίξει ο δρόμος στο νεοφιλελεύθερο μοντέλο. Κάθε φορά, μια μεγάλη κρίση ακολουθήθηκε από μια εξίσου μεγάλη θεσμική ανακατασκευή. Η Ελλάδα, το 2008, πρόσφερε μια εξίσου βαθιά κρίση – ένα τέταρτο του ΑΕΠ της χάθηκε, η ανεργία εκτοξεύθηκε, η πολιτική της τάξη ανατράπηκε. Και όμως δεν γεννήθηκε τίποτα καινούργιο. Η χώρα δεν βρήκε νέα ισορροπία, απλώς προσαρμόστηκε, με πόνο, στους ήδη υπάρχοντες κανόνες.

Φαίνεται λοιπόν ότι μια κρίση από μόνη της δεν αλλάζει τίποτα. Χρειάζεται και κάτι άλλο – νέες ιδέες, νέους θεσμούς έτοιμους να τις υποδεχτούν. Χωρίς αυτά, ένα σοκ απλώς επιταχύνει την ήδη υπάρχουσα πορεία, δεν την αλλάζει. Αν η αναπροσαρμογή των θεσμών δεν έρχεται σταδιακά, μέσω συνειδητής πολιτικής βούλησης, η ιστορία δείχνει με συνέπεια ότι έρχεται τελικά μέσω σοκ. Ο πιο πιθανός μηχανισμός “επαναφοράς” που συζητούν σήμερα οικονομολόγοι δεν είναι μία μεμονωμένη, απομονωμένη κρίση, αλλά ένας αλληλένδετος συνδυασμός – π.χ. μια κρίση εμπιστοσύνης γύρω από το κρατικό χρέος, η οποία μεταδίδεται στο τραπεζικό σύστημα και καταλήγει σε κρίση εμπιστοσύνης προς το ίδιο το νόμισμα.

Ακριβώς ο μηχανισμός που έζησε η Ελλάδα σε εθνική κλίμακα το 2010, όπως περιγράψαμε στο τρίτο μέρος, αλλά αυτή τη φορά ενδεχομένως σε επίπεδο ολόκληρης της ευρωζώνης, ή και ευρύτερα σε ολόκληρη τη Δύση (χρέος/ΑΕΠ ήδη υψηλό σε κάποιες χώρες της ΕΕ: Ιταλία 139%, Γαλλία 117%, Βέλγιο 109%).

Εξάλλου, πάνω από την ήδη εύθραυστη ευρωπαϊκή οικονομία συσσωρεύονται γεωπολιτικοί κίνδυνοι που, αν εκδηλωθούν ταυτόχρονα, θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως καταλύτης μιας κρίσης: Αμερικανικές εκτιμήσεις για πιθανή δοκιμή της αποφασιστικότητας του ΝΑΤΟ από τη Ρωσία (κυβερνοεπιθέσεις, υβριδικές ενέργειες έως περιορισμένη στρατιωτική επίθεση σε κράτος-μέλος), πιθανή επιδείνωση των σχέσεων ΗΠΑ-Ευρώπης, ή ξαφνική αποστασιοποίηση αραβικών κρατών από την ΕΕ που θα προκαλούσε νέο ενεργειακό σοκ.

Και τι ρόλο παίζει η τεχνητή νοημοσύνη;

Ο Daron Acemoglu, βραβευμένος με Νόμπελ Οικονομίας το 2024, έχει προειδοποιήσει επανειλημμένα ότι η τεχνητή νοημοσύνη κινδυνεύει να επιταχύνει ακριβώς αυτή την αλυσίδα, αντί να τη σπάσει. Στο βιβλίο του με τον Simon Johnson, Power and Progress (2023), υποστηρίζει ότι δύο αιώνες οικονομικής ιστορίας δείχνουν καθαρά πως τα οφέλη μιας νέας τεχνολογίας κατευθύνονται προς τους εργαζόμενους, μόνο όταν η πολιτική και η συλλογική διαπραγματευτική ισχύς τα εξαναγκάσουν προς αυτή την κατεύθυνση. Διαφορετικά απορροφώνται σχεδόν αποκλειστικά από το κεφάλαιο και τους ιδιοκτήτες της τεχνολογίας.

Σε πρόσφατη συνέντευξή του στο Fortune (15/8/2026), με αφορμή το νέο του βιβλίο “What Happened to Liberal Democracy? Remaking a Politics of Shared Prosperity (2026)”, το έθεσε χωρίς περιστροφές: «Αν το 50%, το 60%, το 70% των ανθρώπων μείνει άνεργο, χωρίς ελπίδα, νιώθοντας περιττό, χωρίς αξιοπρέπεια στην εργασία, τότε δεν νομίζω ότι μπορούμε να έχουμε φιλελεύθερη δημοκρατική κοινωνία».

Ο κίνδυνος που περιγράφουν και οι δύο δεν είναι απλώς η απώλεια θέσεων εργασίας, αλλά η περαιτέρω συγκέντρωση εξουσίας σε όλο και λιγότερα χέρια – ακριβώς η δυναμική που περιγράψαμε στο πρώτο μέρος αυτής της σειράς, μόνο που τώρα η ασυμμετρία ταχύτητας δεν αφορά μόνο το κεφάλαιο, αλλά και τη γνώση και την ίδια την ικανότητα λήψης αποφάσεων.

Η τεχνητή νοημοσύνη κινείται με ρυθμό μηνών, ενώ η νομοθεσία που θα μπορούσε να κατανείμει δικαιότερα τα οφέλη της κινείται, όπως ακριβώς και στην περίπτωση της χρηματοπιστωτικής ρύθμισης μετά το 2008, με ρυθμό ετών. Αυτό είναι, ενδεχομένως, ακόμη πιο δύσκολο να αναστραφεί δημοκρατικά, γιατί η ίδια η ικανότητα κατανόησης και εποπτείας του συστήματος γίνεται προνόμιο ελάχιστων ειδικών και ελάχιστων εταιρειών. Παρ’ όλα αυτά, ούτε ο Acemoglu ούτε κανένας σοβαρός μελετητής θεωρεί την κατάσταση μοιραία ή προδιαγεγραμμένη.

Η ιστορική εμπειρία από τη ρύθμιση των σιδηροδρόμων και των τραστ τον 19ο αιώνα, ως τη ρύθμιση της τηλεόρασης, των φαρμακευτικών εταιρειών και τελικά του ίδιου του διαδικτύου, δείχνει ότι κάθε μεγάλη τεχνολογική επανάσταση, όσο απότομη κι αν είναι αρχικά η ασυμμετρία που δημιουργεί, τελικά συναντά κάποια μορφή θεσμικής προσαρμογής, έστω με καθυστέρηση μιας ή και δύο γενεών. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι λοιπόν αν θα υπάρξει τελικά προσαρμογή, αλλά πόσο μεγάλη θα είναι η ζημιά – σε ανισότητα, σε δημοκρατική νομιμοποίηση, σε κοινωνική συνοχή, σε ανθρώπινη αξιοπρέπεια – πριν αυτή η προσαρμογή συμβεί, και ποιος θα έχει πληρώσει το μεγαλύτερο μέρος του κόστους στο μεταξύ.

Υπερεθνικοί θεσμοί υπό δημοκρατικό έλεγχο

Παρά τις διαφορετικές τους αφετηρίες, οι πιο σοβαροί σύγχρονοι στοχαστές της πολιτικής οικονομίας συγκλίνουν σε κάτι αξιοσημείωτο. Δεν προτείνουν επιστροφή στον εθνικό προστατευτισμό, αλλά κάτι πιο συγκεκριμένο, ο καθένας από τη δική του γωνία. Ο Dani Rodrik θέλει μια πολιτική επαναρύθμιση της παγκοσμιοποίησης, όπου οι δημοκρατικές κοινωνίες θα ξανακερδίσουν χώρο να επιλέγουν το δικό τους κοινωνικό μοντέλο.

Πιο συγκεκριμένος ακόμη είναι ο Thomas Piketty, που πάει κατευθείαν στην πηγή της ανισότητας – τη συγκέντρωση πλούτου – και ζητά νέους μηχανισμούς φορολογικής εξισορρόπησης, ικανούς να ανασυγκροτήσουν μια μεσαία τάξη που διαλύεται, μέσω ενός συντονισμένου παγκόσμιου φόρου περιουσίας· ένας μεμονωμένος εθνικός φόρος, εξηγεί, θα οδηγούσε απλώς το κεφάλαιο αλλού. Το σημείο απ’ όπου ξεκίνησε αυτή η σειρά κειμένων επιστρέφει, τελικά, σε αυτό που επιμένουν ο Colin Crouch και ο Wolfgang Streeck: η απόσταση ανάμεσα στις τυπικές δημοκρατικές διαδικασίες και την πραγματική οικονομική ισχύ πρέπει να κλείσει, όχι απλώς να αναγνωρίζεται.

Στο επίπεδο των θεσμών αυτό σημαίνει, πρακτικά, μεγαλύτερη δημοκρατική λογοδοσία στους ίδιους τους υπερεθνικούς θεσμούς που σήμερα αποφασίζουν χωρίς άμεση εκλογική νομιμοποίηση, με υπαγωγή τους σε πραγματικό δημοκρατικό έλεγχο. Σημαίνει μια ευρωπαϊκή βιομηχανική στρατηγική που θα ενισχύει ξανά την παραγωγική βάση, αντί να επενδύει αποκλειστικά στη χρηματοπιστωτική αποτελεσματικότητα που μας έφερε ως εδώ. Σημαίνει πολιτικές συγκεκριμένα στραμμένες στην κατοικία, στην οικογένεια, στη δημογραφική ανανέωση – όχι ευχολόγια, αλλά μέτρα με αριθμούς και προθεσμίες.

Σημαίνει επενδύσεις σε παιδεία, τεχνολογία και παραγωγικότητα, ώστε η Ευρώπη να μπορεί να ανταγωνιστεί χωρίς να καταφεύγει, όπως έκανε επί δεκαετίες, στη συμπίεση του κόστους εργασίας. Και σημαίνει, τελικά, αποκατάσταση της εμπιστοσύνης μέσω πραγματικής συμμετοχής των πολιτών στις αποφάσεις που τους αφορούν, όχι συμβολικές διαβουλεύσεις, αλλά μηχανισμούς με πραγματική βαρύτητα (περισσότερα και στο βιβλίο μου “Σιωπηλός Καινούργιος Κόσμος”).

Η έκθεση Draghi που αναφέραμε στο δεύτερο μέρος προτείνει κοινή ευρωπαϊκή έκδοση χρέους για τη χρηματοδότηση επενδύσεων 800 δισεκατομμυρίων ευρώ ετησίως – ουσιαστικά μια πρώτη μορφή πραγματικής δημοσιονομικής ικανότητας σε επίπεδο Ένωσης, κάτι που η ευρωζώνη απέφευγε συστηματικά από την ίδρυσή της. Χωρίς τέτοιο μηχανισμό, κάθε επόμενη κρίση θα αντιμετωπίζεται ξανά όπως η ελληνική, δηλαδή μέσω παρατεταμένης λιτότητας σε επίπεδο κράτους-μέλους, αντί για συλλογική απορρόφηση του σοκ σε επίπεδο Ένωσης.

Και η εταιρειοκρατία υπό τον έλεγχο της κοινωνίας

Στο επίπεδο των εταιρειών, η αντιμετώπιση της εταιρειοκρατίας δεν μπορεί να περιοριστεί απλά σε περισσότερους κανόνες, αλλά απαιτεί αλλαγή του ίδιου του πλαισίου μέσα στο οποίο λειτουργεί η εταιρική ισχύς. Το πιο άμεσο εργαλείο είναι το παλιότερο: O Tim Wu και η Lina Khan προτείνουν την αναβίωση μιας ισχυρής αντιμονοπωλιακής πολιτικής, με παρεμβάσεις ακόμη και στη διάσπαση επιχειρήσεων όταν το μέγεθός τους απειλεί τον ανταγωνισμό και τη δημοκρατία, ενώ η Elizabeth Warren πάει ένα βήμα παραπέρα, προτείνοντας ομοσπονδιακή αδειοδότηση των μεγάλων εταιρειών και ουσιαστική συμμετοχή των εργαζομένων στη διοίκησή τους, κατά το γερμανικό μοντέλο συνδιοίκησης.

Δεν αρκεί όμως μόνο να περιοριστεί η υπάρχουσα ισχύς· χρειάζεται και να αλλάξει ο τρόπος που δημιουργείται η νέα. Η Mariana Mazzucato υποστηρίζει ότι η ΕΕ πρέπει να ξαναγίνει «επενδυτής πρώτης γραμμής» (entrepreneurial state) σε τεχνολογίες όπως η τεχνητή νοημοσύνη, αντί να περιμένει παθητικά να ρυθμίσει ό,τι έχει ήδη φτιάξει η Silicon Valley – και όταν χρησιμοποιείται δημόσιο χρήμα για έρευνα, καινοτομία ή διασώσεις, το κράτος πρέπει να εξασφαλίζει ανταπόδοση μέσω δικαιωμάτων, μετοχών ή συμμετοχής στα μελλοντικά κέρδη. Στο ίδιο πνεύμα διαφάνειας, ο Frank Pasquale ζητά ανεξάρτητο έλεγχο των κρίσιμων αλγορίθμων, ώστε η τεχνολογική ισχύς να μην παραμένει “μαύρο κουτί”.

Μένει, τέλος, η πιο παλιά και ίσως πιο θεμελιώδης αντίρροπη δύναμη απ’ όλες: Η ίδια η εργασία. Ο Joseph Stiglitz υπογραμμίζει την ανάγκη ανασύστασής της – ισχυρότερα συνδικάτα, μεγαλύτερη διαπραγματευτική ισορροπία μεταξύ κεφαλαίου και εργαζομένων (και μια σειρά άλλων προτάσεων έχουν ήδη αναφερθεί στο δεύτερο άρθρο αυτής της σειράς, για την εταιρειοκρατία).

Η “Απώλεια του Μέλλοντος”

Ολοκληρώνοντας, για τώρα, το ταξίδι αυτό μέσα από τέσσερα άρθρα σε αναζήτηση της γενεσιουργού αιτίας παρακμής μιας κοινωνίας που δεν παράγει πλέον μέλλον – της μιας μέγα-αιτίας της κατάπτωσης της Δύσης και της Ευρώπης – μπορώ να πω ότι το ταξίδι ανέδειξε χρήσιμες σκέψεις.

Η “δομική ασυμμετρία” που αναδύθηκε δεν διεκδικεί να είναι η μοναδική, επιστημολογικά τελική αιτία, αλλά παραμένει το πιο χρήσιμο και πιο ελέγξιμο επεξηγηματικό πλαίσιο που διαθέτουμε σήμερα – ίσως το μόνο που εξηγεί γιατί τόσα διαφορετικά συμπτώματα εμφανίστηκαν μαζί, στον ίδιο χρόνο, στους ίδιους τόπους.

Θα μπορούσε κάποιος να αποδώσει την αιτία σε μια πολυπαραγοντική “τέλεια καταιγίδα” εξελίξεων, από τη μαλθακότητα/καταναλωτισμό της κοινωνίας και τον καλπασμό των πολυεθνικών, έως την ανικανότητα των θεσμών και των πολιτικών ηγεσιών. Ή, πιο απλά, να το αποδώσει κανείς στη λειτουργία του γνωστού φαινομένου ακμή-παρακμή – αυτό που συμβαίνει όταν οι πολιτισμοί κάνουν τον κύκλο τους, γεράσουν και χάσουν τις κοινές τους αξίες και την πίστη στο μέλλον, με την ίδια λογική που συνέβη και με την πτώση της Αθήνας, της Ρώμης, του Βυζαντίου, της Βρετανικής Αυτοκρατορίας.

Η Ρώμη, όμως, δεν είχε τη σημερινή τεχνολογία και ειδικούς επιστήμονες να προτείνουν, π.χ., συντονισμένο παγκόσμιο φόρο περιουσίας, να απαιτούν όρους επιστροφής για κάθε ευρώ δημόσιου χρήματος που χρηματοδοτεί ιδιωτική καινοτομία, να ξαναγραφτεί το αντιμονοπωλιακό δίκαιο. Το αν η ιστορία θα επαναληφθεί δεν είναι δεδομένο, και είναι στα χέρια των ίδιων των κοινωνιών που τη βλέπουν να πλησιάζει.

Αντιμέτωποι με αυτές τις σκέψεις, δεν έχουμε παρά να συνεχίσουμε αυτό το ταξίδι σε μια προσπάθεια να κατανοήσουμε καλύτερα τα αίτια που μας έχουν οδηγήσει εδώ – σε μια κατάσταση «συλλογικής κατάθλιψης», παθητικότητας, πολιτικής και ψυχολογικής παραίτησης και απόσυρσης στη Δύση και την Ευρώπη, κάτι που εγκυμονεί μεγάλους κινδύνους για τη δημοκρατία (π.χ. άνοδος του αντισυστημικού, τιμωρητικού θυμού), την κοινωνία και την ευημερία όλων των πολιτών, που έχουν σήμερα συμβιβαστεί με την «Απώλεια του Μέλλοντος».

Στην πραγματικότητα η ΝΔ δίνει μάχη για το ποσοστό των ευρωεκλογών. Μόνο που για να το πιάσει θα πρέπει να κρατήσει όλους τους ψηφοφόρους της και η συμμετοχή να παραμείνει στο 41%. Το 28,3% των ευρωεκλογών, με προβολή στην συμμετοχή του 2023 (περίπου 61%) κατεβαίνει στο 18%-19%. Ίσως για αυτό το Μαξίμου αφήνει τον Άδωνη Γεωργιάδη να “μπαχαλοποιεί” την πολιτική αντιπαράθεση για να μείνει ο κόσμος στον καναπέ. 

Γενικευμένη διαφθορά 

Οι υποθέσεις διαφθοράς που σκάνε η μία μετά την άλλη και συνοδεύονται από φήμες στα “γαλάζια” παρασκήνια για αλληλοκαρφώματα μεταξύ διαφορετικών υποσυστημάτων, αποτελούν γενικότερο σύμπτωμα μίας διακυβέρνησης που βρίσκεται σε αποδρομή και σταδιακά απογυμνώνεται ο πυρήνας της.

Η κυβέρνηση επιχειρεί φυσικά να αξιοποιήσει τις υποθέσεις προς όφελός της, προβάλλοντας ότι οι κρατικές υπηρεσίες κάνουν την δουλειά τους. Υπουργός έλεγε σε κατ’ ίδιαν συνομιλία ότι θα βγαίνει μία υπόθεση την εβδομάδα. Δεν διευκρίνισε εάν η ίδια η κυβέρνηση θα αποκαλύπτει σταδιακά υποθέσεις προς επικοινωνιακή εκμετάλλευση, ή εάν ανταγωνιστικοί παράγοντες θα φέρνουν στην δημοσιότητα στοιχεία που γνωρίζουν για να πλήξουν αλλήλους. Φυσικά το ένα δεν αναιρεί το άλλο. 

Η υπόθεση του Μιχάλη Μπεκίρη που ασκούσε καθήκοντα διευθυντή του γραφείου του πρωθυπουργού ως εθελοντής δίχως διορισμό και δίχως πτυχίο, σε κάθε περίπτωση πλήττει ευθέως τον Μητσοτάκη. Ακόμη και εάν, όπως λέγεται, ο βασικός στόχος ήταν ο Γιώργος Μυλωνάκης (ως “εκδίκηση” σε παλαιότερη υπόθεση) με τον οποίο ο Μπεκίρης ήταν και παραμένει “συνεργείο”. Πολιτικά κόμματα ρωτούσαν δημοσίως εάν η παραίτηση Μπεκίρη σχετίζεται με το σκάνδαλο στο μπάσκετ και τον υπόδικο πλέον Βαγγέλη Λιόλιο. Ερώτημα είναι εάν στην υπόθεση αναμειγνύεται μεγαλοπαράγοντας του αθλήματος, με σταθερά εκδικητικές στοχεύσεις απέναντι στο σύστημα Μαξίμου.

Το “Χωριάτικο”, όσο ξετυλίγεται η υπόθεση, αποκαλύπτει ένα ολόκληρο δίκτυο στο οποίο συμμετείχαν κρατικοί υπάλληλοι. Η υπόθεση της “Pizza Fan” έχει αφήσει το ερώτημα για το πώς γίνεται ο διοικητής της ΑΑΔΕ Γιώργος Πιτσιλής να μην γνώριζε μία τέτοια εκτεταμένη υπόθεση φοροδιαφυγής. Η Ελληνική Αστυνομία του Μιχάλη Χρυσοχοΐδη ήταν σε συνεννόηση με την ΑΑΔΕ, ή την αιφνιδίασε; Η απομάκρυνση της Κίμπερλι Γκιλφόιλ άφησε υπόνοιες για διαμάχη συμφερόντων γύρω από τα συμβόλαια του LNG. Η επιδότηση του Σπύρου Κουλκουδίνα (για αλιευτική δραστηριότητα) διαχέει τις υποψίες διαφθοράς στο χαμηλό επίπεδο των γαλάζιων βουλευτών. 

Πίσω από τις περισσότερες υποθέσεις, (από αυτές και πάντως τις σημαντικότερες) ακούγεται με τον με τον έναν ή τον άλλο τρόπο – άλλοτε ως στόχος και άλλοτε ως υποκινητής – το όνομα κομματικού παράγοντα της ΝΔ που απομακρύνθηκε στο παρελθόν και είναι σε ανειρήνευτο πόλεμο με έτερο παρακυβερνητικό υποσύστημα. 

Είναι δύσκολο να ελεγχθούν οι φήμες και ο βαθμός ακρίβειας των όσων καταγγέλλονται ως παρασκηνιακές ραδιουργίες, σε κάθε περίπτωση όμως αναδύεται η αποφορά της γενικευμένης αποσύνθεσης και απώλειας ελέγχου. Οι δρώντες δεν εγκαταλείπουν την εξουσία, αλλά αλληλοϋπονομεύονται ενόψει της επόμενης ημέρας των εκλογών. 

Τα δύσκολα είναι μπροστά για τον Κυριάκο 

Η κυβέρνηση όμως έχει μπροστά της έναν εξαιρετικά δύσκολο χειμώνα ενεργειακής και καταναλωτικής ακρίβειας. Επιπλέον, καθώς συμπληρώνει δύο τετραετίες, είναι αντιμέτωπη με την διάψευση των προσδοκιών που δημιούργησε. Τα στοιχεία των οικογενειακών προϋπολογισμών της ΕΛΣΤΑΤ δεν αφήνουν αμφιβολία για την υποβάθμιση του επιπέδου διαβίωσης σημαντικού μέρους του πληθυσμού. Η διαφήμιση των επιδομάτων, που καταδίκαζε με σφοδρότητα επί ΣΥΡΙΖΑ, είναι ένα επιπλέον στοιχείο ευτελισμού της οικονομικής του πολιτικής.

Το βασικό πρόβλημα είναι η ακρίβεια. Η κυβέρνηση καταφεύγει στο ότι οι δημοσιονομικοί περιορισμοί της ΕΕ δήθεν δεν της επιτρέπουν εκτεταμένες παρεμβάσεις για οριζόντιες μειώσεις φορολογίας. Μόνο που το επιχείρημα ότι το πρόβλημα είναι εισαγόμενο, δεν πείθει. Το 65% θεωρεί πλέον ότι για την ακρίβεια είναι υπεύθυνη η κυβέρνηση και το 35% πείθεται από το ότι είναι η διεθνής συγκυρία. Τα ποσοστά μέσα στην τελευταία διετία έχουν αντιστραφεί. 

Το βασικό πολιτικό επιχείρημα της κυβέρνησης είναι ότι, όσο και αν έχουν μειωθεί τα ποσοστά της, διατηρεί διαφορά δέκα μονάδων από τον επόμενο και άρα δεν υπάρχει κυβερνητική λύση και διατήρηση της όποιας σταθερότητας δίχως την συμμετοχή της ΝΔ. 

Ανακατατάξεις στην δεξιά πολυκατοικία 

Στο παραταξιακό επίπεδο, η ηγεσία της ΝΔ δέχεται το πλαγιοκόπημα από τους δύο πρώην πρωθυπουργούς, Κώστα Καραμανλή και Αντώνη Σαμαρά. Το βασικό πρόβλημα όμως για τον σχηματισμό κυβέρνησης συνεργασίας μετά τις εκλογές είναι ότι κανείς δεν συνεργάζεται με τον Μητσοτάκη. Κάπως έτσι αυξάνονται οι πιέσεις και οι παραινέσεις προς τον Κυριάκο να αποχωρήσει πριν ή αμέσως μετά τις εκλογές, για να αρθεί το αδιέξοδο. 

Γύρω από αυτό το ενδεχόμενο πλέκεται το κουβάρι των ενδοπαραταξιακών διεργασιών. Ο Κώστας Καραμανλής φαίνεται να ευνοεί μία αλλαγή ηγεσίας στη ΝΔ. Ίσως υπό τον Νίκο Δένδια. Γι αυτό κρατά στάση αναμονής. Ο Σαμαράς πάλι θεωρεί ότι το πρόβλημα είναι ο “μητσοτακισμός” και όχι μόνο ο Κυριάκος. Η θέση αυτή όμως δεν είναι η επικρατούσα, ενώ επιπλέον έχει ανάγκη την στήριξη του Καραμανλή για να διεκδικήσει διψήφιο ποσοστό.

Το ερώτημα πλέον στα γαλάζια παρασκήνια τίθεται ως εξής: Εάν αποχωρήσει ο Κυριάκος Μητσοτάκης από την ηγεσία, γιατί να μην υπάρξει επαναπροσέγγιση με τους δύο πρώην πρωθυπουργούς και επιστροφή στις “εργοστασιακές ρυθμίσεις”, κάτι που θα επαναφέρει τη ΝΔ πάνω από το 30%. Στην παρατήρηση ότι “ο Κυριάκος Μητσοτάκης δεν παραδίδει την ηγεσία” η απάντηση είναι ότι “θα το πράξει εάν του το πουν παράγοντες που μπορούν να τον υποχρεώσουν. Όπως έγινε και με τον πατέρα του”. Το εναλλακτικό σενάριο είναι δύο δεξιά κόμματα να μοιραστούν την ευρύτερη δεξαμενή ψηφοφόρων και να συγκλίνουν για κυβέρνηση δίχως τον Κυριάκο την επομένη των εκλογών. 

Όλοι εναντίον όλων στην Κεντροαριστερά 

Φυσικά τα σενάρια αυτά ανθίζουν στο υπόστρωμα που δημιουργεί η παρατεταμένη καχεξία της Κεντροαριστεράς σε συνδυασμό με τις μεταξύ τους έριδες που απομακρύνουν, εάν δεν αποκλείουν την προοπτική συνεργασιών και συγκλίσεων που θα διαμόρφωνε δυναμική εναλλακτικής κυβερνητικής λύσης.

Ο Αλέξης Τσίπρας δεν δημιουργεί δυναμική ενώ είναι σε διαρκή σύγκρουση με το ΠΑΣΟΚ και με τον ΣΥΡΙΖΑ, ο οποίος δίνει τον υπέρ πάντων αγώνα για την κοινοβουλευτική του επιβίωση. ΠΑΣΟΚ και ΣΥΡΙΖΑ αναζητούν συνεννόηση ενόψει της κοινής απειλής ενώ τα υπόλοιπα κόμματα του χώρου, Μέρα 25, Νέα Αριστερά, Πλεύση Ελευθερίας, χτυπούν όλοι τον Τσίπρα και κινούνται σε αποκλίνουσες μεταξύ τους τροχιές.