Η πλούσια μυθολογική διάπλαση, η κυριαρχία του μύθου, η κοσμογονία, οφείλεται στο ερώτημα τι είναι κόσμος ώσπου, ο κυρίαρχος λόγος θα αποδώσει την κατά νόον υψίστη σκέψη δια του φιλοσοφικού λόγου, τον κατά τον λόγο κόσμο. Σύμφωνα με τον Εμπεδοκλή κόσμος είναι ο λόγος που αποτελεί την ενότητα των διηρεμένων υπό του νείκους και των συγκλινόντων από τη φιλότητα.

Κατά τούτο δεν μπορεί να είναι άλλο από την διμορφούμενη κατάσταση στη φύση: «[…]υπό του νείκους και της φιλότητος» . Σύμφωνα με τις θέσεις του Ηράκλείτου, τον κόσμο “… ούτε τις Θεών ούτε ανθρώπων εποίησεν αλλ ην αεί έσται πύρ”, ενώ κατά τον Δημόκριτο στον κόσμο κυριαρχεί η μοίρα, ο λόγος δηλαδή που θέτει αυτό εδώ και εκείνο εκεί, κατά τη δυναμική του να είναι έτσι κι’ όχι αλλιώς. Θεωρώ ότι, στο Δημόκριτο, περισσότερο παρουσιάζεται η μοίρα ως αιτιοκρατική δύναμη, και όχι με την μοιρολατρική έννοια.

Στη λογική των ανωτέρω θα μπορούσε να καταλήξουμε στην άποψη ότι το πεδίο του κόσμου αποτελούν το είναι και το γίγνεσθαι μέχρι που, τη διαμόρφωση μιας κατάστασης θα διαδεχτεί μια άλλη υπό τη δυναμική και των δικών της νέων στοιχείων που την απαρτίζουν και τα οποία ταυτόχρονα προσδιορίζουν την επόμενη φάση και φύση αυτής.

Τι είναι κόσμος; Παράσταση του κόσμου

Η κυριαρχία επομένως του λόγου αυτού, θέτει τον ίδιο τον άνθρωπο στο κέντρο του κόσμου και κατά τούτο ο φιλοσοφικός λόγος καθίσταται λόγος ανθρωποκεντρικός, ήτοι λόγος τραγικός, λόγος στον οποίο αναζητείται ο κόσμος του όντος και της κοινωνίας. Ένας λόγος δια του οποίου ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τα πράγματα και προσδίδει νόημα σ’ αυτά, ανάμεσα στην αλήθεια και το ψεύδος. Η πορεία επομένως από το χάος στην τάξη και από το σκότος στο φως διαμορφώνει για τον άνθρωπο τον τραγικό λόγο του τι αληθές και τι ψευδές, μια πορεία ανάμεσα στο είναι και το αντίθετο του, ως μη είναι.

Η παράσταση του κόσμου αυτή, στον Γοργία, λαμβάνει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά σε μια τροχιά ανάμεσα στο τι είναι κόσμος και τι το αντίθετό του, ως ακοσμία. Στο Γοργία το εκπληκτικό στοιχείο είναι ότι ενώ προσδιορίζει τον κόσμο ως σύνθεση πολλών στοιχείων που του προσδίδουν μορφή, τα αντίθετα στοιχεία συλλήβδην τα ορίζει ως “ακοσμία”. Κατά την άποψή μας θα μπορούσαν να ταυτίζονται με την έννοια του χάους, όπου η τάξη είναι η αναγκαιότητά του και ο κόσμος η έκφραση αυτής της τάξης. Έτσι εάν το χάος συνδυασθεί με το σκότος τότε ο κόσμος δεν μπορεί παρά να είναι το φως, η θέα αυτής της τάξης και τα στοιχεία του κόσμου η αλήθεια τού ίδιου του κόσμου και το αντίθετο αυτού η ακοσμία ως το ψεύδος αυτού.

Στο κέντρο της φιλοσοφικής αναζήτησης περί τον κόσμο επομένως και δη της πόλεως, τίθεται το “ευ”, γιατί η ανδρεία δεν αρκεί, αφού το νόημα στον κόσμο της πόλης προσδίδεται με την ευανδρεία, ο απλός αγώνας δεν μπορεί να σηματοδοτήσει το νόημα του κόσμου παρά ο καλός αγώνας. Ούτε η απλή ζωή αρκεί, παρά ο ευδαίμων βίος. Ο Θουκυδίδης επιβεβαιώνει την άποψη αυτή στον επιτάφιο όταν λεει “.. το ευδαίμον το ελεύθερον το δε ελεύθερον το εύψυχον..”, όπως και ο Πλάτων, ο οποίος επαγγέλλεται τον ευδαίμονα βίον.

Τα παραπάνω θα μπορούσε να αποτελούν και επιβεβαίωση της απόψεώς μας ότι, ο άνθρωπος στην πορεία του από το χάος προς την τάξη και από το σκότος προς το φως, ένα μόνο σύμμαχο έχει τον αέναο αγώνα του ανάμεσα στο τι αληθές και το τι ψευδές των όντων. Τούτο σε μια κατάσταση συνεχώς ευμετάβλητη και απροσδιόριστη προς εξασφάλιση της εαυτού και αλλήλων ευδαιμονίας, με τον μοναδικό τρόπο τη συνεύρεση και τη συζήτηση. Αυτή η συζήτηση δεν μπορεί πουθενά αλλού να λάβει χώρα παρά μόνο στο κοινόν. Εκεί δηλαδή που συναντάται το “τ’ αυτόν και έτερον” με παρουσία και παρρησία.

Εκεί ακριβώς μόνο μπορεί να αναδειχθεί του λόγου η τραγικότητα, παρουσιάζοντας παράλληλα και την τραγική διάσταση της περατότητάς του. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε που ο χώρος στον οποίο άνθισε η τραγωδία ως μορφή τέχνης είναι ο αιώνας της μεγάλης αναζήτησης, ο 5ος Αιών της Δημοκρατίας, αφού το τι αληθές και τι ψευδές είναι και του Δήμου αγωνία, η οποία στον πυρήνα της εμπεριέχει αυτή την τραγικότητα.

Η ελληνική εμπειρία της έννοιας του Κόσμου

Το ζητούμενο επομένως για τον κόσμο είναι η πόλις, πολιτεία, ο πολίτης. Η πολιτεία, κατ΄ άλλους η ιδανική πόλις και ο ρόλος του ανθρώπου ως ζώον πολιτικόν. Στην πόλη αυτή, ο πολίτης καθίσταται στο κέντρο της αναζήτησης του λόγου και η Αιδώς και η Δίκη αποτελεί το βάθρο των πόλεων, “… Αιδώ τε και δίκην ιν ειεν κόσμοι πόλεων κόσμοι τε και δεσμοί φιλίας συναγωγοί”.

Έτσι υπό την έννοια αυτή, μπορεί να θεωρηθεί η Αθήνα κεκοσμημένη πόλις, κέντρο των αυτόνομων Ελληνίδων πόλεων. Από τον κόσμο αυτόν της Πόλεως και του μορίου αυτής τον Πολίτη, διαβαίνουμε στην πόλη του κόσμου, την Κοσμόπολη, τον κόσμο της οικουμένης κατά την οποία: “Ανδρών επιφανών πάσα γη βατή, Ψυχής γαρ αγαθής Πατρίς ο ξύμπας κόσμος..” .

Η απεικόνιση, η κοινωνικά κατεστημένη εικόνα του κόσμου δεν είναι ο κόσμος, παρά η απόσταση ανάμεσα στο φαίνεσθαι και το είναι, ανάμεσα στη γνώμη και την αλήθεια που γίνεται ανυπέρβλητη και ξαναγεννιέται διαρκώς. Η απόσταση αυτή δεν έχει τις ρίζες μόνο μέσα στην ατομική υποκειμενικότητα, αλλά κυρίως μέσα στην συλλογική υποκειμενικότητα, όπου η γνώμη καθίσταται εναρκτήρια απόφαση που καθιστά την αλήθεια μέσα από την εμπειρία του σκοτεινού ερέβους, μεταμορφώνοντας το χάος, προσδιορίζοντας το είναι του, με τη θέσπιση αξιών και τον ορισμό της τάξης.

Αυτός είναι ίσως και ο λόγος που η θεμελιώδης ελληνική εμπειρία αποτελεί παρουσίαση όχι του είναι και της νόησης, μάλλον, αλλά του αντιθέτου αυτών. Κατά τον πλέον ορθό τρόπο, τούτο τονίζει ο Αναξίμανδρος όταν λέει ότι, γιατί να υπάρχει “το τι” και μόνο, είναι αδικία, υπερβολή, βιαιότητα, επειδή με μόνο το γεγονός της ύπαρξης προσβάλλεται η τάξη του είναι, η οποία τελικώς κατ’ ουσίαν είναι επίσης, τάξη “του μη” – είναι . Άρα το είναι του κόσμου θεμελιώνεται μόνο μέσα από το “μη είναι” αυτού. Κατά τούτο η ιστορική εμπειρία μπορεί να αποτελέσει την έξοδό του ως μια πορεία ανάμεσα στο φαίνεσθαι και το είναι, όχι όμως ως ιστορική αναγκαιότητα!.

Η δίοδος, ο δίαυλος του κόσμου

Και Σήμερα ο κόσμος οδηγείται στην Κοσμόπολη, όμως από την κρύπτη των ερωτημάτων:

1. Ποιος κόσμος;
2. Για ποιον κόσμο; με ποιον άνθρωπο, σε ποια πόλη.

• Πάν-Κόσμον το παγκόσμιον; χάος ή εν δυνάμει τάξις στον κόσμο αυτό;
• Ποια πόλις- πολιτεία και ποιος πολίτης;
• Των ανθρώπων τα άστεα θα έχουν Θεσμούς – τεθμούς η θα είμαστε αθέμιστες και ανέστιοι; και
• Τους θεσμούς, Ποιος θέτει και για ποιόν;, σε ποιόν τόπο;

Κατά τον Αριστοτέλη “…… ο άπολις δια φύσιν και ου δια τύχην ήτοι φαύλος εστίν, ή κρείττων ή άνθρωπος ώσπερ και ο υφ’ Ομήρου λοιδορηθείς “αφήτωρ αθέμιστος ανέστιος ..” . Αποκτά επομένως μεγάλη σημασία και πολύ μεγάλο νόημα ακόμα και σήμερα η θέση του Αριστοτέλη, κατά την οποία: “…πολίτης δ’ απλώς ουδενί των άλλων ορίζεται μάλλον η τω μετέχειν κρίσεως και αρχής…” . Πολίτης δηλαδή δεν είναι άλλος παρά εκείνος που μετέχει κρίσεως (δίκης) και αρχής, διοίκησης.

Στον κόσμο αυτόν που διαμορφώνεται εμπροσθέν μας στον Παν – Κοσμον, στον Παγκόσμιο, εκ νέου τίθεται το πρόβλημα της συμπαντικής τάξης του κόσμου. Η πόλις τίθεται εκ νέου στο κέντρο της αναζήτησης με το ερώτημα ποία πόλις (πολιτεία), με ποίον πολίτη;. Η τάξη οφείλει να λαμβάνει υπόψη της τη διαμόρφωση της αρχής του μοιράζεσθαι, της συμμετοχής στη διαμόρφωσή της, που άπτεται τόσο αισθημάτων, ευθυνών, υποχρεώσεων όσο και ελπίδων.

Μέσω αυτής γεννιέται η μοίρα στην ευτυχία ή στη δυστυχία της πόλεως, αφού τα μέλη της πόλεως και του κόσμου μοιράζονται τα καθήκοντα που επιβάλλει και τα προνόμια που παρέχει. Η Jacqueline de Romilly** αυτή την αρχή την ονόμασε “κατανομή” και όπως ορθά τόνισε, είναι στην ουσία συνεργασία, κοινότητα και φιλία αδελφότητα. Το μοιράζεσθαι, η κατανομή αφορά και υλικά αγαθά που σχετίζεται όχι μόνο με την αριθμητική ισότητα στον κόσμο αυτό, αλλά και τη γεωμετρική ισότητα.

Η απόδοση ίσου πράγματος στον καθένα “το προσήκον εκάστω αποδιδόναι”, αφορά την πρώτη, το μοιράζεσθαι και η δεύτερη, η “κατανομή”, δηλώνει την απόδοση περισσοτέρων πραγμάτων με βάση την ανάγκη και την αξία, καθότι το αναγκαία άνισο, πιστοποιεί το όντως ίσο.

Για τη συνοχή του κόσμου ιδιαίτερα στην εφαρμογή των ανωτέρω αρχών κυρίαρχος είναι ο ρόλος του κλήρου, στοιχείο εξαιρετικά κρίσιμο στην διαμόρφωση της εξουσίας του κόσμου. Αυτό το στοιχείο αποτελούσε το σκληρό πυρήνα της πόλεως των Αθηνών σε πάρα πολλούς θεσμούς της και εξασφάλιζε την ισορροπία στην κατανομή της εξουσίας, με τη συμμετοχή τους σ’ αυτή και τη συγκρότηση του κόσμου της πόλεως.

Ως συμπέρασμα αυτής της ανάλυσης και έναυσμα για περαιτέρω συζήτηση τι θα μπορούσε να διατυπωθεί; Μόνο ένα ερώτημα: Σήμερα μπορεί να δομηθεί ξανά η πόλις, ως πόλις του κόσμου πλέον; και ποιός θα ήταν ο τρόπος λειτουργίας της έννοιας: “κοινόν”, στο οποίο “το τ’ αυτόν” θα καθίσταται ανήμπορο να ρευστοποιεί την αντικειμενική υπόσταση του ετέρου; ώστε, να συνεχίζει ο άνθρωπος την πορεία του από το σκότος προς το φως, θέτοντας τάξη στο χάος;

Αυτά είναι μερικά από τα αμείλικτα ερωτήματα στα οποία θα πρέπει να δοθεί απάντηση, λόγω και έργω, ως αντίσταση στην ειμαρμένη και στη φθορά, στο πλαίσιο της τραγικής διάστασης της περατότητας μας.

*Κείμενα της μελέτης αυτής αποτέλεσαν μέρος της ομιλίας μου στο 5ο Παγκόσμιο Συνέδριο Φιλοσοφίας της Διεθνούς Εταιρείας Οικουμενικού Διαλόγου, στην μεγάλη Αίθουσα τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών 19-23 Μαΐου 2003, με τον τίτλο: “Κόσμος , Παν – Κόσμον, Παγκόσμιον”. Ο συγγραφέας τότε ήταν Επίκουρος Καθηγητής στο ΕΚΠΑ.

**Paris. Στην ανάλυσή της η Romilly εύστοχα δανείζεται το παράδειγμα των Διοσκούρων Κάστορα και Πολυδεύκη (Πινδάρου Νεμεονίκαι, 10ος) κατ’ αντίθεση των Ετεοκλή και Πολυνίκη για την κατάκτηση της εξουσίας, Ευριπίδη Φοίνισσες , στοιχ. 531, επ.

Ο πρωθυπουργός προανήγγειλε ότι από την 1η Σεπτεμβρίου στο πλαίσιο της μείωσης των τιμών στα σουπερμάρκετ θα υπάρξει και πρωτοβουλία και για μειώσεις τιμών στα σχολικά είδη. Παράλληλα, όσον αφορά στα ελληνοτουρκικά, ξεκαθάρισε ότι «δεν συζητούμε τίποτα πέραν της οριοθέτησης υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο».

Για την ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης στις 31 Αυγούστου ο Κυριάκος Μητσοτάκης τόνισε στην εισαγωγική του τοποθέτηση στο υπουργικό συμβούλιο: «Τον Ιούλιο του 2020 η πατρίδα μας εξασφάλισε το μεγαλύτερο πακέτο, ως ποσοστό του ΑΕΠ, στην ΕΕ: 36 δις ευρώ σε δάνεια και επιχορηγήσεις».

«Με την αξιοποίηση των πόρων αυξήθηκε το ελληνικό ΑΕΠ σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, μεγάλη πρόοδος στις επενδύσεις, όταν σε πολλές χώρες παρουσίασαν μείωση, επιταχύνθηκαν μεγάλες μεταρρυθμίσεις. Ψηφιοποίηση δημοσίου, ολοκλήρωση κτηματολογίου, παρεμβάσεις στην αγορά ενέργειας με ΑΠΕ, ηλεκτρικά λεωφορεία, Μετρό Θεσσαλονίκης – την Πέμπτη τα εγκαίνια της επέκτασης προς Καλαμαριά, προληπτικές εξετάσεις, 136 μεταρρυθμιστικά ορόσημα, απομένουν δύο να ολοκληρωθούν, το 2028 η Ελλάδα θα παραλάβει πρώτη τα καινούρια Canadair», υπογράμμισε.

«Στη ΔΕΘ θα παρουσιάσουμε τους άξονες της οικονομικής πολιτικής για το 2027 και τον Οδικό Χάρτη της πατρίδας μας προς το 2030», σημείωσε. «Ορόσημο τα 200 χρόνια από την ίδρυση του ελληνικού κράτους για να βρει τη χώρα πιο ισχυρή και παραγωγική και πιο έτοιμη να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις μιας ιδιαιτέρως ταραγμένης εποχής», επισήμανε ο πρωθυπουργός.

Ο Μητσοτάκης για χρεός-Τουρκία 

«Οι εξ ανατολών αντιδράσεις που ακολουθούν τις δικές μας δράσεις δεν επηρεάζουν τον σχεδιασμό μας. Οι περιοχές ελληνικής κυριαρχίας προκύπτουν από το Διεθνές Δίκαιο και είμαστε έτοιμοι να τις προασπίσουμε ανά πάσα στιγμή. Θέλουμε καλές σχέσεις με τους γείτονές μας. Δεν συζητούμε, όμως, τίποτα πέραν της οριοθέτησης υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Προφανώς θέλουμε καλές σχέσεις γειτονίας με την Τουρκία αλλά δεν συζητούμε με την Τουρκία τίποτα πέραν της οριοθέτησης», ξεκαθάρισε.

Για το δημόσιο χρέος είπε πως «σημαντική παρακαταθήκη να απαλλάσσουμε τη νέα γενιά από τα βάρη των προηγούμενων, από τις αρχές της δεκαετίας του ’80 – να θυμηθούμε πότε εκτοξεύτηκε – επιλογή ευθύνης και για το σήμερα και για τις επόμενες γενιές. Για πρώτη φορά μια κυβέρνηση σταθερά μειώνει το χρέος με τέτοια ταχύτητα που η Ελλάδα πολύ σύντομα δεν θα είναι η πιο υπερχρεωμένη χώρα στην Ευρώπη. Απορώ με την ανευθυνότητα κάποιων να υποβιβάζουν μία μεγάλη εθνική επιτυχία σε αντικείμενο μικροκομματικού ανταγωνισμού σε μία στιγμή που η Ελλάδα δανείζεται φθηνότερα από χώρες όπως η Γαλλία και η Ιταλία».

Για τον πληθωρισμό ανέφερε πως «το μεγαλύτερο ζήτημα που αφορά την ελληνική κοινωνία και οικογένεια. Οι τιμές σε τρόφιμα, όπως λάδι φρούτα και λαχανικά εμφανίζονται μειωμένες αυτό το μήνα σε σχέση με τον προηγούμενο». Όπως είπε, «την 1η Σεπτεμβρίου που θα ισχύσει η Εθνική Συμφωνία Μείωσης Τιμών, θα υπάρξουν πρωτοβουλίες και από την αγορά για τα σχολικά είδη».

Σε αυτό το σημείο αναδύεται η έννοια της εκκλησιαστικής διπλωματίας: Μια μορφή μη κρατικής διεθνούς δράσης που δεν διαθέτει στρατιωτικό εξαναγκασμό ή οικονομικές κυρώσεις, αλλά στηρίζεται στην πνευματική αυθεντία, στην κανονική και ιστορική νομιμοποίηση, στα υπερεθνικά δίκτυα, στη διασπορά, στον πολιτισμό και στην ικανότητα δημιουργίας σχέσεων εμπιστοσύνης. Η εκκλησιαστική διπλωματία μπορεί να λειτουργήσει ως ήπια ισχύς· μπορεί όμως και να μετατραπεί σε πεδίο ανταγωνισμού, όταν εκκλησιαστικοί θεσμοί ή θρησκευτικά σύμβολα εντάσσονται σε κρατικές γεωπολιτικές στρατηγικές.

Θρησκευτική και εκκλησιαστική διπλωματία

Η θρησκευτική διπλωματία αποτελεί τον ευρύτερο όρο. Περιλαμβάνει την αξιοποίηση της θρησκευτικής πίστεως, των θρησκευτικών κοινοτήτων και του διαθρησκειακού διαλόγου για την πρόληψη συγκρούσεων, τη διαμεσολάβηση, την ειρηνευτική διαδικασία ή την ενίσχυση της διεθνούς συνεργασίας. Μπορεί να ασκείται από κράτη, διεθνείς οργανισμούς, μη κυβερνητικούς φορείς ή άτυπα δίκτυα προσωπικοτήτων.

Η εκκλησιαστική διπλωματία είναι ειδικότερη. Αφορά τη θεσμική διεθνή δράση συγκεκριμένων Εκκλησιών, Πατριαρχείων, εκκλησιαστικών οργανισμών και κανονικών εκπροσώπων τους. Η νομιμοποίησή της δεν προέρχεται από την κρατική κυριαρχία αλλά από την εκκλησιαστική τάξη, την αποστολική και ιστορική συνέχεια, την ποιμαντική ευθύνη και την αναγνωρισμένη πνευματική παρουσία. Για τον λόγο αυτό δεν πρέπει να ταυτίζεται ούτε με την κρατική διπλωματία ούτε με μια τεχνική δημοσίων σχέσεων.

Ανάλογη διάκριση απαιτείται από την πολιτιστική διπλωματία. Η τελευταία αξιοποιεί τη γλώσσα, την τέχνη, την εκπαίδευση και την πολιτιστική κληρονομιά για τη δημιουργία σχέσεων και θετικών αντιλήψεων. Η εκκλησιαστική διπλωματία ασφαλώς διαθέτει πολιτισμική διάσταση, αλλά ο πυρήνας της είναι θεσμικός, κανονικός, εκκλησιολογικός και ποιμαντικός. Εάν αποκοπεί από αυτόν τον πυρήνα, κινδυνεύει να εκφυλιστεί σε εργαλειακή χρήση της Εκκλησίας για αλλότριους σκοπούς.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο ως υπερεθνικός εκκλησιαστικός δρών

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο κατέχει ιδιαίτερη θέση μέσα στην Ορθόδοξη Εκκλησία ως Πρώτος Θρόνος και πρώτος μεταξύ ίσων. Η θέση αυτή δεν πρέπει να ερμηνεύεται με όρους κοσμικής υπερεξουσίας. Συνδέεται με συγκεκριμένες κανονικές αρμοδιότητες, ιστορικά προνόμια, ευθύνη διακονίας της πανορθόδοξης ενότητας και διεθνή συμβολική ακτινοβολία.

Η διαχρονική παρουσία του στην Κωνσταντινούπολη, η ποιμαντική του ευθύνη σε κοινότητες της διασποράς και η συμμετοχή του στον διαχριστιανικό και διαθρησκειακό διάλογο του προσδίδουν έναν πραγματικά υπερεθνικό χαρακτήρα. Η δράση του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος απέδειξε ότι ένας εκκλησιαστικός θεσμός μπορεί να εισαγάγει ηθικά και θεολογικά κριτήρια σε μια παγκόσμια συζήτηση, να συνεργάζεται με πανεπιστήμια, κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμούς και να διαμορφώνει συνειδήσεις χωρίς να διαθέτει μέσα καταναγκασμού.

Αυτό είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα ήπιας ισχύος: Επιρροή μέσω κύρους, συνέπειας, πειθούς και ηθικής αξιοπιστίας. Παρόμοια λειτουργία μπορούν να έχουν οι πρωτοβουλίες για την ειρήνη, την προστασία των χριστιανικών μνημείων, την ελευθερία της θρησκευτικής συνειδήσεως και τη συνύπαρξη των λαών. Η Εκκλησία δεν υποκαθιστά την κρατική διπλωματία· μπορεί όμως να δημιουργεί δίαυλους επικοινωνίας εκεί όπου η επίσημη πολιτική συναντά καχυποψία ή αδυναμία.

Η Ουκρανία: το “Russkiy Mir”

Η ουκρανική εκκλησιαστική κρίση ανέδειξε με τον εντονότερο τρόπο τη διασταύρωση κανονικού δικαίου, εθνικής ταυτότητας, πολιτικής κυριαρχίας και γεωπολιτικού προσανατολισμού. Η χορήγηση του Τόμου Αυτοκεφαλίας στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας το 2019 δεν παρέμεινε στο επίπεδο μιας εσωτερικής εκκλησιαστικής πράξεως. Εντάχθηκε σε ένα περιβάλλον οξύτατης σύγκρουσης μεταξύ Κιέβου και Μόσχας και προκάλεσε βαθύτατη ρήξη στις σχέσεις του Οικουμενικού και του Πατριαρχείου Μόσχας.

Η εξέλιξη αυτή δεν επιτρέπει απλουστεύσεις. Οι Εκκλησίες δεν είναι μηχανικά παραρτήματα κρατών, ούτε κάθε κανονική απόφαση αποτελεί προϊόν γεωπολιτικού σχεδιασμού. Ωστόσο, οι εκκλησιαστικές δικαιοδοσίες επηρεάζουν τη συγκρότηση συλλογικών ταυτοτήτων και μπορούν να αποκτήσουν στρατηγική σημασία όταν συνδέονται με ζητήματα ανεξαρτησίας, εθνικής μνήμης και διεθνούς ευθυγράμμισης.

Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η ιδεολογική χρήση του “Ρωσικού Κόσμου” – του Russkiy Mir. Η έννοια προβάλλει έναν κοινό ιστορικό και πολιτισμικό χώρο που συγκροτείται γύρω από τη ρωσική γλώσσα, την κοινή μνήμη και την Ορθοδοξία. Ως πολιτισμικός δεσμός δεν είναι καθεαυτή προβληματική. Όταν όμως μετατρέπεται σε νομιμοποιητικό πλαίσιο πολιτικής επιρροής, εδαφικών αξιώσεων ή αμφισβήτησης της κυριαρχίας άλλων λαών, η θρησκευτική παράδοση εργαλειοποιείται και η εκκλησιαστική μαρτυρία υποτάσσεται στη γεωπολιτική σκοπιμότητα.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται η διπλή φύση της θρησκευτικής ισχύος. Η ίδια γλώσσα της πίστεως μπορεί να οικοδομήσει συμφιλίωση ή να ενισχύσει αποκλειστικές ταυτότητες. Η ίδια ιστορική μνήμη μπορεί να υπηρετήσει την κοινή αυτογνωσία ή να γίνει μηχανισμός πολιτικής κινητοποίησης. Για τον λόγο αυτό χρειάζεται θεολογική διάκριση και αναλυτική ακρίβεια, ιδίως όταν χρησιμοποιούνται έννοιες όπως “υβριδική επιρροή”. Δεν αποτελεί κάθε εκκλησιαστική παρέμβαση υβριδική απειλή· τέτοιος χαρακτηρισμός δικαιολογείται μόνο όταν η θρησκευτική επιρροή εντάσσεται αποδεδειγμένα σε συντονισμένη στρατηγική κρατικού καταναγκασμού, παραπληροφόρησης ή αποσταθεροποίησης.

Ανατολική Μεσόγειος: χώρος κρίσεων και δικτύων

Στην Ανατολική Μεσόγειο η εκκλησιαστική διπλωματία αποκτά ιδιαίτερο περιεχόμενο. Στην περιοχή συνυπάρχουν το Οικουμενικό Πατριαρχείο, τα πρεσβυγενή Πατριαρχεία Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων, οι Εκκλησίες Ελλάδος και Κύπρου, αρχαίες χριστιανικές κοινότητες της Μέσης Ανατολής και ισχυρά δίκτυα διασποράς. Η παρουσία τους τέμνεται με τον ελληνοτουρκικό ανταγωνισμό, το Κυπριακό, τους πολέμους στη Μέση Ανατολή, την προστασία των προσκυνημάτων, τις μεταναστευτικές πιέσεις και την καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η γεωπολιτική αξία αυτών των δικτύων δεν πρέπει να μετράται σαν να επρόκειτο για συμμαχίες στρατιωτικής ισχύος. Η σημασία τους βρίσκεται στην κοινωνική τους γείωση, στην πρόσβαση σε τοπικές κοινότητες, στη διατήρηση ιστορικής μνήμης και στην ικανότητα να μεταφέρουν μηνύματα πέρα από τα επίσημα κρατικά κανάλια. Τα Πατριαρχεία μπορούν να λειτουργήσουν ως φορείς διαλόγου και ανθρωπιστικής συνεργασίας, αλλά παραμένουν ταυτόχρονα ευάλωτα σε πολιτικές πιέσεις, δημογραφική αποδυνάμωση και ανταγωνισμούς δικαιοδοσίας.

Για τον Ελληνισμό, η Ορθοδοξία αποτελεί σημαντικό στοιχείο πολιτιστικής εγγύτητας με λαούς των Βαλκανίων, της Μαύρης Θάλασσας και της Μέσης Ανατολής. Η εγγύτητα αυτή δεν δημιουργεί αυτόματα κοινά γεωπολιτικά συμφέροντα. Ο Ορθόδοξος κόσμος δεν είναι ενιαίο πολιτικό μπλοκ: περιλαμβάνει διαφορετικά κράτη, εθνικές παραδόσεις και στρατηγικούς προσανατολισμούς. Επομένως, η επίκληση μιας γενικής “ορθόδοξης συμμαχίας” είναι αναλυτικά αδύναμη και πολιτικά επικίνδυνη. Αντίθετα, τα υπαρκτά εκκλησιαστικά και πολιτισμικά δίκτυα μπορούν να υποστηρίξουν στοχευμένες συνεργασίες, εφόσον γίνονται με σεβασμό στην αυτονομία των Εκκλησιών και στο διεθνές δίκαιο.

Αυθεντική εκκλησιαστική διπλωματία

Η θετική αποτίμηση της εκκλησιαστικής διπλωματίας δεν πρέπει να οδηγεί σε εξιδανίκευση. Οι εκκλησιαστικοί θεσμοί δρουν μέσα στην ιστορία, επηρεάζονται από εθνικές αντιπαραθέσεις και ενίοτε φέρουν εσωτερικές αδυναμίες. Η πνευματική αυθεντία δεν είναι μόνιμο και ανεξάντλητο κεφάλαιο· ενισχύεται από τη συνέπεια λόγου και πράξεως και αποδυναμώνεται όταν η εκκλησιαστική φωνή ταυτίζεται άκριτα με κυβερνητικές επιλογές ή εθνικούς ανταγωνισμούς.

Πρώτη προϋπόθεση είναι, συνεπώς, η θεσμική αυτονομία. Η συνεργασία Εκκλησίας και πολιτείας σε ζητήματα πολιτιστικής κληρονομιάς, ανθρωπιστικής προστασίας ή διεθνούς διαλόγου μπορεί να είναι θεμιτή και ωφέλιμη. Δεν πρέπει όμως να καταλήγει σε υποκατάσταση της εκκλησιαστικής αποστολής από κρατικές σκοπιμότητες. Η Εκκλησία δεν καλείται να γίνει ένας ακόμη βραχίονας εξωτερικής πολιτικής, αλλά να προσφέρει τη δική της μαρτυρία, ακόμη και όταν αυτή είναι κριτική προς την κρατική ισχύ.

Δεύτερη προϋπόθεση είναι η κανονική ακρίβεια. Στον ορθόδοξο χώρο οι έννοιες της αυτοκεφαλίας, της δικαιοδοσίας, του πρωτείου και της συνοδικότητας δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως απλές μεταβλητές ενός γεωπολιτικού υποδείγματος. Διαθέτουν θεολογικό και κανονικό περιεχόμενο που απαιτεί εξειδικευμένη γνώση. Όταν οι αναλυτές αγνοούν αυτή τη διάσταση, κινδυνεύουν να ερμηνεύσουν κάθε εκκλησιαστική διαφορά ως σύγκρουση συμφερόντων και να χάσουν το πραγματικό βάθος του προβλήματος.

Τρίτη προϋπόθεση είναι η λογοδοσία. Κάθε διεθνής εκκλησιαστική πρωτοβουλία οφείλει να υπηρετεί την ειρήνη, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τη θρησκευτική ελευθερία και την προστασία των ευάλωτων κοινοτήτων. Η αξιοπιστία δεν κρίνεται από τον αριθμό των υψηλών συναντήσεων αλλά από το κατά πόσον αυτές παράγουν σχέσεις, προστατεύουν πρόσωπα και ανοίγουν πραγματικούς διαύλους επικοινωνίας.

Τι μπορεί να πράξει η Ελλάδα

Η Ελλάδα έχει συμφέρον να μελετήσει συστηματικά τη θρησκευτική γεωπολιτική, όχι για να εργαλειοποιήσει την Εκκλησία αλλά για να κατανοεί έναν παράγοντα που ήδη επηρεάζει το διεθνές περιβάλλον. Η Διπλωματική Ακαδημία, τα πανεπιστήμια, οι στρατιωτικές σχολές, τα ερευνητικά κέντρα και οι θεσμοί της Εκκλησίας μπορούν να αναπτύξουν προγράμματα επιμόρφωσης για τη θρησκεία, το κανονικό δίκαιο, την πολιτιστική κληρονομιά και τη διεθνή ασφάλεια.

Χρειάζεται επίσης ένας σταθερός θεσμικός μηχανισμός παρακολούθησης των εκκλησιαστικών εξελίξεων, με επιστημονικό και συμβουλευτικό χαρακτήρα. Ένας τέτοιος μηχανισμός θα μπορούσε να συνδέει θεολόγους, κανονικολόγους, διπλωμάτες, ιστορικούς και αναλυτές ασφαλείας, χωρίς να συγχέει τις αρμοδιότητές τους. Η πολιτεία οφείλει να σέβεται την εκκλησιαστική αυτονομία· η Εκκλησία, αντιστοίχως, οφείλει να διαφυλάσσει την πνευματική της ελευθερία από κομματικές ή εθνικιστικές χρήσεις.

Σε πρακτικό επίπεδο απαιτούνται διεθνή συνέδρια, δίκτυα νέων επιστημόνων, προγράμματα προστασίας μνημείων και χριστιανικών κοινοτήτων, συνεργασίες με τα Πατριαρχεία και δομές διαθρησκειακού διαλόγου. Παράλληλα, η ελληνική δημόσια διπλωματία μπορεί να αναδείξει την ορθόδοξη πολιτιστική κληρονομιά ως γλώσσα ειρήνης, οικολογικής ευθύνης και σεβασμού του ανθρώπινου προσώπου, όχι ως εργαλείο αντιπαράθεσης με άλλες θρησκείες ή πολιτισμούς.
Συμπέρασμα

Η Ορθόδοξη εκκλησιαστική διπλωματία αποτελεί διακριτή μορφή διεθνούς παρουσίας. Η ισχύς της δεν είναι κυριαρχική αλλά σχεσιακή: πηγάζει από την εμπιστοσύνη, την ιστορική συνέχεια, την πνευματική αυθεντία, την κανονική ευθύνη και τα δίκτυα ανθρώπων και θεσμών που υπερβαίνουν τα σύνορα. Ακριβώς γι’ αυτό μπορεί να συμβάλει στην ειρήνη, στη διαμεσολάβηση, στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς και στην οικοδόμηση ανθεκτικών κοινωνιών.

Η ίδια όμως δύναμη μπορεί να αλλοιωθεί όταν η Εκκλησία μετατρέπεται σε προέκταση κρατικής στρατηγικής ή όταν η πίστη χρησιμοποιείται για να νομιμοποιήσει ανταγωνισμούς ισχύος. Η ουσιαστική πρόκληση δεν είναι να αποκτήσει η Εκκλησία κοσμική ισχύ, αλλά να μεταφέρει στον διεθνή χώρο το ήθος της διακονίας, της αλήθειας και της καταλλαγής.

Στην ασταθή Ανατολική Μεσόγειο, η εκκλησιαστική διπλωματία μπορεί να αποτελέσει παράγοντα επικοινωνίας και σταθερότητας μόνο εφόσον παραμένει εκκλησιαστική: ελεύθερη από εργαλειοποιήσεις, κανονικά υπεύθυνη, θεολογικά θεμελιωμένη και ανοικτή στον διάλογο. Η αξία της δεν βρίσκεται στην υποκατάσταση της εξωτερικής πολιτικής, αλλά στην υπενθύμιση ότι η ασφάλεια των λαών δεν οικοδομείται μόνο με ισορροπίες φόβου. Οικοδομείται και με εμπιστοσύνη, δικαιοσύνη και σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

*Ο Αρχιμανδρίτης Βαρνάβας Σαράτσης είναι Υποψήφιος Διδάκτωρ Α.Π.Θ. – MSc Δημόσιας Διοίκησης (Εκκλησιαστικά Ιδρύματα και Οργανισμοί) – MSc Θρησκεία, Γεωπολιτική και Διεθνής Ασφάλεια – Αναλυτής Θρησκευτικής και Εκκλησιαστικής Διπλωματίας.

Ο υπουργός Οικονομικών της κυβέρνησής του, ο Σκοτ Μπέσεντ, αναμένεται να ενημερώσει τον Τύπο εντός της ημέρας για τα μέτρα, που χαρακτήρισε «τις πιο σκληρές κυρώσεις στην ιστορία».

Ιρανικά κρατικά ΜΜΕ φάνηκαν να αντιμετωπίζουν ψύχραιμα τις αμερικανικές απειλές. Οι ΗΠΑ προσπαθούν εδώ και χρόνια να προκαλέσουν ασφυξία στην ιρανική οικονομία κόβοντας όλους τους οικονομικούς δεσμούς του κόσμου με την Τεχεράνη, παρατήρησε το πρακτορείο ειδήσεων Tasnim, αλλά η χώρα «έμαθε να παρακάμπτει» τους αμερικανικούς περιορισμούς, είναι «πολύ ικανή» σε αυτό.

Ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί σημείωσε χθες ότι ο οικονομικός πόλεμος διεξάγεται εδώ και χρόνια από τις ΗΠΑ εναντίον της χώρας του κι αποτελεί μέρος των τακτικών εκφοβισμού τους, αλλά η Ισλαμική Δημοκρατία έχει μάθει πώς να τον αντιμετωπίζει.

Παρά το εξελιγμένο σύστημα αποφυγής κυρώσεων όμως, η οικονομική ανάπτυξη του Ιράν βρίσκεται υπό αυξανόμενη πίεση τα τελευταία χρόνια. Τους τελευταίους μήνες, οι πολίτες είναι αντιμέτωποι με τρομακτικά μεγάλη αύξηση του πληθωρισμού.

Ο νέος επικεφαλής του συμβουλίου εθνικής ασφαλείας του Ιράν, ο Μοχσέν Ρεζαεΐ, προειδοποίησε μέσω της κρατικής τηλεόρασης χθες τις πετρελαιοεξαγωγικές χώρες της περιοχής να μην συμμετάσχουν στον αμερικανικό οικονομικό πόλεμο, διότι όποια το πράξει θα θεωρηθεί εχθρός και δεν θα επιτραπεί ούτε μια σταγόνα πετρελαίου της να περάσει από τον Κόλπο.

Όταν αναλάμβανε την εξουσία στην Τουρκία, ο Ερντογάν, παρουσιάσθηκε ως φιλοευρωπαίος. Είχε τότε χαρακτηρισθεί από τους ευκολόπιστους ως ισλαμοδημοκράτης. Η ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας κράτησε αρκετά χρόνια, αλλά σιγά-σιγά ξεκίνησαν τα αποκαλυπτήρια του καθεστώτος.

Είναι γνωστό ότι τα τελευταία χρόνια, υπάρχει μια στρατηγική που παραπέμπει σε νέο- ηγεμονικές λογικές, ως απόρροια και του μεγαλοϊδεατισμού του ιδίου του Ερντογάν. Επιδιώκει να καταστεί περιφερειακός παίκτης, μια υπερδύναμη στην περιοχή και αυτό προσπαθεί να το πετύχει διά πυρός και σιδήρου. Εξ’ ου και η αντιπαράθεση με το Ισραήλ, το οποίο έχει τις παρόμοιες επιδιώξεις. Η Άγκυρα, όχι τώρα, αλλά κι όταν επένδυε στην Ευρώπη ασκούσε αναθεωρητική πολιτική. Κατάφερνε ενίοτε να ισορροπεί μεταξύ Δύσης και Ανατολής καθώς οι δυτικοί και οι Ευρωπαίοι θέλουν, για πολλούς λόγους, ανοικτά κανάλια με την Άγκυρα.

Ο Τούρκος Πρόεδρος σε πρόσφατη συνέντευξή του στην εκπομπή “Al Muqabala” του Al Jazeera Arabic, θέλησε να στείλει ένα μήνυμα προς τις Βρυξέλλες. Με αλαζονικό τρόπο, ανέφερε ότι η ένταξη της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση «δεν αποτελεί πλέον προτεραιότητα» για την Άγκυρα, υποστηρίζοντας μάλιστα ότι από αυτή την εξέλιξη, «χαμένη θα είναι η Ευρώπη».

Τουρκία και ΕΕ

Η δήλωση αυτή διαψεύδει δημόσια τοποθέτηση του υπουργού Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν, ο οποίος είχε πει πως ο στόχος της Τουρκίας παραμένει η πλήρης ένταξη της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Είχε δε αναφέρει πως αυτό αποτελεί στρατηγικό στόχο της Άγκυρας, υπογραμμίζοντας ότι ο Ερντογάν «έχει επιδείξει ισχυρή βούληση προς αυτή την κατεύθυνση από την αρχή». Ο Φιντάν, τα ανέφερε αυτά όταν την Άγκυρα επισκέφθηκε, τον περασμένο Ιούλιο, αντιπροσωπεία της ΕΕ με Επιτρόπους.

Η πραγματικότητα είναι πως στην Άγκυρα γνωρίζουν πως δεν υπάρχουν πιθανότητες ένταξης. Ωστόσο από το σημείο που βρίσκονται σήμερα οι ευρωτουρκικές σχέσεις μέχρι την πλήρη ένταξη υπάρχουν πολλά στάδια, από τα οποία έχει να κερδίσει η Τουρκία. Πρωτίστως οικονομικά. Οι γέφυρες με την ΕΕ θα παραμείνουν επειδή εξυπηρετούνται και οι δυο πλευρές και στη βάση αυτή, επιδιώκεται να “κολλήσει” στις σχέσεις και το Κυπριακό. Η Άγκυρα, παρά τις άλλες γεωπολιτικές της προτεραιότητες, έχει λόγους να ενισχύει τα κανάλια με την ΕΕ.

Η Λευκωσία προσφεύγει στον ΟΗΕ για τον αγωγό 

Η Κυπριακή Δημοκρατία έθεσε στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών τις αντιρρήσεις της για το μνημόνιο Τουρκίας–”ΤΔΒΚ” σχετικά με τον σχεδιαζόμενο αγωγό φυσικού αερίου, λίγες ημέρες πριν από τη συνάντηση του Νίκου Χριστοδουλίδη με τον Τουφάν Ερχιουρμάν στις 26 Αυγούστου, υπό την αιγίδα του ΟΗΕ.

Η Μόνιμη Αντιπρόσωπος της Κυπριακής Δημοκρατίας στον ΟΗΕ, Μαρία Μιχαήλ, ζήτησε από τον Γενικό Γραμματέα Αντόνιο Γκουτέρες να μεταφέρει τις αντιρρήσεις της Λευκωσίας για το έργο. Η κυπριακή πλευρά υποστηρίζει ότι οι τουρκοκυπριακές αρχές δεν έχουν δικαίωμα να συνάπτουν διεθνείς συμφωνίες που αφορούν θαλάσσιες περιοχές τις οποίες διεκδικεί η Κυπριακή Δημοκρατία.

Στο επίκεντρο βρίσκεται ο σχεδιαζόμενος υποθαλάσσιος αγωγός που θα συνδέει το Αναμούρ της Τουρκίας με τον ηλεκτροπαραγωγικό σταθμό Τεκνέτσικ, κοντά στην Κερύνεια. Ο Τούρκος υπουργός Ενέργειας και Φυσικών Πόρων Αλπαρσλάν Μπαϊρακτάρ έχει αναφέρει ότι το έργο θα έχει συνολικό μήκος 101 χιλιομέτρων, περιλαμβάνοντας και τμήμα κάτω από τη Λεβαντίνη Θάλασσα.

Το μνημόνιο για το έργο υπεγράφη τον Ιούλιο μεταξύ της Τουρκίας και της “ΤΔΒΚ”. Σύμφωνα με την Άγκυρα, πρόκειται για ένα έργο ενεργειακής σύνδεσης της τουρκικής ηπειρωτικής χώρας με τη βόρεια Κύπρο. Η κίνηση της Λευκωσίας στον ΟΗΕ έρχεται σε μια κρίσιμη συγκυρία για το Κυπριακό. Στη συνάντηση της 26ης Αυγούστου αναμένεται να συζητηθούν τα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης, τα επόμενα βήματα της διαδικασίας, καθώς και η προοπτική μιας διευρυμένης διάσκεψης.

Συνομιλίες Συρίας και Ισραήλ στην Ιορδανία 

Η Συρία επιβεβαίωσε επισήμως ότι πραγματοποιήθηκε στην Ιορδανία συνάντηση υψηλού επιπέδου μεταξύ συριακής και ισραηλινής αντιπροσωπείας, υπό αμερικανική διαμεσολάβηση. Σύμφωνα με το συριακό πρακτορείο SANA, στη συριακή αντιπροσωπεία συμμετείχαν ο υπουργός Εξωτερικών Ασάαντ Χασάν αλ-Σιμπάνι, καθώς και οι επικεφαλής της Γενικής Υπηρεσίας Πληροφοριών και της Στρατιωτικής Υπηρεσίας Πληροφοριών. Από την ισραηλινή πλευρά συμμετείχαν ανώτατοι αξιωματούχοι των υπηρεσιών πληροφοριών.

Η συνάντηση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο των προσπαθειών αποκλιμάκωσης μετά τις πρόσφατες ισραηλινές επιθέσεις σε συριακό έδαφος και την αυξανόμενη ένταση στη νότια Συρία. Στόχος είναι η σταθεροποίηση της κατάστασης στη Συρία και η αποτροπή μιας ευρύτερης περιφερειακής κλιμάκωσης.

Στο επίκεντρο των συνομιλιών βρέθηκε η δημιουργία πρακτικών μηχανισμών για τον τερματισμό των ισραηλινών επιθέσεων, των επιχειρήσεων συλλήψεων και των στοχευμένων ενεργειών, καθώς και η επανέναρξη της διαπραγματευτικής διαδικασίας με στόχο την επίτευξη μιας συμφωνίας ασφαλείας.

Μια τέτοια συμφωνία, σύμφωνα με τη συριακή πλευρά, θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για μια ευρύτερη μελλοντική συμφωνία. Η Ουάσιγκτον έχει ήδη αναλάβει προσπάθεια δημιουργίας μηχανισμού επικοινωνίας και αποτροπής συγκρούσεων μεταξύ Τουρκίας, Ισραήλ και Συρίας.

Οι κόκκινες γραμμές της Δαμασκού

Κατά τη συνάντηση, η συριακή πλευρά υπογράμμισε ότι η Συρία είναι κυρίαρχο κράτος και έχει πλήρες δικαίωμα να ανασυγκροτήσει και να αναπτύξει τον εθνικό της στρατό, καθώς και να καθορίζει τις συμμαχίες και τις συνεργασίες της σύμφωνα με τα εθνικά της συμφέροντα. Η Δαμασκός ξεκαθάρισε ότι δεν πρόκειται να αποδεχθεί ρυθμίσεις ή μηχανισμούς που θα περιορίζουν αυτά τα κυριαρχικά δικαιώματα.

Παράλληλα, επανέλαβε τη θέση της ότι τα κατεχόμενα Υψίπεδα του Γκολάν αποτελούν συριακό έδαφος. Ωστόσο, σημείωσε ότι η συζήτηση για το τελικό καθεστώς του Γκολάν και την οριστική επίλυση του ζητήματος είναι πρόωρη στην παρούσα φάση. Ως άμεση προτεραιότητα η Συρία θέτει την αποχώρηση των ισραηλινών δυνάμεων στις γραμμές που υπήρχαν πριν από τις 8 Δεκεμβρίου 2024, καθώς και την επανενεργοποίηση και πλήρη εφαρμογή της Συμφωνίας Αποδέσμευσης του 1974.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η αναφορά στις σχέσεις Τουρκίας–Ισραήλ. Σύμφωνα με το SANA, οι συνομιλίες αφορούσαν και την ανάγκη γεφύρωσης των διαφορών των δύο χωρών, ώστε η ένταση μεταξύ Άγκυρας και Τελ Αβίβ να μην μεταφερθεί στο συριακό έδαφος.

Το ζήτημα έχει αποκτήσει ιδιαίτερη βαρύτητα μετά το ισραηλινό πλήγμα στην αεροπορική βάση του Αμπού αλ-Ντουχούρ. Η επίθεση προκάλεσε έντονη αντίδραση της Τουρκίας και αύξησε τις ανησυχίες για το ενδεχόμενο ενός απευθείας επεισοδίου μεταξύ των δύο χωρών στη Συρία. Ο Αμερικανός ειδικός απεσταλμένος για τη Συρία Τομ Μπάρακ έχει δηλώσει ότι η Ουάσιγκτον εργάζεται για τη δημιουργία μηχανισμού αποτροπής συγκρούσεων μεταξύ Τουρκίας, Ισραήλ και Συρίας.

Συμμετοχή της Συρίας στη Συμφωνία της Μέκκας;

Η Συρία δεν έχει αποφασίσει ακόμη εάν θα ενταχθεί στη Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας, την οποία έχουν υπογράψει η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν. Ο υπουργός Εξωτερικών της Συρίας Ασάαντ Χασάν αλ-Σιμπάνι δήλωσε κατά την επίσκεψή του στο Ισλαμαμπάντ ότι η Δαμασκός εξετάζει τις επιλογές της. Παράλληλα, χαρακτήρισε την Τουρκία βασικό εταίρο στις προσπάθειες ανοικοδόμησης της Συρίας, υπογραμμίζοντας τη σημασία των κοινών συνόρων των δύο χωρών.

Οι δηλώσεις έγιναν μετά τις επαφές του Σύρου υπουργού με Πακιστανούς αξιωματούχους, με αντικείμενο την περιφερειακή ασφάλεια και τη διμερή αμυντική συνεργασία. Η επίσκεψη του αλ-Σιμπάνι στο Πακιστάν είχε επίσης ως αντικείμενο τη διεύρυνση των διμερών σχέσεων και των περιφερειακών συνεργασιών.

Συρία: Η αναδίπλωση Μπάρακ

Ο πρέσβης των ΗΠΑ στην Τουρκία και ειδικός απεσταλμένος για τη Συρία και το Ιράκ, Τομ Μπάρακ, δήλωσε την Κυριακή ότι η πολιτική της Ουάσιγκτον για τα Υψίπεδα του Γκολάν παραμένει αμετάβλητη, ανασκευάζοντας προηγούμενες δηλώσεις του σύμφωνα με τις οποίες το Ισραήλ εξακολουθεί να κατέχει την περιοχή.

Ο Μπάρακ διευκρίνισε τη θέση του σε δήλωση στο Associated Press (AP), λίγες ημέρες μετά τις δηλώσεις του που φάνηκαν να έρχονται σε αντίθεση με τη θέση του προέδρου Τραμπ για την αμφισβητούμενη περιοχή και προκάλεσαν αντιδράσεις από Ρεπουμπλικανούς βουλευτές. Ο Μπάρακ δήλωσε ότι η αμερικανική πολιτική για τα Υψίπεδα του Γκολάν καθορίστηκε από τον Τραμπ το 2019 και έκτοτε δεν έχει αλλάξει.

«Η πολιτική των ΗΠΑ για το Γκολάν καθορίστηκε από τον πρόεδρο Τραμπ το 2019 και παραμένει αμετάβλητη», ανέφερε ο Μπάρακ στη δήλωσή του στο AP. Το Ισραήλ κατέλαβε τα Υψίπεδα του Γκολάν από τη Συρία κατά τον πόλεμο της Μέσης Ανατολής το 1967 και τα προσάρτησε το 1981.

Τα Ηνωμένα Έθνη και το μεγαλύτερο μέρος της διεθνούς κοινότητας θεωρούν την περιοχή κατεχόμενο συριακό έδαφος και δεν αναγνωρίζουν την ισραηλινή προσάρτηση. Το 2019, ο Τραμπ αναγνώρισε την ισραηλινή κυριαρχία του Γκολάν, ανατρέποντας δεκαετίες αμερικανικής πολιτικής. Ο Μπάρακ δήλωσε ότι η προηγούμενη αναφορά του στο Γκολάν ως «κατεχόμενου» αποτελούσε «περιγραφή του ιστορικού καθεστώτος της περιοχής» και «δεν συνιστούσε υιοθέτηση της θέσης των Ηνωμένων Εθνών».

Τι είχε δηλώσει αρχικά ο Μπάρακ την Παρασκευή

Σε συνέντευξή του την Παρασκευή, ο Μπάρακ δήλωσε ότι το Ισραήλ «εξακολουθεί» να κατέχει τα Υψίπεδα του Γκολάν, παραβιάζοντας τα ψηφίσματα του ΟΗΕ. «Λέγοντας αυτό, στο Γκολάν με τη Συρία, εξακολουθούν να κατέχουν το Γκολάν, ενάντια στα ψηφίσματα του ΟΗΕ, ενάντια σε ολόκληρη τη διεθνή τάξη, η οποία έχει πει ότι το Γκολάν ανήκει στη Συρία», δήλωσε στη συνέντευξη.

Ο Μπάρακ εξήγησε ότι χρησιμοποίησε το Γκολάν ως παράδειγμα για να υποστηρίξει την άποψη ότι «εδάφη που καταλαμβάνονται διά της βίας παραμένουν αντικείμενο αμφισβήτησης για γενιές». Το σχόλιο έγινε στο πλαίσιο της εξήγησής του για τους λόγους που δεν αναμένει ισραηλινή προσάρτηση στο νότιο Λίβανο, όπου οι ισραηλινές δυνάμεις κατέχουν τμήματα της χώρας μετά τον τελευταίο πόλεμο μεταξύ Ισραήλ και Χεζμπολάχ.

Επικρίνουν τον Μπάρακ

Ο Ρεπουμπλικάνος γερουσιαστής της Φλόριντα Ρικ Σκοτ έγραψε στην πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης X ότι ο Μπάρακ φαίνεται να «ξέχασε» την αναγνώριση από τον Τραμπ της ισραηλινής κυριαρχίας επί των Υψιπέδων του Γκολάν. «Φαίνεται ότι ο πρέσβης το ξέχασε ή δεν έκανε την έρευνά του, οπότε ιδού μια υπενθύμιση», έγραψε ο Σκοτ, κοινοποιώντας το εκτελεστικό διάταγμα του Τραμπ για τα Υψίπεδα του Γκολάν. «Ο πρόεδρος Τραμπ έχει καταστήσει σαφή εδώ και χρόνια την κυριαρχία του Ισραήλ επί των Υψιπέδων του Γκολάν!», πρόσθεσε.

Η ακροδεξιά σχολιάστρια Λόρα Λούμερ κάλεσε τον Μπάρακ να παραιτηθεί. Σε ανάρτησή της στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στην οποία κοινοποίησε τη διακήρυξη του Τραμπ του 2019 για το Γκολάν, έγραψε: «Θα πρέπει να παραιτηθεί λόγω της έλλειψης κατανόησης της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής».

Ο Μπάρακ για τις συνομιλίες Ισραήλ-Λιβάνου

Ο Μπάρακ αναφέρθηκε επίσης στις επικρίσεις που προκάλεσαν δηλώσεις του σχετικά με τις συνεχιζόμενες διαπραγματεύσεις μεταξύ Ισραήλ και Λιβάνου για την ισραηλινή αποχώρηση και τον αφοπλισμό της Χεζμπολάχ. Είχε δηλώσει ότι «δύο άνθρωποι λείπουν από εκείνο το τραπέζι των διαπραγματεύσεων: η Χεζμπολάχ και το Ιράν», προκαλώντας εικασίες ότι η Τεχεράνη και η Χεζμπολάχ θα έπρεπε, κατά την άποψή του, να συμμετάσχουν στις συνομιλίες που υποστηρίζονται από τις ΗΠΑ.

Ο Μπάρακ δήλωσε την Κυριακή ότι οι ΗΠΑ δεν διαπραγματεύονται με τη Χεζμπολάχ, αλλά ότι με την αναφορά του επισήμαινε πως «τα συγκεκριμένα όπλα παρέχονται και χρηματοδοτούνται από το Ιράν», γεγονός που, όπως είπε, περιπλέκει τις διαπραγματεύσεις για την τύχη τους.

«Περιέγραφα τη δυσκολία του προβλήματος, δεν πρότεινα ένα νέο τραπέζι διαπραγματεύσεων», δήλωσε ο Μπάρακ στο AP, σημειώνοντας: «Η Χεζμπολάχ είναι χαρακτηρισμένη ως ξένη τρομοκρατική οργάνωση. Δεν διαπραγματευόμαστε μαζί της και τίποτα από όσα είπα δεν υποδηλώνει το αντίθετο».

Υπερασπίστηκε επίσης ξεχωριστές δηλώσεις του σχετικά με το ποιος θα μπορούσε να αντικαταστήσει την οικονομική στήριξη της Τεχεράνης προς τις σιιτικές κοινότητες στον νότιο Λίβανο, λέγοντας ότι η διατύπωση αυτών των ερωτημάτων «δεν προσδίδει νομιμοποίηση σε κανέναν».

Το ψήφισμα 497 του Συμβουλίου Ασφαλείας

Το ψήφισμα 497 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, που υιοθετήθηκε στις 17 Δεκεμβρίου 1981, χαρακτήρισε την απόφαση του Ισραήλ να επιβάλει τους νόμους, τη δικαιοδοσία και τη διοίκησή του στα Υψίπεδα του Γκολάν «άκυρη και χωρίς διεθνή νομική ισχύ». Στις 29 Απριλίου 2025, ο Σύρος υπουργός Εξωτερικών, αλ-Σιμπάνι, δήλωσε σε συνεδρίαση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ ότι το συριακό Γκολάν παραμένει υπό κατοχή και κάλεσε στην εφαρμογή του Ψηφίσματος 497 και στην αποχώρηση του Ισραήλ έως τη γραμμή της 4ης Ιουνίου 1967.

Το Ισραήλ κατέχει το μεγαλύτερο μέρος των συριακών Υψιπέδων του Γκολάν από το 1967. Μετά την πτώση του Άσαντ στα τέλη του 2024, το Ισραήλ δήλωσε ότι η συμφωνία απεμπλοκής του 1974 είχε καταρρεύσει και κατέλαβε τη συριακή «νεκρή ζώνη», καθώς και άλλες θέσεις, μεταξύ αυτών και τη συριακή πλευρά του όρους Ερμών.

Μέχρι την απόφαση του Τραμπ να υποστηρίξει την ισραηλινή διεκδίκηση, καμία χώρα δεν είχε αναγνωρίσει την περιοχή ως τμήμα του Ισραήλ. Η αναγνώριση προκάλεσε διεθνείς αντιδράσεις, ενώ ειδικοί στο διεθνές δίκαιο προειδοποίησαν ότι θα μπορούσε να υπονομεύσει την απαγόρευση απόκτησης εδαφών διά της βίας. Ο πρώην πρόεδρος Τζο Μπάιντεν δεν ανέτρεψε την πολιτική του Τραμπ για το Γκολάν κατά τη διάρκεια της θητείας του ενώ, η κυβέρνηση της Κολομβίας προσχώρησε πρόσφατα στις ΗΠΑ, υποστηρίζοντας την ισραηλινή διεκδίκηση στα Υψίπεδα του Γκολάν.

Το σχόλιο του Αλτάιλι

Ο δημοσιογράφος Φατίχ Αλτάιλι σχολιάζει με αιχμηρό τρόπο τις πρόσφατες δηλώσεις του Μπάρακ, σχετικά με τις προσπάθειες επίλυσης των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή. Ο Αλτάιλι αναφέρεται σε δηλώσεις του Μπάρακ κατά τη διάρκεια τηλεοπτικής εκπομπής, όπου ο Αμερικανός αξιωματούχος υπογράμμισε τη δυσκολία επίλυσης προβλημάτων που έχουν τις ρίζες τους σε χιλιάδες χρόνια ιστορίας.

«Δεν ξέρω αν έφτασαν στα αυτιά σας τα λόγια του Τομ Μπάρακ», γράφει ο Αλτάιλι, παραθέτοντας στη συνέχεια τη χαρακτηριστική αποστροφή του Αμερικανού πρέσβη: «57 προφήτες στάλθηκαν σε αυτή τη γεωγραφική περιοχή. Οι προφήτες δεν μπόρεσαν να το λύσουν, ο Θεός δεν μπόρεσε να το λύσει. Το να λύσουμε εμείς μέσα σε ενάμιση χρόνο αυτό που εκείνοι δεν κατάφεραν να λύσουν εδώ και χιλιάδες χρόνια, μάλλον είναι λίγο δύσκολο».

Ο Τούρκος δημοσιογράφος συνδέει τη δήλωση του Μπάρακ με μια αντίστοιχη συζήτηση που είχε ο ίδιος πριν από χρόνια με τον τότε υπουργό Εξωτερικών της Τουρκίας, Αχμέτ Νταβούτογλου. Όπως αναφέρει, η συζήτηση είχε γίνει σε δείπνο στο Λος Κάμπος του Μεξικού, όταν ο Νταβούτογλου προωθούσε τη θεωρία της «στρατηγικής εμβάθυνσης» της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής και εμφανιζόταν αισιόδοξος για τη δυνατότητα της Τουρκίας να συμβάλει στην επίλυση των προβλημάτων της Μέσης Ανατολής.

«Του είχα πει: “Μιλάτε για προβλήματα ηλικίας 2.500 ετών. Ισχυρίζεστε ότι θα τα λύσετε. Περίμενε, δηλαδή, η περιοχή 2.500 χρόνια να έρθει ο Αχμέτ Νταβούτογλου για να τα λύσει;”», γράφει ο Αλτάιλι. Σύμφωνα με τον ίδιο, η απάντηση του Νταβούτογλου ήταν «αρκετά φιλόδοξη», χωρίς ωστόσο να φτάνει στο επίπεδο της τοποθέτησης του Μπάρακ. «Τώρα ο Τομ Μπάρακ ανέβασε ακόμη περισσότερο τον πήχη», σχολιάζει χαρακτηριστικά.

Ο Αλτάιλι εστιάζει ιδιαίτερα στη φράση του Μπάρακ ότι «ο Θεός δεν μπόρεσε να το λύσει» και υποστηρίζει ότι με αυτόν τον τρόπο ο Αμερικανός αξιωματούχος αποδίδει σχεδόν «θεϊκές» διαστάσεις στην ισχύ των Ηνωμένων Πολιτειών. «Είπε: “Ο Θεός δεν μπόρεσε να το λύσει, πώς μπορούμε εμείς να το λύσουμε μέσα σε ενάμιση χρόνο;”», σημειώνει. Και προσθέτει: «Απέδωσε σχεδόν θεϊκές ιδιότητες στις Ηνωμένες Πολιτείες».

Ο Τούρκος δημοσιογράφος χαρακτηρίζει τη διατύπωση «κάπως βαριά» και στη συνέχεια στρέφει την κριτική του προς την αντιμετώπιση που, όπως υποστηρίζει, θα είχε μια τέτοια δήλωση εάν προερχόταν από Τούρκο πολίτη. «Αν το έλεγε αυτό οποιοσδήποτε Τούρκος πολίτης, τώρα θα είχε μπλέξει άσχημα και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης θα είχε γίνει στόχος σφοδρών επιθέσεων», αναφέρει.

Καταλήγει, δε, με σαφή αιχμή για την αμερικανική επιρροή στην Τουρκία: «Όταν όμως το λέει ο Αμερικανός πρέσβης, φαίνεται πως δεν συμβαίνει τίποτα. Ακόμη και η σύγκριση της ισχύος μιας χώρας με τον Θεό μπορεί, απ’ ό,τι φαίνεται, να γίνει ανεκτή»!

Το δεύτερο σκέλος των εναέριων ουκρανικών επιθέσεων είχε στόχο, τις τεράστιες αποθήκες Wildberries – το ρωσικό αντίστοιχο της Amazon. Οι αποθήκες αυτές είναι η σπονδυλική στήλη του ρωσικού λιανικού εμπορίου, αφού διανέμει σ’ όλη τη Ρωσία εκατοντάδες χιλιάδες προϊόντα μικρομεσαίων ρωσικών εταιρειών. Οι αποθήκες αυτές, ως πολιτικές εγκαταστάσεις, δεν διέθεταν αεράμυνα. Επίσης, όπως και τα διυλιστήρια, ήταν από τη φύση τους εύφλεκτες, άρα εύκολος στόχος για τα ουκρανικά drones.

Αν και το Κίεβο επικαλέστηκε ως δικαιολογία των επιθέσεών του ότι τα Wildberries πουλούσαν και προϊόντα διπλής χρήσης (πολιτικής και στρατιωτικής), ο πραγματικός λόγος ομολογήθηκε στη συνέχεια: Οι Ουκρανοί επεδίωξαν με αυτόν τον τρόπο αφενός να κάνουν τον μέσο Ρώσο να νοιώσει το κόστος του πολέμου, αφετέρου να πλήξουν τη ρωσική οικονομία στην εφοδιαστική αλυσίδα. Προσδοκούσαν πως με αυτές τις επιθέσεις θα πυροδοτούσαν την κοινωνική δυσαρέσκεια και ως εκ τούτου θα αποσταθεροποιούσαν το καθεστώς Πούτιν, ή τουλάχιστον θα πυροδοτούσαν στη Ρωσία ένα κίνημα εναντίον του πολέμου.

Το τρίτο σκέλος της ουκρανικής επίθεσης ήταν εναντίον εμπορικών πλοίων (δεξαμενόπλοια και ξηρού φορτίου) που προσέγγιζαν ή απέπλεαν από ρωσικά λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας. Εγκλωβισμένα (κυρίως στη Θάλασσα του Αζόφ) και ανυπεράσπιστα απέναντι στα ουκρανικά drones, τα οποία καθοδηγούνταν στους στόχους τους με βάση δυτικές επιχειρησιακές πληροφορίες, περίπου 100 εμπορικά πλοία (με ρωσική και άλλη σημαία), ίσως και περισσότερα, υπέστησαν ζημιές και ορισμένα βυθίστηκαν.

Με το ίδιο νόμισμα

Η 40ήμερη ουκρανική εκστρατεία του Ζελένσκι –όπως ήταν εξαρχής προφανές– δεν έφερε το προσδοκώμενο αποτέλεσμα. Η Μόσχα, όχι μόνο δεν ζήτησε διαπραγματεύσεις για κατάπαυση του πυρός, αλλά σκλήρυνε τις στάση της και κλιμάκωσε τις δικές της επιθέσεις. Στο σημείο αυτό πρέπει να σημειώσω πως σε ό,τι αφορά στις επιθέσεις εναντίον ενεργειακών εγκαταστάσεων, την αρχή είχαν κάνει οι Ρώσοι, όταν τον περασμένο χειμώνα είχαν επιτεθεί συστηματικά σε ηλεκτρικούς σταθμούς της Ουκρανίας, γεγονός που είχε καταστήσει το βίο αβίωτο ειδικά για τους κατοίκους του Κιέβου.

Σε ό,τι, όμως, αφορά στις επιθέσεις εναντίον μεγάλων αποθηκών λιανικού εμπορίου, εμπορικών πλοίων και λιμενικών εγκαταστάσεων, την αρχή την έκαναν οι Ουκρανοί. Ας σημειωθεί ότι η επίθεση σε αποθήκες λιανικού εμπορίου θεωρείται έγκλημα πολέμου. Την αρχή έκαναν οι Ουκρανοί και με τις επιθέσεις σε εμπορικά πλοία, παρότι υπήρχε αμοιβαία δέσμευση να μην εμποδίζεται το θαλάσσιο εμπόριο στη Μαύρη Θάλασσα. Κρίνοντας εκ του αποτελέσματος, η κλιμάκωση εκ μέρους του Κιέβου έχει μετατραπεί σε μπούμεραγκ.

Όπως ήταν προφανές πως θα συμβεί, οι Ρώσοι απάντησαν με το ίδιο νόμισμα και επειδή διαθέτουν μεγαλύτερη δύναμη πυρός, το κόστος που υφίσταται η Ουκρανία από τις ρωσικές επιθέσεις είναι πολλαπλάσιο από το ρωσικό κόστος και κυρίως είναι μεσοπρόθεσμα μη βιώσιμο. Οι Ρώσοι έχουν το τελευταίο διάστημα καταστρέψει πολλές εκατοντάδες βενζινάδικα κυρίως στην ανατολική πλευρά του Δνείπερου, αλλά όχι μόνο. Κυρίως όσα βενζινάδικα βρίσκονταν στις μεγάλες οδικές αρτηρίες. Με τον τρόπο αυτό έχουν καταστήσει δυσχερείς τις κινήσεις οχημάτων από την ανατολική στη δυτική Ουκρανία. Παραλλήλως, οι Ρώσοι καταστρέφουν για πρώτη φορά ατμομηχανές και σιδηροδρομικούς κόμβους, δυσχεραίνοντας σε πολύ μεγάλο βαθμό τη μεταφορά, όχι μόνο εμπορικών φορτίων, αλλά και πολεμικών εφοδίων και στρατιωτικών μονάδων στα μέτωπα.

Η καταστροφή των λιμένων

Το σημαντικότερο απ’ όλα, όμως, είναι ότι οι Ρώσοι πραγματοποιούν συστηματικούς βομβαρδισμούς στα λίγα ουκρανικά λιμάνια στη Μαύρη Θάλασσα και κυρίως σ’ αυτό της Οδησσού, από όπου διακινείται ο κύριος όγκος του ουκρανικού εξωτερικού εμπορίου. Οι λιμενικές εγκαταστάσεις έχουν σε πολύ μεγάλο βαθμό υποστεί ζημιές και έχουν βγει εκτός λειτουργίας, ενώ περίπου 80 εμπορικά πλοία που βρίσκονταν σε ουκρανικά λιμάνια, ή τα προσέγγιζαν ή είχαν αποπλεύσει από αυτά, δέχθηκαν ρωσικές επιθέσεις με αποτέλεσμα να υποστούν τεράστιες ζημιές και ορισμένα να βυθιστούν. Το πρακτικό αποτέλεσμα είναι ότι σχεδόν κανένα εμπορικό πλοίο δεν προσεγγίζει πλέον τα ουκρανικά λιμάνια.

Αυτό που συνέβαινε ήταν ότι πολλά εμπορικά πλοία έφταναν στην Οδησσό, μεταφέροντας δυτικά όπλα, πυρομαχικά και φόρτωναν κυρίως αγροτικά προϊόντα και σιδηρομετάλλευμα για εξαγωγή. Επειδή βρισκόμαστε και σε εποχή που πραγματοποιούνται οι μεγάλες εξαγωγές αγροτικών προϊόντων και τα συσσωρευμένα σιτηρά, καλαμπόκι κλπ έχουν εγκλωβιστεί στα χωράφια, τα περισσότερα εξ αυτών θα καταστραφούν από βροχές και τρωκτικά. Μόνο ένα μικρό μέρος τους μπορεί να προωθηθεί στις διεθνείς αγορές μέσω της Ρουμανίας. Αυτό θα επιδεινώσει την ήδη δραματική δημοσιονομική κατάσταση της Ουκρανίας.

Δεδομένου ότι τα σιτηρά, το καλαμπόκι κλπ της Ουκρανίας και της Ρωσίας είναι αυτά που κυρίως τροφοδοτούν τις διεθνείς αγορές, πιθανότατα να εκδηλωθεί επισιτιστική κρίση, ειδικά στην Αφρική. Αν και οι Ρώσοι αντιμετωπίζουν επίσης πρόβλημα με τη διακίνηση και πετρελαίου και σιτηρών μέσω της Μαύρης Θάλασσας, σε αντίθεση με τους Ουκρανούς έχουν –λόγω της γεωγραφίας– εναλλακτικές λύσεις. Ως εκ τούτου, το δικό τους κόστος από αυτή την κατάσταση είναι πολύ μικρότερο από το αντίστοιχο του Κιέβου.

Οι Ουκρανοί έχουν αρχίσει να χρησιμοποιούν κάποια μικρά λιμάνια στο Δούναβη (είναι ρουμανο-ουκρανικό σύνορο), αλλά η δυνατότητα εξαγωγών από αυτά είναι σχετικά περιορισμένη και επιπλέον τα πλοία στο Δούναβη είναι ευάλωτα σε επιθέσεις από ρωσικά drones. Το ενδεχόμενο να χρησιμοποιηθούν ρουμανικά μαχητικά για να καταρρίψουν ρωσικά drones θα καθιστούσε τα ρουμανικά αεροσκάφη στόχο των ρωσικών μαχητικών, όπως και της ρωσικής αεράμυνας, με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Ούτε είναι εύκολο ουκρανικά σιτηρά να μεταφερθούν με φορτηγίδες στο ρουμανικό λιμάνι της Κωστάντζας για να εξαχθούν από εκεί στις διεθνείς αγορές. Εκτός των τεχνικών δυσκολιών είναι και το γεγονός ότι οι Ρώσοι έχουν καταστρέψει τις δύο γέφυρες (την παραθαλάσσια Ζατόκα και βορειότερα τη Μαγιάκι) που συνδέουν την κυρίως Ουκρανία με το νοτιοδυτικό τμήμα της που τελειώνει στο Δούναβη. Με άλλα λόγια, το Κίεβο δεν έχει αξιόλογες εναλλακτικές λύσεις και για τις εισαγωγές και για τις εξαγωγές. Ουσιαστικά έχει παραμείνει η Μολδαβία και η δυτική πύλη προς την Πολωνία.

Μπούμεραγκ η 40ήμερη εκστρατεία

Το συμπέρασμα από τα παραπάνω είναι ότι η κλιμάκωση που δρομολόγησε ο Ζελένσκι και οι δυτικοί σύμμαχοί του έχει γυρίσει μπούμεραγκ. Η δε φιλολογία στα δυτικά συστημικά Μίντια ότι με τις ουκρανικές επιθέσεις στο εσωτερικό της Ρωσίας το Κίεβο πήρε το πάνω χέρι, αποδεικνύεται από τα γεγονότα προπαγάνδα. Προφανώς, η Ρωσία αιμορραγεί, αλλά η αιμορραγία της Ουκρανίας είναι πολλαπλάσια. Και πάντως σε καμία περίπτωση η πίεση που ασκείται στον Πούτιν δεν είναι τόση, ώστε να τον αναγκάσει να αλλάξει γραμμή πλεύσης. Οι προσδοκίες, άλλωστε, ότι από τις ουκρανικές επιθέσεις θα προκύψουν αντικαθεστωτικές εκδηλώσεις που θα αποσταθεροποιήσουν το καθεστώς, διαψεύσθηκαν.

Δεν είναι η πρώτη φορά που διαψεύδονται αβάσιμες δυτικές προσδοκίες. Υπενθυμίζω τις δηλώσεις και τα δημοσιεύματα:

• Αμέσως μετά τη ρωσική εισβολή, όταν προεξοφλούσαν πως η ρωσική οικονομία θα κατέρρεε σε λίγες εβδομάδες.
• Για την επιτυχία της ουκρανικής αντεπίθεσης (καλοκαίρι 2023) στην περιοχή της Ζαπορίζια, που θα οδηγούσε στην κατάληψη της Κριμαίας.
• Όταν οι Ουκρανοί εισέβαλαν στη ρωσική επαρχία Κουρσκ, η οποία κατέληξε σε βαριά ήττα με δεκάδες χιλιάδες νεκρούς.
• Κάθε φορά που οι δυτικοί έδιναν στο Κίεβο σύγχρονα οπλικά συστήματα (HMARS, ATACMS, μαχητικά F-16, πυραύλους Storm Shadow κλπ).

Ας σημειωθεί ότι οι Ουκρανοί εκτοξεύουν κάθε ημέρα πολλαπλάσια drones μεγάλου βεληνεκούς εναντίον της Ρωσίας από όσα εκτοξεύουν οι Ρώσοι. Κι αυτό επειδή 13 μεγάλες ευρωπαϊκές βιομηχανίες τροφοδοτούν το Κίεβο με τέτοια drones. Σύμφωνα με τους Times η Βρετανία θα παραδώσει το 2026 συνολικά πάνω από 150.000 drones. Το πρακτικό αποτέλεσμα, όμως, είναι ότι ελάχιστα drones “τρυπάνε” την ισχυρή ρωσική αεράμυνα και προκαλούν ζημιές, ενώ αντιθέτως, τα ρωσικά drones έχουν πολλαπλάσια διεισδυτικότητα.

Οι δε ρωσικοί πύραυλοι και οι τεράστιες κατευθυνόμενες βόμβες ολίσθησης FAB που εκτοξεύονται από αεροπλάνα ουσιαστικά δεν έχουν αντίπαλο. Γι’ αυτό και προκαλούν τεράστιες καταστροφές στην Ουκρανία. Είναι αξιοσημείωτο ότι υπό την πίεση της πραγματικότητας, ο Ζελένσκι πρότεινε στη Μόσχα πάγωμα των αεροπορικών επιθέσεων στη Μαύρη Θάλασσα και διαπραγματεύσεις για κατάπαυση του πυρός. Το Κρεμλίνο απέρριψε την πρόταση.

Από την πλευρά τους, οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι του Κιέβου, στην προσπάθειά τους να αποτρέψουν ενδεχόμενη κατάρρευση της Ουκρανίας, πιέζουν τον Τραμπ να επανεκκινήσει την ειρηνευτική πρωτοβουλία του. Ταυτοχρόνως, για να πιέσουν το Κρεμλίνο το κατηγορούν για εγκλήματα πολέμου, λόγω της απώλειας και αμάχων που προκαλούν οι ρωσικές επιθέσεις, ενώ είχαν αποφύγει επιμελώς να πουν οτιδήποτε εναντίον των Ουκρανών για αποδεδειγμένες επιθέσεις με drones εναντίον αμάχων. Στην πραγματικότητα και μ’ αυτόν τον τρόπο επιβεβαιώνουν πως πολεμούν κι αυτοί με τους δικούς τους τρόπους εναντίον της Ρωσίας.

Αυτή λοιπόν η εμπειρία δεν εξαφανίστηκε όταν σταμάτησαν οι μάχες. Μετατράπηκε σε στρατηγική μνήμη. Και η στρατηγική μνήμη, ιδιαίτερα στα καθεστώτα που αισθάνονται ότι απειλούνται υπαρξιακά, μπορεί να είναι ισχυρότερη από οποιοδήποτε εγχειρίδιο στρατηγικής.

Οι σημερινοί ηγέτες του Ιράν ως νεαροί άνδρες υπηρέτησαν κατά την διάρκεια του πολέμου και έζησαν από κοντά την πραγματικότητα μιας σύγκρουσης που σημάδεψε ολόκληρη τη γενιά του. Δεν πρόκειται για μια ασήμαντη βιογραφική λεπτομέρεια, αλλά αποτελεί τμήμα της πολιτικής ταυτότητας αυτής της γενιάς στελεχών. Οι άνθρωποι αυτοί έμαθαν ότι ένας πόλεμος μπορεί να διαρκέσει χρόνια.

Έμαθαν ότι ο αντίπαλος μπορεί να διαθέτει μεγαλύτερη οικονομική και στρατιωτική ισχύ. Έμαθαν ότι οι αρχικές επιτυχίες μπορούν να μετατραπούν σε τέλμα. Και, κυρίως, έμαθαν ότι η επιβίωση από μόνη της μπορεί να αποτελεί στρατηγική νίκη. Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία για την κατανόηση της σημερινής ιρανικής στρατηγικής.

Το τραύμα του 1980 και το Δόγμα

Η ιρανική ηγεσία δεν αντιμετωπίζει τον πόλεμο αποκλειστικά ως μέσο επίτευξης πολιτικών στόχων. Τον έχει αντιμετωπίσει και ως υπαρξιακή απειλή. Η εισβολή του Σαντάμ Χουσεΐν το 1980 πραγματοποιήθηκε σε μια περίοδο κατά την οποία η Ισλαμική Δημοκρατία ήταν ακόμη νεοσύστατη, πολιτικά απομονωμένη και στρατιωτικά αποδιοργανωμένη μετά την Επανάσταση του 1979. Η Τεχεράνη έζησε τότε κάτι που δεν πρόκειται εύκολα να ξεχάσεια: Την απειλή της κατάρρευσης.

Αυτό εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί η ιρανική στρατηγική τα επόμενα χρόνια βασίστηκε στην αρχή ότι ποτέ ξανά το Ιράν δεν πρέπει να είναι ανυπεράσπιστο απέναντι σε έναν ισχυρότερο εξωτερικό αντίπαλο. Από αυτή τη λογική προέκυψαν σταδιακά οι επενδύσεις σε βαλλιστικούς πυραύλους, drones, υπόγειες εγκαταστάσεις, αποκεντρωμένες στρατιωτικές υποδομές, ναυτικές δυνατότητες στον Περσικό Κόλπο και δίκτυα περιφερειακών εταίρων.

Η Τεχεράνη φαίνεται να έχει καταλήξει εδώ και δεκαετίες σε ένα βασικό συμπέρασμα: Δεν μπορεί να ανταγωνιστεί τις Ηνωμένες Πολιτείες συμμετρικά. Μπορεί όμως να καταστήσει το κόστος μιας σύγκρουσης δυσανάλογα υψηλό. Αυτό είναι η καρδιά της ιρανικής αποτροπής.

Η αμερικανική στρατιωτική ισχύς είναι τεράστια. Η αμερικανική αεροπορία μπορεί να καταστρέψει υποδομές, κέντρα διοίκησης, αποθήκες και στρατιωτικές εγκαταστάσεις. Αλλά η Τεχεράνη δεν χρειαζόταν να καταστρέψει την αμερικανική στρατιωτική μηχανή για να επιτύχει τους στόχους της. Άλλωστε αυτό δεν θα ήταν εφικτό. Απλά χρειαζόταν να καταστήσει το κόστος της σύγκρουσης αρκετά υψηλό, ώστε να περιορίσει την αμερικανική βούληση. Και σε μεγάλο βαθμό το πέτυχε. Πρόκειται για μία διαφορετική αντίληψη της νίκης!

Η Τεχεράνη έμαθε ότι μπορεί να επιβιώσει από έναν πόλεμο πολύ μεγαλύτερο από τις δυνατότητές της. Έμαθε ότι ο χρόνος μπορεί να λειτουργήσει υπέρ του αμυνόμενου. Έμαθε ότι η διεθνής πίεση δεν οδηγεί αναγκαστικά σε συνθηκολόγηση. Και έμαθε ότι η επιβίωση του καθεστώτος είναι ο υπέρτατος στρατηγικός στόχος.

Η στρατηγική της ασυμμετρίας

Εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία η εξέλιξη του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης. Οι Φρουροί δεν σχεδιάστηκαν απλώς ως ένας… παράλληλος στρατός. Αποτελούν έναν από τους βασικούς θεσμούς, μέσω των οποίων η Ισλαμική Δημοκρατία οικοδόμησε τη στρατηγική της αποτροπής. Το βασικό πρόβλημα που έπρεπε να λύσουν ήταν απλό: Πώς μπορεί ένα κράτος με περιορισμένους πόρους να αντιμετωπίσει μια υπερδύναμη που διαθέτει αεροπορική, ναυτική και τεχνολογική υπεροχή;

Η απάντηση δεν ήταν η προσπάθεια αντιγραφής των αμερικανικών δυνατοτήτων. Ήταν η δημιουργία ενός πολυεπίπεδου και πολυδιάστατου συστήματος αποτροπής με πυραύλους drones, υπόγειες εγκαταστάσεις, ασύμμετρες ναυτικές δυνατότητες και φυσικά περιφερειακά δίκτυα επιρροής. Και, πάνω από όλα, η δυνατότητα να μεταφερθεί το κόστος μιας σύγκρουσης πολύ πέρα από τα σύνορα του Ιράν. Και αυτό το πέτυχαν!

Σε όλη την αρθρογραφία μου έχω επισημάνει εμφατικά την διάσταση της “Γεωγραφίας ως όπλο” που αποδείχθηκε ότι υποτιμήθηκε από την Διοίκηση Τραμπ. Το Ιράν δεν είναι ένας απομονωμένος στόχος. Βρίσκεται στην καρδιά μιας περιοχής που συνδέει τον Περσικό Κόλπο, τον Κόλπο του Ομάν, την Αραβική Θάλασσα και τα ενεργειακά δίκτυα της Μέσης Ανατολής. Η γεωγραφία του προσφέρει δυνατότητες που δεν μπορούν να εξουδετερωθούν εύκολα, όσο και συντριπτική και αν είναι μία αεροπορική εκστρατεία.

Και πάνω απ’ όλα υπάρχει το Στενό του Ορμούζ. Θα ξαναπούμε ότι περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου και σημαντικό τμήμα του παγκόσμιου εμπορίου LNG, αλλά και λιπασμάτων και άλλων χημικών προϊόντων συνδέονται με αυτή τη θαλάσσια δίοδο. Αναντίρρητα προκλήθηκε σοβαρή κρίση παγκόσμιας ενεργειακής ασφάλειας. Και αυτό ακριβώς δημιουργεί ένα από τα ισχυρότερα στρατηγικά εργαλεία της Τεχεράνης, την ικανότητα να συνδέσει το κόστος του πολέμου με την παγκόσμια οικονομία. Και αυτό το πέτυχε!

Διαφορετική αντίληψη της νίκης

Με την έννοια της εξουδετέρωσης στρατιωτικών στόχων, η στρατιωτική επιχείρηση πέτυχε! Όμως η επιχειρησιακή επιτυχία δεν συνιστά αυτόματα πολιτική νίκη. Το Ιράν θεωρεί επιτυχία απλά και μόνον την επιβίωση του και την δυνατότητά του να αρνηθεί συνθηκολόγηση. Από την στιγμή που το καθεστώς επιβίωσε, οι κρατικές δομές λειτουργούν και δεν καταρρέει το κράτος, ενώ και οι βασικές στρατιωτικές δυνατότητες διατηρούνται και ο αντίπαλος οδηγείται σε πολιτικό και οικονομικό κόστος, η Τεχεράνη θεωρεί ότι απέφυγε την στρατηγική ήττα. Είναι η στρατηγική αντοχή λοιπόν.

Και εδώ εμφανίζεται ο Τραμπ.  Η σύγκριση με τον Ντόναλντ Τραμπ έχει ενδιαφέρον όχι τόσο σε προσωπικό επίπεδο όσο ως αντίθεση διαφορετικών ιστορικών εμπειριών. Ο Τραμπ δεν υπηρέτησε στον πόλεμο του Βιετνάμ. Είχε λάβει αναβολές στράτευσης και δεν απέκτησε προσωπική εμπειρία μάχης. Αυτό βέβαια από μόνο του δεν λέει τίποτα για την ικανότητά του να λαμβάνει πολιτικές αποφάσεις. Ένας πολιτικός ηγέτης δεν χρειάζεται να είναι βετεράνος για να κατανοεί τη στρατηγική. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η πολιτική ηγεσία υποτιμά την ψυχολογία ενός αντιπάλου, επειδή δεν έχει βιώσει την ίδια ιστορική εμπειρία.

Και αυτή ακριβώς είναι η παγίδα. Η Τεχεράνη έχει απέναντί της έναν αντίπαλο που μπορεί να διαθέτει ασύγκριτα μεγαλύτερη στρατιωτική ισχύ. Αλλά η ίδια διαθέτει κάτι που δεν αγοράζεται εύκολα με χρήματα ή τεχνολογία: Την στρατηγική κουλτούρα της αντοχής.

Η στρατηγική αυταπάτη της Ουάσινγκτον ήταν ότι μια σειρά καταστροφικών αεροπορικών και πυραυλικών πληγμάτων και ο αποκεφαλισμός της ηγεσίας του καθεστώτος θα υποχρέωνε αυτομάτως την Τεχεράνη να συνθηκολογήσει. Το Ιράν απορρόφησε πολύ γρήγορα όλα τα πλήγματα, ενώ και ο πληθυσμός – ακόμα και αντιφρονούντες – συσπειρώθηκαν γύρω από το καθεστώς, ιδιαίτερα και μετά τα απαξιωτικά λόγια του Τραμπ για το έθνος τους και τους ιδίους.

Το μεγάλο ερώτημα στην αντιπαράθεση ΗΠΑ-Ιράν

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν οι ΗΠΑ μπορούν να νικήσουν στρατιωτικά. Αποδείχθηκε μέχρι τώρα πως όχι μόνο δεν μπορούν αλλά χωρίς καθορισμένο διακριτό τέλος και βιώσιμη στρατηγική εξόδου παραμένουν έξι μήνες μετά παγιδευμένες σε αυτήν την σύγκρουση. Δεν πρόκειται για “σκληρούς” και “μαλακούς” αντιπάλους.

Το ζήτημα δεν είναι εάν οι Ιρανοί ηγέτες είναι πιο σκληροί από τους Αμερικανούς ή το αντίστροφο. Ούτε πρέπει να ρομαντικοποιείται η πολεμική εμπειρία. Η εμπειρία του πολέμου μπορεί να δημιουργήσει αποφασιστικότητα, αλλά μπορεί επίσης να δημιουργήσει εμμονές, φόβους και λανθασμένες εκτιμήσεις. Το κρίσιμο είναι ότι η κάθε πλευρά αντιλαμβάνεται διαφορετικά το κόστος και τον χρόνο της σύγκρουσης.

Αναμφίβολα το Ιράν δεν ήταν και δεν είναι σε θέση να ανταγωνιστεί τις Ηνωμένες Πολιτείες στο επίπεδο της συμβατικής στρατιωτικής ισχύος! Τι έκανε όμως; Χρησιμοποιώντας ασύμμετρες δυνατότητες, αύξησε το κόστος, αξιοποίησε την γεωγραφία, διέσπειρε την κρίση, επιμήκυνε την σύγκρουση και συνεχίζει να την επιμηκύνει και μετέφερε ένα μέρος του κόστους στην παγκόσμια οικονομία. Και κάτι άλλο, ήξερε να… περιμένει!

Αντί επιλόγου

Στις συγκρούσεις μεταξύ άνισων δυνάμεων, ο ισχυρότερος έχει συνήθως το πλεονέκτημα της καταστροφικής ισχύος. Ο ασθενέστερος, όμως, μπορεί να έχει το πλεονέκτημα της αντοχής. Και όταν ο ισχυρότερος δεν έχει σαφείς και εφικτούς προτεραιοποιημένους πολιτικούς στόχους, διακριτό τέλος και βιώσιμη στρατηγική εξόδου, η αντοχή του ασθενέστερου μπορεί να μετατραπεί σε στρατηγικό όπλο. Αυτό είναι το σκληρό μάθημα όχι μόνον για την Αμερική και το Ισραήλ, αλλά και για όλη την Δύση!

Οι άνθρωποι που βρίσκονται σήμερα στην ηγεσία της Τεχεράνης δεν ανακάλυψαν τον πόλεμο χθες. Πολλοί από αυτούς τον γνώρισαν νέοι, μέσα σε χαρακώματα, κάτω από βομβαρδισμούς και δίπλα σε συντρόφους που δεν επέστρεψαν ποτέ.

Μπορεί να διαφωνεί κανείς με την ιδεολογία τους, τις επιλογές τους ή τις στρατηγικές τους. Δεν μπορεί όμως να αγνοεί την ιστορική εμπειρία που τους διαμόρφωσε. Γιατί απέναντι σε μια ηγεσία που έχει μάθει να επιβιώνει, η στρατιωτική υπεροχή δεν αποτελεί από μόνη της στρατηγική. Χρειάζεται και σχέδιο για την επόμενη ημέρα. Και αυτό ακριβώς είναι το σημείο στο οποίο πολλές φορές αρχίζει η πραγματική δυσκολία για μια υπερδύναμη.

Στην εποχή της Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης (Generative AI), το πρόβλημα αποκτά μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα διάσταση. Διότι ένα ασαφές ή γενικόλογο κανονιστικό ζητούμενο μπορεί σήμερα να μετατραπεί ταχύτατα σε εκατοντάδες σελίδες εξαιρετικά πειστικού κειμένου από ένα Μεγάλο Γλωσσικό Μοντέλο (Large Language Model – LLM), όπως τα δημοφιλή ChatGPT και Gemini.

Έτσι δημιουργείται ένας νέος κίνδυνος: Με τη χρήση τέτοιων εφαρμογών Τεχνητής Νοημοσύνης (ΑΙ) ένας φάκελος μπορεί να εμφανίζει τυπική πληρότητα σε επίπεδο γλώσσας, δομής και τεκμηρίωσης, χωρίς η λεκτική αυτή πληρότητα να αποδεικνύει κατ’ ανάγκην την πραγματική ακαδημαϊκή επάρκεια που υποτίθεται ότι περιγράφει. Αυτό είναι το πραγματικό μάθημα της ελληνικής υπόθεσης.

Το τεχνικό χρονικό μιας θεσμικής αστοχίας

Η αφετηρία βρίσκεται στην απόφαση 48136/17.12.2024 της Εθνικής Αρχής Ανώτατης Εκπαίδευσης (ΕΘΑΑΕ), η οποία εκδόθηκε κατ’ εξουσιοδότηση του «Νόμου Πιερρακάκη» (ν. 5094/2024) και καθόρισε – υποτίθεται – κριτήρια, δείκτες και προϋποθέσεις για την αξιολόγηση και πιστοποίηση των προπτυχιακών προγραμμάτων των Νομικών Προσώπων Πανεπιστημιακής Εκπαίδευσης (ΝΠΠΕ), κοινώς λεγομένων ιδιωτικών πανεπιστημίων.

Δεν είναι ακριβές να λεχθεί ότι η ΕΘΑΑΕ δεν θέσπισε κανονιστικό πλαίσιο. Θέσπισε. Το κρίσιμο ερώτημα είναι διαφορετικό: Ήσαν τα κριτήρια αυτά αρκετά συγκεκριμένα, μετρήσιμα και ελέγξιμα ώστε να επιτρέπουν ουσιαστική αξιολόγηση των προγραμμάτων σπουδών;

Εδώ ακριβώς βρίσκεται η σημασία της μεταγενέστερης δικαστικής κρίσης. Διότι, εάν το κανονιστικό πλαίσιο περιγράφει κυρίως τι πρέπει να περιέχει ένας φάκελος, αλλά δεν καθορίζει με επαρκή ακρίβεια πώς θα μετρηθεί και θα αποδειχθεί η ουσιαστική εκπλήρωση των απαιτήσεων, τότε δημιουργείται μια θεμελιώδης αδυναμία του συστήματος: Ο υποψήφιος μπορεί να συμμορφώνεται με το κείμενο χωρίς να είναι απολύτως σαφές ότι συμμορφώνεται με την ουσία.

Εδώ υπεισέρχεται η Τεχνητή Νοημοσύνη

Είναι ενδεικτικό ότι και αυτή η ίδια η κανονιστική πράξη της ΕΘΑΑΕ, που ουσιαστικά ακυρώθηκε από το Συμβούλιο της Επικρατείας μαζί με τις άδειες λειτουργίας τριών ιδιωτικών Πανεπιστημίων, εμφανίζει χαρακτηριστικά που, κατά κατά την άποψή μου, είναι συμβατά με κείμενο που συντάχθηκε ή επιμελήθηκε βιαστικά μέσω αλγορίθμων Generative AI, ήτοι: Υψηλός βαθμός τυποποιημένης γενίκευσης: Χρήση αφηρημένης, “ξύλινης” ορολογίας περί «ολιστικής διασφάλισης ποιότητας» και «συνεχούς παρακολούθησης μαθησιακών αποτελεσμάτων», στερημένης κανονιστικού ερείσματος και βάθους.

Απουσία αντικειμενικών δεικτών: Αντί για μετρήσιμα ποσοτικά και ποιοτικά όρια (κατώτατες προδιαγραφές εργαστηρίων, ακαδημαϊκά προσόντα, ελάχιστες ερευνητικές επιδόσεις/δημοσιεύσεις, συντελεστές αναλογίας διδασκόντων/διδασκομένων, παγκόσμια διαβάθμιση του ξένου Πανεπιστημίου κ.λπ.), η απόφαση της ΕΘΑΑΕ αυτοπεριορίζεται σε μια θεματική λίστα αυτοαξιολόγησης των αιτούντων Νομικών Προσώπων Πανεπιστημιακής Εκπαίδευσης (ΝΠΠΕ) – αντί για εξειδικευμένο και σαφή προσδιορισμό των δικών της κριτηρίων αξιολόγησης των ΝΠΠΕ.

Συντακτική ομοιομορφία και ισομερής ανάπτυξη: Όλες οι θεματικές ενότητες της απόφασης της ΕΘΑΑΕ – από τον εξοπλισμό των εργαστηρίων μέχρι την έρευνα και τη φοιτητική μέριμνα – αναπτύσσονται με την ίδια ακριβώς συντακτική δομή και παράλληλη έκταση. Αυτό αποτελεί τυπικό αλγοριθμικό “αποτύπωμα” των LLM, τα οποία, όταν τροφοδοτούνται με λίστες σημείων, παράγουν παραγράφους απόλυτα ισοσταθμισμένου όγκου, χωρίς τις αναμενόμενες διακυμάνσεις βάθους που εισάγει φυσικά ο ανθρώπινος νομοθέτης.

Μεταφραστικά κατάλοιπα αγγλοσαξονικών προτύπων (Translation Artifacts): Στο κείμενο αφθονούν αυτούσιες μεταφράσεις εννοιών της αγγλικής ακαδημαϊκής ορολογίας (π.χ. learning outcomes, constructive alignment, quality enhancement), οι οποίες αποδόθηκαν στην ελληνική με συντακτική δομή που προδίδει άμεση μετάφραση από αγγλόφωνη βάση δεδομένων μέσω εντολών (prompts) σε συστήματα AI, χωρίς την απαραίτητη προσαρμογή στους όρους και τις έννοιες του ελληνικού Διοικητικού Δικαίου. Στην ουσία, η ΕΘΑΑΕ δεν θεσμοθέτησε κανονιστικό πλαίσιο ελέγχου, αλλά παρείχε στους αιτούντες μια λίστα από “θεματικές εκθέσεις ιδεών”.

Ο αλγοριθμικός αντικατοπτρισμός

Ας υποθέσουμε τώρα ότι ένα υποψήφιο ΝΠΠΕ πρέπει να απαντήσει σε μια σειρά γενικών απαιτήσεων (θεμάτων) που ορίζονται στην παραπάνω απόφαση της ΕΘΑΑΕ: Πριν από την εποχή των LLM, η σύνταξη ενός τέτοιου φακέλου απαιτούσε σημαντικό χρόνο –
πολλών μηνών ή και ετών–, ανθρώπινο δυναμικό και ακαδημαϊκή εργασία. Σήμερα, όμως, υπάρχει μια δραματικά διαφορετική δυνατότητα. Τα θεματικά ζητούμενα μπορούν να μετατραπούν σε prompts.

Ένα LLM μπορεί να παράγει σε ελάχιστο χρόνο, αυθημερόν ή και ακαριαία, εκτενείς περιγραφές προγραμμάτων, μαθησιακών αποτελεσμάτων, διαδικασιών διασφάλισης ποιότητας, μηχανισμών αξιολόγησης, οργανωτικών δομών και πλήθος άλλων στοιχείων που ανταποκρίνονται γλωσσικά στις απαιτήσεις ενός κανονιστικού κειμένου.

Δεν υποστηρίζω ότι αποδεικνύεται από τα διαθέσιμα στοιχεία πως οι συγκεκριμένοι φάκελοι των ΝΠΠΕ συντάχθηκαν όλοι με αυτόν τον τρόπο. Το ερώτημα, όμως, είναι αναπόφευκτο. Διότι όσο γενικότερα και ασαφέστερα είναι τα κριτήρια, τόσο ευκολότερα μπορεί ένα σύγχρονο LLM να δημιουργήσει ένα κείμενο που μοιάζει να τα ικανοποιεί. Και εδώ δημιουργείται ένας ιδιότυπος αλγοριθμικός αντικατοπτρισμός (ΑΙ feedback loop):

ΑΙ κανονιστικό κείμενο → prompts → AI παραγόμενο κείμενο → φάκελος υποψηφίου → αξιολόγηση βάσει του ίδιου κανονιστικού λεξιλογίου

Εάν το σύστημα ελέγχει κυρίως την πληρότητα και τη δομή της γραπτής τεκμηρίωσης, ο κίνδυνος είναι προφανής: το ίδιο λεξιλόγιο που χρησιμοποιείται για να περιγράψει την απαίτηση μπορεί να αναπαραχθεί από ένα LLM για να δημιουργήσει την απάντηση. Το αποτέλεσμα τότε μπορεί να είναι μια επίφαση ουσιαστικής συμμόρφωσης, η οποία στην πραγματικότητα αποτελεί κυρίως συμμόρφωση σε επίπεδο κειμένου.

Το Φαινόμενο της Συνθετικής Πληρότητας

Για τις ανάγκες της ανάλυσης, ονομάζουμε το φαινόμενο αυτό “Συνθετική Πληρότητα” (Synthetic Completeness). Πρόκειται για την κατάσταση κατά την οποία ένα κείμενο εμφανίζεται πλήρες επειδή περιέχει όλα τα απαιτούμενα στοιχεία, όρους, ενότητες και περιγραφές, χωρίς όμως η πληρότητα αυτή να αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι οι πραγματικές προϋποθέσεις που περιγράφονται υπάρχουν και λειτουργούν.

Η διάκριση είναι θεμελιώδης. Ένα πρόγραμμα σπουδών μπορεί να περιγράφεται ως διαθέτον μηχανισμούς διασφάλισης ποιότητας, διαδικασίες αξιολόγησης, επαρκές διδακτικό προσωπικό, κατάλληλες υποδομές, συγκεκριμένα μαθησιακά αποτελέσματα, διαδικασίες εσωτερικής αξιολόγησης, και όλα αυτά να περιγράφονται άψογα σε έναν φάκελο.

Όμως η ύπαρξη μιας φαινομενικά άψογης περιγραφής δεν είναι ταυτόσημη με την ύπαρξη της πραγματικής υποδομής, του πραγματικού προσωπικού, της πραγματικής εκπαιδευτικής λειτουργίας, ή των πραγματικών δυνατοτήτων για διεθνώς αναγνωρισμένη επιστημονική έρευνα. Αυτό ίσχυε και πριν από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Με την Generative AI, όμως, η δυνατότητα παραγωγής πειστικής τεκμηρίωσης σε τεράστια κλίμακα και σε μηδενικό χρόνο καθιστά το πρόβλημα πολύ πιο έντονο. Εντούτοις, η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν δημιουργεί το θεσμικό κενό. Το θεσμικό κενό δημιουργεί τις συνθήκες υπό τις οποίες η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να το εκμεταλλευθεί.

Η δικαστική βάσανος του ΣτΕ

Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, η βαθύτερη σημασία των αποφάσεων του Συμβουλίου της Επικρατείας. Το Συμβούλιο της Επικρατείας δεν αρκέστηκε στην επιφανειακή πληρότητα των φακέλων. Εξέτασε το ίδιο το κανονιστικό θεμέλιο πάνω στο οποίο στηρίχθηκε η πιστοποίηση. Και η κρίση του είναι αποκαλυπτική.

Όπως αναφέρεται στις αποφάσεις, τα στοιχεία του Παραρτήματος της 48136/2024 της ΕΘΑΑΕ «δεν συνιστούν συγκεκριμένα ποσοτικά και ποιοτικά κριτήρια, προς τα οποία οφείλουν να συμμορφώνονται τα προγράμματα σπουδών των ΝΠΠΕ».

Η διατύπωση αυτή είναι εξαιρετικά σημαντική, διότι ουσιαστικά θέτει το όριο μεταξύ περιγραφής και αξιολόγησης. Ένας φάκελος μπορεί να περιγράφει. Η διοίκηση, όμως, πρέπει να μπορεί να αξιολογήσει. Και για να αξιολογήσει, πρέπει να διαθέτει συγκεκριμένα κριτήρια. Αυτό είναι ακριβώς είναι το σημείο στο οποίο η λογική της Generative AI συναντά τη λογική του διοικητικού δικαίου. Ένα LLM είναι εξαιρετικά καλό στην παραγωγή κειμένου που μοιάζει να απαντά σε μια απαίτηση. Δεν είναι, όμως, ο μηχανισμός που αποδεικνύει ότι η πραγματικότητα ανταποκρίνεται στην απαίτηση.

Όταν η τεχνική διόρθωση δεν αρκεί

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει επί του προκειμένου η δημόσια αντίδραση ιδιωτικών πανεπιστημίων μετά τις αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας. Κάποια εξ αυτών φέρονται να προσπαθούν (ματαίως) να υποβαθμίσουν την υπόθεση ως “τεχνικό ζήτημα” κάποιων εγγράφων ή “χαρτιών” που “θα διορθωθούν”. Αυτές όμως οι δηλώσεις προκαλούν ένα εύλογο ερώτημα περί του κατά πόσον τα ακυρωθέντα ιδιωτικά πανεπιστήμια έχουν αντιληφθεί την ουσία των αποφάσεων του ΣτΕ:

Εάν το πρόβλημα ήταν απλώς η παράλειψη ορισμένων εγγράφων ή “χαρτιών”, τότε πράγματι η λύση μπορεί να είναι μια νέα υποβολή ή μια διορθωμένη διαδικασία προς θεραπεία των ελλείψεων ή παραλείψεων. Εάν, όμως, το πρόβλημα βρίσκεται στο ίδιο το κανονιστικό πλαίσιο και στην ανεπάρκεια συγκεκριμένων ποσοτικών και ποιοτικών κριτηρίων, όπως επεσήμανε το Συμβούλιο της Επικρατείας, τότε η οριακή διόρθωση των φακέλων δεν αντιμετωπίζει το πρόβλημα στη ρίζα του.

Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο της υπόθεσης. Δεν μπορείς να διορθώσεις με περισσότερες σελίδες ένα σύστημα που δεν έχει ορίσει με ακρίβεια τι πρέπει να μετρήσει. Και ασφαλώς δεν μπορείς να μετατρέψεις την περιγραφική πληρότητα ενός κειμένου σε πραγματική ακαδημαϊκή επάρκεια απλώς προσθέτοντας περισσότερο κείμενο.

Ένα διεθνές ακαδημαϊκό case study

Η υπόθεση δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Αφορά ένα πρόβλημα που πρόκειται να αντιμετωπίσουν πολλά εκπαιδευτικά συστήματα στα επόμενα χρόνια. Η Generative AI έχει πλέον καταστήσει εξαιρετικά φθηνή και γρήγορη την παραγωγή πολύπλοκων διοικητικών και ακαδημαϊκών κειμένων.

Αυτό σημαίνει ότι τα συστήματα πιστοποίησης και αδειοδότησης δεν μπορούν πλέον να βασίζονται υπερβολικά στην ποσότητα, τη δομή και τη γλωσσική ποιότητα της γραπτής τεκμηρίωσης. Πρέπει να είναι σχεδιασμένα έτσι ώστε να ελέγχουν την πραγματικότητα που βρίσκεται πίσω από το κείμενο.

Αυτό αφορά τόσο τις εθνικές αρχές όσο και τα πανεπιστήμια. Και αφορά ιδιαίτερα τα ξένα πανεπιστήμια που επιλέγουν να επεκτείνουν τη δραστηριότητά τους σε άλλες χώρες μέσω συνεργασιών ή παραρτημάτων. Η ακαδημαϊκή ευθύνη δεν τελειώνει με την υπογραφή ή την αποδοχή ενός φακέλου. Ένα πανεπιστήμιο που συνδέει το όνομά του με ένα εκπαιδευτικό εγχείρημα πρέπει να είναι σε θέση να γνωρίζει ότι πίσω από τον φάκελο υπάρχει πραγματική ακαδημαϊκή υποδομή και όχι απλώς ένα άρτια διατυπωμένο κείμενο. Αλλιώς το ξένο πανεπιστήμιο ερωτοτροπεί με τον παγκόσμιο διασυρμό του στην εποχή του διαδικτύου.

Διότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να γράψει έναν άριστο φάκελο. Δεν μπορεί όμως να δημιουργήσει, μόνο με λέξεις, ένα έγκριτο πανεπιστήμιο. Και αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη προειδοποίηση που προκύπτει από την ελληνική υπόθεση.