Επιθυμώντας να συμβάλω (γόνιμα ελπίζω) στον διάλογο αυτόν που μας αφορά όλους θα ήθελα, επίσης με ολιστική προσέγγιση, να επισημάνω ως οικονομολόγος ορισμένα θεμελιώδη για την “χρηματιστικοποίηση”  (financialization) την οποία υπονοεί ο κ. Μιχόπουλος. Θα ξεκινήσω με δύο παραγράφους επιγραμματικής οριοθέτησης του οικονομικού φαινομένου, φιλοσοφικά και πολιτικά.

Πρώτον φιλοσοφικά, επειδή δεν υπάρχει επιστήμη χωρίς φιλοσοφική θεμελίωση. Η οικονομική ανήκει στις οντολογικές των κοινωνικών επιστημών μαζί με την ιστορία και την κοινωνιολογία. Επομένως, το ερώτημα “γιατί” πρέπει να πρωτεύει του ερωτήματος “πώς” (αιτιώδεις σχέσεις, λειτουργισμός) στην επιστημονική μας ανάλυση. Ελάχιστοι θυμούνται σήμερα (δυστυχώς ακόμα και στο πανεπιστήμιο) ότι αυτό αφορά και στην οντολογία του “οικονομικού ανθρώπου” (homo economicus -ΗΕ-, προτύπου οικονομικής ανάλυσης).

Σε κάθε περίπτωση με την ολιστική ανάλυση “ερμηνεύουμε” φαινόμενα, και δεν τα “εξηγούμε” απλώς, στο πλαίσιο μιας οικονομικής θεωρίας μόνο. Πάντα βέβαια υπάρχει ο κίνδυνος της πλάνης. Γι’ αυτό είμαστε συνεχώς ανοιχτοί στην κριτική όλων, αφού το κριτήριο της αλήθειας είναι η κοινωνούμενη εμπειρία, στην Ελληνικότητα.

Πιο συγκεκριμένα, η “αντίληψη μας για την πραγματικότητα” (οικονομική εν προκειμένω), τελικά, δεν είναι θεωρητική (επιστημονική), ιδεολογική ή ηθική. Αντανακλά την “ιεράρχηση των αναγκών μας”. Αν οι ανάγκες μας εξαντλούνται μόνο στις χρηστικές (χρησιμοθηρία, για την οποία σχεδόν αποκλειστικά μιλάνε οι οικονομολόγοι…) χωρίς την αναζήτηση-υιοθέτηση “νοήματος” ύπαρξης και συνύπαρξης, τότε λογικά, διολισθαίνουμε σε μια φαντασιώδη έως και “φαντασιωτική” αντίληψη της πραγματικότητας.

Διαφορετικές ιεραρχήσεις αναγκών σημαίνουν αντίστοιχους “πολιτισμούς/παραδείγματα”. Δεν υπάρχει ανώτερο και κατώτερο παράδειγμα, αφού αναφερόμαστε σε διαφορετικές “ποιότητες”. Σε κάθε περίπτωση οι λαοί έχουν ταυτότητες/πολιτισμούς ενώ η κοινή εμπειρία δείχνει ότι επιθυμούν να τις υπερασπίζονται.

Δεύτερον πολιτικά, επειδή στο ελληνικό παράδειγμα «άνθρωπος φύσει πολιτικόν ζώον», κατά τον Αριστοτέλη, αυτός ευτυχεί στην “πόλη/κοινότητα” (ευ ζην με τους άλλους…), σε αντίθεση με τα “ίδια/κατοικία”, όπου ως ιδιώτης απλά ζει/επιβιώνει (ζην). Βέβαια στη δύση με τη νεοτερικότητα (βλ. διαφωτισμός και εντεύθεν μέχρι περίπου τον Μάη του 1968) και τον μοντέρνο μηδενισμό (ο Θεός πέθανε, κατά Νίτσε, η ανθρωπότητα επέλεξε την επιστημονική πρόοδο και αυτονομία για … θεό της) η μεταφυσική κεφαλή του “συλλογικού” κατέρρευσε, και ήδη από την δεκαετία του 1970 “αναγνωρίζουμε” μόνο άτομα που αδιαφορούν για το “νόημα του συλλογικού/κοινότητας”. Ύστερα δε, στον μεταμοντέρνο μηδενισμό, διαλύσαμε και την μεταφυσική εσωτερική ενότητα του ατόμου, δηλ. τον “λόγο” ή “υπερεγώ” κατά Φροϋντ…

Η εκλόγιμη μοναρχία

Παρ΄ όλα αυτά, η πολιτική οργάνωση των κοινωνιών ή “α-κοινωνιών” (ίσως σήμερα) καταδυναστεύει την ύπαρξη και συνύπαρξη μας, και όχι μόνο την οικονομική μας συμπεριφορά. Το “τεχνοσύστημα” σε αγαστή συνεργασία με την “τεχνοεπιστήμη” αξιοποίησε την ανθρωπολογική αποσύνθεση του συλλογικού και ατομικού υποκειμένου, υποκαθιστώντας (; ) την έκλειψη της ταυτότητάς τους.

Περαιτέρω, πολιτικά η “εκλόγιμη μοναρχία” που επικρατεί σήμερα στον λεγόμενο δυτικό κόσμο είναι πρώιμο ανθρωποκεντρικό κοσμοσύστημα (Σόλωνας, 594 π.Χ.), δηλ. επιτρέπει ως δικαίωμα στους υπηκόους/”ατελείς πολίτες” του έθνους-κράτους (υπό μετάβαση σε “οικονομικό χώρο”…)  την ατομική ελευθερία, νοούμενη ως “ιδιωτική απόλαυση καταναλωτικών επιλογών”. Ανυποψίαστοι οι δυτικοί μας εταίροι βέβαια, για καθολική ελευθερία (ατομική και κοινωνική και πολιτική) που έζησε ο Ελληνισμός συνεχώς στη διαχρονία του από την αρχαιότητα μέχρι τον Όθωνα. Ακόμη δε, είμαστε μακριά από την “αντιπροσώπευση” (δικαίωμα του “απλού πολίτη” στο ανακαλείν του αντιπροσώπου του οποτεδήποτε …).

Ούτε λόγος βέβαια για την πλήρη πολιτειότητα που αφορά στη Δημοκρατία (το πολιτικό σύστημα κατέχεται από την κοινωνία που πραγματώνει το αριστοτελικό “… μη-άρχεσθαι υπό μηδενός”). Δυστυχώς, στην εκλόγιμη μοναρχία που έχουμε σήμερα, η πρακτική των επαγγελματιών πολιτικών, καμία σχέση δεν έχει με το νόημα της πολιτικής τέχνης και επιστήμης, που δίδαξε τον κόσμο ο Ελληνισμός. Εντούτοις, είναι κοινή διαπίστωση πλέον ότι ο “κοινωνιοκεντρικός τρόπος/πολιτισμός/παράδειγμα” των Ελλήνων (πόλις, εκκλησία, αυτοδιαχειριζόμενη κοινότητα, υπαρκτικός στόχος ελευθερίας) είναι, συνειδητά ή όχι, έντονα ζητούμενος στο δυτικό στοχασμό σήμερα που προσπαθεί να ξεφύγει από τον μηδενισμό.

Ιδεολογικά όμως, οι “λομπίστες της πολιτικής” έχουν επιβάλει το νεοφιλελευθερισμό, βλ. « δοξασία ότι η ανταλλαγή στην (οικονομική) αγορά αποτελεί από μόνη της μια ηθική αρχή, ικανή να λειτουργήσει ως οδηγός για κάθε ανθρώπινη δράση». Κυριαρχεί δηλ. η αντίληψη ότι η βέλτιστη ανθρώπινη ευημερία μπορεί να προέλθει από την απελευθέρωση των ατομικών επιχειρηματικών ελευθεριών και δεξιοτήτων, μέσα σε ένα θεσμικό πλαίσιο που χαρακτηρίζεται από ισχυρά δικαιώματα ατομικής ιδιοκτησίας, ελεύθερες αγορές και ελεύθερο εμπόριο. Άμεση συνέπεια ο περιορισμός της (κολοβής) δημοκρατίας και του κράτους πρόνοιας (κατάκτηση των ανθρωποκεντρικών κοσμοσυστημάτων), σε ΗΠΑ και Ευρώπη συνεχώς από το 1970 και μετά.

Ένας ορισμός

Καταρχάς, όπως τόσα άλλα η χρηματιατικοποίηση δεν έχει έναν μοναδικό ορισμό καθολικά αποδεκτό. Πρόκειται για «ένα μοντέλο συσσώρευσης στο οποίο τα κέρδη προέρχονται κυρίως από χρηματοοικονομικούς διαύλους και όχι από το εμπόριο και την παραγωγή βασικών προϊόντων». Εναλλακτικά, «αναφέρεται στον αυξανόμενο ρόλο των χρηματοοικονομικών κινήτρων, αγορών, φορέων και ιδρυμάτων στη λειτουργία των εγχώριων και διεθνών οικονομιών».

Πιο συγκεκριμένα, η χρηματιστικοποίηση εμφανίζεται ως αλληλεπίδραση τεσσάρων (4) κυρίως παραγόντων: 1/της αλλαγής της φύσης στην συσσώρευση του κεφαλαίου από “παραγωγικό” (πχ. εργοστάσια) σε “χρηματιστικό” (πρόσοδοι επενδυμένων κεφαλαίων). Σοβαρές επιπτώσεις στις χρηματιστηριακές αγορές ιδίως “παραγώγων” και στον πληθωρισμό των τιμών τους και συναφών κρίσεων· 2/ της αλλαγής στην ιδεολογία της διακυβέρνησης των εταιρειών με τα κέρδη από την “διατήρηση και επανεπένδυση” στην “μείωση και διανομή” τους, άμεσα στους ιδιοκτήτες/μετόχους.

Εκτεταμένες επιπτώσεις στην αποβιομηχάνιση των δυτικών οικονομιών αλλά και στις αγορές (επισφαλούς) “απασχόλησης” (όχι εργασίας)· 3/ της αλλαγής στην καθημερινή ζωή των νοικοκυριών/ατόμων (financialization of everyday life, -FoEL) σε επενδυτές, προκειμένου καταρχήν να καλύψουν την απώλεια από τους “καθηλωμένους” πραγματικούς μισθούς με προσόδους από περιουσιακά στοιχεία (ακίνητα, αμοιβαία κεφάλαια, μετοχές κλπ).

Σοβαρές επιπτώσεις από την ιδιωτικοποίηση της υγείας, εκπαίδευσης, συνταξιοδοτικών σχημάτων κλπ· 4/η οργανωτική κουλτούρα και υπολογιστικές πρακτικές των οίκων αξιολόγησης πιστοληπτικής ικανότητας (credit rating agencies, -CRAs), οι οποίοι δεν περιορίζονται απλώς στη μέτρηση του κινδύνου, αλλά αναδιαμορφώνουν ενεργά την ίδια την έννοια του “κινδύνου”, τον οποίο εμπορεύονται. 

Χρηματιστικοποίηση της Καθημερινής Ζωής

Ειδικά για την “χρηματιστικοποίηση της καθημερινής ζωής” μας (ΧτΚΖ), όλοι συμφωνούν ότι ιστορικά ξεκίνησε τη δεκαετία του 1970 στις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο με την διαχρονική μείωση των περιθωρίων κερδών των μεγάλων επιχειρήσεων που αναγκάστηκαν να “ξενιτευτούν” (βλ. παθητική πολυεθνικοποίηση…) κυρίως στην Ασία.

Ακολούθησαν, οι περικοπές στο κράτος πρόνοιας, και ο παλιμβαρβαρισμός των αντίστοιχων ιδιωτικοποιήσεων, πχ. συντάξεων, υγειονομικής περίθαλψης και εκπαίδευσης (μέχρι και κοινών αγαθών… πχ. νερό). Επίσης, η αντικατάσταση των κοινωνικών ασφαλιστικών συστημάτων (αναδιανεμητικών), με ιδιωτικά (κεφαλαιοποιητικά) και μάλιστα εθελοντικά, δικαιολογώντας τον όρο “πολίτης-επενδυτής”. Αυτά οδήγησαν σε μια “μετατόπιση του κινδύνου”, όπου η ευθύνη για την ανεργία, την ασθένεια, την οικονομική ασφάλεια κλπ, μετατοπίστηκε από το κράτος/δημόσιο και τις επιχειρήσεις/συστήματα προς τα άτομα…

Αυτές οι μεταβολές στη Δύση επιδεινώθηκαν από τη στασιμότητα των πραγματικών μισθών, την αυξανόμενη ανισότητα (οικονομική καταρχάς, αλλά στη συνέχεια και κοινωνική και πολιτική), την επισφαλή εργασία και συναφείς θεσμικές αλλαγές (νέα χρηματοοικονομικά προϊόντα/υπηρεσίες και απορρύθμιση των χρηματαγορών/κεφαλαιαγορών). 

Η νεοφιλελεύθερη διακυβέρνηση

Κεντρικό ρόλο στη ΧτΚΖ έχει η προσπάθεια της νεοφιλελεύθερης διακυβέρνησης να μετατρέψει, συνειδητά ή ασυνείδητα, τον ατελή πολίτη-υπήκοο σε “επενδυτικό υποκείμενο”. Πρόκειται για άτομο που διαχειρίζεται ενεργά τον κίνδυνο, σχεδιάζει το μέλλον του μέσω χρηματοοικονομικών προϊόντων και αντιμετωπίζει τη ζωή του, ως ένα είδος χαρτοφυλακίου που πρέπει να βελτιστοποιηθεί. Για παράδειγμα οι κυβερνήσεις σε ΗΠΑ και Ευρώπη ωθούν τα άτομα στις ιδιωτικές συντάξεις, την ιδιοκατοίκηση και τις προσωπικές επενδύσεις ως υποκατάστατα των συρρικνούμενων δημόσιων παροχών κοινωνικής πρόνοιας.

Τελικά, η έννοια της χρηματιστικοποίησης της καθημερινότητας (ΧτΚΖ) μπορεί να έχει τις εξής μορφές:

1.  Οι επιχειρήσεις/συστήματα/κεφάλαιο “αξιοποιούν” (θεσμικά με την υποστήριξη του κράτους) την καθημερινή ζωή: οι εταιρείες μετατρέπουν συνηθισμένες δραστηριότητες σε εμπορεύσιμα χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία. Για παράδειγμα, η μεταπώληση υποχρεώσεων στεγαστικών δανείων ως τίτλων εξασφαλισμένων με υποθήκες στους λεγόμενους servicers. Ένα συνταξιοδοτικό πρόγραμμα για καπνιστές, το οποίο επιτρέπει στις εταιρείες να αξιοποιούν τη νοσηρότητα και την υπολειπόμενη ζωτική ικανότητα του καπνιστή. Εδώ δεν υπάρχει “επενδυτικό υποκείμενο”, πρόκειται για εκμετάλλευση, όχι για ταυτότητα.
2. Η χρήση από τα άτομα-επενδυτές χρηματοοικονομικών προϊόντων που ενέχουν κίνδυνο. Πρόκειται για επενδυτική συμπεριφορά, ανεξάρτητα πάλι από την συνειδητή ή όχι ύπαρξη του “επενδυτικού υποκειμένου”. Τα άτομα-επενδυτές “εξοικειώνονται” να αξιοποιούν δείκτες που χρησιμοποιούνται για επενδυτικά προϊόντα όπως μετοχές και συνταξιοδοτικά προγράμματα, επενδύσεις σε ακίνητα, πιστωτικά προϊόντα και ασφάλειες. Ο “πλούτος” μετριέται σε περιουσιακά στοιχεία του ατόμου-επενδυτή.
3. Υιοθέτηση ταυτότητας συνειδητού “επενδυτικού υποκειμένου”. Πρόκειται για τον “υπαρξιακό/πολιτισμικό” ορισμό της ΧτΚΖ. Περιλαμβάνει άτομα που επιδιώκουν τον χρηματοοικονομικό κίνδυνο, είναι ανοιχτά στη λήψη πιστώσεων για επενδυτικούς σκοπούς, αναζητούν συνεχώς επενδυτικές ευκαιρίες, αναλαμβάνουν ατομική ευθύνη για τη μελλοντική τους “ευημερία” αντί να βασίζονται στο κράτος, λαμβάνουν υπολογιστικές και όχι συναισθηματικές χρηματοοικονομικές αποφάσεις και βιώνουν τις χρηματοοικονομικές επιλογές ως εύκολες και ευχάριστες. Εδώ ανήκουν παραδείγματα όπως, όταν μια οικογένεια αξιολογεί ένα σπίτι κυρίως ως επένδυση και όχι ως κατοικία ή δεσμό με τις ρίζες της, όταν οι επιδοτήσεις στεγαστικών δανείων διαμορφώνουν τις αποφάσεις για την απόκτηση παιδιών, ή όταν οι θαμώνες γυμναστηρίων λαμβάνουν εκπτώσεις στις ασφαλιστικές τους εισφορές, μετατρέποντας μια μη χρηματοοικονομική δραστηριότητα σε επενδυτική απόφαση. 

Συμπερασματικά, η χρηματιστικοποίηση της καθημερινής ζωής με το “άτομο-επενδυτή” υιοθετεί την ταυτότητα/παράδειγμα της “λοιμικής των χρηματαγορών/κεφαλαιαγορών” (οι οποίες είναι υπό όρους απαραίτητες για τις επιχειρήσεις αλλά τα άτομα να γίνονται “επιχειρηματίες” στην καθημερινότητα ; …), όπου κατά τον αείμνηστο Καθηγητή Γιανναρά «…Ντύθηκε ο μηδενισμός την πανοπλία της ιδεολογίας, τον είπαμε “Ιστορικό Υλισμό” και ήταν αμφιπρόσωπος: μαρξισμός – ελευθερία των αγορών. Και οι δύο όψεις, ιδεολογικές, του Ιανού – μηδενισμού είχαν κοινή την άρνηση “νοήματος”: μεταποιούσαν την άσκηση πολιτικής σε διαχείριση της εξουσίας.» (ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 19-11-2018). 

Δύσκολη αλλά εφικτή διέξοδος, ιστορικά δικαιωμένη, το “πρόσωπο” σε δημοκρατικές κοινότητες/πολιτείες.

Σύμφωνα με πληροφορίες, το τουρκικό UAV μπήκε το πρωί στο FIR Αθηνών χωρίς να έχει καταθέσει σχέδιο πτήσης και στη συνέχεια προχώρησε σε παραβίαση του Εθνικού Εναέριου Χώρου, κινούμενο στην περιοχή της βορειοανατολικής Ελλάδας και σε σχετικά μικρή απόσταση από την Αλεξανδρούπολη.

Η κίνηση του μη επανδρωμένου αεροσκάφους προκάλεσε την άμεση ενεργοποίηση της Πολεμικής Αεροπορίας. Ζεύγος F-16 απογειώθηκε προκειμένου να προχωρήσει στην αναγνώριση και αναχαίτιση του τουρκικού UAV, το οποίο, αντιλαμβανόμενο την παρουσία των ελληνικών μαχητικών, άλλαξε πορεία. Το τουρκικό UAV συνέχισε να κινείται εντός του FIR Αθηνών στο βορειοανατολικό Αιγαίο, με την πορεία του να περνά από την ευρύτερη περιοχή κοντά στη Θάσο και τη Σαμοθράκη.

Κόντρα στην Βουλή

«Ο ελληνικός λαός αντιλαμβάνεται ποια είναι η κυβέρνηση εκείνη, η οποία μπορεί να διαχειριστεί την οποιαδήποτε κρίση, της έχει εμπιστοσύνη και αναγνωρίζει ότι έχει μια κυβέρνηση που ξέρει να υπηρετεί το εθνικό συμφέρον με σθένος», υπογράμμισε ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης, όταν νωρίτερα σήμερα στη Βουλή, άκουσε τον βουλευτή της Πλεύσης Ελευθερίας Αλέξανδρο Καζαμία να λέει ότι ο ελληνικός λαός ανησυχεί για την κατάσταση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, και ανησυχεί πολύ περισσότερο γιατί η κυβέρνηση δείχνει να μην αντιλαμβάνεται την κρισιμότητα της κατάστασης.

«Ο ελληνικός λαός αντιλαμβάνεται ποια είναι η κυβέρνηση εκείνη, η οποία μπορεί να διαχειριστεί την οποιαδήποτε κρίση, της έχει εμπιστοσύνη και αναγνωρίζει ότι έχει μια κυβέρνηση που ξέρει να υπηρετεί το εθνικό συμφέρον με σθένος», υπογράμμισε ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης, όταν νωρίτερα σήμερα στη Βουλή, άκουσε τον βουλευτή της Πλεύσης Ελευθερίας Αλέξανδρο Καζαμία να λέει ότι ο ελληνικός λαός ανησυχεί για την κατάσταση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, και ανησυχεί πολύ περισσότερο γιατί η κυβέρνηση δείχνει να μην αντιλαμβάνεται την κρισιμότητα της κατάστασης.

Ο Γιώργος Γεραπετρίτης σημείωσε πάντως ότι ελληνική κυβέρνηση πιστεύει ότι πρέπει να υπάρχουν δίαυλοι επικοινωνίας με την Τουρκία. «Ακόμα και με εκείνους που διαφωνούμε θεμελιακά νομικά, θα πρέπει να υπάρχει επικοινωνία, για να απομειώνονται οι εντάσεις και να μην παράγονται κρίσεις», είπε και σημείωσε με νόημα ότι θα ήταν αφελές μεν να πιστεύει κάποιος ότι στον διάλογο των δύο χωρών η Τουρκία μπορεί να αποστεί από τις θέσεις που έχει αναπτύξει εδώ και δεκαετίες, όμως η διαφορά είναι πως ενώ οι δίαυλοι επικοινωνίας παραμένουν ανοιχτοί, σήμερα οι όποιες αντιδράσεις της Τουρκίας έρχονται γιατί για πρώτη φορά η Ελλάδα έχει αναλάβει πρωτοβουλίες, για να υπερασπιστεί στο πεδίο την κυριαρχία και τα κυριαρχικά της δικαιώματα.

Στο πλαίσιο του κοινοβουλευτικού ελέγχου, ο Αλέξανδρος Καζαμίας κάλεσε τον υπουργό Εξωτερικών να απαντήσει τι προτίθεται να πράξει η κυβέρνηση για να αποτρέψει την εγκαθίδρυση τουρκικών θαλάσσιων πάρκων γύρω από τα ελληνικά νησιά και πάνω από την υφαλοκρηπίδα της Ελλάδας. Ο Αλέξανδρος Καζαμίας αναφέρθηκε στην ανακοίνωση της 15ης και της 16ης Αυγούστου ότι η Τουρκία προτίθεται να δημιουργήσει δύο θαλάσσια πάρκα, το ένα γύρω από το Καστελόριζο και το άλλο ανάμεσα στη Σαμοθράκη και στη Λήμνο, σε διεθνή ύδατα τα οποία περικυκλώνουν τα ελληνικά νησιά και τα οποία επίσης βρίσκονται πάνω από την ελληνική υφαλοκρηπίδα.

«Με άλλα λόγια, η κατάσταση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις είναι κρίσιμη εδώ και καιρό. Σας το επισημαίνουμε από τη δική μας πλευρά, τουλάχιστον από τον Μάιο, με κάθε τρόπο. Έχουμε επιπλέον μια εκτίναξη των παραβιάσεων του εναερίου χώρου, το πρώτο μισό του 2026. Και το μόνο που ακούμε το τελευταίο διάστημα, στις απαντήσεις που μας δίνετε, κι εσείς και οι υφυπουργοί σας, είναι ότι θα πρέπει να μην ανησυχούμε. Μας έχετε πει επιπλέον ότι δεν έχουν καμία υπόσταση οι εξελίξεις αυτές στο διεθνές δίκαιο και μας έχετε πει επιπλέον να κοιμόμαστε ήσυχοι. Και η στάση σας αυτή μας προβληματίζει ιδιαίτερα. Εκφράσαμε τον προβληματισμό μας αλλά και τη διαφωνία μας, με το γεγονός ότι δεν φαίνεται να αντιλαμβάνεστε την κρισιμότητα την κατάστασης και το γεγονός ότι οι ελληνοτουρκικές σχέσεις έχουν μπει σε ένα σημείο καμπής, με απρόβλεπτες συνέπειες. Επίσης δεν φαίνεται να αντιλαμβάνεστε την κρισιμότητα της κατάστασης έτσι όπως την αισθάνεται ο ελληνικός λαός, ο οποίος ανησυχεί», είπε ο βουλευτής της Πλεύσης Ελευθερίας.

Ο Γιώργος Γεραπετρίτης επανέλαβε αυτό που έχει ήδη καταγραφεί στην ανακοίνωση του υπουργείου Εξωτερικών, ότι δηλαδή τα δύο θαλάσσια πάρκα τα οποία η τουρκική κυβέρνηση έχει θεσμοθετήσει, με εσωτερική νομοθεσία, είναι προφανώς αντίθετα στο διεθνές δίκαιο, δεν παράγουν έννομα αποτελέσματα και δεν δεσμεύουν την χώρα, αποτελούν δε σαφή παραβίαση και του ενωσιακού κεκτημένου.

Ο υπουργός Εξωτερικών είπε ότι έχει ήδη αποσταλεί ρηματική διακοίνωση στην Τουρκία, για το ζήτημα αυτό, με αναλυτική καταγραφή των λόγων για τους οποίους η θεσμοθέτηση των δύο πάρκων αντίκειται στο διεθνές δίκαιο και δεν παράγει έννομα αποτελέσματα. «Από την πρώτη στιγμή έχουν ενημερωθεί οι ευρωπαϊκές αρχές, οι θεσμοί γνωρίζουν τα ζητήματα που έχουν να κάνουν με την αύξηση της έντασης εκ μέρους της Τουρκίας και η Ελλάδα προτίθεται να προβεί και σε περαιτέρω ενέργειες για τα ζητήματα αυτά», είπε ο υπουργός Εξωτερικών.

Απαντώντας δε στις αναφορές του βουλευτή της Πλεύσης Ελευθερίας ότι η κυβέρνηση δείχνει να μην έχει επίγνωση της κρισιμότητας της κατάστασης, ο υπουργός Εξωτερικών είπε ότι η ελληνική κυβέρνηση και το υπουργείο, όχι μόνο βρίσκονται σε καθεστώς διαρκούς παρακολούθησης της κατάστασης, αλλά η ελληνική πολιτεία, για πρώτη φορά είναι ενεργώς δρώσα στη διπλωματία της, με αποτέλεσμα οι αντιδράσεις να προέρχονται από την Τουρκία.

«Δεν παρακολουθούμε, αλλά εμείς ενεργούμε», σημείωσε και πρόσθεσε χαρακτηριστικά: «Μας φέρατε στη Βουλή να απαντήσουμε για τα F-35 να μας επιστήσετε την προσοχή, F-35 δεν έχουν υπάρξει. Μας φέρατε για τον νόμο τον επικείμενο, σχετικά με τις θαλάσσιες ζώνες της Τουρκίας, δεν έχει έρθει. Μας φέρνετε τώρα, για τα ζητήματα των θαλάσσιων περιβαλλοντικών πάρκων, να σας επισημάνω, θα το έχετε δει, ότι δεν περιλαμβάνουν όρους και περιορισμούς, αλλά είναι συντεταγμένες οι οποίες πράγματι, επειδή βρίσκονται εκτός χωρικών υδάτων και εντός ελληνικής υφαλοκρηπίδας, βρίσκονται σε αντίθεση με το διεθνές δίκαιο. Όμως η ελληνική κυβέρνηση είναι εκεί, είναι παρούσα και κυρίως είναι ενεργητικώς δρώσα. Αναφερθήκατε στην ανησυχία του ελληνικού λαού. Ο ελληνικός λαός αντιλαμβάνεται ποια είναι η κυβέρνηση εκείνη, η οποία μπορεί να διαχειριστεί την οποιαδήποτε κρίση και αντιλαμβάνεται σε ποια κατάσταση βρισκόμαστε σήμερα, σε σχέση με την κατάσταση πριν από μερικά χρόνια».

Στο σημείο αυτό δε ο υπουργός Εξωτερικών κάλεσε τον κ. Καζαμία να ανατρέξει στην περίοδο που η αρχηγός της Πλεύσης Ελευθερίας ήταν πρόεδρος της Βουλής και ηγετικό στέλεχος του ΣΥΡΙΖΑ το 2015, και ποια ήταν η κατάσταση με τις παραβιάσεις, ποια ήταν η κατάσταση σε σχέση με το μεταναστευτικό στο Αιγαίο.

Χτεσινές προκλήσεις

«Η πιθανή εγκατάσταση βάσης UAV στη Ρόδο θα συνιστούσε παραβίαση του αποστρατιωτικοποιημένου καθεστώτος της νήσου και θα έβλαπτε την ειρήνη και τη σταθερότητα στο Αιγαίο» προειδοποιεί το τουρκικό υπουργείο Άμυνας, προσθέτοντας ότι «η Τουρκία θα συνεχίσει να προστατεύει αποφασιστικά τα δικαιώματα και τα συμφέροντά της που απορρέουν από διεθνείς συνθήκες και να λαμβάνει τα απαραίτητα μέτρα αναλόγως».

Το τουρκικό υπουργείο Άγκυρας αναφέρει: «Το αποστρατιωτικοποιημένο καθεστώς της Ρόδου ρυθμίζεται με σαφή τρόπο και δεσμευτικά από διεθνείς συνθήκες. Οποιαδήποτε προσπάθεια παραβίασης αυτού του καθεστώτος είναι ασυμβίβαστη με τις υποχρεώσεις της Ελλάδας βάσει του διεθνούς δικαίου. Ιστορία

«Σε αυτό το πλαίσιο, είναι σαφές ότι ένα πιθανό βήμα προς την εγκατάσταση βάσης UAV στη Ρόδο θα συνιστούσε παραβίαση του αποστρατιωτικοποιημένου καθεστώτος της νήσου και θα έβλαπτε την ειρήνη και τη σταθερότητα στο Αιγαίο, καθώς και τις σχέσεις καλής γειτονίας. Η Τουρκία θα συνεχίσει να προστατεύει αποφασιστικά τα δικαιώματα και τα συμφέροντά της που απορρέουν από διεθνείς συνθήκες και να λαμβάνει τα απαραίτητα μέτρα αναλόγως».

Τι δηλώνει η Άγκυρα για τους Patriot

Παράλληλα το τουρκικό υπουργείο Άμυνας χαρακτηρίζει θετικό βήμα τη μεταφορά των Patriot από την Κάρπαθο στην Κρήτη: «Το νομικό καθεστώς των νησιών με αποστρατιωτικοποιημένο καθεστώς ρυθμίζεται σαφώς από τις Συνθήκες Ειρήνης της Λωζάνης του 1923 και του Παρισιού του 1947. Δηλώνουμε σε κάθε ευκαιρία ότι η στρατιωτικοποίηση αυτών των νησιών από την Ελλάδα κατά παράβαση των συνθηκών είναι παράνομη και ότι αυτή η πρακτική πρέπει να εγκαταλειφθεί.

«Σε αυτό το πλαίσιο, θεωρούμε την απόφαση μεταφοράς των συστημάτων αεράμυνας Patriot από την Κάρπαθο στην Κρήτη ως ένα θετικό βήμα προς την αντιστροφή της τρέχουσας εσφαλμένης πρακτικής. Ως Τουρκία, θα συνεχίσουμε να υποστηρίζουμε όλα τα εποικοδομητικά βήματα που συμβάλλουν στην ενίσχυση της ειρήνης και της σταθερότητας στην περιοχή μας και που συμμορφώνονται με το διεθνές δίκαιο και τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τις συνθήκες».

Διχογνωμία στην Αθήνα για τους Patriot

Δρομολογημένη φέρεται να είναι η επιστροφή της ελληνικής συστοιχίας Patriot μετά τη συμφωνία αμοιβαίας άμυνας μεταξύ Τουρκίας, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν. Υπενθυμίζεται, ότι η συμφωνία των τριών σουνιτικών χωρών που υπεγράφη στη Μέκκα προβλέπει συλλογική αντίδραση των μελών σε περίπτωση επίθεσης.

Ήδη υπάρχει απόφαση αξιολόγησης κάθε μήνα της παραμονής της ελληνικής δύναμης Σαουδικής Αραβίας, με βασικό κριτήριο την ασφάλεια του στρατιωτικού προσωπικού. Ωστόσο, σύμφωνα με πληροφορίες, η ηγεσία του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, έπειτα από εισήγηση του στρατιωτικού επιτελείου έχει αποφασίσει την επιστροφή των ελληνικών Patriot μέσα στους επόμενους μήνες. Ο Νίκος Δένδιας δε, θα προχωρήσει στη σχετική εισήγηση στο ΚΥΣΕΑ, προκειμένου να δοθεί και τυπικά η έγκριση σε ανώτατο επίπεδο.

Πάντως, στην κυβερνητική παράταξη υπάρχει και αντίθετη άποψη, την οποία εξέφρασε ο βουλευτής της Νέας Δημοκρατίας Άγγελος Συρίγος, ο οποίος μιλώντας στην τηλεόραση του ΣΚΑΙ, ανέφερε: «Εμείς βλέπουμε την παρουσία των Patriot για τις σχέσεις μας με τη Σαουδική Αραβία μέσα από το πρίσμα των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Είναι λάθος, θεωρώ. Η παρουσία των Patriot στην περιοχή μας δίνει δυνατότητα να καθόμαστε γύρω από το τραπέζι των μεγάλων που συνομιλούν….

Είναι λάθος να επιστρέψουν λόγω της συμφωνίας της Μέκκας. Μπορεί να χρειαστεί να επιστρέψουν για επιχειρησιακούς λόγους ή για άλλους λόγους. Αλλά λόγω της συμφωνίας της Μέκκας είναι μεγάλο λάθος. Όπου πηγαίνουν οι Τούρκοι δεν φεύγουμε εμείς, για όνομα του Θεού. Δηλαδή, είναι αυτοκαταστροφικό αυτό το πράγμα».

Αξίζει να σημειωθεί, ότι η ελληνική συστοιχία αντιαεροπορικών πυραύλων Patriot έχει προσφέρει ουσιαστική βοήθεια στην αεράμυνα της Σαουδικής Αραβίας κατά τη διάρκεια του πολέμου της Μέσης Ανατολής. Τα ελληνικά συστήματα, που έχουν αναπτυχθεί στις δυτικές ακτές της Σαουδικής Αραβίας από το 2021, στο πλαίσιο διμερούς συμφωνίας έχουν καταρρίψει ιρανικούς βαλλιστικούς πυραύλους και drones, που στόχευαν κυρίως πετρελαϊκές εγκαταστάσεις.

Μάλιστα, όπως έγινε σήμερα γνωστό, η Πυροβολαρχία Κατευθυνόμενων Βλημάτων Patriot της Ελληνικής Δύναμης Σαουδικής Αραβίας (ΕΛΔΥΣΑ) συμμετείχε, κατά τις μεταμεσονύκτιες ώρες της Πέμπτη 27 Αυγούστου, στην αντιμετώπιση εχθρικών Μη Επανδρωμένων Αεροχημάτων (UAVs), στο πλαίσιο της αποστολής της διεθνούς πρωτοβουλίας «Integrated Air Missile Defense (IAMD) Concept» για την υποστήριξη της αεράμυνας του Βασιλείου της Σαουδικής Αραβίας. Κόμματα της αντιπολίτευσης έχουν ζητήσει την επιστροφή των Patriot, επικαλούμενα τον κίνδυνο εμπλοκής στον πόλεμο, αλλά και την φιλοτουρκική στροφή της Σαουδικής Αραβίας.

Πρόκληση για τα θαλάσσια πάρκα

Οι προκλήσεις δεν σταματούν εδώ, καθώς μερικές ημέρες μετά την ανακήρυξη θαλασσίων πάρκων σε Βόρειο Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο το τουρκικό πρακτορείο ειδήσεων Anadolu δημοσίευσε χάρτη με αυτά. Η απόφαση του Ερντογάν που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα της κυβερνήσεως της Τουρκίας προβλέπει ότι το θαλάσσιο πάρκο Φετιχιέ-Κας, έκτασης 2.170.603 εκταρίων, και το θαλάσσιο πάρκο Βορείου Αιγαίου, έκτασης 174.214 εκταρίων, τέθηκαν υπό καθεστώς προστασίας.

«Τα πρώτα θαλάσσια εθνικά πάρκα που κηρύχθηκαν στην Τουρκία αντικατοπτρίζουν την προτεραιότητα της προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος τόσο στα χωρικά της ύδατα όσο και στις θαλάσσιες ζώνες πέρα από αυτά», σημειώνεται. Στο κείμενο που συνοδεύει τον χάρτη του Anadolu σημειώνει πως τα πάρκα εκφράζουν την προτεραιότητα που δίνει η Τουρκία στην προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος όχι μόνο εντός των χωρικών υδάτων της αλλά και σε «θαλάσσιες ζώνες δικαιοδοσίας» πέρα από αυτά. Τα διατάγματα του Ερντογάν που δημοσιεύτηκαν στις 16 Αυγούστου ορίζουν τη δημιουργία πάρκων σε δύο σημεία:

Το πρώτο πάρκο εκτείνεται στην περιοχή μεταξύ της Φέτιγιε (επαρχία Μούγλα) και του Κας (επαρχία Αττάλειας). Η συγκεκριμένη χωροθέτηση περικλείει και αποκλείει ουσιαστικά ολόκληρη τη θαλάσσια περιοχή γύρω από το Καστελλόριζο, πέραν της τουρκικής αιγιαλίτιδας ζώνης, δηλαδή πέραν των 6 μιλίων. Το δεύτερο πάρκο εκτείνεται σε θαλάσσια περιοχή κοντά στις τουρκικές ακτές της Ραιδεστού και του Τσανάκαλε, εκτεινόμενο γεωγραφικά μεταξύ της Σαμοθράκης και της Λήμνου.

Την ίδια στιγμή, σε τροχιά αυξημένης ετοιμότητας και επεξεργασίας σεναρίων εμπλοκής βρίσκεται το τουρκικό υπουργείο Άμυνας, παρακολουθώντας στενά τη διευρυνόμενη συνεργασία ανάμεσα στην Ελλάδα και το Ισραήλ, σύμφωνα με επίσημο έγγραφο που αποκαλύπτει το Nordic Monitor.

Αλλά η αλήθεια είναι ότι η ανάπτυξή της ανακόπηκε πριν από περίπου δύο έτη, όπως έγραψαν ο Alexander Bick (στέλεχος της Federal Reserve Bank of St. Louis), ο Adam Blandin (καθηγητής στο Vanderbilt University) και ο David J. Deming (καθηγητής στη Harvard Kennedy School), σε ειδική μελέτη τους η οποία δημοσιεύθηκε, το 2024, από το Εθνικό Γραφείο Οικονομικής Έρευνας των ΗΠΑ. Στην προαναφερθείσα μελέτη, καταδεικνύεται ότι τα LLMs “έπιασαν ταβάνι” το 2024.

Οι Νόμοι Κλιμάκωσης Chinchilla καλλιέργησαν την πεποίθηση ότι η AGI (Artificial General Intelligence), δηλαδή μια πιο εξελιγμένη μορφή Τεχνητής Νοημοσύνης (που μιμείται την ανθρώπινη συλλογιστική), είναι αναπόφευκτη. Όμως, το 2025, διαπιστώθηκε ότι οι προαναφερθέντες νόμοι έπαυσαν να ισχύουν. Διαπιστώθηκε ότι μεγαλύτερη υπολογιστική ισχύς δεν παράγει κατ’ ανάγκην καλύτερα μοντέλα, όπως κατέδειξαν ο Dave Vellante (συνιδρυτής και κύριος αναλυτής τής SiliconANGLE Media) και ο Erik Bradley (ειδικός στην έρευνα αγοράς και στην επιχειρησιακή έρευνα), σε ειδική μελέτη τους η οποία δημοσιεύθηκε, το 2025, από το Εθνικό Γραφείο Οικονομικής Έρευνας των ΗΠΑ. Αυτό που βλέπουμε, πλέον, είναι μεγαλύτεροι προϋπολογισμοί μάρκετινγκ που υποδύονται ότι αποτελούν καλύτερη τεχνολογία.

Η εξάρτηση από τα προαναφερθέντα συστήματα

Το πρώτο μεγάλο εμπορικό ψεύδος των εργαλείων LLMs είναι ότι μας κάνουν περισσότερο παραγωγικούς. Κάθε τεχνολογική εταιρεία που πωλεί LLMs έχει, κατά βάση, την ίδια αφήγηση: χρησιμοποιώντας την τεχνολογία μας, θα συντάσσετε κώδικες ταχύτερα, θα γράφετε καλύτερα, και θα τελειώνετε μέσα σε κάποιες ώρες εργασίες που θα απαιτούσαν ημέρες. Μια νέα παραγωγική επανάσταση βρίσκεται μπροστά μας! Μόνο που αυτή η αφήγηση δεν αληθεύει.

Το 2025, μια μελέτη του ερευνητικού οργανισμού METR (Model Evaluation & Threat Research) διαπίστωσε ότι ιδιαιτέρως έμπειροι προγραμματιστές χρειάστηκαν δεκαεννέα τοις εκατό (19%) περισσότερο χρόνο για να ολοκληρώσουν εργασίες προγραμματισμού όταν χρησιμοποιούσαν εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης.

Παρότι η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι εξαιρετικώς αποτελεσματική στη γρήγορη δημιουργία κώδικα, ο χρόνος που αφιέρωσαν αυτοί οι έμπειροι μηχανικοί λογισμικού στη διατύπωση prompts, καθώς και στον εντοπισμό και στη διόρθωση σφαλμάτων που δημιουργήθηκαν από την ΤΝ, τελικώς ξεπέρασε τον χρόνο που εξοικονομήθηκε χάρη στην Τεχνητή Νοημοσύνη.

Η εξοικονόμηση χρόνου πληκτρολόγησης και η αίσθηση στιγμιαίου αποτελέσματος αντισταθμίσθηκαν πλήρως και ξεπεράστηκαν από τις ανάγκες ελέγχου και επαλήθευσης αποτελεσμάτων και διόρθωσης σφαλμάτων των εργαλείων ΤΝ, καθώς και από τη διατύπωση prompts (το prompt είναι ουσιαστικά η οδηγία ή η ερώτηση που δίνεις σε ένα εργαλείο Τεχνητής Νοημοσύνης για να σου δώσει ένα αποτέλεσμα). Η αίσθηση στιγμιαίου αποτελέσματος δεν ισοδυναμεί με πραγματική πρόοδο. Η αφήγηση περί μιας παραγωγικής επανάστασης μέσω της ΤΝ είναι κυρίως μια καμπάνια μάρκετινγκ.

Επιπλέον, η υπερβολική εξάρτηση από εργαλεία ΤΝ υπονομεύει, μακροπρόθεσμα, την ικανότητα σκέψης και την κριτική ικανότητα του ανθρώπου. Πρόσφατη μελέτη τού MIT Media Lab, υπό τη διεύθυνση της Δρ Nataliya Kosmyna, ερεύνησε μεθοδικώς τον τρόπο με τον οποίο η συστηματική χρήση εργαλείων ΤΝ, όπως το ChatGPT, αναδιοργανώνει τον ανθρώπινο εγκέφαλο και συσσωρεύει γνωσιακό χρέος. Η πραγματοποίηση εργασιών μέσω συστημάτων LLMs μειώνει τη σύνδεση του εγκεφάλου με την εργασία που πραγματοποιεί.

Τάση συγχώνευσης κεφαλαίου και ΤΝ

Στο πλαίσιο του σύγχρονου καπιταλισμού και της τρέχουσας κρίσης του, η ΤΝ οδηγείται σε συγχώνευση με το κεφάλαιο ως ένας νέος τρόπος άσκησης κερδοσκοπίας και κοινωνικού ελέγχου. Εξού και ήδη έχουν τεθεί στον παγκόσμιο δημόσιο διάλογο ζητήματα που αφορούν στο ποιος διαχειρίζεται την ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης και ποιον εξυπηρετεί η ανάπτυξη της ΤΝ.

Επί έτη, οι εταιρείες τεχνολογίας ακολουθούσαν τους λεγόμενους Νόμους Κλιμάκωσης Chinchilla για Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα. Η κεντρική ιδέα είναι πολύ απλή: καθώς διπλασιάζεται η υπολογιστική ισχύς, προκύπτει ένα μοντέλο που είναι περίπου διπλάσιας ικανότητας. Εξού και αναπτύχθηκαν όλο και περισσότερα data centers γεμάτα με όλο και περισσότερες GPUs. Από το 2020 έως και το 2023, επικρατούσε η τάση ότι ο διπλασιασμός της υπολογιστικής ισχύος περίπου διπλασιάζει την αποδοτικότητα. Όμως, το 2024, αυτή η τάση ανακόπηκε. Τώρα, πλέον, έχει διαπιστωθεί ότι ο διπλασιασμός της υπολογιστικής ισχύος αποδίδει μια βελτίωση των αποτελεσμάτων κατά περίπου 5% έως 8%, αλλά πληρώνεις τα διπλάσια χρήματα για μια ιδιαιτέρως μειωμένη απόδοση.

Τέλος, αξίζει να επισημανθεί και το γεγονός ότι τα LLMs εκπαιδεύονται διαβάζοντας τεράστιες ποσότητες κειμένων που συγκεντρώνουν από το internet, και όσο ποιο υψηλής ποιότητας είναι τα δεδομένα με τα οποία τροφοδοτούνται τόσο καλύτερα γίνονται. Έτσι, λ.χ., πραγματοποιήθηκε η βελτίωση των μοντέλων ChatGPT. Το 2024, η εταιρεία EPOCH AI δημοσίευσε μια μελέτη σύμφωνα με την οποία οι αξιόπιστες, υψηλής ποιότητας πηγές δεδομένων (π.χ., ψηφιοποιημένα επιστημονικά βιβλία και άρθρα, λήμματα Wikipedia, κ.λπ.) για την εκπαίδευση των LLMs εξαντλούνται. Εξού και οι τεχνολογικές εταιρείες άρχισαν να εκπαιδεύουν τα LLMs με κείμενα γραμμένα από άλλα LLMs, οδηγώντας σε ποιοτικώς μειωμένα αποτελέσματα, στο πλαίσιο του φαινομένου που ονομάζεται “κατάρρευση μοντέλου”.

Στέλιος Ράμφος: Κρίμα και λύπη. Μία ανακατωμένη βιβλιοθήκη χάθηκε! Είχε πείσμα και αυτό είναι κάτι που αναγνωρίζω. Σκέφτηκε “και μεταξύ” Θεού, κατήχησης και των Αγίων της Εκκλησίας. Παρακολούθησα κάποτε στο Ίδρυμα Θεοχαράκη μία διάλεξή του, ήταν για τον Πλάτωνα, αν θυμάμαι καλά. Ίσως κάποιος πει «ο διανοητής που θα ασχοληθεί με το ένθεον, έχει τελειώσει ως διανοητής», ίσως όμως και όχι. De mortuis aut bene nihil.

Στέφανος Μάνος: Κρίμα και λύπη. Μία βιβλιοθήκη χάθηκε! Η Δεξιά θα είχε φροντίσει την Ελλάδα περισσότερο αν υπήρχαν περισσότεροι πολιτικοί όπως ο Μάνος, ή όπως ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος παλιότερα. Μπορεί ο Μάνος να είναι ένας από τους εισαγωγείς του νεοφιλελευθερισμού στην Ελλάδα, ήταν όμως από τους σοβαρότερους. Ένας πολιτικός που δεν θα άφηνε λεφτά να κλέβονται λόγω κακής διαχείρισης από τους “εκλεκτούς” και μετά να γίνονται ντουβάρια στη Μύκονο. 

Γιώργος Σταυριανός: Κρίμα και λύπη. Μία βιβλιοθήκη χάθηκε! Τον είχα γνωρίσει στον Ελληνοσοβιετικό Σύνδεσμο στην Αθήνα, Οδός Φειδίου 18. Κρατήσαμε επικοινωνία, και γίναμε φίλοι. Όταν έφυγα για το εξωτερικό, μου έδωσε συστατική επιστολή. Κάπου υπάρχει ακόμη. Τον θεωρώ μέντορά μου. Τον είχα επισκεφτεί στο σπίτι του αρκετές φορές, ισόγειο στη Ρηγίλης 6, την ίδια πολυκατοικία που έμενε ο Μιλτιάδης Έβερτ και η Λίζα. Ήξεραν τον Γιώργο. Αργότερα μετακόμισε στην οδό Νίκης –στο μεταίχμιο μεταξύ Συντάγματος και Πλάκας– σε ένα ρετιρέ. Από το παράθυρο φαινόταν ο Παρθενώνας. Μακάρι η μουσική παρακαταθήκη τούτου του αδικημένου καλλιτέχνη να συνεχίσει να ακούγεται…

Νίκος Καλογερόπουλος: Κρίμα και λύπη. Μία ανακατωμένη βιβλιοθήκη χάθηκε! Δεν τον είδα ποτέ από κοντά, αλλά μου άφηνε πάντα μία καλή εντύπωση ότι ξέρει ουκ ολίγα περί της φύσεως του ανθρώπου. Είχα δει την ταινία “Λούφα και παραλλαγή” στην ΕΡΤ. Μία πέτρα από την αρχαία Ελλάδα που δεν έχασε ποτέ την αξία του ενστικτώδη αναρχισμού… Μία πέτρα με καρδιά που θα συνεχίσει να χτυπάει για αιώνες.

Αλέξης Σταμάτης: Κρίμα και λύπη. Μία ανακατωμένη βιβλιοθήκη χάθηκε! Σχετικά νέος άνθρωπος που έχει και ένα μικρό παιδί. Είχαμε μερικά μηνύματα ανταλλάξει πριν χρόνια, κάτω από κάποιο post που είχε κάνει. Είναι ο συγγραφέας που δεν θα έβαζε ποτέ ταμπέλες στους δρόμους, θα ήθελε να χάνεται ο διαβάτης, γιατί μόνο όταν χάνεται κανείς ανακαλύπτει τον εαυτό του. Μια ευγενική ψυχή σε ανηφόρα.

Και άλλες απώλειες το καλοκαίρι…

Σε μια εποχή δύσκολη για την Ελλάδα που στραβά αρμενίζει, λόγω πολιτικής κατευνασμού στα εθνικά ζητήματα, αλλά και ατιμωρησίας στο εσωτερικό· η χώρα χρειάζεται ανθρώπους με πνεύμα οξύ και αποφασιστικό. Ίσως, κάποια στιγμή επανέλθω σε αυτές τις απώλειες λόγου, τέχνης, και μουσικής, γιατί έχω πολλά ακόμη να πω. Και όπως η κοιλιά του Δούρειου Ίππου ήταν γεμάτη Έλληνες, έτσι και το καλοκαίρι του 2026 είναι γεμάτο νεκρές ψυχές που άφησε ο Μαύρος Καβαλάρης.

Και στη φετινή λίστα “βιβλιοθηκών που χάθηκαν” που δεν λέει να κλείσει, μόλις πριν λίγες ημέρες προστέθηκαν τρεις ακόμη: Του σεμνού τραγουδιστή Δημήτρη Κόκοτα, του Καβαλιώτη πεζογράφου Διαμαντή Αξιώτη, και του ζωγράφου Χρήστου Μαρκίδη που βρέθηκε νεκρός μέσα στο διαμέρισμά του στα Εξάρχεια. Λίγο νωρίτερα μέσα στο καλοκαίρι, προστέθηκαν στη λίστα η τραγουδίστρια Μαίρη Λίντα, η καθηγήτρια Ελένη Ζέτου, η ηθοποιός Μάρω Κοντού, ο δημοσιογράφος Νάσος Αθανασίου, ο πολιτικός Γεώργιος Σουφλιάς, ο πολιτικός Ιωάννης Βαρβιτσιώτης και ο συμπαθής “παρα-πολιτικός” Βασίλης Λεβέντης. Σηκωθείτε από την καρέκλα σας… να φύγει το κακό μακριά. 

ΥΓ. Και αφήνω εδώ, τι ακριβώς απάντησα στον Κώστα Βαρσάμη (για να γυρίσω έτσι και στην αρχή τού κειμένου), φίλο στο Facebook και όχι μόνο: «Ναι, σαφέστατα, ήταν και ο Πλαστήρας. Όπως δεν είσαι και ο μόνος Κώστας! Εκεί στο Λονδίνο, το διαμέρισμα που έμενα και είχες επισκεφτεί κι εσύ, ανήκε σε μια κυρία ονόματι Ελένη Μπαστάλε. Αυτή, θυμάμαι, πάντα μίλαγε για τον θάνατο έτσι, αποκαλώντας τον “Μαύρο Καβαλάρη”. Ε, και με τα χρόνια, ίσως να δανείστηκα τη φράση. Αναγνωρίζω το δάνειο!». 

Αποτυπώνεται στην ίδια την τουρκική κοινωνία. Η έρευνα της MetroPOLL, που αφορά τον Ιούλιο του 2026, πραγματοποιήθηκε σε 1.236 άτομα σε 28 επαρχίες της Τουρκίας, από τις 18 έως τις 23 Ιουλίου. Το ερώτημα ήταν απλό και αποκαλυπτικό: ποιες χώρες θεωρούν οι Τούρκοι “φίλιες” και ποιες “εχθρικές”

Η Ισπανία στην κορυφή, το Ισραήλ στον πάτο

Η χώρα που απολαμβάνει τη μεγαλύτερη αποδοχή είναι η Ισπανία. Το 55,2% των ερωτηθέντων την χαρακτηρίζει “φίλια”, έναντι 21,4% που τη θεωρεί “εχθρική”. Ακολουθεί η Ουκρανία με 41,1% θετικές απαντήσεις, το Ιράν με 40,5% και το Κατάρ με 40,3%. Η Ρωσία βρίσκεται στο 37,9% ως “φίλια”», όμως εδώ υπάρχει μια κρίσιμη λεπτομέρεια: 40,4% των Τούρκων την χαρακτηρίζουν “εχθρική”. Επομένως, η τουρκική κοινωνία δεν εμφανίζεται ως φιλορωσική. Εμφανίζεται μάλλον διχασμένη απέναντι στη Μόσχα.

Παρόμοια είναι η εικόνα και για την Κίνα: 32% τη θεωρούν φίλια και 37,8% εχθρική. Ωστόσο, ακόμη και έτσι, η Κίνα έχει πολύ καλύτερη εικόνα από τις περισσότερες μεγάλες δυτικές δυνάμεις. Και εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο εύρημα της έρευνας. Στην άλλη πλευρά του πίνακα, η εικόνα είναι σχεδόν αντίστροφη.

Το 84,7% των Τούρκων θεωρεί το Ισραήλ “εχθρική” χώρα. Ακολουθούν οι ΗΠΑ με 68,1%, το Ηνωμένο Βασίλειο με 62,5% και η Γαλλία με 58,8%. Μόλις 14,6% θεωρούν τις ΗΠΑ φίλια χώρα, 14,2% το Ηνωμένο Βασίλειο και 18,7% τη Γαλλία. Η διαφορά είναι εντυπωσιακή: το Ιράν, για παράδειγμα, συγκεντρώνει 40,5% στις θετικές απαντήσεις, σχεδόν τριπλάσιο ποσοστό από τις ΗΠΑ. Η Ρωσία βρίσκεται στο 37,9%, ενώ η Κίνα στο 32%.

MetroPOLL: Το πιο αποκαλυπτικό εύρημα

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της δημοσκόπησης είναι πιθανότατα η θέση του Ιράν. Σε μια περίοδο κατά την οποία η σύγκρουση Ιράν-ΗΠΑ-Ισραήλ έχει βρεθεί στο επίκεντρο της διεθνούς επικαιρότητας, το Ιράν κατατάσσεται τρίτο μεταξύ των χωρών που οι Τούρκοι θεωρούν φίλιες, με 40,5%. Την ίδια στιγμή, οι δύο βασικοί αντίπαλοί του στην πρόσφατη σύγκρουση – ΗΠΑ και Ισραήλ- βρίσκονται στις πρώτες θέσεις της λίστας των “εχθρικών” χωρών. Η MetroPOLL επισημαίνει ακριβώς αυτή την αντίθεση ως ένα από τα χαρακτηριστικά ευρήματα της μέτρησης.

Δεν πρόκειται, συνεπώς, απλώς για μια αρνητική εικόνα της αμερικανικής πολιτικής. Πρόκειται για μια ευρύτερη μετατόπιση στον τρόπο με τον οποίο ένα σημαντικό τμήμα της τουρκικής κοινωνίας αντιλαμβάνεται τον διεθνή συσχετισμό. Δεν είναι όμως μια απλή “στροφή προς τη Ρωσία” Τα στοιχεία χρειάζονται και μια δεύτερη ανάγνωση.

Η δημοσκόπηση δεν αποδεικνύει ότι η τουρκική κοινωνία έχει στραφεί μαζικά προς τη Ρωσία ή την Κίνα. Για τη Ρωσία, μάλιστα, οι αρνητικές απαντήσεις υπερτερούν οριακά των θετικών, ενώ το ίδιο συμβαίνει και με την Κίνα. Αυτό που αποτυπώνεται πολύ καθαρότερα είναι κάτι διαφορετικό: η υποχώρηση της ελκυστικότητας των δυτικών χωρών.

Και η διαχρονική σύγκριση της ίδιας της MetroPOLL κάνει την εικόνα ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Η Ρωσία είχε φτάσει το 40% ως “φίλια” τον Ιανουάριο του 2026, για να υποχωρήσει στο 37,9% τον Ιούλιο. Η Κίνα είχε φτάσει το 44,3% τον Ιανουάριο και υποχώρησε στο 32%. Η Ουκρανία, αντίστοιχα, έπεσε από 56,6% σε 41,1%.

Δεν υπάρχει, επομένως, μια γραμμική μετατόπιση της τουρκικής κοινής γνώμης από τη Δύση προς τη Ρωσία και την Κίνα. Υπάρχει όμως κάτι ίσως πιο σημαντικό: η Δύση δυσκολεύεται ολοένα περισσότερο να εμφανιστεί στην τουρκική κοινωνία ως ο αυτονόητος χώρος των φίλων και των συμμάχων.

Από την πολιτική διαφωνία στην κρίση εμπιστοσύνης

Αυτό είναι που κάνει τα ευρήματα της MetroPOLL πολιτικά σημαντικά. Η Τουρκία εξακολουθεί να είναι μέλος του ΝΑΤΟ. Η οικονομία της παραμένει στενά συνδεδεμένη με την Ευρώπη, ενώ οι σχέσεις της με τις ΗΠΑ, παρά τις σοβαρές διαφωνίες, εξακολουθούν να έχουν στρατηγική σημασία.

Ωστόσο, η κοινωνική αντίληψη δεν ακολουθεί κατ’ ανάγκην αυτή τη γεωπολιτική πραγματικότητα. Όταν μόλις 14,6% των Τούρκων χαρακτηρίζει τις ΗΠΑ “φίλια” χώρα και 68,1% την χαρακτηρίζει “εχθρική”, το πρόβλημα δεν είναι πλέον μια απλή διαφωνία για μια συγκεκριμένη αμερικανική πολιτική.

Είναι πρόβλημα εικόνας, εμπιστοσύνης και αξιοπιστίας. Το ίδιο, σε διαφορετικό βαθμό, ισχύει για τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Και ακόμη περισσότερο για το Ισραήλ, όπου το ποσοστό της αρνητικής αντίληψης φτάνει το 84,7%. Η Δύση μπορεί να εξακολουθεί να διαθέτει τεράστια οικονομική, στρατιωτική και πολιτική επιρροή στην Τουρκία. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι διαθέτει και την ίδια πολιτική απήχηση στην τουρκική κοινωνία. Και αυτό είναι το καμπανάκι της δημοσκόπησης.

Η Τουρκία δεν γίνεται απλώς πιο “ανατολική”. Η Δύση γίνεται λιγότερο αξιόπιστη στα μάτια ενός σημαντικού μέρους της τουρκικής κοινωνίας. Και όσο η Δύση αντιμετωπίζει τις σχέσεις της με χώρες όπως η Τουρκία κυρίως ως συναλλαγές συμφέροντος, αντί ως σχέσεις που στηρίζονται σε μια κοινή αντίληψη αρχών και αμοιβαίας εμπιστοσύνης, το κενό αυτό είναι πιθανό να μεγαλώνει.

Χθες, το Συμβούλιο Τουρισμού του Νεπάλ ανέβασε στους 667 τον αριθμό των τουριστών και ταξιδιωτών – Νεπαλέζων και αλλοδαπών – που αγνοούνται. Ακολουθεί η καταγραφή ανά εθνικότητα:

Νεπάλ

Τα νέα στοιχεία του Συμβουλίου Τουρισμού του Νεπάλ αναφέρουν ότι μεταξύ των 667 αγνοουμένων περιλαμβάνονται 127 Νεπαλέζοι επισκέπτες. Δεν ήταν άμεσα σαφές πόσοι κάτοικοι της περιοχής που αγνοούνται περιλαμβάνονται στον συνολικό αριθμό.

Κίνα

Το κινεζικό υπουργείο Εξωτερικών ανακοίνωσε ότι σχεδόν 100 Κινέζοι υπήκοοι συγκαταλέγονται στους αγνοούμενους στο Νεπάλ. Το Συμβούλιο Τουρισμού του Νεπάλ έκανε λόγο για 24 αγνοούμενους Κινέζους. Ο αριθμός αυτός αφορά τους αγνοούμενους στο Νεπάλ και προστίθεται στους 558 ανθρώπους, μεταξύ των οποίων 260 αλλοδαποί, που αγνοούνται στην κινεζική πλευρά των συνόρων.

Ινδία
Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία του Συμβουλίου Τουρισμού του Νεπάλ, 178 άνθρωποι από την Ινδία αγνοούνται. Άλλοι 11 έχουν διασωθεί.

ΗΠΑ
Ενενήντα Αμερικανοί πολίτες αγνοούνται, σύμφωνα με το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών. Τρεις Αμερικανοί έχουν διασωθεί, ενώ το υπουργείο ανέφερε ότι δεν έχει ενημερωθεί για θανάτους Αμερικανών πολιτών. Νωρίτερα την Πέμπτη, το Συμβούλιο Τουρισμού του Νεπάλ είχε αναφέρει ότι αγνοούνταν 65 Αμερικανοί.

Ουκρανία
Το ουκρανικό υπουργείο Εξωτερικών ανακοίνωσε το βράδυ της Πέμπτης ότι συνολικά 56 Ουκρανοί καταγράφονται ως «χωρίς επικοινωνία». «Σύμφωνα με τις επαληθευμένες πληροφορίες που είναι διαθέσιμες, επί του παρόντος δεν υπάρχουν Ουκρανοί μεταξύ των τραυματιών ή των νεκρών από την καταστροφή», ανέφερε.

Μαλαισία
Ο πρωθυπουργός της Μαλαισίας, Ανουάρ Ιμπραήμ, δήλωσε την Πέμπτη ότι περισσότεροι από 50 Μαλαισιανοί στο Νεπάλ δεν έχουν καταφέρει να επικοινωνήσουν. Το Συμβούλιο Τουρισμού του Νεπάλ ανέφερε τον αριθμό των αγνοούμενων Μαλαισιανών στους 51.

Αυστραλία
Ο αριθμός των Αυστραλών υπηκόων που αγνοούνται μετά τις πλημμύρες αυξήθηκε στους 39, δήλωσε την Παρασκευή η υπουργός Εξωτερικών της Αυστραλίας, Πένι Γουόνγκ.

Ηνωμένο Βασίλειο
Σύμφωνα με τα στοιχεία του Συμβουλίου Τουρισμού του Νεπάλ, 33 άνθρωποι από το Ηνωμένο Βασίλειο αγνοούνται.

Καναδάς
Το Συμβούλιο Τουρισμού του Νεπάλ ανέφερε την Πέμπτη ότι μεταξύ των αγνοουμένων βρίσκονται 25 Καναδοί. Ωστόσο, η υπουργός Εξωτερικών του Καναδά, Ανίτα Ανάντ, δήλωσε ότι η καναδική κυβέρνηση «γνωρίζει για 30 Καναδούς και μόνιμους κατοίκους στο Νεπάλ και το Θιβέτ, των οποίων η τοποθεσία και η κατάσταση δεν έχουν ακόμη επιβεβαιωθεί».

Νότια Κορέα
Το υπουργείο Εξωτερικών της Νότιας Κορέας ανακοίνωσε την Τετάρτη ότι εννέα εργαζόμενοι σε υδροηλεκτρικό έργο στην περιοχή Ρασούβα δεν είχαν δώσει σημεία ζωής μετά τις πλημμύρες. Το Συμβούλιο Τουρισμού του Νεπάλ ανακοίνωσε την Πέμπτη ότι τέσσερις Νοτιοκορεάτες έχουν διασωθεί.

Γιατί ανησυχούν οι επιστήμονες

Εκτός από τις τεράστιες καταστροφές, που έχουν ήδη προκληθεί, επιστήμονες στο Νεπάλ και το Θιβέτ ανησυχούν για το ενδεχόμενο να σημειωθούν νέα επικίνδυνα φαινόμενα. Η μεγάλη κατολίσθηση έχει μεταβάλει το έδαφος στις ορεινές περιοχές, αυξάνοντας τους φόβους για νέες κατολισθήσεις.

Την ίδια ώρα, ακόμη μεγαλύτερη ανησυχία προκαλεί το ενδεχόμενο μιας νέας φονικής πλημμύρας. Λόγω της κατολίσθησης έφραξε η κοίτη ενός ποταμού με μεγάλες ποσότητες φερτών υλικών, με αποτέλεσμα να έχει σχηματιστεί λίμνη, η στάθμη της οποίας ανεβαίνει σταδιακά. Η λίμνη αυτή ενδέχεται να υπερχειλίσει ακόμη και μέσα στα επόμενα 24ωρα, προκαλώντας νέα καταστροφή. Για τον λόγο αυτό οι κάτοικοι καλούνται να απομακρυνθούν από την περιοχή.

Διεθνής βοήθεια στις πληγείσες περιοχές

Η διεθνής κοινότητα έχει κινητοποιηθεί ήδη για την παροχή βοήθειας στις πληγείσες περιοχές. Η αποστολή οκτώ τόνων ανθρωπιστικού υλικού έχει δρομολογηθεί, ενώ βοήθεια ετοιμάζονται να στείλουν, μεταξύ άλλων, τα Ηνωμένα Έθνη, η Ευρωπαϊκή Ένωση, οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Ινδία, η Βρετανία και ο Καναδάς.

Την ίδια ώρα, η UNICEF κρούει τον κώδωνα για τις ανάγκες των παιδιών που έχουν πληγεί από την καταστροφή. Σύμφωνα με την οργάνωση, περισσότερα από 17.000 παιδιά χρειάζονται άμεση ανθρωπιστική βοήθεια.

Πάνω από 9.000 άνθρωποι στις επιχειρήσεις διάσωσης

Σε εξέλιξη βρίσκεται τεράστια επιχείρηση αναζήτησης στην περιοχή όπου εκτυλίχθηκε η τραγωδία, στα σύνορα Νεπάλ-Κίνας. Περισσότεροι από 9.000 στρατιώτες, αστυνομικοί και διασώστες επιχειρούν να εντοπίσουν επιζώντες και αγνοούμενους, αντιμετωπίζοντας εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες.

Οι συγγενείς των αγνοουμένων βρίσκονται σε αγωνία, αναζητώντας οποιαδήποτε πληροφορία για την τύχη των δικών τους ανθρώπων. Τα ονόματα των αγνοουμένων δίνονται στις αρχές, ενώ οι έρευνες συνεχίζονται μέσα σε τόνους λάσπης και σε ιδιαίτερα δύσβατες περιοχές.

Η αποκόλληση παγετώνα πιθανή αιτία

Οι επιστήμονες εξετάζουν πλέον και το ενδεχόμενο η φονική κατολίσθηση να μην συνδέεται με τη σεισμική δόνηση, που καταγράφηκε στην περιοχή, αλλά να προκλήθηκε από την αποκόλληση παγετώνα. Συγκεκριμένα, το Αμερικανικό Γεωλογικό Ινστιτούτο (USGS) εξετάζει την εκδοχή η καταστροφή να προκλήθηκε από την αποκόλληση τμήματος παγετώνα, το οποίο στη συνέχεια παρέσυρε τα πάντα στο πέρασμά του.

Δυνάμεις έρευνας και διάσωσης συνεχίζουν τη μάχη με τον χρόνο για τον εντοπισμό ανθρώπων που εξακολουθούν να αγνοούνται, ενώ όσοι κατάφεραν να επιβιώσουν από την καταστροφή περιγράφουν τη διάσωσή τους ως θαύμα.

Σε μία ακόμη “μάχη” του με τον Μούντο Ντουπλάντις στο Diamond League, ο Εμμανουήλ Καραλής πέρασε… αέρας και από τα 6,20 μέτρα, βελτιώνοντας το δικό του πανελλήνιο ρεκόρ στο άλμα επί κοντώ.

Με κορυφαία του επίδοση τα 6,17 μέτρα, ο “χάλκινος” Ολυμπιονίκης του Παρισιού, συνέχισε να… τρυπάει το ταβάνι του και πλέον έφθασε το πανελλήνιο ρεκόρ στο 6,20, που είναι και η καλύτερη επίδοση όλων των εποχών, πίσω από αυτές του “μυθικού” Μόντο Ντουπλάντις.

Ο Σουηδός σούπερ σταρ του στίβου πάντως, δεν τον άφησε να το… χαρεί για πολύ, αφού αμέσως μετά πέρασε εύκολα με τη σειρά του τα 6,25 μέτρα, για να βρεθεί ξανά στην πρώτη θέση. Οι δύο αθλητές δοκίμασαν στη συνέχεια να κάνουν και παγκόσμιο ρεκόρ στα 6,32 μέτρα, χωρίς όμως να τα καταφέρουν. Οι κορυφαίες επιδόσεις όλων των εποχών στο επί κοντώ:

• Ντουπλάντις 6,31 μέτρα
• Καραλής 6,20 μέτρα
• Λαβιλενί 6,16 μέτρα
• Μπούμπκα 6,15 μέτρα
• Λάιτφουτ 6,07 μέτρα

Αυτό εν μέρει αναιρεί το παραδοσιακό πλεονέκτημα της επιλογής του χρόνου και του τόπου επίθεσης. Επίσης, το πλεονέκτημα της φυσικής συγκέντρωσης, είτε επιθετικών, είτε αμυντικών δυνάμεων, μειώνεται, καθώς το εύρος των όπλων αυξάνεται δραματικά. Η πολεμική μάζα πλέον αφορά τη συγκέντρωση πυρών μεγάλης εμβέλειας, αντί της μάζας στρατιωτών.

Να σημειωθεί ότι νέα συστήματα επιτρέπουν στις μονάδες πυροβολικού να παραμένουν παθητικές και ταυτόχρονα να βλέπουν καθαρά το πεδίο της μάχης. Αυτό προσδίδει στην άμυνα σαφές πλεονέκτημα. Οι ηλεκτρο-οπτικοί και ηλεκτρονικοί αισθητήρες μπορούν να παρέχουν πολλές πληροφορίες. Σε συνδυασμό, μάλιστα, με εξωτερικούς αισθητήρες, όπως δορυφόρους (τις εικόνες από αυτούς μπορούν να “δανείσουν” στην Ελλάδα σύμμαχοι) και drones, επιτρέπουν στους αμυνόμενους να “βλέπουν” το πεδίο της μάχης, χωρίς να αποκαλύπτουν τις δικές τους θέσεις.

Στο Ουκρανικό είδαμε ότι ο ρόλος των πληροφοριών (intelligence) στην άμυνα του Κιέβου είναι θεμελιώδης για την επιβίωση των δυνάμεων του, καθώς έχει επιτρέψει στις αριθμητικά και υλικά υποδεέστερες ουκρανικές δυνάμεις να εξισορροπήσουν τη ρωσική ισχύ, μετατρέποντας τις πληροφορίες σε ένα από τα πιο κρίσιμα όπλα του πολέμου.

Εάν δε εκδηλωθεί τουρκική επίθεση, οι Έλληνες αμυνόμενοι δεν θα χρειαστεί να δώσουν στίγμα (εκπομπή όποιας μορφής ραδιοκυμάτων), μέχρι να εκτελέσουν πυρά. Και θα έχουν το πλεονέκτημα να πολεμούν από προετοιμασμένες (οχυρωμένες) θέσεις. Τα αυτόνομα και τα τηλεχειριζόμενα συστήματα αναπτύσσονται ταχύτατα παγκοσμίως. Άρα οι αμυνόμενοι μπορούν να βρίσκονται σε απόσταση από τα όπλα τους και να μην κινδυνεύουν με αποκάλυψη των θέσεων τους μετά την βολή.

Τα φθηνά αυτόνομα drones που είναι εν χρήσει και υπάρχει πλέον η δυνατότητα να παραχθούν μαζικά, μπορούν και να επιτεθούν σε σμήνη. Άρα, θεωρητικά, ο αμυνόμενος μπορεί να εκτοξεύσει εκατοντάδες, ή και χιλιάδες περιπλανώμενα πυρομαχικά, ή αυτόνομα drones για να προκαλέσει μεγάλες απώλειες στους επιτιθέμενους.

Τουρκική επίθεση στη θάλασσα

Σήμερα, τα χερσαία αντιπλοϊκά συστήματα μπορούν να ελέγχουν την επιφάνεια της θάλασσας σε ολοένα αυξανόμενη εμβέλεια. Τα συστήματα βαλλιστικών πυραύλων και πυραύλων κρουζ που εκτοξεύονται από ξηρά και αέρα, καθώς και τα drones που βασίζονται σε συστήματα επιτήρησης, έχουν το τεράστιο πλεονέκτημα να κρύβονται στο χερσαίο περιβάλλον. Αντίθετα τα πλοία επιφανείας πρέπει να λειτουργούν σε πολύ πιο ανοιχτά περιβάλλοντα.

Τα επίγεια συστήματα έχουν το πλεονέκτημα τόσο της εμβέλειας, όσο και του γεγονότος ότι μπορούν να τροφοδοτούνται με πυρομαχικά. Και εάν τα συστήματα λέιζερ και μικροκυμάτων αποδειχθούν αποτελεσματικά, οι δυνάμεις που βασίζονται στην ξηρά θα έχουν τεράστιο πλεονέκτημα στην ικανότητα προβολής ισχύος. Το ρητό –αποδίδεται στο ναύαρχο Νέλσονα– «είναι ανόητο ένα πλοίο να πολεμά ένα οχυρό», όχι μόνο παραμένει αληθές, αλλά τώρα εκτείνεται σε όλο και μεγαλύτερες αποστάσεις από την ακτή.

Ο υποβρύχιος πόλεμος θα συνεχίσει να ευνοεί την επίθεση στα βαθιά ύδατα, αλλά θα ευνοεί την άμυνα σε θαλάσσια στενά και σε ρηχά νερά. Οι αναδυόμενες τεχνολογίες κάνουν τα ρηχά νερά πιο διαφανή από ποτέ, και οι συστοιχίες σταθερών αισθητήρων μπορούν να καλύψουν βασικά περάσματα μεταξύ ανοιχτών θαλασσών. Αυτός είναι ο λόγος που το Αιγαίο μπορεί να μετατραπεί de facto σε ελληνική θάλασσα.

Η παγίδα του Αιγαίου 

Ο πλους στο Αιγαίο μπορεί να καταστεί απαγορευτικός για τους Τούρκους, επειδή υπό όρους το Αρχιπέλαγος μπορεί να μετατραπεί σε θάλασσα άρνησης περιοχής-άρνησης πρόσβασης (Α2/AD) κι όχι μόνο λόγω της δράσης του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού. Ήδη οι από ξηρά και αέρα εκτοξευόμενοι αντιπλοϊκοί πύραυλοι, που βρίσκονται στο ελληνικό οπλοστάσιο, καθιστούν τον πλου τουρκικών πολεμικών σκαφών πέραν της κάλυψης των μικρασιατικών ακτών, σχεδόν αυτοκτονική.

Η Ελλάδα διαθέτει στο οπλοστάσιο της σύγχρονες παραλλαγές σχετικών πυραυλικών συστημάτων (Exocet, Harpoon κλπ) επομένως δύναται να υποχρεώσει τον τουρκικό στόλο, ή να εγκλωβιστεί στα λιμάνια του με τους κινδύνους που αυτό συνεπάγεται, ή να κινηθεί μόνο στην Ανατολική Μεσόγειο, όπου, λόγω γεωγραφίας, επικρατούν άλλες συνθήκες.

Το γεγονός ότι οι Τούρκοι έχουν δώσει έμφαση στην παραγωγή των δικών τους αντιπλοϊκών συστημάτων (Atmaca) δείχνει ότι κατανοούν πλήρως την σημασία του δόγματος “άρνηση περιοχής-άρνηση πρόσβασης (Α2/AD), το οποίο από μόνο του καταδεικνύει την στροφή προς τις αμυντικές δυνατότητες, κυρίως εναντίον του ελληνικού στόλου.

Η Ελλάδα οφείλει να διδαχθεί από την παραγωγή τουρκικών πυραυλικών συστημάτων. Η ανάπτυξη βιομηχανίας έξυπνων πυρομαχικών και πυραυλικών συστημάτων θα άλλαζε προς όφελος της Ελλάδας τον συσχετισμό δυνάμεων σίγουρα στο Αιγαίο και σε σημαντικό τμήμα της Ανατολικής Μεσογείου.

Τουρκική επίθεση στον αέρα

Η εμφάνιση εγκιβωτιοποιημένων πυραύλων Κρουζ μεγάλης εμβέλειας και οπλισμένων με πυραύλους μη επανδρωμένων αεροσκαφών που αναπτύσσονται σε ποικιλία θαλάσσιων μέσων (ακόμη και σε εμπορικά πλοία) σημαίνει ότι μπορούν να χτυπηθούν βάσεις σε πολύ μεγάλες αποστάσεις.

Ούτως εχόντων των πραγμάτων, μπορεί μία χώρα να υπερασπιστεί τις εγκαταστάσεις της από σμήνη πυραύλων και drones; Σε μια σύρραξη περίπου ισότιμων αντιπάλων, αυτό δυσχεραίνει τις αεροπορικές επιχειρήσεις εκατέρωθεν και η έλλειψη της αεροπορικής υποστήριξης των επιτιθεμένων επίσης ευνοεί την άμυνα.

Χώρες, όπως οι ΗΠΑ και το Ισραήλ, ποντάρουν πολύ σε όπλα κατευθυνόμενης ενέργειας – λέιζερ και μικροκυμάτων (ηλεκτρομαγνητικός παλμός EMP) – για να εξουδετερώσουν τις επιθέσεις κορεσμού. Τα πολλά υποσχόμενα αυτά όπλα είναι ακόμη σε πρώιμη φάση ανάπτυξης. Αυτό, όμως, είναι ένας πρόσθετος λόγος που επιβάλει στην Ελλάδα να επενδύσει, ιδίως τώρα που οι σχέσεις της με το Ισραήλ είναι σε άριστο σημείο.

Να σημειωθεί ότι βρίσκονται σε εξέλιξη πειραματικά-πρωτότυπα αμυντικά σχέδια για σχετικά όπλα. Για παράδειγμα, το Ελληνικό Κέντρο Αμυντικής Καινοτομίας (ΕΛΚΑΚ) εξετάζει την ανάπτυξη καινοτόμων τεχνολογιών λέιζερ και ηλεκτρομαγνητικών παλμών/μικροκυμάτων με ορίζοντα εφαρμογής τα επόμενα χρόνια. Τα κατευθυνόμενα ενεργειακά όπλα θα μπορούσαν να προστατεύουν κρίσιμες εγκαταστάσεις από drones και πυραύλους, αλλά και από μαχητικά αεροσκάφη. Όταν αναπτυχθούν, αυτά τα όπλα θα παρέχουν σημαντικό πλεονέκτημα στην άμυνα για δύο λόγους:

• Πρώτον, απαιτούν μεγάλα συστήματα ισχύος για να λειτουργήσουν. Ο επιτιθέμενος πρέπει να φέρει μαζί του συστήματα ισχύος για την παραγωγή σημαντικών ποσών ενέργειας, πράγμα δύσκολο από τη φύση του. Αντίθετα, ο αμυνόμενος απλά παίρνει ενέργεια απευθείας από το εθνικό δίκτυο ηλεκτρικής ενέργειας για ουσιαστικά απεριόριστη ισχύ, αν θέλει.
• Δεύτερον, ο αμυνόμενος μπορεί να κρύβει αυτά τα μικρά σε μέγεθος συστήματα στο χερσαίο περιβάλλον.

Ο επιτιθέμενος, από τη φύση του, πρέπει να κινηθεί προς την αμυνόμενη περιοχή, πράγμα που σημαίνει ότι θα παράγει ίχνη, που οι αμυνόμενοι θα εντοπίσουν. Αντίθετα, οι αμυνόμενοι δεν χρειάζεται να παράγουν ίχνος μέχρι να εμπλακούν. Καθώς τα κατευθυνόμενα ενεργειακά όπλα γίνονται επιχειρησιακά, θα αυξήσουν το πλεονέκτημα που έχει η άμυνα έναντι της επίθεσης στον τομέα του αέρα κι αυτό είναι κάτι που η Ελλάδα οφείλει να αξιοποιήσει.

Η προτίμηση του Ερντογάν

Το συμπέρασμα από όλα τα παραπάνω είναι ότι η ζυγαριά στις τωρινές συνθήκες και στο ορατό μέλλον, γέρνει αποφασιστικά στην πλευρά της άμυνας. Αυτό ευνοεί την Ελλάδα, η οποία δεν έχει επιθετική στρατηγική και δεν σκοπεύει να επιτεθεί στην Τουρκία. Εκτός αυτού, υπό όρους, την ευνοεί και η γεωγραφία. Ο όρος είναι η Ελλάδα να εκμεταλλευτεί το πλεονέκτημα που αντιπροσωπεύουν τα νησιά, αξιοποιώντας τις δυνατότητες που παρέχει η σύγχρονη στρατιωτική τεχνολογία.

Από την άλλη πλευρά, κάποιοι αναλυτές ισχυρίζονται ότι η επίθεση αυξάνει τη διακύμανση των στρατιωτικών αποτελεσμάτων. Καθώς η επίθεση γίνεται ισχυρότερη, είναι πιο πιθανό να προκληθεί ή ολική νίκη ή ολοκληρωτική ήττα του επιτιθέμενου στρατού, παρά ο πόλεμος να οδηγηθεί σε αδιέξοδο, ή σε μικρές συνοριακές αλλαγές. Αυτό σημαίνει ότι η επίθεση καθιστά τον πόλεμο λιγότερο ασφαλή για τον ηγέτη που την αποφασίζει.

Αντίθετα, όταν το πάνω χέρι έχει η άμυνα, ειδικά αυταρχικοί ηγέτες με επεκτατικές προθέσεις, όπως ο Ερντογάν, προτιμούν να διεξαγάγουν έναν πόλεμο στην περιφέρεια της επικράτειάς τους και με αντιπάλους, χωρίς παρόμοιες στρατιωτικές δυνατότητες. Και τον προτιμούν επειδή δεν υπάρχει φόβος μήπως μία ήττα, ή ακόμα και μία μεγάλη απώλεια, προκαλέσει την ανατροπή του καθεστώτος.

Αυτός είναι ο λόγος που ο Ερντογάν δεν δίστασε να επέμβει στρατιωτικά στη βόρεια Συρία, στη Λιβύη και στο Ιράκ, αλλά παρά τους συνεχείς λεονταρισμούς και απειλές του έχει αποφύγει μέχρι στιγμής μία σύρραξη με την Ελλάδα. Δεν κέρδισε μεγάλο πόλεμο, αλλά κέρδισε μικρούς. Αυτό σημαίνει ότι ο πειρασμός του είναι το θερμό επεισόδιο κι όχι ο γενικευμένος πόλεμος, ο οποίος στην ελληνοτουρκική περίπτωση θα έχει καταστροφικές επιπτώσεις και για τον όποιο “νικητή”.

Λόγω, μάλιστα, της εκλογικής φθοράς που έχει μεσολαβήσει από το 2024 μέχρι σήμερα (σκάνδαλα, ακρίβεια κλπ), ένα πρόσθετο ποσοστό από τους 1.125.602 ψηφοφόρους του 2024 θα την εγκαταλείψει εκλογικά. Αυτό φαίνεται από τις δημοσκοπήσεις, οι οποίες δίνουν στην πρόθεση ψήφου –είναι και η μόνη αξιόπιστη, εάν η εταιρεία δεν έχει “πειράξει” τα νούμερα– από 21-22% μέχρι 26%. Η εκτίμηση ψήφου είναι για πολλούς λόγους στα δικά μου μάτια αναξιόπιστη.

Κρίσιμη παράμετρος η συμμετοχή

Κρίσιμη μεταβλητή της εκλογικής συνάρτησης είναι η συμμετοχή. Όσο περισσότεροι πάνε στις κάλπες, τόσο μικρότερο θα είναι το ποσοστό της ΝΔ. Αυτό οφείλεται στη βάσιμη εκτίμηση πως τα εκατομμύρια που απέχουν από τις κάλπες είναι απογοητευμένοι από το πολιτικό σύστημα και σίγουρα δεν είναι οπαδοί του Μητσοτάκη. Αυτό συνεπάγεται πως ο αριθμητής του κλάσματος (όσοι ψηφίσουν τη ΝΔ) θα αυξηθεί πολύ-πολύ λιγότερο από όσο θα αυξηθεί ο παρονομαστής (όσοι πάνε στις κάλπες), οπότε το ποσοστό θα πέσει.

Ας σημειωθεί ότι στις εκλογές τον Απρίλιο 2000 ψήφισαν περίπου 7.026.500, το Μάρτιο 2004 ψήφισαν 7.573.400, το Σεπτέμβριο 2007 ψήφισαν 7.355.000, τον Οκτώβριο 2009 ψήφισαν 7.044.600, το Μάιο 2012 ψήφισαν 6.476.800, τον Ιούνιο 2012 ψήφισαν 6.217.000, τον Ιανουάριο 2015 ψήφισαν 6.330.400, το Σεπτέμβριο 2015 ψήφισαν 5.567.900, τον Ιούλιο 2019 ψήφισαν 5.769.600, το Μάιο 2023 ψήφισαν 6.6061.098 και τον Ιούνιο 2023 ψήφισαν 5.273.700. Στις δε ευρωεκλογές του 2024 ψήφισαν μόνο 4.062.095.

Όταν από το 2004 μέχρι το 2023 δεν πήγαν επιπλέον να ψηφίσουν πάνω από 2.200.000 πολίτες είναι λογικό να υποθέσουμε ότι υπό προϋποθέσεις μπορεί η συμμετοχή να αυξηθεί σημαντικά. Εάν φθάσει τα 6.500.000, τα δημοσκοπικά ευρήματα για την πρόθεση ψήφου στη ΝΔ θα πρέπει να αναθεωρηθούν προς τα κάτω. Τί μπορεί να συμβάλει στην αύξηση της συμμετοχής;

Πρώτον, εάν οι απέχοντες απογοητευμένοι και “αντισυστημικοί” θεωρήσουν ότι ψηφίζοντας κάποιο κόμμα μπορούν να τιμωρήσουν το απαξιωμένο στη συνείδησή τους πολιτικό σύστημα. Αυτό φάνηκε να το κάνει η Καρυστιανού, η οποία αντλούσε από αυτή τη δεξαμενή. Μπορεί το κόμμα της –για λόγους που δεν είναι του παρόντος– να έχει εισέλθει σε πτωτική τροχιά, αλλά οι περισσότεροι από όσους “σηκώθηκαν από τον καναπέ” μάλλον δεν θα επιστρέψουν σ’ αυτόν, ακόμα κι αν απομακρυνθούν εκλογικά από την “Ελπίδα”.

Δεύτερον, η διογκούμενη κοινωνική δυσαρέσκεια, η οποία αναπόφευκτα προσλαμβάνει αντι-μητσοτακικό χαρακτήρα, καθότι αυτός ασκεί την εξουσία. Η ακρίβεια, το στεγαστικό πρόβλημα, η διαφθορά-διαπλοκή, η διαχείριση των εθνικών θεμάτων, η απαξίωση της Δικαιοσύνης και ευρύτερα οι θεσμικές δυσλειτουργίες μπορούν να επαναφέρουν στις κάλπες πολίτες που απείχαν. Αυτή τη φορά η συντριπτική πλειονότητα όσων επιστρέψουν στις κάλπες θα ψηφίσει με σκοπό να εκδιώξει τον Μητσοτάκη, ο οποίος αυτή την περίοδο ενσαρκώνει την εξουσία.

Η μεταβλητή Σαμαράς

Στην εκλογική συνάρτηση υπεισέρχεται και η μεταβλητή Σαμαράς. Το υπό ίδρυση κόμμα του είναι δεδομένο πως θα πλήξει εκλογικά τη ΝΔ με δύο τρόπους:

• Πρώτον, δίνοντας μία διέξοδο στους γαλάζιους ψηφοφόρους του 2023, αλλά και του 2024, που έχουν ήδη πάρει απόσταση από τη ΝΔ, ή είναι έτοιμοι να πάρουν.
• Δεύτερον, προσελκύοντας γαλάζιους ψηφοφόρους, οι οποίοι παραμένουν μέχρι τώρα στη ΝΔ, αλλά ιδεολογικά ανήκουν στη λεγόμενη Λαϊκή Δεξιά, την οποία εκπροσωπεί ο Σαμαράς κι όχι ο Μητσοτάκης.

Στην πραγματικότητα, το κόμμα Σαμαρά θα δώσει διέξοδο σε δεξιούς και κεντροδεξιούς ψηφοφόρους, οι οποίοι ναι μεν έχουν πάρει απόσταση από την κυβέρνηση Μητσοτάκη, αλλά δεν θέλουν να εγκαταλείψουν τον ιδεολογικό-πολιτικό τους χώρο. Αυτή η διέξοδος θα διευκολυνθεί πολιτικο-ψυχολογικά τόσο περισσότερο όσο πιο σαφής θα είναι η δημόσια στάση του Κώστα Καραμανλή. Ο πρώην πρωθυπουργός δεν μπορεί να “διατάξει” μία μάζα γαλάζιων ψηφοφόρων να εγκαταλείψει τη ΝΔ και να πάει στο κόμμα Σαμαρά. Μπορεί, όμως –έστω και εμμέσως πλην σαφώς– να νομιμοποιήσει αυτό το κόμμα στα μάτια τους, συρρικνώνοντας το ψυχολογικό κόστος εκλογικής μετατόπισης για τον παραδοσιακό γαλάζιο ψηφοφόρο. Η προφανής ρήξη Μητσοτάκη-Καραμανλή, άλλωστε, έχει ήδη κάνει τη μισή δουλειά προς αυτή την κατεύθυνση.

Η εξόφθαλμη πολιτική-εκλογική φθορά της κυβέρνησης Μητσοτάκη, σε συνδυασμό αφενός με το ποσοστό που θα αφαιρέσει από τη ΝΔ το κόμμα Σαμαρά, αφετέρου με την αναμενόμενη αύξηση της συμμετοχής στις εκλογές, θα ωθήσουν το σημερινό ήδη συρρικνωμένο δημοσκοπικό ποσοστό της ΝΔ πιθανότατα και κάτω από το 20%. Εάν, ωστόσο, συνυπολογίσουμε την τάση συσπείρωσης της παραδοσιακής εκλογικής βάσης που παρατηρείται πριν τις κάλπες, είναι λογικό να εκτιμήσουμε πως η ΝΔ μπορεί στις εκλογές να γράψει ποσοστό μεταξύ 20% και 25%.

Αυτό, όμως, ισχύει εάν οι κάλπες στήνονταν τώρα. Χωρίς να αποκλείεται τίποτα, ο Μητσοτάκης δηλώνει ότι σχεδόν θα εξαντλήσει την τετραετία. Ο χρόνος που απομένει μέχρι τότε, όμως, δεν είναι πολιτικά-εκλογικά ουδέτερος. Στο Μαξίμου θεωρούν πως με διάφορες παροχές –αρχίζοντας με τις εξαγγελίες στη ΔΕΘ– μπορούν να αντιστρέψουν το αρνητικό κλίμα και να βελτιώσουν την εκλογική επίδοση της ΝΔ. Αυτή, ωστόσο, είναι μία εκτίμηση που δεν πατάει στα πόδια της.

Η αλυσίδα των σκανδάλων μόνο παρελθόν δεν είναι. Το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ παραμένει ανοικτό, οι πληροφορίες λένε ότι η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία ετοιμάζει νέες δικογραφίες, η δίκη για τα Τέμπη βρίσκεται σε εξέλιξη και τον Δεκέμβριο θα γίνει στο εφετείο η δίκη για τις υποκλοπές. Δεν είναι, λοιπόν, ασφαλές για την κυβέρνηση να θεωρεί ότι το πολιτικό κόστος από τα σκάνδαλα έχει ήδη κορυφωθεί.

Στρατηγική για διαδοχικές εκλογές

Το πιθανότερο είναι ο χρόνος που απομένει μέχρι τον Απρίλιο-Μάιο-Ιούνιο 2027 να εξελιχθεί σε εχθρό του Μητσοτάκη, μεγεθύνοντας την πολιτική φθορά του και συρρικνώνοντας περαιτέρω το εκλογικό ποσοστό της ΝΔ. Μία τέτοια πτωτική πορεία αναπόφευκτα θα οξύνει και τις εσωκομματικές αντιθέσεις, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τα περιθώρια δικών του ελιγμών. Με ποσοστό μικρότερο του 25%, ή έστω γύρω από αυτό, ο Μητσοτάκης έχει δύο επιλογές:

Η πρώτη είναι να βρει κυβερνητικούς εταίρους για τον σχηματισμό της κυβέρνησης. Κανένας, όμως, δεν δέχεται συμμετοχή σε κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Μητσοτάκη. Αυτό τον οδηγεί στη δεύτερη επιλογή: Να πάει σε διαδοχικές εκλογές, ελπίζοντας ότι ο φόβος της ακυβερνησίας θα επανασυσπειρώσει συντηρητικούς ψηφοφόρους. Αυτή η στρατηγική θα είχε σοβαρές ελπίδες επιτυχίας, εάν η ΝΔ αποσπούσε στις πρώτες εκλογές ποσοστό γύρω στο 30%. Με ποσοστό γύρω στο 25% και πιθανότατα μικρότερο, η εξίσωση δεν βγαίνει.

Το δίλημμα που θα θέσει “Μητσοτάκης ή ακυβερνησία”, λόγω και του γεγονότος ότι δεν υπάρχει προφανής εναλλακτική λύση, όπως συνέβαινε στο παρελθόν, αναμφίβολα θα βρει κάποια απήχηση. Γι’ αυτό και εκτίμησα παραπάνω πως θα υπάρξει κάποια συσπείρωση, που σ’ ένα βαθμό θα εξισορροπήσει τους προαναφερθέντες παράγοντες που ωθούν προς τα κάτω το ποσοστό της ΝΔ. Από την άλλη πλευρά, όμως, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι ένα 70% δεν είναι μόνο πως δεν προτιμά τον Μητσοτάκη, αλλά είναι παγιωμένα αρνητικό έως εχθρικό απέναντί του. Αυτό, άλλωστε, προκύπτει και από τους ποιοτικούς δείκτες. Κατά συνέπεια, τα περιθώρια εκβιασμού των ψηφοφόρων με δίλημμα “Μητσοτάκης ή ακυβερνησία” είναι περιορισμένα, επειδή ακριβώς προσκρούουν σ’ αυτή τη διάχυτη εχθρότητα.

Σ’ αυτές τις συνθήκες, μάλιστα, το γεγονός ότι ο Μητσοτάκης θέτει ως στόχο την αυτοδυναμία, αντί να δημιουργήσει δυναμική συσπείρωσης, μάλλον υπογραμμίζει την αναξιοπιστία του και πιθανότατα να τροφοδοτήσει το εναντίον του ρεύμα αλλαγής. Αυτό θα ισχύσει περισσότερο εάν την επαύριο των εκλογών διαφανεί δυνατότητα σχηματισμού κυβέρνησης με αποκλεισμό του Μητσοτάκη από την πρωθυπουργία. Αν, λοιπόν, η κοινή γνώμη θεωρήσει ότι κυβέρνηση μπορεί να σχηματιστεί χωρίς εκείνον, η ευθύνη της ακυβερνησίας μπορεί να στραφεί εναντίον του.

Σε καλύτερη ή χειρότερη θέση;

Στο σημείο αυτό θα αρχίσει η πίεση. Μεγάλοι οικονομικοί παράγοντες που χρειάζονται σταθερή κυβέρνηση θα ασκήσουν την επιρροή τους για να βρεθεί κυβερνητική λύση, χωρίς δεύτερες εκλογές. Και επειδή διατηρούν παραδοσιακά στη ΝΔ δικές τους “κοινοβουλευτικές ομάδες” (δηλαδή βουλευτές που χρηματοδοτούν και τους εξασφαλίζουν μιντιακή προβολή), η πίεση που μπορούν να ασκήσουν στον Μητσοτάκη μπορεί να είναι αποτελεσματική. Έτσι κι αλλιώς, τον θεωρούν “ακριβό”, εξάλλου οι περισσότεροι από αυτούς θεωρούν ότι έχει φτάσει η ώρα να αλλάξει κυβέρνηση.

Γι’ αυτό εκτιμώ ότι το πότε θα στηθούν κάλπες είναι ένα ζήτημα πολύ πιο σύνθετο, από όσο φαίνεται εκ πρώτης όψεως. Οι εκλογές το 2026 περιορίζουν εκ των πραγμάτων τον χρόνο ανάπτυξης των ανταγωνιστών, μειώνουν την έκθεση σε μελλοντικά απρόβλεπτα γεγονότα και αποτρέπουν την κλιμάκωση της πολιτικής-εκλογικής φθοράς. Από την άλλη η εξάντληση της τετραετίας, εκτός από την παραμονή στην εξουσία για μερικούς μήνες επιπλέον, αφήνει και χώρο στην προσδοκία εκλογικής ανάκαμψης. Και επειδή η ελπίδα πεθαίνει τελευταία, αυτού του είδους οι προσδοκίες παίζουν σημαντικό ρόλο στη λήψη των αποφάσεων.

Το κρίσιμο ερώτημα που καλείται να απαντήσει ο Μητσοτάκης είναι απλό: “Μετά από 6-8 μήνες η πολιτική-εκλογική θέση του θα είναι καλύτερη ή χειρότερη από ό,τι σήμερα;” Και η απάντηση που θα δώσει συνδέεται με την επιδίωξή του να πάρει ένα ποσοστό που να του επιτρέπει να διεκδικήσει μία τρίτη πρωθυπουργική θητεία. Γιατί σε τελική ανάλυση το ζήτημα “ποιο κόμμα θα συμμετάσχει σε κυβέρνηση υπό τον Μητσοτάκη” είναι διαφορετικό από το ζήτημα “ποιο κόμμα θα συνεργαστεί με τη ΝΔ για τον σχηματισμό κυβέρνησης”.

Φθάσαμε όμως στο τέλος Αυγούστου και παρ’ όλα τα μαγικά του κ. Παπαθανάση, έχει ακόμα λαμβάνειν από το Ταμείο Ανάκαμψης 3,7 δισ. ευρώ σε δάνεια από το 7ο αίτημα, 4,6 δισ. από το 8ο και θα αιτηθεί 6,7 δισ. ευρώ (4,4 επιχορηγήσεις και 2,3 δάνεια) με το 9ο αίτημα που θα υποβληθεί το Σεπτέμβριο… που είναι ένα τεκμήριο της αποτυχίας. Μακάρι να τα πάρει. 

Αλλά όταν το Ελλάδα 2.0 προβλέπει εγκαταστάσεις 1555 MW αποθήκευσης ενέργειας και τελικά το μαζεύεις στα 700 MW, δηλαδή λιγότερο από το μισό, δείχνει ότι τα έχεις κάνει μπάχαλο. Διότι – όπως μάθαμε προ μηνών – εξάγουμε πάμφθηνη πράσινη ενέργεια στη Βουλγαρία, που την αποθηκεύει και μας την πουλάει σε τιμή αιχμής…

Αυτά σημαίνουν ότι ούτε το κράτος τα κατάφερε, αλλά ούτε και ο ιδιωτικός τομέας. Γιατί; Μα γιατί οι μηχανισμοί σχεδιασμού και υλοποίησης και των δύο πάσχουν. Η απουσία εξειδικευμένων επενδυτικών τραπεζών, όπως η ΕΤΒΕ, η ΕΤΕΒΑ, η Κτηματική Τράπεζα που είχαν τεχνογνωσία και μηχανισμούς εξαφανίστηκαν. Τώρα τη δουλειά την κάνουν κάποιοι τραπεζικοί αλγόριθμοι που είναι κατασκευασμένοι με πολύ στενό – μόνο χρηματικό – πρίσμα αντίληψης (όπως το περιβόητο 1ο μνημόνιο του ΔΝΤ με την έτοιμη ρετσέτα του). 

Επιπλέον, η κυβέρνηση δεν είχε σχέδιο. Το Ελλάς 2.0 ήταν μια ξεπατικοτούρα των κατευθύνσεων της Κομισιόν. Γι’ αυτό και ο Παπαθανάσης τα μαζεύει και τα κλείνει όπως-όπως. Ήταν εξ αρχής πασιφανές ότι η κυβέρνηση Μητσοτάκη δεν ήξερε τι χρειαζόταν ο τόπος και η οικονομία του. Ούτε έμαθε επί επτά χρόνια και αυτό είναι γενικό πρόβλημα της ΝΔ, όχι μόνο του συστήματος Μαξίμου. 

Τι συνέβη με το Ταμείο Ανάκαμψης

Τί συνέβη λοιπόν με Ταμείο Ανάκαμψης; Πρώτον, οι μεγάλοι πήραν τα χοντρά πακέτα από το Ταμείο, αλλά δεν είχαν ούτε την εξειδίκευση, ούτε τον κόσμο. Έτσι, αποτάθηκαν στους μικρομεσαίους που ήξεραν, αλλά για να μπορέσουν έπρεπε να προσλάβουν, να επενδύσουν, να βρουν μηχανήματα έστω και με leasing. Δεύτερον, αυτούς τους outsourcing, τους ταλαιπωρήσαν κράτος και μεγάλοι στις πληρωμές, εξουθενωτικά, ίσως και ποινικά. Τρίτον, οι συνεχείς τροποποιήσεις και απεντάξεις κατέδειξαν τεράστια προβλήματα οργανωτικά, διαχειριστικά και οραματικά τόσο στον ιδιωτικό, όσο και στον δημόσιο τομέα. 

Αν θέλουμε να βγούμε πίσω από το δάκτυλό μας, για την επόμενη φάση, πρέπει να παραδεχτούμε ότι το κράτος έχει πάψει να παράγει έργα-ιδέες-αναπτυξιακό ρεύμα. Ότι έχει απομείνει είναι η εφορία, ολίγον ΕΣΥ και ο στρατός. Αλλά και ο ιδιωτικός τομέας, ιδίως οι μεγάλοι, ως επί το πλείστον δεν παράγουν ιδέες, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων. Υπάρχουν βέβαια οι μικροί και οι μεσαίοι που η κυβέρνηση τους έβαλε στον πάγο. Ίσως γιατί δεν ήξερε να τους διαχειριστεί δημιουργικά, ίσως για άλλους λόγους, ακόμη και ταξικούς.

Τα αυτονόητα της McKinsey

Δεν ήταν τυχαίο λοιπόν και ενώ η βρισκόταν στην αρχή μιας βαθιάς οικονομικής κρίσης, η τότε κυβέρνηση παρήγγειλε στην McKinsey & Company μια μελέτη που έλαβε τον τίτλο “Η Ελλάδα 10 χρόνια μπροστά”. Η βασική μελέτη ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 2010 και ολοκληρώθηκε το 2011-2012. Έγινε σε συνεργασία με τον Σύνδεσμο Επιχειρήσεων και Βιομηχανιών (ΣΕΒ) και την Ελληνική Ένωση Τραπεζών (ΕΕΤ).

Η μελέτη πρότεινε ένα εντελώς νέο οικονομικό μοντέλο για τη χώρα: Αναβάθμιση του τουριστικού προϊόντος και στροφή σε πλούσιους τουρίστες, επενδύσεις σε πράσινη ενέργεια (αιολικά και ηλιακά πάρκα), αλλά και στη μείωση του κόστους του ρεύματος για τις επιχειρήσεις. Σταμάτημα της πώλησης χύμα προϊόντων (π.χ. ελαιόλαδο σε μεγάλους τενεκέδες χωρίς μάρκα). Πρότεινε τυποποίηση, επεξεργασία και δημιουργία ισχυρών ελληνικών brands (εμπορικών σημάτων) για εξαγωγές. Για τη βιομηχανία εστίαζε σε εξειδικευμένα υλικά (π.χ. τσιμέντο, αλουμίνιο) που μπορούν να πουληθούν στο εξωτερικό. 

Επιπλέον, η μελέτη πρότεινε την ανάπτυξη μικρότερων αλλά πολύ δυναμικών κλάδων, όπως τα Logistics (μεταφορές και αποθήκευση προϊόντων λόγω της στρατηγικής θέσης της Ελλάδας), η Διαχείριση Απορριμμάτων, η Ανώτατη Εκπαίδευση (προσέλκυση ξένων φοιτητών) και οι Υπηρεσίες Υγείας για ηλικιωμένους από την Ευρώπη. 

Η μελέτη της McKinsey επικαιροποιείται και φέτος πρότεινε ψηφιακή και τεχνολογική στροφή με προτεραιότητα 8 νέους κλάδους: Ημιαγωγοί (chips) – Κέντρα Δεδομένων (Data Centers) – Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) – Ηλεκτρονικό Εμπόριο (e-commerce) – Ρομποτική – Διαστημική τεχνολογία – Μπαταρίες – Βιοτεχνολογία. Αλλά έθεσε ως προϋπόθεση την πάταξη της γραφειοκρατίας, σταθερούς φορολογικούς νόμους, γρήγορη απονομή δικαιοσύνης και καλύτερη εκπαίδευση των εργαζομένων. 

Η αναζήτηση του νέου εθνικού πλούτου  

Ωραία. Αλλά αυτά δεν ξέρω γιατί πρέπει να τα πληρώνουμε, μπορούμε και μόνοι μας (ΚΕΠΕ, ΙΟΒΕ,ΤτΕ κ.ά.). Άλλωστε δεν προκύπτει κάποια τομή, ούτε αναφορά στα δομικά ζητήματα. Όλα αυτά είναι αυτονόητα. Από εκεί και πέρα τι γίνεται; Δεν λέει η McKinsey για το δομικό πρόβλημα που αθηνοκεντρισμού, ούτε για τα καρτέλ, ούτε ούτε… Αυτά άλλωστε ανήκουν στην «πολιτική οικονομία». 

Το πρόβλημα της αναποτελεσματικότητας του κράτους είναι κατ΄ εξοχήν πολιτικό και κατ΄ επέκταση πρόβλημα διαπλοκής και διαφθοράς. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι επί κομματοκρατίας ΠΑΣΟΚ η διαχείριση των ΚΠΣ παρέδωσε έργα, μεγάλα και μικρά, κατά μέσο όρο τρεις φορές πάνω από τον αρχικό προϋπολογισμό. Επί ΝΔ χρεοκοπήσαμε και επί ΝΔ χάσαμε την χρηματοδοτική υπερταχεία του Ταμείου Ανάκαμψης. Συνεπώς, δεν φταίει το κράτος αυτό καθ΄ εαυτό, αλλά οι πολιτικές κυβερνήσεις. Που σημαίνει ότι χρειάζεται για την ανάπτυξη μια κυβέρνηση τουλάχιστον εντίμων. 

Μια μικρή οικονομία σαν την ελληνική, ιδιαίτερα δε μετά το σοκ της χρεοκοπίας και του επενδυτικού κενού των 130 δισ. ευρώ, χρειάζεται ένα κεντρικό σχεδιασμό που ο αυτοσχεδιασμός της ιδιωτικής πρωτοβουλίας δεν μπόρεσε να τον κάνει. Είναι αδήριτη ανάγκη να σχεδιάσει το κράτος για να ανοίξει δρόμους στον ιδιωτικό τομέα που μηρυκάζει τα ίδια και τα ίδια και εν τέλει ξεπουλιέται στα ξένα συμφέροντα που καταλαμβάνουν πλέον τους περισσότερους στρατηγικούς τομείς της οικονομίας. Προφανώς και θέλουμε τις ξένες επενδύσεις, αλλά να είναι παραγωγικές όχι μόνο εφήμερες και κερδοσκοπικές. Και θέλουμε και το ξένο κεφάλαιο, όχι των κερδοσκοπικών funds, αλλά του μακροπρόθεσμου παραγωγικού κεφαλαίου που θα στηρίξει συγκεκριμένα αναπτυξιακά project. 

Ανάκαμψη και κράτος

 Ίσως, την ανάπτυξη να μην μπορεί να την κάνει το κράτος. Μπορεί όμως να την δρομολογήσει, να την καθοδηγήσει και να την ρυθμίσει. Μια ριζοσπαστική πολιτική αποκέντρωση σε συνδυασμό με ισχυρά κίνητρα για εγκατάσταση νέων στην περιφέρεια, καθώς και μια γενναία δημογραφική πολιτική είναι το θεμέλιο για τη δημιουργία ενός πραγματικού παραγωγικού αναπτυξιακού ρεύματος. 

Το χρηματιστήριο πρέπει να παίξει τον ρόλο που δεν μπορούν να παίξουν οι τράπεζες στην ανάπτυξη των επιχειρήσεων και στη χρηματοδότηση των project. Οι ελληνικές τράπεζες δεν ξέρουν να κάνουν ανάπτυξη, το απέδειξαν στις μεταπολιτευτικές δεκαετίες. Το πολύ να χρηματοδοτήσουν την οικοδομή με τις γνωστές συνέπειες ή να φτιάξουν εκείνα τα fake Ενημερωτικά Δελτία για εισαγωγές στο χρηματιστήριο ή για fake συγχωνεύσεις. Η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς δεν στάθηκε στο ύψος της και φτάσαμε στην ληστεία της λαϊκής αποταμίευσης του 1999-2000.

Το χρηματιστήριο πρέπει να παίξει κεντρικό ρόλο στον νέο κύκλο της ανάπτυξης, αλλά αλλιώς. Είναι σκόπιμο να δημιουργηθεί μία μικρή αλλά υψηλής φερεγγυότητας ανεξάρτητη αρχή που να ελέγχει τα Ενημερωτικά Δελτία και μετά την εισαγωγή να παρακολουθεί με δυνατότητα ποινής την εκτέλεση των αναπτυξιακών προγραμμάτων των νεοεισηγμένων μπας και αποκατασταθεί κάποια εμπιστοσύνη. Η ίδια αρχή πρέπει να παρακολουθεί τα έργα των ιδιωτικών επενδύσεων που επιχορηγούνται, για να αποφύγουμε τα κουφάρια των επενδύσεων που συναντάμε στη βόρεια Ελλάδα.  

Πως μπορεί να γίνει το μπαμ

Το μπαμ μπορεί να γίνει με την ταυτόχρονη εισαγωγή καμιά εικοσαριά νέων κρατικών ή ημικρατικών επιχειρήσεων που θα παρουσιάσει το Χρηματιστήριο Αθηνών στους ξένους επενδυτές. Εταιρείες που θα επενδύσουν σε τομείς που θα δημιουργήσουν το νέο πλούτο της χώρας και ο οποίος θα παραμείνει υπό κρατικό έλεγχο με συμμετοχή ιδιωτικού κεφαλαίου και ιδιωτικο-οικονομικά κριτήρια αποτελεσματικότητας και παραγωγικότητας. 

Έτσι μπορεί να αρχίσει η παλιννόστηση των ελληνικών κεφαλαίων που είναι παρκαρισμένα στους φορολογικούς παραδείσους και να δημιουργηθεί μια νέα γενιά εθνικού κεφαλαίου και ίσως και μια νέα πατριωτική αλλά κοσμοπολίτικη αστική γενιά … αλλά “αυτά είναι κόλπα ζόρικα που κάνουν στην Ινδία” που λέει και το τραγούδι. Τα ελληνικά λεφτά που βρίσκονται στο εξωτερικό είναι πολλά και συχνά επώνυμα, γ’΄ αυτό άλλωστε θάφτηκε η λίστα Λαγκάρντ και οι επόμενες. 

Υπολογίζεται ότι την περίοδο 2009-2015 «πέταξαν» προς το εξωτερικό περίπου 100 με 120 δισεκατομμύρια ευρώ (Flight Capital). Λένε ότι αργότερα γύρισαν, μόνο που δεν τα είδαμε. Το Der Spiegel δημοσίευσε κάποτε μια εκτίμηση ότι τα ελληνικά λεφτά εξωτερικού είναι 500 έως 600 δισεκατομμύρια ευρώ, ενώ άλλες πιο μετριοπαθείς εκτιμήσεις ανέφεραν 160 ή 250 δισ. ευρώ. Επίσημα, ξέρουμε ότι πάνω από 80.000 Έλληνες δηλώνουν επίσημα στην Εφορία ότι διαθέτουν τραπεζικούς λογαριασμούς εκτός Ελλάδας με εκτιμώμενο ύψος καταθέσεων 7,5 έως 10 δισεκατομμύρια ευρώ. Τα πολλά και ανεπίσημα είναι σε μετοχές και ομόλογα και κυρίως στις off shore. Αυτά τα λεφτά πρέπει με κάποιο τρόπο να τα φέρουμε πίσω.