Στην πολιτική κηδεία επικήδειους εκφώνησαν οι γιοι της Γιώργος και Νίκος Παπανδρέου καθώς και η Άννα Διαμαντοπούλου.

Την κυβέρνηση εκπροσώπησε στην κηδεία ο υπουργός Εσωτερικών, Θόδωρος Λιβάνιος.

Απών από την κηδεία της Μαργαρίτας Παπανδρέου ήταν ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, Νίκος Ανδρουλάκης, ο οποίος, σύμφωνα με συνεργάτες του, βρίσκεται εκτός Αθηνών για προσωπικούς λόγους. Ο κ. Ανδρουλάκης επικοινώνησε με τον Γιώργο Παπανδρέου την Παρασκευή, για να του εκφράσει τα συλλυπητήριά του.

Στεφάνια έστειλαν μεταξύ άλλων οι Νικήτας Κακλαμάνης, Νίκος Ανδρουλάκης, Χάρης Δούκας, ΣΥΡΙΖΑ, Θανάσης Κοντογιώργης υφυπουργός παρά τω πρωθυπουργώ, Οικογένεια Θανάση Τσούρα, Ένωση Γυναικών Ελλάδος, Γιάννης Παναγόπουλος, πρόεδρος ΓΣΕΕ.

Η σορός της Μαργαρίτας Παπανδρέου θα αποτεφρωθεί στις εγκαταστάσεις της Ριτσώνας, σε στενό οικογενειακό κύκλο

Ο επικήδειος του Γιώργου Παπανδρέου

«Εκ μέρους όλης της οικογένειάς μας, σας ευχαριστώ θερμά που είστε σήμερα εδώ. Η μάνα μας, η Μαργαρίτα, δεν γεννήθηκε Ελληνίδα. Έγινε Ελληνίδα. Αγάπησε βαθιά την Ελλάδα, την υπηρέτησε και αγωνίστηκε γι’ αυτήν. Πάνω απ’ όλα, συνδέθηκε με τις Ελληνίδες, που την υιοθέτησαν, την αγκάλιασαν και στάθηκαν δίπλα της στους κοινούς αγώνες για την ισότητα, την αξιοπρέπεια, την απελευθέρωση και την ειρήνη. Αν μας παρακολουθεί σήμερα, είμαι βέβαιος πως χαμογελά.

Για τη συγκινητική συμπαράσταση προς την οικογένειά μας και για τα τόσα μηνύματα αγάπης και σεβασμού προς την ίδια και τους αγώνες της Μηνύματα από την Ελλάδα και από όλον τον κόσμο, ιδιαίτερα από τις γυναίκες στην Κύπρο, την Τουρκία και τη Μέση Ανατολή, με τις οποίες πορεύτηκε για την ειρήνη. Σε αυτή τη λιτή τελετή, όπως η ίδια θα ήθελε, θα ακούσουμε δύο λόγια από μέλη της οικογενειας μας και από ανθρώπους αγωνίστηκαν μαζί της.

Θα ήθελα να καλέσω πρώτα, εκ μέρους του ΠΑΣΟΚ, την Άννα Διαμαντοπούλου και στη συνέχεια τη στενή της φίλη και συνοδοιπόρο, Φωτεινή Σιανού.

Σας ευχαριστώ που είστε μαζί μας για να αποχαιρετήσουμε τη Μαργαρίτα μας».

Διαμαντοπούλου: «Μαργαρίτα σου οφείλουμε πολλά, καλό ταξίδι»

«Μια πολύ ψηλή, ξανθιά, όμορφη γυναίκα. Μια τυπική Αμερικανίδα. Η γυναίκα του Πρωθυπουργού της Ελλάδας.

Και όμως, αυτή η γυναίκα γυρίζει ολόκληρη τη χώρα. Πηγαίνει στις μεγάλες πόλεις, στις γειτονιές, στα χωριά, στους αγροτικούς οικισμούς. Κάθεται γύρω από τραπέζια με αγρότισσες, εργάτριες, επαγγελματίες, επιστήμονες, νοικοκυρές. Με γυναίκες από κάθε κοινωνική τάξη και κάθε γενιά. Τις ακούει και τους μιλά. Τις καλεί να οργανωθούν, να διεκδικήσουν, να πάρουν τη ζωή τους στα χέρια τους.

Μία από αυτές τις γυναίκες ήμουν κι εγώ. Είναι πολλές από τις γυναίκες που βρίσκονται σήμερα εδώ. Είναι όλες εκείνες που αυτές τις ημέρες κατέκλυσαν τα μέσα ενημέρωσης με τις προσωπικές τους αναμνήσεις.

Εκ μέρους του ΠΑΣΟΚ και του Προέδρου Νίκου Ανδρουλακη, αποχαιρετούμε σήμερα τη Μαργαρίτα Παπανδρέου. Τη γυναίκα που άφησε τη σφραγίδα της στη μεγαλύτερη αλλαγή που έγινε ποτέ στη χώρα για τις γυναίκες και, επομένως, για ολόκληρη την ελληνική κοινωνία.

Η Ελλάδα έβγαινε τότε από μια σκοτεινή περίοδο δικτατορίας και προσπαθούσε να καλύψει μέσα σε λίγα χρόνια όσα είχαν αλλάξει στην Ευρώπη τις προηγούμενες δεκαετίες.

Η Μαργαρίτα Παπανδρέου, πλαισιωμένη από μερικές από τις σημαντικότερες γυναίκες της εποχής, ιδρύει και οργανώνει την Ένωση Γυναικών Ελλάδας. Στην Αθήνα, στις πόλεις, στα χωριά. Μια οργάνωση που έμελλε να αποκτήσει σαράντα χιλιάδες μέλη και να αφήσει βαθύ αποτύπωμα στην πολιτική και κοινωνική ζωή της χώρας.
Δεν ήταν μια κλειστή οργάνωση διανοουμένων ή φεμινιστριών. Ήταν μια λαϊκή γυναικεία οργάνωση που ένωσε διαφορετικές γενιές.

Νέες γυναίκες που ξεκινούσαν τη ζωή τους. Γυναίκες σαράντα και πενήντα ετών με οικογένεια και δουλειά. Μεγαλύτερες γυναίκες που είχαν δώσει μόνες τους δύσκολους προσωπικούς αγώνες.

Γιατί τότε ο αγώνας κάθε γυναίκας ήταν ακόμη ένας αγώνας για τα αυτονόητα: αν θα σπουδάσει, αν θα εργαστεί, πώς θα παντρευτεί, αν θέλει και πότε θα αποκτήσει παιδιά.
Η Ένωση Γυναικών Ελλάδας μετέφερε στην ελληνική πολιτική σκηνή και στο ΠΑΣΟΚ τα μεγάλα ζητήματα του ευρωπαϊκού και αμερικανικού φεμινιστικού κινήματος. Το ΠΑΣΟΚ δέχθηκε μια ισχυρή ένεση φεμινισμού, μαχητικότητας και διεκδίκησης.

Το προσωπικό έγινε πολιτικό. Η βία, η κακοποίηση και η ανισότητα μέσα στο σπίτι έπαψαν να θεωρούνται ιδιωτικές υποθέσεις. Ο οικογενειακός προγραμματισμός έγινε κοινωνικό και πολιτικό ζήτημα. Δημιουργήθηκαν γυναικείοι συνεταιρισμοί σε ολόκληρη την Ελλάδα, ώστε ακόμη και οι πιο ευάλωτες γυναίκες να μπορούν να συμμετέχουν συλλογικά και να αποκτούν το δικό τους εισόδημα.

Η συμμετοχή στην πολιτική δεν αντιμετωπίστηκε απλώς ως δικαίωμα, αλλά και ως ευθύνη. Δημιουργήθηκαν Τομέας Ισότητας και επιτροπές ισότητας μέσα στο κόμμα, νομαρχιακές και δημοτικές επιτροπές σε ολόκληρη τη χώρα. Γυναίκες έγιναν νομάρχες, μπήκαν στα ψηφοδέλτια, στις οργανώσεις, στα κέντρα λήψης αποφάσεων.
Μια μικρή επανάσταση συντελέστηκε μέσα στο κόμμα και από εκεί μεταφέρθηκε στην κοινωνία.

Το νέο Οικογενειακό Δίκαιο κατάργησε την προίκα, καθιέρωσε την ισότητα των συζύγων και την κοινή γονική μέριμνα και έδωσε στη γυναίκα το δικαίωμα να διατηρεί το επώνυμό της. Κατοχυρώθηκαν η ίση αμοιβή και η ισότητα στην εργασία, οι γονικές άδειες, η προστασία της εγκύου και το δικαίωμα της γυναίκας να αποφασίζει για το σώμα της.

Δεν άλλαξαν απλώς κάποιοι νόμοι. Άλλαξε η θέση της γυναίκας στην οικογένεια, στην εργασία και στην κοινωνία.

Γι’ αυτό επιμένω: ήταν η μεγαλύτερη αλλαγή που έγινε ποτέ, από την ίδρυση του ελληνικού κράτους, για τις γυναίκες.

Και σε αυτή την αλλαγή η συμβολή της Μαργαρίτας Παπανδρέου ήταν καθοριστική. Πόσο εύκολο ήταν για μια Αμερικανίδα εκείνης της εποχής να βρίσκεται δίπλα σε έναν από τους σημαντικότερους πολιτικούς και διανοουμένους της εποχής του και να διατηρεί τη δική της αυτονομία, τη δική της φωνή; Καθόλου εύκολο.Πόσο εύκολο ήταν να ταξιδεύει στα χωριά, να συνομιλεί με αγρότισσες, εργάτριες και νοικοκυρές, να φέρνει κοντά γυναίκες που μέχρι τότε δεν είχαν βγει από το σπίτι τους; Καθόλου εύκολο.

Οι αντιδράσεις και οι επιθέσεις ήταν πολλές, έντονες και συχνά χυδαίες. Η ζωή της υπήρξε λαμπερή και συγκλονιστική, αλλά και πολύ δύσκολη. Πέρασε μέσα από τη δικτατορία, τη Μεταπολίτευση, τις μεγάλες νίκες και τις δραματικές ήττες, τις ευτυχισμένες και τις πιο οδυνηρές στιγμές. Και τις αντιμετώπισε πάντοτε με απαράμιλλη αξιοπρέπεια.

Στη δική μου πορεία στην Ευρώπη συνάντησα πολλές φορές το όνομά της σε αναφορές για την πρωτοπορία του φεμινιστικού και του ειρηνιστικού κινήματος.

Η Μάργκοτ Βάλστρεμ, πρώην υπουργός Εξωτερικών της Σουηδίας και η πρώτη που θεσμοθέτησε τη φεμινιστική εξωτερική πολιτική, είχε αναφέρει δημόσια τη Μαργαρίτα Παπανδρέου ως μία από τις προδρόμους της. Για τη WINPEACE και για την προσπάθεια οικοδόμησης της ελληνοτουρκικής φιλίας μέσα από τις γυναικείες οργανώσεις.

Η Μαργαρίτα δεν σταμάτησε ποτέ να σκέφτεται και να πρωτοπορεί. Συνέχισε με ιδέες για την ειρήνη, την οικολογία και τον ρόλο των γυναικών. Τα γραπτά και τα κείμενά της αξίζει να συγκεντρωθούν και να μελετηθούν.

Σήμερα επέλεξα να αποχαιρετήσω τη Μαργαρίτα Παπανδρέου γι’ αυτό που η ίδια ήταν. Γιατί τα σαράντα χρόνια της ζωής της με τον Ανδρέα Παπανδρέου θα μπορούσαν να γίνουν ένα συναρπαστικό βιβλίο. Αυτή, όμως, είναι μια άλλη ιστορία.

Σήμερα μιλούμε για τη Μαργαρίτα.

Οι γυναίκες και οι άνδρες που συμμετείχαμε, μέσα από το ΠΑΣΟΚ και την ΕΓΕ, σε εκείνη τη μεγάλη Αλλαγή γνωρίζουμε τι σήμαινε. Άλλαξε τον καθένα και την καθεμία από εμάς. Έβαλε τις βάσεις ώστε οι νεότερες γυναίκες να θεωρούν σήμερα αυτονόητα πολλά από εκείνα για τα οποία εμείς χρειάστηκε να αγωνιστούμε.
Ο αγώνας, όμως, δεν έχει ολοκληρωθεί. Έχουν γίνει μεγάλα βήματα, αλλά απέχουμε ακόμη πολύ από τη στιγμή που θα μπορούμε να πούμε ότι η ισότητα έχει πραγματικά επιτευχθεί. Η νέα γενιά οφείλει να συνεχίσει.

Αποχαιρετούμε σήμερα τη Μαργαρίτα. Τη Μαργαρίτα της μεγάλης Αλλαγής για τις γυναίκες της Ελλάδας.

Και μπορώ κι εγώ να πω: «Ήμουν εκεί».

Και αυτό το «εκεί» φέρει ανεξίτηλη τη δική της σφραγίδα.

Θέλω, τέλος, να απευθυνθώ στα παιδιά της. Στον Γιώργο, όχι σήμερα ως πρώην Πρωθυπουργό, αλλά ως γιο της Μαργαρίτας. Στον Νίκο, όχι ως ευρωβουλευτή, αλλά ως γιο της Μαργαρίτας. Στον σπουδαίο καθηγητή Αντρίκο, ως γιο της Μαργαρίτας. Και στη μοναχοκόρη της, τη Σοφία. Αλλά και σε όλα τα εγγόνια και τα δισέγγονά της.
Δεν μπορώ να φανταστώ πόσο περήφανοι είστε και πόσο βαθιά σας επηρέασε και σας καθοδήγησε η παρουσία μιας τόσο σημαντικής μητέρας, γιαγιάς και προγιαγιάς.
Μαργαρίτα, σου οφείλουμε πολλά».

Aποχαιρετισμός του Νίκου Παπανδρέου στη μητέρα του

Με ιστορίες από το παρελθόν, από όταν ο ίδιος ήταν δέκα ετών το βράδυ της Χούντας αλλά και τις συμβουλές που του είχε δώσει σε προσωπικές του στιγμές, αποχαιρέτησε τη μητέρα του Μαργαρίτα Παπανδρέου, ο γιος της Νίκος Παπανδρέου.

Παράλληλα γνωστοποίησε ότι οι στάχτες της Μαργαρίτας Παπανδρέου μετά την τελετή αποτέφρωσης σε στενό οικογενειακό κύκλο στη Ριτσώνα θα σκορπιστούν «στην αγαπημένη σου θάλασσα του Αιγαίου».

Ο τελευταίος σου χορός – τα κύματα. Goodbye, dear Margaret. Rest in peace» έκλεισε τον αποχαιρετισμό του ο Νίκος Παπανδρέου.

Συγκίνησε με το αντίο του στη Μαργαρίτα Παπανδρέου ο γιος της, Αντρίκος

«Θέλω να μιλήσω στη Μαργαρίτα, στη μαμά μας» είπε στον συγκινητικό επικήδειο για τη μητέρα του, Μαργαρίτα Παπανδρέου, ο γιος της Αντρίκος Παπανδρέου.

«Μαμά μας έμαθες να αγαπάμε, να αντέχουμε να αναγνωρίζουμε τα λάθη μας, να στεκόμαστε δίπλα τους άλλους και να μην ξεχνάμε τι έχει αξία στη ζωή. Πάνω από όλα μας έμαθες να αγαπάμε τη ζωή και να νοιαζόμαστε βαθιά για τους άλλους ανθρώπους και αυτό θα προσπαθήσουμε να κρατήσουμε ζωντανό μέσα μας» συνέχισε.

Κατέληξε, δε, λέγοντας «ακόμα δεν ξέρουμε πως κατάφερνες να δώσεις τόσα σε τόσους ανθρώπους και συγχρόνως να κάνεις εμάς να νιώθουμε ότι τα έχουμε όλα. Σε ευχαριστούμε μαμά, σε αγαπώ».

Η πρόσβαση στην Καλυψώ μπορεί να γίνει είτε με συνδυασμό οδήγησης και πεζοπορίας είτε μέσω πεζοπορικής διαδρομής από την πλευρά του Κόκκινου Νερού.

Όποια διαδρομή και αν επιλέξει κανείς, το ενδιαφέρον βρίσκεται στην ίδια την εξερεύνηση. Η πορεία μέσα στη φύση, ανάμεσα σε βράχια και πυκνή βλάστηση, δημιουργεί την αίσθηση ότι απομακρύνεσαι σταδιακά από τον κόσμο και μπαίνεις σε ένα καλά κρυμμένο κομμάτι του Κισσάβου.

Το νερό αποτελεί τον μόνιμο πρωταγωνιστή του τοπίου και έχει διαμορφώσει με το πέρασμα του χρόνου τις φυσικές κοιλότητες και τις βάθρες που συναντώνται μέσα στο φαράγγι.

Οι εντυπωσιακές βάθρες

Ένα από τα στοιχεία που κάνουν την Καλυψώ ιδιαίτερη είναι οι φυσικές βάθρες με το νερό, που σχηματίζονται ανάμεσα στους βράχους.

Πρόκειται για μικρές φυσικές πισίνες μέσα στο φαράγγι, οι οποίες αποτελούν ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημεία της περιοχής. Το φυσικό περιβάλλον γύρω τους, σε συνδυασμό με το νερό και τους βράχους, δημιουργεί ένα σκηνικό ιδανικό για μια καλοκαιρινή εξόρμηση στη φύση.

Οι βάθρες είναι επίσης ο λόγος που η Καλυψώ δεν έχει ενδιαφέρον μόνο για τους λάτρεις της πεζοπορίας. Αποτελούν σημεία όπου μπορεί κανείς να σταματήσει, να δροσιστεί και να απολαύσει για λίγο την ηρεμία του φαραγγιού.

Ο καταρράκτης της Καλυψούς

Στο φαράγγι βρίσκεται και ο καταρράκτης της Καλυψούςς, ένα από τα πιο χαρακτηριστικά φυσικά αξιοθέατα της περιοχής.

Η εικόνα του όμως αλλάζει σημαντικά ανάλογα με την εποχή. Τους μήνες που οι βροχοπτώσεις είναι περισσότερες, το νερό δημιουργεί έναν εντυπωσιακό καταρράκτη. Το καλοκαίρι, αντίθετα, η ροή περιορίζεται σημαντικά.

Κατά την επίσκεψή μας τον Αύγουστο, ο καταρράκτης δεν είχε νερό. Οι βάθρες όμως εξακολουθούσαν να συγκρατούν νερό, διατηρώντας το χαρακτηριστικό υδάτινο στοιχείο του φαραγγιού.

Και αυτή ακριβώς η εποχικότητα είναι που κάνει την Καλυψώ ενδιαφέρουσα. Το ίδιο τοπίο μπορεί να παρουσιάζει εντελώς διαφορετική εικόνα μέσα στη χρονιά.

Το φαράγγι της Καλυψούς είναι ένας από εκείνους τους προορισμούς που αποδεικνύουν ότι η Ελλάδα έχει πολλά περισσότερα να προσφέρει πέρα από τις γνωστές παραλίες και τα δημοφιλή αξιοθέατα.

Η πυκνή φύση, η πεζοπορική διαδρομή, οι ιαματικές βάθρες, ο καταρράκτης και η ιδιαίτερη καλοκαιρινή εικόνα συνθέτουν ένα τοπίο που αξίζει να ανακαλύψει κανείς.

Και ακόμη και όταν ο καταρράκτης στερεύει μέσα στο καλοκαίρι, η Καλυψώ δεν χάνει τον χαρακτήρα της. Οι βάθρες, το νερό και το άγριο φυσικό περιβάλλον παραμένουν εκεί, προσφέροντας μια διαφορετική εμπειρία εξερεύνησης στις ανατολικές παρυφές του Κισσάβου

Δείτε εδώ το βίντεο:

Το βίντο δημοσιεύθηκε σήμερα στο κανάλι μου Point Of View GR στο YouTube

Ο πρωθυπουργός προαναγγέλλει συγκεκριμένες παρεμβάσεις στην αγορά του πετρελαίου θέρμανσης, σε συνεργασία με τα διυλιστήρια, ώστε η αρχική τιμή διάθεσης να παραμείνει κάτω από το όριο των 1,75 ευρώ ανά λίτρο. Παράλληλα, κάνει γνωστό ότι το επίδομα θέρμανσης θα αυξηθεί οριζόντια, ενώ η επιδότηση στο diesel θα συνεχιστεί καθ’ όλη τη διάρκεια του Οκτωβρίου.

«Τις επόμενες ημέρες θα ανακοινώσουμε μια σημαντική παρέμβαση της κυβέρνησης και των διυλιστηρίων για το πετρέλαιο θέρμανσης, ώστε η τιμή εκκίνησης να διαμορφωθεί κάτω από τα 1,75 ευρώ το λίτρο, χαμηλότερα από το επίπεδο στο οποίο έκλεισε η περσινή περίοδος. Παράλληλα, προχωράμε σε οριζόντια αύξηση του επιδόματος θέρμανσης, όχι μόνο για όσους χρησιμοποιούν πετρέλαιο, αλλά και για τα νοικοκυριά που θερμαίνονται με άλλες μορφές ενέργειας. Η μεγαλύτερη ενίσχυση κατευθύνεται παγίως στις περιοχές όπου οι ανάγκες είναι αυξημένες λόγω των κλιματικών συνθηκών. Επίσης, επεκτείνουμε την επιδότηση στο diesel για όλον τον Οκτώβριο», επισημαίνει ενώ από τη νέα του παρέμβαση δεν λείπουν και τα πολιτικά μηνύματα.

Ολόκληρη η ανάρτηση του Πρωθυπουργού:

Νωρίτερα αυτή την εβδομάδα ο Τραμπ σε ανάρτησή του είπε πως “βρίσκεται σε εξέλιξη μια αρρωστημένη συνωμοσία κατά της Τεχνητής Νοημοσύνης και των Κέντρων Δεδομένων”.

Στις συζητήσεις και η Κίνα

Ο ίδιος αγνόησε εκκλήσεις για νέους ομοσπονδιακούς κανόνες για την Τεχνητή Νοημοσύνη, λέγοντας ότι οι ΗΠΑ χρειάζονται μόνο έναν ισχυρό πρόεδρο για να ρυθμίσει την τεχνολογία.

Αμερικανοί αξιωματούχοι έχουν δηλώσει ότι θα θέσουν το θέμα της Τεχνητής Νοημοσύνης στις συνομιλίες με την Κίνα, καθώς ο πρόεδρος των ΗΠΑ ετοιμάζεται να συναντηθεί με τον Κινέζο πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ την επόμενη εβδομάδα.

Η Ουάσινγκτον και το Πεκίνο θεωρούν κρίσιμες τις προόδους της Τεχνητής Νοημοσύνης για την οικονομική και στρατιωτική τους ανταγωνιστικότητα, αλλά εξακολουθούν να διαφωνούν σχετικά με την πρόσβαση σε προηγμένα τσιπς, τη ρύθμιση της βιομηχανίας Τεχνητής Νοημοσύνης, ενώ ανταλλάζουν κατηγορίες για αντιγραφή τεχνολογίας.

Η συνοδεύουσα τον πατέρα της, κόρη του ΄Έρρικα, σαν ο οδηγός της Αμερικανικής λιμουζίνας με την οποία ταξίδευε, στενοχωρήθηκε πολύ όταν άκουσε στους δρόμους της Φρανκφούρτη επί του ποταμού Μάην, ακόμη ναζιστικά εμβατήρια. Προσκληθείς ο πατέρας της υπό της Σοβιετικής κυβέρνησης στην γενέτειρα του Γκαίτε την Βαϊμάρη, έτυχε θερμής υποδοχής υπό του κομμουνιστικού καθεστώτος, στην κατεστραμμένη από συμμαχικούς βομβαρδισμούς πόλη της “Γερμανικής Λαϊκής Δημοκρατίας”.

Όμως όταν διέφυγε της συνοδείας του, ο Μαν και η κόρη του κατέληξαν σε μία ερειπωμένη εκκλησία, όπου ο οργανίστας έπαιξε – διόλου τυχαίως – μία τοκάτα του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ. Κι εδώ τελειώνει υπαινικτικά η ταινία. Το αίμα νερό δεν γίνεται.

Μόνον ένας Πολωνός ως ο Παβλικόβσκυ θα είχε την ευαισθησία να παρουσιάσει την πατριωτική συνείδηση του Τόμας Μαν, σε μία εποχή που ο πατριωτισμός αποδομείται όχι μόνο στην Γερμανία, αλλά και στην χώρα μας. Εν τούτοις, χωρίς την έννοια της Πατρίδος, της μόνης που εξασφαλίζει την εθνική ασφάλεια, πολιτική ελευθερία αλλά και την σύνταξη γήρατος, θα ήταν σχεδόν αδύνατές οι παροχές αυτές στον πολίτη.

Η “Πατρίδα” μετά την επανένωση…

Οι Πολωνοί, μετά το πέρας του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, κατέχουν γερμανικά εδάφη που δεν επεστράφησαν κατόπιν της κατάρρευσης της Σοβιετικής Ενώσεως το 1989. Το τραύμα για τους Γερμανούς είναι ανεπούλωτο και παρά την αιδώσιμο σιωπή που το περιβάλλει, ασφαλώς θ’ απασχολούσε τον Τόμας Μάν εάν ζούσε σήμερα. Η ένωση της χαμένης Πατρίδας…

Δεν είναι τυχαίο ό,τι το ανερχόμενο κόμμα της “Εναλλακτικής Γερμανίας” ετάχθη αναφανδόν υπέρ της ενοποιήσεως της Κύπρου και της αποχωρήσεως των Τουρκικών στρατευμάτων που την κατέχουν απ’ το 1974, ως μόνης Ευρωπαϊκής χώρας που χωρίζεται από ένα τείχος, ως εκείνο που κατέρρευσε στο διχασμένο Βερολίνο στην εορτή των Αγίων Πάντων προ 37 ετών.

Μπορεί το μεταπολεμικό δίπολον Αμερικής-Ρωσίας να βόλευε μερικούς με την σταθερότητα του αλλ’ άπαξ και θρυμματιστεί ένα πολυπολικόν κόσμο, δεν υπάρχει λόγος να το αναπολούμε. Διότι ήταν ανελεύθερο…  Η ελευθερία του ανθρώπου είναι εκείνη που τον κάνει να διαφέρει από όλα τα πλάσματα και δεν χρειάζεται η συνηγορία του Τόμας Μαν για να μας πείθει…

Η απόφαση δεν είναι απλώς ένα ακόμη διπλωματικό μέτρο της Ουάσινγκτον. Αγγίζει τον ίδιο τον πυρήνα της λειτουργίας του ΟΗΕ. Και αναπόδραστα ξαναφέρνει στην επιφάνεια ένα ιστορικό προηγούμενο που θα έπρεπε να προκαλεί ιδιαίτερη προσοχή στην αμερικανική διπλωματία: Την υπόθεση Γιάσερ Αραφάτ του 1988.

Τότε η Ουάσινγκτον αρνήθηκε στον ηγέτη της ΟΑΠ (PLO) την βίζα για να μεταβεί στη Νέα Υόρκη. Η Γενική Συνέλευση αντέδρασε και τελικά μετέφερε τη συνεδρίαση για το Παλαιστινιακό στη Γενεύη, ώστε ο Αραφάτ να μπορέσει να μιλήσει. Η σχετική απόφαση πέρασε με 154 ψήφους υπέρ, δύο κατά και μία αποχή. Αποτέλεσε μία συντριπτική διπλωματική ήττα για την Αμερική.

Τριάντα οκτώ χρόνια αργότερα, η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται ακριβώς. Επαναφέρει όμως το ίδιο θεμελιώδες ερώτημα! Ποιος τελικά αποδυναμώνεται, όταν αποκλείεται ο Παλαιστίνιος πολιτικός εκπρόσωπος από το σημαντικότερο διεθνές διπλωματικό βήμα;

Οι ΗΠΑ έδρα του ΟΗΕ- όχι ΟΗΕ

Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι κυρίαρχο κράτος και διαθέτουν ευρύτατη εξουσία σχετικά με την είσοδο αλλοδαπών στο έδαφός τους. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Νέα Υόρκη, ως έδρα των Ηνωμένων Εθνών, αποτελεί απλώς έναν ακόμη αμερικανικό χώρο, στον οποίο εφαρμόζεται χωρίς περιορισμούς η εσωτερική αμερικανική νομοθεσία.

Υπάρχει η Συμφωνία Έδρας ΟΗΕ-ΗΠΑ του 1947. Το Τμήμα 11 προβλέπει ότι δεν πρέπει να επιβάλλονται εμπόδια στη μετάβαση εκπροσώπων προς και από την περιοχή της έδρας του ΟΗΕ και ότι, όταν απαιτούνται βίζες, αυτές πρέπει να χορηγούνται χωρίς χρέωση και όσο το δυνατόν ταχύτερα.

Το ζήτημα επομένως δεν είναι εάν οι ΗΠΑ έχουν γενικά δικαίωμα να αρνούνται βίζες. Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν μπορούν να χρησιμοποιούν αυτό το δικαίωμα κατά τρόπο που εμποδίζει διαπιστευμένο εκπρόσωπο να ασκήσει το δικαίωμά του να συμμετάσχει στις εργασίες του ΟΗΕ, όταν μάλιστα η Παλαιστίνη έχει την ιδιότητα του παρατηρητή και διαθέτει εκεί και μόνιμο Γραφείο.

Και εδώ υπάρχει ένα πολύ σημαντικό προηγούμενο. Το 1988 ο ΟΗΕ είπε ότι οι ΗΠΑ παραβίαζαν τις υποχρεώσεις τους. Τον Νοέμβριο του 1988, όταν η Ουάσινγκτον αρνήθηκε βίζα στον Γιάσερ Αραφάτ, η Γενική Συνέλευση υιοθέτησε την απόφαση 43/48. Το κείμενο δεν ήταν διφορούμενο. Η Γενική Συνέλευση έκρινε ότι η αμερικανική απόφαση αποτελούσε παραβίαση των διεθνών νομικών υποχρεώσεων των Ηνωμένων Πολιτειών βάσει της Συμφωνίας Έδρας και κάλεσε την Ουάσινγκτον να αναθεωρήσει την απόφασή της. Εντούτοις η αμερικανική κυβέρνηση δεν άλλαξε στάση.

Ο ΟΗΕ το 1988 δεν αποδέχθηκε ότι η αμερικανική άρνηση έπρεπε να έχει ως αποτέλεσμα τη σιωπή του Αραφάτ και μετέφερε την συνεδρίαση στη Γενεύη. Η απόφαση 43/49, που υιοθετήθηκε στις 2 Δεκεμβρίου 1988, προέβλεψε τη διεξαγωγή της συζήτησης για το Παλαιστινιακό στο Γραφείο των Ηνωμένων Εθνών στη Γενεύη από 13 έως 15 Δεκεμβρίου.  Η Ουάσινγκτον είχε κλείσει την πόρτα της Νέας Υόρκης, αλλά ο ΟΗΕ άνοιξε μία άλλη!

Ο Αραφάτ και ο Αμπάς

Η ειρωνεία της ιστορίας είναι ακόμη μεγαλύτερη. Ο Αραφάτ τελικά μίλησε στη Γενεύη και η κρίση δεν οδήγησε στην εξαφάνιση της ΟΑΠ από την διεθνή σκηνή. Αντιθέτως, λίγες εβδομάδες αργότερα άρχισε ο επίσημος αμερικανικός διάλογος με την ΟΑΠ.

Η διπλωματική απομόνωση ενός πολιτικού συνομιλητή δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην και πολιτική εξουδετέρωσή του, όπως επιδιώκει διακαώς ο Ισραηλινός πρωθυπουργός. Ο Αμπάς δεν είναι βέβαια Αραφάτ, αλλά το θεσμικό πρόβλημα είναι παρόμοιο. Οι εποχές έχουν αλλάξει. Ούτε λοιπόν ο Μαχμούντ Αμπάς είναι ο Γιάσερ Αραφάτ του 1988, ούτε η Παλαιστινιακή Αρχή είναι η ΟΑΠ της δεκαετίας του 1980, ούτε η διεθνής θέση της Παλαιστίνης είναι ίδια με τότε.

Το  κοινό στοιχείο είναι η προσπάθεια περιορισμού της φυσικής παρουσίας της παλαιστινιακής ηγεσίας στο κέντρο της παγκόσμιας διπλωματίας. Το 2025, μετά την αμερικανική άρνηση, η Γενική Συνέλευση ενέκρινε με 145 ψήφους υπέρ, πέντε κατά και έξι αποχές ειδική διαδικασία που επέτρεψε στον Πρόεδρο της Παλαιστίνης να απευθυνθεί μέσω προηχογραφημένου μηνύματος. Το ίδιο ζήτημα επανέρχεται τώρα, για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά. Η  παλαιστινιακή ηγεσία μπορεί να μην βρίσκεται στην αίθουσα, αλλά η απουσία της γίνεται η ίδια πολιτικό γεγονός.

Το στρατηγικό παράδοξο της Ουάσινγκτον

Η Ουάσινγκτον  υποστηρίζει ότι πιέζει τον Αμπάς και την Παλαιστινιακή Αρχή για μεταρρυθμίσεις και για αλλαγή πολιτικών που, κατά την άποψή της, υπονομεύουν την ειρήνη. Αυτή είναι η επίσημη αιτιολόγηση της απόφασης. Υπάρχει όμως ένα στρατηγικό παράδοξο!  Εάν θέλεις να υπάρξει πολιτική λύση, χρειάζεσαι έναν πολιτικό συνομιλητή. Εάν αποδυναμώνεις συνεχώς τον θεσμικό φορέα που προορίζεται να εκπροσωπήσει τους Παλαιστινίους σε μια μελλοντική πολιτική διευθέτηση, υπάρχει ο κίνδυνος να υπονομεύεις το ίδιο το πολιτικό υπόβαθρο της λύσης που δηλώνεις ότι επιδιώκεις.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η Παλαιστινιακή Αρχή δεν χρειάζεται μεταρρυθμίσεις. Ούτε ότι όλες οι αμερικανικές επικρίσεις είναι αβάσιμες. Όμως  η πίεση πρέπει να υπηρετεί τον πολιτικό στόχο και όχι να καταστρέφει τις προϋποθέσεις για την επίτευξή του. Και εδώ αρχίζει το πραγματικό πρόβλημα: Ποιος θα εκπροσωπήσει τους Παλαιστινίους; Το Παλαιστινιακό δεν θα λυθεί με την αποδυνάμωση της παλαιστινιακής πολιτικής εκπροσώπησης.

Μετά τον πόλεμο στη Γάζα, το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος θα διοικήσει τη Γάζα, αλλά και ποιος θα εκπροσωπήσει πολιτικά τους Παλαιστινίους. Ποιος θα διαπραγματευθεί; Ποιος θα αναλάβει δεσμεύσεις; Ποιος θα εφαρμόσει την τυχόν συμφωνία; Ποιος θα έχει τη νομιμοποίηση να μιλήσει εξ ονόματος των Παλαιστινίων; Και κυρίως, ποιος θα μπορεί να πείσει την παλαιστινιακή κοινωνία ότι η διπλωματική οδός μπορεί να παράγει πολιτικό αποτέλεσμα; Εάν η Παλαιστινιακή Αρχή αποδυναμωθεί τόσο, ώστε να θεωρείται απλώς ένας διοικητικός μηχανισμός χωρίς πολιτική βαρύτητα, τότε υπάρχει κενό.

Το κενό είναι επικίνδυνο

Η ιστορία της Μέσης Ανατολής έχει δείξει ότι όταν οι μετριοπαθείς ή θεσμικοί πολιτικοί φορείς χάνουν την αξιοπιστία τους, άλλοι φορείς μπορούν να διεκδικήσουν να καλύψουν το κενό. Αυτό δεν σημαίνει ότι η αποδυνάμωση της Παλαιστινιακής Αρχής οδηγεί αυτόματα στη Χαμάς.

Μετά την καταστροφή της Γάζας, η διεθνής κοινότητα έχει κάθε λόγο να ενδιαφέρεται για το ποιος θα αποτελέσει τον πολιτικό φορέα της επόμενης ημέρας. Εάν η απάντηση είναι “κανείς”, τότε η πολιτική λύση απομακρύνεται. Εάν η απάντηση είναι “ένας φορέας που δεν αποδέχεται την πολιτική διαδικασία”, το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο.

Ποιος κερδίζει από την απαγόρευση;

Η Ουάσινγκτον επιδιώκει να πιέσει την παλαιστινιακή ηγεσία και τον Αμπάς. Όμως η εικόνα ενός Παλαιστίνιου Προέδρου που δεν μπορεί να εμφανιστεί στην Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ μπορεί να ενισχύσει διεθνώς την αντίληψη ότι η Παλαιστίνη δεν έχει ισότιμη πρόσβαση στη διεθνή διπλωματική σκηνή.

Και το 2025 αυτό φάνηκε καθαρά: 145 κράτη ψήφισαν υπέρ της δυνατότητας της Παλαιστίνης να συμμετάσχει εξ αποστάσεως, έναντι μόλις πέντε κατά. Η ψηφοφορία εκείνη δεν αναιρεί τις αμερικανικές θέσεις. Αλλά αποτυπώνει κάτι σημαντικό. Η αμερικανική θέση συναντά την αντίθεση  της πλειοψηφίας της Γενικής Συνέλευσης.

Εδώ βρίσκεται το μεγαλύτερο στρατηγικό ερώτημα. Η απαγόρευση βίζας είναι ένα άμεσο και ορατό μέσο πίεσης. Ο στρατηγικός σκοπός όμως υποτίθεται ότι είναι η δημιουργία συνθηκών για μια βιώσιμη πολιτική λύση. Και αυτά τα δύο δεν ταυτίζονται πάντοτε. Μπορείς να πιέσεις έναν πολιτικό ηγέτη. Μπορείς να του περιορίσεις την πρόσβαση. Μπορείς να τον τιμωρήσεις διπλωματικά. Αλλά εάν ταυτόχρονα αποδυναμώνεις τον θεσμό που αύριο θα πρέπει να υπογράψει, να εφαρμόσει και να εγγυηθεί μια πολιτική συμφωνία, τότε δημιουργείται ένα κλασικό στρατηγικό παράδοξο, δηλαδή κερδίζεις ένα τακτικό αποτέλεσμα και ενδεχομένως δυσκολεύεις τον στρατηγικό στόχο.

Δεν μπορεί να αποκλείσει το Παλαιστινιακό

Η υπόθεση Αραφάτ έχει επομένως ιδιαίτερη αξία. Το 1988 η Ουάσινγκτον προσπάθησε να εμποδίσει τον Αραφάτ να φθάσει στη Νέα Υόρκη. Ο ΟΗΕ δεν σταμάτησε. Η συνεδρίαση μεταφέρθηκε στη Γενεύη. Ο Αραφάτ μίλησε. Και λίγο αργότερα οι ΗΠΑ άνοιξαν διάλογο με την ΟΑΠ.

Δεν σημαίνει ότι η σημερινή περίπτωση θα ακολουθήσει την ίδια πορεία. Σημαίνει, όμως, ότι υπάρχει ένα ιστορικό μάθημα που δεν μπορεί να αγνοηθεί. Η διπλωματία χρειάζεται συνομιλητές. Και όσο δύσκολος, προβληματικός ή ανεπαρκής και αν θεωρείται ένας συνομιλητής, η εξουδετέρωσή του χωρίς την ύπαρξη εναλλακτικού πολιτικού φορέα μπορεί να κάνει την επίλυση του προβλήματος δυσκολότερη.

Ο Αμπάς μπορεί να αποκλειστεί από τη Νέα Υόρκη, αλλά το Παλαιστινιακό δεν μπορεί να αποκλειστεί από τη διεθνή ατζέντα. Και ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο συμπέρασμα. Το 1988 η αμερικανική απαγόρευση οδήγησε τον ΟΗΕ στη Γενεύη. Το 2025 η Γενική Συνέλευση επέτρεψε στον Αμπάς να μιλήσει μέσω βίντεο.

Το 2026 η ιστορία επαναλαμβάνεται. Αλλάζει η τεχνολογία, αλλάζει η διπλωματική μέθοδος, αλλάζει και το πολιτικό περιβάλλον, όμως το βασικό πρόβλημα παραμένει ίδιο. Και εάν η λύση των δύο κρατών εξακολουθεί να αποτελεί τον διακηρυγμένο στόχο μεγάλου τμήματος της διεθνούς κοινότητας, τότε κάποια στιγμή θα πρέπει να απαντηθεί ένα απλό αλλά αμείλικτο ερώτημα. Ποιον ακριβώς θέλουμε απέναντί μας όταν έρθει η ώρα της διαπραγμάτευση; Όταν τους απορρίπτουμε όλους, τότε δεν έχουμε ειρηνευτική διαδικασία, αλλά διαχείριση της σύγκρουσης χωρίς πολιτική έξοδο.

H σημερινή εικόνα των εφοδιαστικών απειλών της EE έχει επαναληφθεί στο παρελθόν, με πιο γνωστή την περίπτωση της Πετρελαϊκής Κρίσης του 1973. Ωστόσο, η πιο κοντινή περίπτωση στις σημερινές συνθήκες ήταν η Κρίση του Σουέζ του 1956, καθώς αναδεικνύει την επικινδυνότητα της εξάρτησης εφοδιασμού υδρογονανθράκων της ΕΕ από πολλαπλά στενά ζωτικά εμπορικά περάσματα (chokepoints) του πλανήτη, ενώ παράλληλα υφίστανται παράγοντες αποτροπής της χερσαίας ενεργειακής ενοποίησης της με την Ρωσία.

Το 50% της ετήσιας προμήθειας της ΕΕ εξασφαλίζεται από τις ΗΠΑ, την Νορβηγία, το Καζακστάν και την Λιβύη. Περαιτέρω, η ΕΕ διαθέτει και στρατηγικά αποθέματα που μπορούν να διαρκέσουν για 3-4 μήνες  εάν υποτεθεί ότι σήμερα (Σεπτέμβριος 2026) διακόπτεται τελείως ο εφοδιασμός πετρελαίου. Ωστόσο, αυτό συνιστά δομική απειλή για την ΕΕ καθώς σε τέτοια κατάσταση ενεργοποίησης των στρατηγικών αποθεμάτων της, θα εισαχθούν κανονισμοί εφοδιασμού με δελτίο που θα σημάνει την κατάρρευση των μηχανισμών αγοράς.

Ο 1^ος Κυκλώνας: Ενέργεια κι ορυκτά καύσιμα

Οι παραπάνω συνθήκες αφήνουν ως μόνη διέξοδο της ΕΕ την εγχώρια αξιοποίηση των κοιτασμάτων υδρογονανθράκων – με έμφαση σε αυτά της Νοτιοανατολικής Μεσογείου – ώστε να αποφευχθεί η μακροχρόνια υπερπόντια εξάρτησή της από τους υψηλότερου κόστους υδρογονάνθρακες των ΗΠΑ και των όποιων χωρών εντάσσονται στην νέα ενεργειακή ραχοκοκαλιά.

Ωστόσο, ακόμη κι αυτή η επιλογή θα έχει σημαντικό πολιτικό και οικονομικό κόστος, καθώς για την επιβίωσή της αφενός θα χρειαστεί να αμβλύνει την ρητορική της ως περιβαλλοντικός ηγέτης του πλανήτη, αφετέρου να αναπτύξει ενδογενώς τεχνολογικές λύσεις υψηλότερου οικονομικού κόστους που αποσυνδέουν μερικώς την χρήση ορυκτών καυσίμων από τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις τους.

Η τελευταία επιλογή συνιστά την “χρυσή τομή” κι έχει ως κύριο ορατό πλεονέκτημα ην αναζωογόνηση της βιομηχανικής έρευνας της ΕΕ με δυνητικά μακροπρόθεσμα αποτελέσματα και της ενίσχυσης του ειδικά καταρτισμένου εργατικού δυναμικού της. Πρακτικά αυτή η πραγματικότητα συμπυκνώνεται στην δήλωση της Προέδρου της Επιτροπής Ursula von der Leyen που πρακτικά φωτογράφισε τα συστήματα αποθήκευσης και εμπορικής αξιοποίησης άνθρακα (Carbon Capture and Utilization Systems, CCUS) σε μια λογική βιομηχανικής συμβίωσης.

Αυτή η θέση εκφράζει ξεκάθαρα την αντίληψη ότι είναι αδύνατο να υποκατασταθούν πλήρως τα ορυκτά καύσιμα και τα παραπροϊόντα τους σε μεσοπρόθεσμο ορίζοντα 5 έως 10 ετών, δεδομένου ότι οι διαλείπουσες Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ) στην ΕΕ καλύπτουν το 20% της χρήσης πρωτογενούς ενέργειας, ενώ παράλληλα συνεισφέρουν στο ~50% της παραγόμενης πρωτογενούς ενέργειας, όπου το σημαντικότερο κλάσμα αυτού του ποσοστού (50%) κατευθύνεται στην παραγωγή ηλεκτρισμού.

Περαιτέρω, η συζήτηση για την επαναφορά της πυρηνικής σχάσης αναζωογονείται στην Ευρώπη – ακόμη και στην Ελλάδα με την Πράξη Υπουργικού Συμβουλίου (ΠΥΣ) 28 στις 24/082026– σε συνάρτηση με την ανάπτυξη αντιδραστήρων νέας γενεάς, η οποία ωστόσο θα αποδώσει σε όρους υποκατάστασης ορυκτών καυσίμων σε ορίζοντα 15ετίας και άνω. Ακόμα περισσότερο, η συνεισφορά της ΕΕ στις διεθνείς εκπομπές CO2 φθάνει μόνον στο ~3.6%, την στιγμή που η Κίνα, η Ινδία και οι ΗΠΑ είναι υπεύθυνες για άνω του 50% αυτών.

Η πρώτη χώρα της ΕΕ σε εκπομπές είναι η Γερμανία, η οποία βρίσκεται στην 10^η θέση της διεθνούς κατάταξης, ακολουθούμενη από την Ιταλία στην 18η. Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι η ΕΕ: (α) έχει χαμηλό μερίδιο εκπομπών σε σχέση με την συνεισφορά της στο διεθνές προϊόν (~14%), (β) εφαρμόζει πολιτικές που δεν δεσμεύουν αυτομάτως τις εθνικές πολιτικές χωρών εκτός της επικράτειάς της, ενώ (γ) η περαιτέρω μείωση καθίσταται ιδιαίτερα ακριβή και δυσχερής εφόσον έστω και 0,1% περαιτέρω μείωσης αντισταθμίζεται από μερικούς μήνες – ίσως κι εβδομάδες – από αύξηση της παραγωγής της Κίνας και της Ινδίας.

Ο 2^ος Κυκλώνας

Οι Στρατηγικές και Κρίσιμες Πρώτες Ορυκτές Ύλες ΣΚΟΠΥ συνιστούν πιθανόν τον παράγοντα υψηλότερου κινδύνου για την ΕΕ, λόγω της εξάρτησης που δημιουργούν για το σχέδιο της επιθετικής ενεργειακής μετάβασής της, την σχεδόν μονοπωλιακή θέση της Κίνας σε όλα τα στάδια του εφοδιασμού (αποθέματα-εξορύξεις, εξευγενισμός και κανάλια διανομής) και της καθετοποίησής της, καθώς και της ζωτικότητάς τους για την αναδυόμενη αμυντική βιομηχανία της.

Ορισμένα ΣΚΟΠΥ του καταλόγου της Πράξης της ΕΕ για τα Κρίσιμα Ορυκτά (Critical Raw Materials Act), όπως το Νικέλιο κι ο Χαλκός συσχετίζονται περισσότερο ή λιγότερο με την τιμή του αργού πετρελαίου, ώστε να υπάρχει η δυνατότητα εφαρμογής εργαλείων αντιστάθμισης χρηματοπιστωτικού κινδύνου (risk hedging) μέσω παραγώγων συμβολαίων.

Ωστόσο, για άλλα ΣΚΟΠΥ, όπως το Βανάδιο και οι Σπάνιες Γαίες, οι συσχετίσεις είναι από ανύπαρκτες έως κι αδύναμες, στοιχείο που χαρακτηρίζει τις υπερβολικά συγκεντρωμένες αγορές με ισχύ στην διεθνή εφοδιαστική αλυσίδα κι έλλειψη αναγνωρίσιμων μοτίβων, ώστε να μεγιστοποιείται η αβεβαιότητα.

Αυτή κατάσταση έχει αναγνωριστεί από την ΕΕ μέσα από την ανακοίνωση του σχεδίου RESourcEU που ωστόσο για να αμβλυνθεί μέχρι το 2030, απαιτεί την εκ νέου ενεργοποίηση υφιστάμενων εξορυκτικών δραστηριοτήτων με αξιοποίηση των παραπροϊόντων των ορυχείων -κατά το πρότυπο της αναπροσαρμογής των μεταλλείων Βωξίτη για την παραγωγή Γαλλίου– και την ελαχιστοποίηση των κοινωνικών αντιδράσεων που παρατηρούνται σε νέα εξορυκτικά σχέδια.

Περαιτέρω, η κατάσταση επιβαρύνεται εάν ληφθεί υπόψιν πως υφίσταται μόνον προσωρινή αναστολή των εμπορικών περιορισμών της Κίνας που θα αναθεωρηθεί τον Νοέμβριο του 2026. Ωστόσο, από τις 24/07/2026, ως απάντηση του 21ου πακέτου μέτρων της ΕΕ εναντίον της Ρωσίας, η Κίνα ονομάτισε 14 κρίσιμους οργανισμούς για την αμυντική βιομηχανία της ΕΕ, στους οποίους επέβαλε πλήρεις εμπορικούς περιορισμούς στον εφοδιασμό ΣΚΟΠΥ, ενώ προειδοποίησε και τους πιθανούς ενδιάμεσους προμηθευτές να αποφύγουν πρακτικές τριγωνικών συναλλαγών που δύνανται να παρακάμψουν τους περιορισμούς.

Ο 3^ος Κυκλώνας: Γεωργία

Ενώ η γεωργία της ΕΕ μπορεί να καλύψει τις διατροφικές ανάγκες του πληθυσμού, η υψηλή της εξάρτηση σε κρίσιμους ενδιάμεσους συντελεστές παραγωγής την καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτη. Ενδεικτικά, στις ζωοτροφές υψηλού πρωτεϊνικού περιεχομένου η ΕΕ έχει μόλις 29% αυτονομία, εξαρτώμενη κατά ~71% από την Βραζιλία, την Αργεντινή και τις ΗΠΑ.

Αν και συνολικά η γεωργική παραγωγή της ΕΕ συνιστά ένα ιδιαίτερα υπολογίσιμο διεθνές μέγεθος, η παραγωγική και εισοδηματική δομή της χαρακτηρίζεται από σοβαρές ανισότητες. Συγκεκριμένα, σε σύνολο ~9 εκ. γεωργικών μονάδων στην ΕΕ, το 65% των αγροκτημάτων της ΕΕ είναι κάτω των 50 στρεμμάτων με ετήσια έσοδα κάτω των EUR 8.000. Από αυτό το 65%, το 33% έχει έσοδα κάτω από EUR 2.000 ευρώ. Στον αντίποδα, μόλις το ~3% των μονάδων παράγει το ~60% της οικονομικής αξίας του γεωργικού προϊόντος, επιτυγχάνοντας ετήσια έσοδα άνω των EUR 250.000, ενώ το ~70% της συνολικής γεωργικής γης της ΕΕ ελέγχεται από το 7.6% των γεωργικών μονάδων -στην πλειονότητά τους μεγάλων, άνω των 500 στρεμμάτων.

Κατά βάση, αναφερόμενοι στην ευρωπαϊκή γεωργία μιλάμε για μικρής κλίμακας αυτόνομα οικογενειακά αγροκτήματα τα οποία είναι αδύνατον να απορροφήσουν το αυξημένο κόστος της εφοδιαστικής αλυσίδας, ενώ αδυνατούν να αναπτύξουν καινοτομίες δίχως πρόσβαση σε χρηματοπιστωτικά εργαλεία – σε αντίθεση με τις μεγάλες γεωργικές μονάδες. Η κατάσταση αυτή επιβαρύνεται από την συμφωνία ΕΕ-MERCOSUR, καθώς πολλά προϊόντα – κυρίως βοοειδή – αναμένεται να υποκατασταθούν από εισαγόμενα, γεγονός που ακυρώνει τις πολιτικές της ΕΕ για την αναγεννητική γεωργία, την καθετοποίηση και την παραγωγική αυτονομία της μέσα από την ενδογενή ανάπτυξη του φυσικού κεφαλαίου της.

Παράλληλα, η μακροχρόνια ανάπτυξη μια ποιοτικής γεωργίας της ΕΕ “κανιβαλίζεται” προκειμένου να ενισχυθεί η αυτοκινητοβιομηχανία της σε μια τακτική ενίσχυσης των πωλήσεών της στις χώρες της MERCOSUR κι αναδιάταξής της σε σχέση με τον διεθνή ανταγωνισμό για την ηλεκτροκίνηση. Τέλος, δεδομένου ότι αναγεννητική γεωργία – τουλάχιστον στην πρώτη της φάση – απαιτεί υψηλές δαπάνες σε Έρευνα & Ανάπτυξη (Research and Development, R&D), είναι εξαιρετικά πιθανή η πραγματοποίηση Ξένων Άμεσων Επενδύσεων (ΞΑΕ) από τα μεγάλα αγροκτήματα της ΕΕ απευθείας στις χώρες της MERCOSUR αντί των επενδύσεων εντός της ΕΕ.

Σύνοδος συνθηκών 2026-2030

Από τα παραπάνω, συμπεραίνεται πως η ΕΕ διαθέτει ένα ιδιαίτερα συμπιεσμένο παράθυρο για να εφαρμόσει αποφασιστικά ένα σχέδιο ολικής αναδιάταξης της οικονομίας της, προκειμένου να αποφύγει την πολλαπλή εφοδιαστική ομηρία της εντός της ερχόμενης πενταετίας.

Οι πρώτες ενδείξεις αυτής της κατάστασης ωστόσο θα αρχίσουν να εμφανίζονται σε κλίμακα μόλις μερικών μηνών, μέχρι και το τέλος του 2026, όπου η πρώτη, άμεσα διαθέσιμη αλλά κι ακριβή οικονομικά επιλογή είναι η διατήρηση των στρατηγικών αποθεμάτων υδρογονανθράκων σε επίπεδο τροφοδοσίας ορίζοντα 4-6 μηνών, η δημιουργία στρατηγικών αποθεμάτων ΣΚΟΠΥ 6-12 μηνών – κατά το πρότυπο των ΗΠΑ – και η κλιμάκωση της υποκατάστασης εισαγόμενων κρίσιμων πόρων για την γεωργία με εφαρμογή αναγεννητικών μεθόδων.

Συνάμα, τα στοιχεία στενότητας χώρου κατοικίας αποτυπώνουν πολύ μεγάλη απόκλιση μεταξύ Νότου και Βορρά, ιδιαίτερα στα νοικοκυριά με τρία ή περισσότερα παιδιά (Σχήμα 6). Η στεγαστική στενότητα λειτουργεί ως φυσικός και οικονομικός ανασταλτικός παράγοντας για τη διεύρυνση της οικογένειας.

Αντίστοιχα, ο δείκτης νέων εκτός απασχόλησης, εκπαίδευσης και κατάρτισης (NEETs, 15–29 ετών), συμπυκνώνει τη δομική αδυναμία ομαλής μετάβασης στην ενηλικίωση. Παρά τη σχετική βελτίωση σε σύγκριση με το 2015, η Ελλάδα (13,6%), η Ιταλία (13,3%) και η Ισπανία (11,5%) απέχουν αισθητά από τον ευρωπαϊκό στόχο του 9%, σε πλήρη αντιδιαστολή με τη Σουηδία (5,9%) και τη Νορβηγία (7,0%) (Σχήμα 7).

Γονιμότητα και κίνδυνος φτώχειας

Η ανάλυση της υλικής στέρησης και του κινδύνου φτώχειας αποκαλύπτει τρεις κρίσιμες θεσμικές διαστάσεις: Υψηλή υλική στέρηση παιδιών: Στον Νότο, τα ποσοστά υλικής στέρησης για παιδιά κάτω των 16 ετών ανέρχονται σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα (Ελλάδα 33,6%, Ισπανία 20,5% το 2024). Για παιδιά έως 4 ετών διαμορφώνονται στο 32,0% στην Ελλάδα και 19,8% στην Ισπανία (Σχήμα 8). Αντίθετα, στη Βόρεια Ευρώπη, τα αντίστοιχα ποσοστά διατηρούνται πολύ χαμηλότερα (Σουηδία και Νορβηγία 5,6% για ηλικίες κάτω των 16 ετών· 4,2% και 4,5% για ηλικίες μικρότερες των τεσσάρων ετών, ενώ η Φινλανδία καταγράφει 10,0%).

Πρωτογενής ανισότητα: Αφορά την ανισότητα και τον κίνδυνο φτώχειας που παράγονται από τους μηχανισμούς της ελεύθερης αγοράς (όπως μισθοί, τύπος σύμβασης, ανεργία), πριν από οποιαδήποτε κρατική παρέμβαση (όπως φόροι, επιδόματα, κοινωνικές μεταβιβάσεις). Διαπιστώνεται ότι τα παιδιά (κάτω των 18 ετών) αντιμετωπίζουν σχεδόν παντού υψηλότερο κίνδυνο φτώχειας, σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό και τους ηλικιωμένους (Σχήμα 9).

Πριν από τις κοινωνικές μεταβιβάσεις, η παιδική φτώχεια στη Σουηδία (32,5%) και τη Νορβηγία (29,2%) είναι υψηλότερη από την αντίστοιχη της Ελλάδας (28,8%). Το εύρημα αυτό επιβεβαιώνει ότι οι βόρειες οικονομίες παράγουν υψηλή πρωτογενή αγοραία ανισότητα, η οποία όμως εξουδετερώνεται αποτελεσματικά από το κράτος πρόνοιας (Σχήμα 10).

Αποτυχία αναδιανομής: Οι κοινωνικές μεταβιβάσεις μειώνουν την παιδική φτώχεια (<18 ετών) κατά 18,3 ποσοστιαίες μονάδες στη Νορβηγία και 16,2 στη Φινλανδία. Στην Ελλάδα η μείωση είναι μόλις 6,0 μονάδες (από 28,8% σε 22,8%), ενώ η Ισπανία διατηρεί παιδική φτώχεια 28,4% μετά τις μεταβιβάσεις (Σχήμα 10). Στην Ελλάδα αποτυπώνεται μια σαφής ηλικιακή μεροληψία του συστήματος προστασίας, καθώς ο κίνδυνος φτώχειας για τα παιδιά (22,8%) παραμένει υψηλότερος από εκείνον των ηλικιωμένων άνω των 65 ετών (20,9%).

Αγορά εργασίας και θεσμικός κορεσμός

Η συγκριτική ανάλυση των επιμέρους χωρών αναδεικνύει ότι οι παραδοσιακοί σχεδιασμοί δημόσιας πολιτικής αντιμετωπίζουν πλέον ανυπέρβλητα όρια αποτελεσματικότητας. Η γενικευμένη σύγκλιση των δεικτών γονιμότητας σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα (ΣΔΓ < 1,5) εκφράζει την παράλληλη εξάντληση δύο θεμελιωδώς διαφορετικών κοινωνικοοικονομικών υποδειγμάτων.

Η ομάδα των νοτιοευρωπαϊκών χωρών, πέρα από τους διαρθρωτικούς περιορισμούς που αντιμετωπίζει, χαρακτηρίζεται και από βαθιά θεσμική δυσπιστία απέναντι στο κράτος και τους δημόσιους θεσμούς. Η πλειονότητα των πολιτών δηλώνει ότι δεν εμπιστεύεται την κυβέρνησή τους – ποσοστά που ανέρχονται σε 71% στην Ελλάδα, 66% στην Ισπανία και 65% στην Ιταλία – (European Commission, 2024).

Το αδιέξοδο είναι ταυτόχρονα υλικό και θεσμικό: Η εργασιακή ανασφάλεια, η στεγαστική κρίση και η ανεπάρκεια των δημόσιων υποδομών φροντίδας μετακυλούν σημαντικό μέρος του κόστους ανατροφής στην οικογένεια. Ως αποτέλεσμα, η τεκνοποίηση συνδέεται με άμεση και σημαντική οικονομική επιβάρυνση, η οποία αποτυπώνεται και μέσω του φαινομένου της «ποινής της μητρότητας» (child penalty) (Moreira et al., 2024· Ciminelli, Schwellnus & Stadler, 2021).

Αντίθετα, η ομάδα των σκανδιναβικών χωρών χαρακτηρίζεται από υψηλό βαθμό θεσμικής επάρκειας, ο οποίος, ωστόσο, συνυπάρχει με μια μορφή υπαρξιακής αποσύνδεσης. Παρά την ανάπτυξη ισχυρών και καθολικών συστημάτων κοινωνικής προστασίας, η γονιμότητα υποχωρεί υπό την επίδραση βαθύτερων συμπεριφορικών και αξιακών μετασχηματισμών.

Η αποδυνάμωση των σταθερών συντροφικών σχέσεων, η αυξανόμενη έμφαση στην εργασία ως βασικού πεδίου προσωπικής νοηματοδότησης, οι υψηλές απαιτήσεις που συνδέονται με τα σύγχρονα πρότυπα γονεϊκότητας, καθώς και οι διάχυτες υπαρξιακές και περιβαλλοντικές ανησυχίες περιορίζουν την προστατευτική αποτελεσματικότητα των υφιστάμενων μηχανισμών κοινωνικής πολιτικής. Επομένως, η θεσμική πληρότητα, μολονότι μειώνει τα υλικά εμπόδια προς την τεκνοποίηση, δεν επαρκεί από μόνη της για την αναστροφή της πτωτικής τάσης της γονιμότητας (Dommermuth et al., 2025; Hellstrand et al., 2021; OECD, 2024).

Η «ποινή μητρότητας» στην αγορά εργασίας

Τα δεδομένα απασχόλησης επιβεβαιώνουν με τον καλύτερο τρόπο την παράλληλη αυτή εξάντληση. Στις χώρες της Νότιας Ευρώπης, η τεκνοποίηση λειτουργεί ως παράγοντας ουσιαστικής μείωσης της συμμετοχής ή εξόδου των γυναικών από την αγορά εργασίας. Ο σημαντικός περιορισμός της απασχόλησης των μητέρων 20-49 ετών με 3+ παιδιά (56,0% στην Ισπανία, 53,7% στην Ελλάδα, 39,1% στην Ιταλία) το 2025 αποδεικνύει ότι η απουσία υποδομών καθιστά την απόκτηση τριών ή περισσότερων παιδιών σχεδόν απαγορευτική.

Στον Σκανδιναβικό Βορρά, η μητρότητα δεν εμποδίζει την επαγγελματική ζωή, καθώς τα αντίστοιχα ποσοστά απασχόλησης των μητέρων με 3+ παιδιά διατηρούνται εξαιρετικά υψηλά (83,5% στη Σουηδία, 86,2% στη Νορβηγία, 64,7% στη Φινλανδία), επιβεβαιώνοντας ότι η εκεί πτώση δεν οφείλεται σε οικονομικούς περιορισμούς (Σχήμα 11).

Υπολογίζοντας τη συγκρίσιμη επίδραση της μητρότητας στην απασχόληση (για γυναίκες 20–49 ετών με τουλάχιστον ένα παιδί ηλικίας <6 ετών σε σύγκριση με άτεκνες γυναίκες της ίδιας ηλικιακής ομάδας) για το 2025, επιβεβαιώνεται η απόκλιση μεταξύ των εξεταζόμενων χωρών (Σχήμα 12).

Στην Ελλάδα (-5,8 ποσοστιαίες μονάδες: 61,9% έναντι 67,7%) και την Ισπανία (-5,5 μονάδες: 67,1% έναντι 72,6%) καταγράφεται η εντονότερη «ποινή μητρότητας», ενώ στην Ιταλία η αρνητική επίδραση διαμορφώνεται στις -3,3 μονάδες (56,6% έναντι 59,9%). Στη Φινλανδία η απόκλιση περιορίζεται στις -2,3 μονάδες, ενώ αντίθετα στη Σουηδία (+2,8 μονάδες: 79,9% έναντι 77,1%) και τη Νορβηγία (+4,3 μονάδες: 82,1% έναντι 77,8%) η επίδραση είναι θετική (motherhood premium), αποδεικνύοντας τη δομική υποστήριξη της εργαζόμενης μητέρας μέσω των καθολικών υποδομών φροντίδας.

Η διαχρονική σύγκριση με το 2011 αποκαλύπτει τη βαθύτερη δομική εξέλιξη του φαινομένου. Το 2011 – στο κορύφωμα της κρίσης χρέους – η γυναικεία απασχόληση στην Ελλάδα ήταν εξαιρετικά συμπιεσμένη συνολικά (54,4% για άτεκνες γυναίκες), συγκαλύπτοντας τεχνητά την απόκλιση στις -2,0 ποσοστιαίες μονάδες.

Καθώς η συνολική απασχόληση των γυναικών ανέκαμψε το 2025 (στο 67,7%), η απουσία παράλληλης επέκτασης των υποδομών προσχολικής φροντίδας διεύρυνε την ποινή μητρότητας στην Ελλάδα στις -5,8 μονάδες. Αντίθετα, η Φινλανδία πέτυχε εντυπωσιακή συρρίκνωση του χάσματος (από -16,7 μονάδες το 2011 σε -2,3 μονάδες το 2025), ενώ η Σουηδία μετέτρεψε πλήρως την απόκλιση σε θετικό πρόσημο (+2,8 μονάδες).

Όρια και κορεσμός των υφιστάμενων πολιτικών

Οι δημόσιες πολιτικές προσκρούουν πλέον σε βαθιά διαρθρωτικά όρια. Στις χώρες του Σκανδιναβικού Βορρά, τα περιθώρια περαιτέρω ενίσχυσης της αποτελεσματικότητάς τους φαίνεται να έχουν σε μεγάλο βαθμό εξαντληθεί. Η δημογραφική υποχώρηση δεν αποδίδεται πρωτίστως σε θεσμικά ελλείμματα, αλλά σε βαθιές αξιακές και κοινωνικές μετατοπίσεις, όπως η διεύρυνση της ατομικής διαβίωσης, ο εργασιοκεντρισμός, η καθυστέρηση της οικογενειακής δημιουργίας και η επικράτηση ολοένα απαιτητικότερων προτύπων γονεϊκότητας (Dommermuth et al., 2025· OECD, 2024). Απέναντι σε αυτές τις συμπεριφορικές και υπαρξιακές μεταβολές, οι καθιερωμένες πολιτικές παρεμβάσεις αποδεικνύονται, εκ των πραγμάτων, περιορισμένης αποτελεσματικότητας.

Στον Ευρωπαϊκό Νότο, αντιθέτως, οι πολιτικές παρεμβάσεις συχνά αποτυγχάνουν επειδή εφαρμόζονται σε ένα ιδιαίτερα ασταθές κοινωνικοοικονομικό περιβάλλον. Η στεγαστική κρίση, η παρατεταμένη εργασιακή επισφάλεια και η ανεπάρκεια των δημόσιων υποδομών φροντίδας δημιουργούν συνθήκες υπό τις οποίες κάθε μεμονωμένο μέτρο κινδυνεύει να αποδυναμωθεί, ή να ακυρωθεί από τα εξωτερικά δεδομένα, χωρίς να παράγει ουσιαστικά και διατηρήσιμα αποτελέσματα (OECD, 2024).

Κατά συνέπεια, ο σχεδιασμός και η εφαρμογή των πολιτικών προσκρούουν σε μια θεμελιώδη διαρθρωτική ασυμβατότητα. Στον Βορρά, οι πολιτικές καλούνται να ανταποκριθούν σε αξιακές και υπαρξιακές μετατοπίσεις, καθώς και στις αυξανόμενες περιβαλλοντικές ανησυχίες. Στον Νότο, αντίθετα, δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την έλλειψη βασικών κοινωνικών υποδομών, ούτε να θεραπεύσουν τα ελλείμματα θεσμικής εφαρμογής και ελέγχου, τα οποία συχνά συνδέονται με χαμηλότερα επίπεδα εμπιστοσύνης προς τη δημόσια διοίκηση (OECD, 2025· 2026).

Η παγκόσμια δημογραφική πραγματικότητα

Σε ευρύτερο αναλυτικό επίπεδο, η σύγχρονη δημογραφική δυναμική υποδηλώνει μια ευρείας κλίμακας πολιτισμική και συμπεριφορική μετατόπιση. Στον πυρήνα της βρίσκονται η διαρκής μετάθεση της έναρξης της τεκνοποίησης σε μεγαλύτερες ηλικίες, η συνειδητή επιλογή μικρότερου οικογενειακού μεγέθους και η παγίωση της εκούσιας ατεκνίας. Η δημογραφική αυτή μεταβολή επηρεάζει πλέον καθοριστικά και χώρες όπως η Τουρκία – με συνολικό δείκτη γονιμότητας 1,42 το 2025 – και η Αλβανία – με αντίστοιχο δείκτη 1,21 το 2023 –, οι οποίες μέχρι πρόσφατα χαρακτηρίζονταν από σχετικά υψηλή γονιμότητα και ισχυρούς οικογενειακούς δεσμούς.

Όπως επισημαίνει η νομπελίστρια Claudia Goldin (2026), η υποχώρηση της γονιμότητας αποτελεί πλέον οικουμενικό φαινόμενο, το οποίο υπερβαίνει επιμέρους πολιτισμικά, θρησκευτικά και θεσμικά πλαίσια: «Η μείωση της γονιμότητας είναι παντού. Περισσότερα από τα μισά από τα 193 κράτη-μέλη των Ηνωμένων Εθνών έχουν σήμερα (περίπου το 2022) συνολικό δείκτη γονιμότητας χαμηλότερο από το επίπεδο αναπλήρωσης των 2,1 γεννήσεων ανά γυναίκα.

Οι χώρες αυτές αντιπροσωπεύουν τα δύο τρίτα του παγκόσμιου πληθυσμού. Ο συνολικός δείκτης γονιμότητας (TFR) παγκοσμίως ανέρχεται σήμερα σε 2,27. Αν και οι περισσότερες χώρες με υψηλή γονιμότητα βρίσκονται στην Υποσαχάρια Αφρική, ακόμη και εκεί τα ποσοστά γεννήσεων σημειώνουν πτώση. Η δημογραφική συρρίκνωση αποτελεί τη νέα παγκόσμια πραγματικότητα».

Μητρότητα και γονιμότητα: Αντί επιλόγου

Η συγκριτική επισκόπηση καταδεικνύει ότι η δημογραφική υποχώρηση στην Ευρώπη εκδηλώνεται μέσω διακριτών αιτιακών μηχανισμών. Στις Σκανδιναβικές χώρες, το φαινόμενο συνδέεται πρωτίστως με τη μετατόπιση των αξιακών παραδειγμάτων και τον επαναπροσδιορισμό των προσωπικών προτεραιοτήτων. Αντιθέτως, στον Ευρωπαϊκό Νότο, τροφοδοτείται από συστημικές διαρθρωτικές ανισορροπίες, με κύριους άξονες το στεγαστικό πρόβλημα και την παρατεταμένη εργασιακή επισφάλεια των νέων.

Τα ευρήματα της ανάλυσης επιβεβαιώνουν ότι η μείωση της γονιμότητας δεν συνιστά παροδική διακύμανση, αλλά έκφραση μιας βαθιάς κοινωνικής μετατόπισης που υπερβαίνει την εμβέλεια των παραδοσιακών εργαλείων πολιτικής. Η συστηματική κατανόηση αυτών των διαφοροποιημένων αιτιωδών διαδρομών αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για τη διατύπωση στοχευμένων, τεκμηριωμένων και χωρικά προσαρμοσμένων παρεμβάσεων.

Ο σχεδιασμός των πολιτικών οφείλει να αναδιαμορφωθεί ώστε να ανταποκρίνεται σε ένα περιβάλλον παρατεταμένα χαμηλής γονιμότητας και περιορισμένης πληθυσμιακής δυναμικής, θέτοντας στο επίκεντρο την οικονομική βιωσιμότητα, την κοινωνική συνοχή και την ποιότητα ζωής. Όπως επισημαίνεται στις αναλύσεις του Nordregio (Cedergren, Salonen & Tomren, 2025), η στρατηγική προτεραιότητα πρέπει να μετατοπιστεί από την ανέφικτη προσπάθεια αποτροπής της πληθυσμιακής συρρίκνωσης, στη συστηματική διαχείριση των συνεπειών της, με γνώμονα τη θεσμική προσαρμογή και τη διασφάλιση της κοινωνικής ευημερίας.

Ο Διονύσης Μπαλούρδος είναι Ομότιμος Διευθυντής Ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών

Πρέπει να προσθέσουμε, για να έχουμε όλη την εικόνα, ότι δέκα χώρες της ΕΕ, ανάμεσα στις οποίες η Γαλλία, η Ιταλία και η Πολωνία – δεν έχουν ακόμη επικυρώσει τη συμφωνία, λόγω και των αντιδράσεων των αγροτών τους. Το γεγονός αυτό περιορίζει την εμβέλεια της, καθώς οι διατάξεις που αφορούν την προστασία των επενδύσεων και την επίλυση διαφορών, προς το παρόν δεν εφαρμόζονται.

Να θυμίσουμε ότι, η εν λόγω εμπορική συμφωνία τέθηκε σε προσωρινή ισχύ τον Σεπτέμβριο του 2017. Ο Καναδάς και η ΕΕ κατάργησαν τότε το 98% των δασμών τους και συμφώνησαν να καταργήσουν σταδιακά σχεδόν όλες τις εναπομένουσες δασμολογικές κλάσεις. Μεταξύ του 2016 και του 2025, το εμπόριο αγαθών αυξήθηκε κατά περισσότερο από 76 % και το εμπόριο υπηρεσιών κατά περίπου 90 %. Το εμπόριο αγαθών και υπηρεσιών αυξήθηκε κατά περισσότερο από 81% μεταξύ 

Καναδάς-ΕΕ: Η αντίδραση Τραμπ 

Η συμφωνία αυτή είναι κυρίως ένα χτύπημα στον Ντόναλντ Τραμπ, ακυρώνοντας σε μεγάλο βαθμό τις συνέπειες των υψηλών δασμών που έχει επιβάλει στις εξαγωγές του Καναδά στις ΗΠΑ. Ένα πλήγμα στο γόητρό του. Όπως αναμενόταν, η αντίδρασή του ήταν άμεση. Ο  Αμερικανός πρόεδρος απείλησε λίγο μετά την ομιλία της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ότι θα διακόψει τις εμπορικές συναλλαγές με την ΕΕ, αντιδρώντας στην πρόταση της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να γίνει ο Καναδάς το πρώτο συνδεδεμένο μέλος του μπλοκ. Και στο σημείο αυτό, να θυμίσουμε ότι ο πληθυσμός του Καναδά είναι 41 εκατομμύρια ενώ ο πληθυσμός των ΗΠΑ 340 εκατομμύρια. Μπορούν να συγκριθούν αυτές οι αγορές;

Υπάρχει όμως και μια ακόμη συνέπεια που θα απειλήσει την Ευρώπη. Η αποχή των ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ και η διακοπή των βοηθειών σε όπλα τεχνικούς και πληροφορίες στους Ουκρανούς. Θα μπορέσουν να τον συνεχίσουν οι Ευρωπαίοι; Με ποιο κόστος; 

Και η φτωχή Ελλάς του Μητσοτάκη, τι θα κάνει, όταν λαμβάνει εντολές τόσο από τον Τραμπ όσο και από την γερμανική καγκελαρία που πρωτοστάτησε στη συμφωνία; Θα κάνουν τον κόπο στο διευθυντήριο του Μαξίμου να σταθμίσουν την κατάσταση. Πως; Όπως δεν την στάθμισαν όταν το Βερολίνο διέταξε τον Μητσοτάκη να εγκριθεί η συμφωνία με τις 4 χώρες της Λατινικής Αμερικής (Βραζιλία, Ουρουγουάη, Αργεντινή και Παραγουάη) που θα πλημυρίζουν την Ευρώπη με φτηνά αγροτικά προϊόντα, εξαφανίζοντας τον εγχώριο πρωτογενή τομέα; 

Όσον αφορά στις κυβερνοεπιθέσεις, οι ρωσικές αρχές κατήγγειλαν ότι το ηλεκτρονικό σύστημα ψηφοφορίας στη Μόσχα δέχθηκε ισχυρή κυβερνοεπίθεση στη διάρκεια της νύκτας, προσθέτοντας ότι η κατάσταση είναι υπό έλεγχο. Οι επιθέσεις συνεχίζονται, δήλωσε η επικεφαλής της Κεντρικής Εκλογικής Επιτροπής Έλα Παμφίλοβα, αλλά όλες αντιμετωπίζονται με επιτυχία.

Το υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης ανακοίνωσε ότι καταγράφηκε απόπειρα δολιοφθοράς σε γραμμές επικοινωνίας στην Άπω Ανατολή της Ρωσικής Ομοσπονδίας, ωστόσο η επίθεση αποτράπηκε και η επικοινωνία αποκαταστάθηκε πλήρως, μετέδωσαν τα κρατικά μέσα ενημέρωσης. Ο Ρώσος πρόεδρος έχει ήδη κατηγορήσει την Ουκρανία ότι προσπαθεί να παρέμβει στις εκλογές.

Μόσχα: “Drones και fake news για επιστράτευση”

Παράλληλα η ευρύτερη περιφέρεια της Μόσχας δέχτηκε κατά την δεύτερη ημέρα των εκλογών επίθεση από άνω των 288 drones, την μεγαλύτερη ως τώρα επίθεση μη επανδρωμένων όπως αναφέρει ο κυβερνήτης της περιφέρειας (όμπλαστ). Εκκενώθηκε σύμπλεγμα πολυκατοικιών με 400 κατοίκους. Πιθανόν τα σπίτια αμάχων να επλήγησαν από θραύσματα των καταρριφθέντων drones τα οποία είχαν κύριο στόχο μεταξύ άλλων το διυλιστήριο πετρελαίου της Μόσχας περίπου 14 χλμ. νοτιοανατολικά του Κρεμλίνου.

To Κρεμλίνο αποδίδει επισης σε προσπάθεια παρέμβασης τα δημοσιεύματα (όπως το χθεσινό στο Bloomberg και της περασμένης εβδομάδας σε πολλά δυτικά μέσα) οτι αμέσως μετά τις εκλογές η Μόσχα σχεδιάζει μαζική επιστράτευση. Ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου δήλωσε ότι «δεν σχεδιάζεται σε αυτή τη φάση καμία επιστράτευση και το προβάλλουν οι δυτικοί για να επηρεάσουν τους ψηφοφόρους της Ρωσικής Ομοσπονδίας».

Το Bloomberg επιμένει ότι θα γίνει ψηφιακά και κάπως σιωπηρά η νέα επιστράτευση. «Στόχο είναι οι 300.000 που μάχονται στο μέτωπο να γίνουν 600.000 μέχρι το τέλος του 2026» για να ολοκληρωθεί η κατάληψη του Ντονμπάς και προσθέτει ότι «αξιωματικοί ανοίγουν λογαριασμούς στο εξωτερικό και προτρέπουν συγγενείς και φίλους να εγκαταλείψουν τη χώρα όσο προλαβαίνουν».

Ένταση με Μολδαβία

Στο μεταξύ οι βουλευτικές εκλογές στη Ρωσία έχουν προκαλέσει διπλωματική διαμάχη με τη Μολδαβία, λόγω της αντίθεσης του Κισινάου. Η κυβέρνηση της Μολδαβίας δεν θέλει να αναγνωρίσει τα 15 εκλογικά κέντρα που άνοιξαν με πρωτοβουλία των ντόπιων για τους Ρώσους πολίτες στην αποσχισθείσα περιοχή της Υπερδνειστερίας. Η Μόσχα δηλώνει ότι 220.000 κάτοικοι της φιλορωσικής Υπερδνειστερίας – μια στενή λωρίδα γης που αποσχίσθηκε από τη Μολδαβία το 1990–  κατέχουν ρωσικά διαβατήρια και έχουν δικαίωμα ψήφου στις εκλογές για τη Δούμα.

Η φιλοδυτική κυβέρνηση της Μολδαβίας από την άλλη απαντά ότι οι Ρώσοι πολίτες μπορούν να ψηφίσουν σε ένα μόνο εκλογικό κέντρο, αυτό στη ρωσική πρεσβεία στο Κισινάου. Αμφισβητεί ότι υπάρχουν 220.000 κάτοχοι ρωσικού διαβατηρίου στην Υπερδνειστερία, αν και δεν ασκεί κανέναν έλεγχο στην περιοχή. Στις προηγούμενες βουλευτικές εκλογές το 2021 οι ρωσικές αρχές άνοιξαν 27 εκλογικά τμήματα στην περιοχή και περισσότεροι από 59.000 ψηφοφόροι άσκησαν τότε το εκλογικό τους δικαίωμα, με το 76,2% να στηρίζει το κόμμα “Ενωμένη Ρωσία” -του οποίου πρόεδρος υπήρξε κατά το παρελθόν και ο ίδιος ο Πούτιν.

Οι ψηφοφόροι έχουν αυξηθεί έκτοτε, καθώς από πέρσι η ρωσική πρεσβεία απλοποίησε την χορήγηση  υπηκοότητας στους αιτούντες πολίτες της αυτονομημένης περιοχής.

Η διαδικασία 

Στη πρώτη μέρα του τριήμερου των εκλογών, προσήλθε κατά μέσο όρο στις κάλπες το 29% των ψηφοφόρων και σήμερα η συμμετοχή έφθασε κατά μέσο όρο το 44,38%. Σημειωτέον ότι ήδη από χθες στην Κριμαία είχε προσέλθει στις κάλπες το 58% και στην Τσετσενία το 63%. Στις τελευταίες προεδρικές εκλογές, το 2024, ενδεικτικά να θυμίσουμε ότι ο Πούτιν είχε λάβει 87,1% σε όλη την επικράτεια, αλλά στην Κριμαία το ποσοστό του ήταν 93,6%, όπως και στο Λουγκάνσκ και στο Ντονιέτσκ, στην δε Τσετσενία ήταν 98,99%.

Η Κεντρική Εκλογική Επιτροπή έχει διαβεβαιώσει ότι η ψηφοφορία θα είναι ασφαλής, ακόμη και για το στρατιωτικό προσωπικό. Στις εκλογές ο κόσμος θα επιλέξει χιλιάδες ονόματα: Βουλευτές, αλλά και αυτοδιοικητικούς και “περιφερειάρχες” τρόπον τινά. Δημοσκοπήσεις φέρουν το κυβερνών κόμμα να σημειώνει πτώση, αλλά και οι δυτικοί εκτιμούν ότι θα πάρει πάλι την πλειοψηφία.

Η επικεφαλής της Κεντρικής Εκλογικής Επιτροπής, Έλα Παμφίλοβα, είχε αναφερθεί σε προσπάθειες παρεμπόδισης των εκλογών: «Οι εχθροί μας, που θέλουν να διαταράξουν τις εκλογές και να τις δυσφημήσουν, προσπαθούν να πλήξουν τη διαφάνεια του εκλογικού συστήματος. Η φύση των προκλήσεων έχει αλλάξει. Παλαιότερα περιορίζονταν σε κριτική και ψευδείς ειδήσεις, ενώ τώρα ασκούν τρομοκρατία και εκφοβισμό, ενώ έχει αυξηθεί και η ένταση των κυβερνοεπιθέσεων. Υπό αυτές τις συνθήκες, η Κεντρική Εκλογική Επιτροπή προσπάθησε να επιτύχει μια ισορροπία μεταξύ διαφάνειας και ασφάλειας», όπως είπε χαρακτηριστικά η Παμφίλοβα.

Ο Πούτιν για τις εκλογές

Ο Ρώσος Πρόεδρος, που έχει στενούς δεσμούς με το κυβερνών κόμμα “Ενωμένη Ρωσία”, απευθυνόμενος την Πέμπτη στους συμπολίτες του είπε ότι αυτές οι εκλογές είναι καθοριστικής σημασίας αναφέροντας ότι «λαμβάνουν χώρα εν μέσω της ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης. Για πρώτη φορά μετά την επανένωσή τους με τη Ρωσία, οι κάτοικοι του Ντονμπάς και της Νοβοροσίγια θα εκλέξουν βουλευτές στην Κρατική Δούμα. Είμαι βέβαιος ότι οι στρατιώτες και οι αξιωματικοί μας θα λάβουν επίσης ενεργά μέρος στην ψηφοφορία», είπε ο Πούτιν.

Σε άλλο σημείο είπε: «Η επιλογή του ρωσικού λαού θα καταδείξει την εθνική ενότητα, καθώς και τη ματαιότητα κάθε προσπάθειας υπονόμευσης του κράτους και του κοινωνικοπολιτικού συστήματος της χώρας. Αυτή θα είναι η συλλογική μας απάντηση σε όσους επιδιώκουν να αποδυναμώσουν τη Ρωσία, να ανακόψουν την ανάπτυξή της και να μας στερήσουν την κυριαρχία μας και το δικαίωμα να καθορίζουμε τη μοίρα μας. Η συμμετοχή στις εκλογές αποτελεί τη δική μας κοινή συμβολή στη νίκη της Ρωσίας».

Οι εκλογές στο Ντονμπάς

Το TASS και το NEWS.ru μετέδωσαν ότι η πρόωρη ψηφοφορία (досрочное голосование) ξεκίνησε επίσημα στις 29 Αυγούστου 2026. Η επικεφαλής της Κεντρικής Εκλογικής Επιτροπής της Ρωσίας  Έλα Παμφίλοβα δήλωσε ότι «πάνω από 4 εκατομμύρια πολίτες ψήφισαν πρόωρα στις τέσσερις νέες περιφέρειες (Ντονέτσκ, Λουχάνσκ, Ζαπορίζια, Χερσώνα) και σε οκτώ ακόμη παραμεθόριες περιοχές όπου ισχύει ειδικό καθεστώς ασφαλείας.

Δεν ανέφερε ποιες ακριβώς είναι οι άλλες περιοχές, αλλά πιθανόν να περιλαμβάνονται σε αυτές και παραμεθόριες περιοχές των περιφερειών Κουρσκ και Μπέλγκοροντ. Για λόγους ασφαλείας οι ψηφοφόροι σε πολλές περιοχές ειδοποιήθηκαν με SMS για το πού θα ψήφιζαν, ώστε να μην υπάρχουν πουθενά ουρές και να αποτραπεί αυτές να γίνουν στόχοι. Οι τοπικές εκλογικές επιτροπές, όπως του Λουχάνσκ, ανακοίνωσαν ότι «η πρόωρη αυτή φάση άρχισε από τις 29 Αυγούστου και διήρκεσε έως τις 15 Σεπτεμβρίου 2026, με σκοπό την ασφάλεια των ψηφοφόρων».

Σύμφωνα με τα στοιχεία της εκλογικής επιτροπής που δημοσιεύει το Interfax Russia, άλλοι 260.373 ψηφοφόροι άσκησαν το εκλογικό τους δικαίωμα πρόωρα σε 37 περιφέρειες της Ρωσικής Ομοσπονδίας, με τη συντριπτική πλειοψηφία αυτών να βρίσκεται σε αραιοκατοικημένες, δυσπρόσιτες και απομακρυσμένες περιοχές της Σιβηρίας και της Άπω Ανατολής, καθώς και σε πλοία που βρίσκονται εν πλω. Αυτοί δεν περιλαμβάνονται στα 4 εκατομμύρια που προαναφέρονται.

Αυτή η ειδική κατηγορία πρόωρης ψηφοφορίας για τους κατοίκους της τάιγκα, των νομαδικών καταυλισμών και των απομονωμένων μετεωρολογικών σταθμών ολοκληρώθηκε λίγο πριν από την έναρξη του κύριου τριημέρου. Όσον αφορά στο μέτωπο, οι στρατιώτες της πρώτης γραμμής ψήφισαν σε κινητές κάλπες σύμφωνα με ρωσικά μέσα.

Χιλιάδες υποψήφιοι

Χιλιάδες υποψήφιοι και δέκα κόμματα διεκδικούν έδρες στην Κρατική Δούμα: Ενωμένη Ρωσία (κυβερνών), LDPR (Φιλελεύθερο Δημοκρατικό Κόμμα Ρωσίας), Κόμμα της Άμεσης Δημοκρατίας, Πράσινοι, Δίκαιη Ρωσία, Rodina (Πατρίδα), το CRRF (Κομμουνιστικό κόμμα Ρωσικής Ομοσπονδίας), το Κόμμα των Συνταξιούχων, Κομμουνιστές της Ρωσίας και Νέοι Άνθρωποι. Συνολικά, έχουν προταθεί 4.500 υποψήφιοι, εκ των οποίων περισσότεροι από 500 πολεμούν ή έχουν πολεμήσει στο μέτωπο.

Θα μοιραστούν 450 κοινοβουλευτικές έδρες. Οι μισές θα κατανεμηθούν βάσει κομματικών λιστών για τα κόμματα που ξεπερνούν το όριο του 5%, ενώ οι υπόλοιποι νικητές θα αναδειχθούν σε μονοεδρικές περιφέρειες. Παράλληλα, διεξάγονται εκλογές για την ανάδειξη των επικεφαλής ένδεκα περιφερειών της  Ρωσικής Ομοσπονδίας καθώς και για τους επικεφαλής 39 τοπικών κοινοβουλίων.

Ο συνολικός αριθμός των εκλογέων με δικαίωμα ψήφου ανέρχεται σε 111.037.047, συμπεριλαμβανομένων 1.816.504 αποδήμων. Η δυνατότητα εξ αποστάσεως ηλεκτρονικής ψηφοφορίας παρέχεται σε 32 περιφέρειες. Για να συμμετάσχουν, οι εκλογείς έπρεπε να είχαν ήδη υποβάλει αίτηση μεταξύ 3ης Αυγούστου και 14ης Σεπτεμβρίου· ωστόσο, για τους κατοίκους της Μόσχας δεν απαιτήθηκε εγγραφή. Συνολικά έχουν ψηφίσει ηλεκτρονικά δύο εκατ. πολίτες.

Σύμφωνα με την πρόεδρο της Κεντρικής Εκλογικής Επιτροπής, Έλα Παμφίλοβα, η ηλεκτρονική ψηφοφορία είναι διαθέσιμη σε περισσότερα από τέσσερα εκατομμύρια άτομα. Για πρώτη φορά, επίσης, στα εκλογικά τμήματα θα υπάρχει ειδικό προσωπικό υπεύθυνο για τις διαδικασίες εκκένωσης σε περίπτωση τυχόν κινδύνων. Για τους πολίτες που βρίσκονται στο εξωτερικό, θα λειτουργήσουν 333 εκλογικά τμήματα σε 152 χώρες.