Στις 8-2-1974, ο Αμερικανός πρέσβης στην Αθήνα Χένρυ Τάσκα απέστειλε στην Ουάσινγκτον μια εκτενή αξιολόγηση της κατάστασης των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων, στην οποία εξέφραζε σοβαρή ανησυχία ότι η πολιτικοποίηση του στρατεύματος από το καθεστώς Ιωαννίδη είχε υπονομεύσει την επαγγελματική συνοχή, το ηθικό και την επιχειρησιακή του αποτελεσματικότητα. Στην αναφορά του (τηλέγραμμα 842), ο Τάσκα επεσήμαινε ότι «τα γεγονότα των τελευταίων εννέα μηνών είχαν τραυματική επίδραση στην αποτελεσματικότητα των Ενόπλων Δυνάμεων», ότι η πολιτική αναταραχή είχε «σοβαρά επηρεάσει την πειθαρχία», και ότι το στράτευμα είχε χάσει μέρος της επαγγελματικής του αυτοπεποίθησης, καθώς οι αξιωματικοί κρίνονταν όλο και περισσότερο με βάση τις πολιτικές τους πεποιθήσεις και όχι της επαγγελματικής τους ικανότητας.

Προειδοποιούσε δε ότι η κατάσταση αυτή δημιουργούσε κίνδυνο για την “συνολική στρατιωτική επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα” των Ενόπλων Δυνάμεων και ότι η αποκατάσταση του στρατιωτικού επαγγελματισμού απαιτούσε την απομάκρυνση του στρατεύματος από την πολιτική. Ειδικά για την αεροπορική ισχύ, ο Τάσκα ανέφερε επί λέξει: «Η Ελληνική Αεροπορία δεν διαθέτει ούτε έμπειρους ούτε καινοτόμους αξιωματικούς που να διασφαλίζουν μια αποτελεσματική ηγεσία σε τακτικό/επιχειρησιακό επίπεδο».

Το υπόμνημα Τάσκα

Η προειδοποίηση αυτή διατυπώθηκε πέντε μήνες πριν από την τουρκική εισβολή. Δεν προέβλεπε την κρίση, αλλά κατέγραφε τους παράγοντες που θα επηρέαζαν την αντίδραση της Ελλάδας: αποδυναμωμένη ηγεσία, διαταραγμένη ιεραρχική συνέχεια, πολιτικοποιημένο σώμα αξιωματικών και μειωμένη επιχειρησιακή ετοιμότητα. Με την άποψη του Τάσκα ευθυγραμμίζετο πλήρως και η συλλογική άποψη του ΝΑΤΟ για την κατάντια των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων υπό το καθεστώς Ιωαννίδη (βλ. May 1974 draft NATO Assembly Report), όπως αποκάλυψε ο δημοσιογράφος Jack Anderson (Washington Post 24 Ιουλίου 1974), με τίτλο “Greek Army Weak, NATO Memo Says”.

Σε εκείνο το δυστοπικό πλαίσιο, ο Δημήτριος Ιωαννίδης λειτούργησε ως ένας μικρόνους τζογαδόρος: πίστεψε αφελώς τις προφορικές “διαβεβαιώσεις” κατώτερων πρακτόρων της CIA ότι η Τουρκία δεν θα αντιδρούσε στρατιωτικά στο πραξικόπημα. Το Αρχηγείο Ενόπλων Δυνάμεων, υπό τον Στρατηγό Μπονάνο, παρουσίασε εικόνα εγκληματικής ανικανότητας. Μέχρι το μεσημέρι της 20ης Ιουλίου, ενώ οι Τούρκοι βομβάρδιζαν την Κερύνεια, το Γενικό Επιτελείο έστελνε διαταγές αυτοσυγκράτησης, θεωρώντας ότι οι Τούρκοι έκαναν… “ασκήσεις ψυχολογικού εκφοβισμού”! Δηλαδή, ότι οι Τούρκοι στρατηγοί “μπλόφαραν”.

Όταν κηρύχθηκε γενική επιστράτευση, οι ανώτεροι αξιωματικοί κατέδειξαν επί του πεδίου ότι στερούνταν της στοιχειώδους ικανότητας σχεδιασμού εκτάκτων αναγκών και εναλλακτικών επιλογών, που αποτελεί τον πυρήνα των σπουδών κάθε σοβαρής Σχολής Πολέμου. Η επιστράτευση μετατράπηκε σε χαοτικό φιάσκο: έφεδροι χωρίς όπλα, μονάδες μετακινούμενες χωρίς συγκεκριμένο προορισμό, και μια εφοδιαστική αλυσίδα που παρέλυσε, υπό τη σκιά του αμερικανικού embargo, πριν καν αρχίσει ο πόλεμος.

Στον αντίποδα, η τουρκική στρατιωτική ηγεσία, υπό τον Στρατηγό Σεμίχ Σανκάρ, λειτουργούσε με επαγγελματισμό, ψυχρό ορθολογισμό και πειθαρχία. Είχαν μελετήσει το σχέδιο απόβασης σε βάθος, είχαν προετοιμάσει την εφαρμογή του με ασκήσεις και κατάλληλους αεροναυτικούς εξοπλισμούς επί χρόνια, συντόνιζαν αποτελεσματικά τις αεροναυτικές δυνάμεις με τα τεθωρακισμένα —παρά αρκετές αστοχίες και τοπικές δυσλειτουργίες— και εκμεταλλεύονταν κάθε λάθος της ελληνικής πλευράς. Όπως αποδείχθηκε επί του πεδίου, το διανοητικό επίπεδο των Ελλήνων επιτελών της Χούντας ήταν δραματικά κατώτερο από το αντίστοιχο των Τούρκων επιτελών.

Ο Καραμανλής στο σταυροδρόμι

Όταν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής επέστρεψε στην Αθήνα το βράδυ της 23ης προς 24η Ιουλίου, κάθισε στο ίδιο τραπέζι με αυτούς τους Αρχηγούς των Επιτελείων. Το σοκ του ήταν απόλυτο. Δεν βρήκε μπροστά του αποφασισμένους πολεμιστές, αλλά μια ηγεσία σε κατάσταση πανικού, ψυχολογικής κατάρρευσης και πλήρους σύγχυσης. Όταν τους ρώτησε ευθέως αν η Ελλάδα μπορούσε να πολεμήσει στην Κύπρο, οι ίδιοι οι επιτελείς τού ομολόγησαν ότι η στρατιωτική μηχανή ήταν αποδιοργανωμένη και ανίκανη να διεξάγει επιχειρήσεις.

Αποτελεί εθνικό έγκλημα για κάθε πολιτικό ηγέτη να οδηγεί σε πόλεμο όταν γνωρίζει ότι το σώμα των επιτελικών αξιωματικών του είναι διανοητικά και επιχειρησιακά κατώτερο από εκείνο του εχθρού. Ο πόλεμος δεν κερδίζεται με συνθήματα και ευχολόγια. Αν ο Καραμανλής ενέδιδε στην πίεση της κοινής γνώμης και κήρυττε ή προκαλούσε τον πόλεμο κατά τον “Αττίλα ΙΙ” με τους χουντικούς επιτελείς, το αποτέλεσμα δεν θα ήταν η σωτηρία της Κύπρου.

Με μια ανίκανη και απαξιωμένη στρατιωτική ηγεσία στο τιμόνι, χωρίς επαρκή πυρομαχικά τα Phantom, και με τις ΗΠΑ να μας έχουν κόψει τον ανεφοδιασμό —κατά την έναρξη του Αττίλα II, ο Κίσινγκερ έδωσε εντολή να “καθυστερήσουν” και πάλι οι παραδόσεις πολεμικών συστημάτων και υλικού προς την Ελλάδα, όπως επίσης αυτή τη φορά και προς Τουρκία— η ελληνική στρατιωτική μηχανή θα οδηγείτο σε πανωλεθρία εάν ο πόλεμος παρετείνετο σε 2-3 εβδομάδες. Οι Τούρκοι είχαν κάθε συμφέρον να τον παρατείνουν, καταλαμβάνοντας ολόκληρη την Κύπρο, αντί των 2-3 ημερών του ιωαννιδικού αφηγήματος.

Ενδεικτικά, όπως καταγράφεται στα πρακτικά του Πολεμικού Συμβουλίου της 14 Αυγούστου 1974, «Δυσφορών ο πρόεδρος της Κυβερνήσεως … διετύπωσε αυστηράς επικρίσεις διότι όλα αυτά τα ανυπέρβλητα εμπόδια τα οποία ημείς οι πολιτικοί είχομεν άλλοτε λάβει υπ’ όψιν, δεν τα είχον προσφάτως λάβει υπ’ όψιν στρατιωτικοί, οίτινες τα εγνώριζον καλύτερα από ημάς». Το πόσο απαξιωμένη είχε καταστεί η στρατιωτική ηγεσία της Ελλάδος εκείνη την εποχή καταδεικνύεται και από τα σοβαρά φαινόμενα αμφισβήτησης των διαταγών της.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της 2ης Μοίρας Αλεξιπτωτιστών (2η ΜΑΛ) στη Ρεντίνα Μακεδονίας, η οποία, επικαλούμενη επιχειρησιακά και οργανωτικά ζητήματα, δεν εξετέλεσε τελικά τη διαταγή μεταφοράς της στην Κύπρο κατά τον Αττίλα Ι, γεγονός που έχει αποδοθεί από ορισμένες μαρτυρίες σε συνειδητή αποφυγή εκτέλεσης διατεταγμένης αποστολής. Εξίσου χαρακτηριστικό είναι ότι στις 22 Ιουλίου 1974, ενώ ακόμη διεξάγονταν στρατιωτικές επιχειρήσεις στην Κύπρο, ανώτεροι αξιωματικοί του Γ΄ Σώματος Στρατού, υπό τον Αντιστράτηγο Γρηγόριο Ντάβο, συνυπέγραψαν και απέστειλαν τελεσίγραφο προς τη στρατιωτική ηγεσία στην Αθήνα, απαιτώντας την άμεση παράδοση της εξουσίας σε πολιτική κυβέρνηση. Δηλαδή, ο Καραμανλής ανέλαβε την πολιτική ηγεσία μιας χώρας που, πέρα από την εθνική ήττα στην Κύπρο, βρισκόταν στα πρόθυρα σοβαρής εσωτερικής κρίσης, με μια απαξιωμένη και απονομιμοποιημένη στρατιωτική ηγεσία και με ορατό κίνδυνο εσωτερικής ένοπλης σύγκρουσης.

Κίνδυνος εθνικού ακρωτηριασμού

Εάν η Ελλάδα ενεπλέκετο σε γενικευμένο πόλεμο με την Τουρκία τότε, διακινδύνευε να βρεθεί αντιμέτωπη με πολλαπλό εθνικό ακρωτηριασμό και κατά πάσα πιθανότητα θα είχε συρρικνωθεί σε στρατηγικό επίπεδο στην Ανατολική Μεσόγειο, σύμφωνα με εκτιμήσεις της πολιτικοστρατιωτικής ηγεσίας των ΗΠΑ τότε. Εκείνη η κρίση ανέδυε “άρωμα” Μικρασιατικής Καταστροφής. Η Ελλάδα το 1974 ήταν διπλωματικά και στρατηγικά απομονωμένη από τους δυτικούς συμμάχους της και συνάμα από τη Σοβιετική Ένωση.

Στις 14 Αυγούστου 1974, πολλοί από τους πρώτους δεν απαντούσαν στις κατεπείγουσες τηλεφωνικές κλήσεις του Καραμανλή, ενώ η Σοβιετική Κυβέρνηση θεωρούσε ότι, μετά το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου, η Τουρκία δικαιούτο να επικαλείται τα δικαιώματά της ως εγγυήτριας δυνάμεως, ζητώντας ταυτόχρονα την αποχώρηση των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων από την Κύπρο και την άμεση επιστροφή του Μακαρίου (βλ. Message from the Soviet Leadership to the U.S. Leadership, undated, FRUS 1969-1976, 15:1023).

Είναι χαρακτηριστικό ότι κατά την περίοδο 1967-1974 η Τουρκία, χωρίς να απομακρυνθεί από το ΝΑΤΟ, ακολούθησε πολιτική εξισορρόπησης έναντι των δύο υπερδυνάμεων, βελτιώνοντας αισθητά τις σχέσεις της με τη Σοβιετική Ένωση. Η Μόσχα παρείχε σημαντική οικονομική και τεχνική βοήθεια για τη δημιουργία μεγάλων βιομηχανικών μονάδων στην Τουρκία (χαλυβουργίες, διυλιστήρια και εργοστάσια αλουμινίου), ενώ οι διμερείς πολιτικές και εμπορικές επαφές εντάθηκαν.

Την ίδια περίοδο, το χουντικό καθεστώς των Αθηνών παρέμενε προσανατολισμένο στην αντικομμουνιστική και φιλοδυτική στρατηγική του, χωρίς να επιδιώξει ουσιαστική εξομάλυνση των σχέσεών του με τη Σοβιετική Ένωση. Η διαφορά μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδος όσον αφορά στις σχέσεις εκάστης χώρας με τη Μόσχα καταδεικνύει ότι η τουρκική πολιτικοστρατιωτική ηγεσία επέδειξε μεγαλύτερη γεωπολιτική ευελιξία και διορατικότητα από τη Χούντα, αξιοποιώντας τη δυνατότητα ταυτόχρονης ανάπτυξης σχέσεων τόσο με τη Δύση όσο και με τη Σοβιετική Ένωση.

Υπό εκείνες τις συνθήκες, ο Καραμανλής ανέλαβε προσωπικά το τεράστιο πολιτικό κόστος της εκεχειρίας, αποδέχθηκε την απώλεια της Βόρειας Κύπρου, προκειμένου να προστατεύσει την ίδια την ύπαρξη της ελληνικής επικράτειας, αλλά και να διασώσει ό,τι απέμενε να διασώσει από την Κύπρο. Κατάλαβε ότι η πρώτη προτεραιότητα για να σωθεί η Ελλάδα, και στο μέλλον η Κύπρος, ήταν να αποκατασταθεί η Δημοκρατία, να ακολουθηθεί μια πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική και να ανασυγκροτηθούν οι Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις.

Κυματοθραύστης της εθνικής οργής

Κρίνοντας τα γεγονότα με την ψυχρή λογική της επιβίωσης ενός έθνους, η ιστορική αλήθεια είναι μία: Μπροστά σε εκείνο το χάος, στερημένος από όπλα, συμμάχους και στρατηγούς, οποιοσδήποτε λογικός άνθρωπος κι αν βρισκόταν στη θέση του Καραμανλή, θα έπραττε ακριβώς το ίδιο—αφού με μικρόνοες επιτελείς και διχασμένο στρατό δεν πας σε πόλεμο. Τελικά, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής πλήρωσε ένα τεράστιο, διαχρονικό πολιτικό κόστος. Επέλεξε συνειδητά, για λόγους εθνικού συμφέροντος, να μην εξηγήσει επακριβώς στον ελληνικό λαό γιατί δεν επενέβη στρατιωτικά στον “Αττίλα II”. Για τους ίδιους ακριβώς λόγους, αρνήθηκε να ανοίξει τον “Φάκελο της Κύπρου” σε όλη του την έκταση, κρατώντας ερμητικά κλειστά τα αρχεία των Επιτελείων.

Ήταν μια απόφαση ύστατης θεσμικής προστασίας. Ο Καραμανλής αντιλήφθηκε ότι αν αποκάλυπτε τη γυμνή αλήθεια —αν έδειχνε στο κοινό τα έγγραφα της απύθμενης ηλιθιότητας, της σύγχυσης και της ανικανότητας της στρατιωτικής ηγεσίας της Χούντας— θα προκαλούσε έναν ανεπανόρθωτο δημόσιο διασυρμό των Ενόπλων Δυνάμεων. Σε μια περίοδο που η Τουρκία καραδοκούσε στο Αιγαίο, η ολοκληρωτική απαξίωση του στρατεύματος θα διέλυε το εθνικό ηθικό και θα αποθάρρυνε κάθε άξιο, ευφυές νέο στέλεχος από το να καταταγεί στις παραγωγικές σχολές των Ενόπλων Δυνάμεων στο παρόν και το μέλλον.

Προτίμησε, λοιπόν, να γίνει κυματοθραύστης της λαϊκής αγανάκτησης. Δέχθηκε να φορτωθεί στις πλάτες του το βαρύ, ολοφάνερο πολιτικό κόστος της κατηγορίας για “δειλία” ή “εθνική μειοδοσία” και να στοιχειωθεί η υστεροφημία του από τη φράση “η Κύπρος κείται μακράν”. Το τίμημα αυτό δεν ήταν κρυφό, το πλήρωσε στο ακέραιο και δημόσια. Κρυφός, όμως, παρέμεινε ο λόγος για τον οποίο αποφάσισε να το πληρώσει. Πήρε το μυστικό μαζί του, θυσιάζοντας την προσωπική του δικαίωση για να προστατεύσει τη θεσμική συνέχεια της χώρας και των Ενόπλων Δυνάμεων και να κρατήσει την Ελλάδα όρθια μέσα στο πιο σκοτεινό της ξημέρωμα.

Ο εβραϊκός πληθυσμός των Ασκενάζι στην ανατολική Ευρώπη προήλθε, κυρίως, από την αναγκαστική μετακίνηση σημαντικού τμήματος των εβραϊκών κοινοτήτων από τις γερμανικές περιοχές της κεντρικής Ευρώπης. Αυτό εξηγεί και τη γλώσσα τους, τα Yiddish, που είναι κλάδος της γερμανικής με εβραϊκές, σλαβικές και άλλες προσμείξεις – μεταξύ αυτών συμπεριλαμβάνονται και ελληνικά κύρια ονόματα. Η παραφιλολογία της καταγωγής των Εβραίων της ανατολικής και κεντρικής Ευρώπης από τους τουρκογενείς Χαζάρους, που υποστήριξε ο Άρθουρ Κέσλερ, δεν διαθέτει κανένα επιστημονικό υπόβαθρο.

Στην πραγματικότητα, ο εξιουδαϊσμός των Χαζάρων περιορίστηκε στην ηγεσία τους και σε ανώτερα κοινωνικά στρώματα. Σύμφωνα με κάποιες θεωρίες, ιστορικό λείψανο αυτού του προσηλυτισμού του 8ου αιώνα –δεν μπόρεσαν να αναχαιτίσουν οι Βυζαντινοί, παρά την αποστολή τον επόμενο αιώνα του φιλοσόφου Κωνσταντίνου, μετέπειτα Αγίου Κυρίλλου, στη χώρα των Χαζάρων– ίσως είναι η μικρή κοινότητα των τουρκοφώνων Εβραίων Καραΐμοι στην Κριμαία, που δεν ακολουθεί την ταλμουδική παράδοση.

Η μετακίνηση των Εβραίων στα ανατολικά είχε ως αιτία της τις διώξεις που υπέστησαν κατά την περίοδο των Σταυροφοριών. Επρόκειτο για φαινόμενο, το οποίο οφειλόταν στην επιθετική συμπεριφορά των χριστιανών πληβείων και όχι σε εσκεμμένη δράση των σταυροφόρων. Η στάση τους εκπορεύτηκε τόσο από ιδεολογικές προκαταλήψεις, που πυροδοτούσε ο δυτικός μεσαιωνικός χριστιανισμός, όσο και από την οικονομική ισχύ των Εβραίων, ως κατ’ εξοχήν διαχειριστών του εμπορίου, δανειστών γαιοκτημόνων, ηγεμόνων και εισπρακτόρων των φόρων.

Οι Εβραίοι από πολλούς αιώνες είχαν συγκροτήσει ένα πυκνό εμπορικό δίκτυο, το οποίο κάλυπτε τρεις ηπείρους. Το δίκτυο αυτό εκτεινόταν από τη Δυτική Ευρώπη και, μέσω είτε των νοτίων οδών της Μεσογείου, της Αφρικής, της Μέσης Ανατολής και των Ινδιών, είτε των βορείων, της Κεντρικής Ευρώπης, της Μαύρης Θάλασσας, της Κασπίας και της Κεντρικής Ασίας, έφθανε μέχρι τις ανατολικές ακτές της Κίνας! Οι έμποροι αυτοί, που πήραν την ονομασία Ραδανίτες, και δραστηριοποιήθηκαν σε αυτούς τους πρώιμους δρόμους του μεταξιού τουλάχιστον μέχρι τον 11ο αιώνα, μετέφεραν μπαχαρικά, αρώματα, κοσμήματα, μετάξι, γούνες και σκλάβους.

Η διείσδυση της Ουνίας

Οι κατατρεγμένοι από την γερμανική Ευρώπη Εβραίοι βρήκαν καταφύγιο στο μεσαιωνικό βασίλειο της Πολωνίας, όπου συγκρότησαν εύρωστες αστικές κοινότητες, οι οποίες εξακολούθησαν τις προηγούμενες δραστηριότητές τους. Ωστόσο, το 1569, η Ένωση του Λούμπλιν, ιδρυτική πράξη σύστασης της Πολωνο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας (rzeczpospolita), δημιούργησε νέα δεδομένα. Η Πολωνία προσαρτά τη νότια Ρωσία (Ρως) –πλην της ταταρο-οθωμανικής Κριμαίας και των βορείων αυτής εδαφών– που κατείχε προηγουμένως το δουκάτο της Λιθουανίας.

Συγκεκριμένα, η πολωνική κυριαρχία επεκτάθηκε στα Βοεβοδάτα του Κιέβου, της Μπρατσλάβας και του Βολίν. Είναι η περιοχή που εν συνεχεία πήρε την ονομασία Ουκρανία, που σημαίνει συνοριακή περιοχή, προφανώς, του πολωνικού κράτους. Ταυτόχρονα, η γη περνάει στα χέρια των μελών της τάξης των Πολωνών ευγενών – σλιάχτα. Οι νέοι ιδιοκτήτες με δέλεαρ την απαλλαγή από δασμούς και φόρους προσέλκυσαν χιλιάδες εποίκους, ενώ οι χωρικοί βρέθηκαν στη θέση των δουλοπάροικων, υποκείμενοι σε στυγνή εκμετάλλευση.

Η ανάπτυξη των νέων περιοχών συγκέντρωσε κι έναν πολύ μεγάλο αριθμό Εβραίων από τις πολωνικές και λιθουανικές πόλεις. Στα αστικά κέντρα που ξεφυτρώνουν, οι Εβραίοι πέρα από τις προηγούμενες ασχολίες τους, αναλαμβάνουν την επινοικίαση γαιών και την είσπραξη φόρων και δασμών, καθώς οι Πολωνοί γαιοκτήμονες δεν επιθυμούσαν να μετακινηθούν στις νέες περιοχές του βασιλείου. Επιπλέον, έγιναν ιδιοκτήτες ταβερνών, μύλων, γαλακτοκομείων, ζυθοποιείων. Το αποτέλεσμα ήταν ο εβραϊκός πληθυσμός να αυξηθεί δραματικά στις ουκρανικές περιοχές στο μεταίχμιο του 16ου με τον 17ο αιώνα.

Ωστόσο, η κοινωνική δομή που διαμόρφωσε το συγκεκριμένο οικονομικό μοντέλο εμπεριείχε εκρηκτικές εθνικο-ταξικές αντιθέσεις. Αφενός, υφίστατο ένα αρχοντολόι, πολωνικής εθνικότητας και καθολικού θρησκεύματος, που αντιμετώπιζε άκρως υποτιμητικά τον ορθόδοξο αγροτικό πληθυσμό. Αφετέρου, οι χωρικοί πλήρωναν βαριά φορολογία για κάθε παραγωγική τους δραστηριότητα, και βίωναν μια καθημερινότητα που δεν διέφερε πολύ απ’ αυτήν ενός δούλου.

Ενδιάμεσοι οι Εβραίοι

Ανάμεσά σε αυτές τις δύο τάξεις, βρίσκονταν οι Εβραίοι, επίσης διαφορετικής εθνικής ταυτότητας, θρησκείας και γλώσσας, οι οποίοι είχαν οικονομική επιφάνεια και ελευθερία κινήσεων. Το χειρότερο, μάλιστα, ήταν ότι, μόνον με αυτούς έρχονταν σε επαφή οι Ορθόδοξοι αγρότες, καθώς οι Πολωνοί γαιοκτήμονες συνήθως δεν κατοικούσαν στην Ουκρανία. Ως εκ τούτου, το συσσωρευμένο μίσος των χωρικών κατευθυνόταν εναντίον του εβραϊκού στοιχείου.

Η κατάσταση οξύνθηκε περαιτέρω όταν στα τέλη του 16ου αιώνα κατέφθασαν στην Πολωνία οι Ιησουίτες μοναχοί, με σκοπό, στο πλαίσιο της αντιμεταρρύθμισης, να συντρίψουν τον προτεσταντισμό. Τελικώς, την προσοχή τους τράβηξαν οι Ορθόδοξοι Ρουθήνοι ή Ρουσίνοι, όπως ονομάζονταν τότε οι χωρικοί της Ουκρανίας και της Λευκορωσίας, που θεωρούνταν αιρετικοί για την Καθολική Εκκλησία. Ο προσηλυτισμός στον καθολικισμό είχε ήδη μια σχετική επιτυχία, καθώς αρκετοί ορθόδοξοι είχαν μεταστραφεί, με δέλεαρ προνόμια και γαίες. Για να πετύχει όμως το εγχείρημα σε μαζικότερη διάσταση, αποφασίστηκαν δραστικότερες μέθοδοι.

Με τη στήριξη του φανατικού καθολικού βασιλιά της Πολωνίας Σιγισμούνδου Γ΄, διοργανώνεται το 1596 η σύνοδος του Μπρεστ, με τη συμμετοχή Ορθοδόξων επισκόπων, που ανακηρύσσει την Ένωση-Ουνία. Παραχωρήθηκε, δηλαδή, η δυνατότητα διατήρησης του ορθόδοξου τυπικού αλλά η εκκλησία θα υπαγόταν στο Βατικανό και στον πάπα. Η προσπάθεια αυτή του πολωνικού κράτους και της Καθολικής Εκκλησίας προκάλεσε σοβαρές αντιδράσεις στον ορθόδοξο πληθυσμό.

Κύριος φορέας αντίστασης αναδεικνύονται οι Κοζάκοι, που είχαν δημιουργήσει δικές τους στρατιωτικές δομές σε απομακρυσμένες περιοχές, όπως αυτή κοντά στις εκβολές του Δνείπερου, το Σίτς του Ζαπαρόζιε. Τα στρατιωτικά αυτά σώματα λειτουργούσαν ως τείχος προστασίας απέναντι στις ταταρικές επιδρομές από το Χανάτο της Κριμαίας. Ωστόσο, η αντίθεση με την πολωνική εξουσία ήταν κεντρικό στοιχείο της δράσης τους, κάτι που αποδεικνύει το γεγονός ότι μεταξύ του 1592 και 1638, επαναστάτησαν κατά των Πολωνών οκτώ φορές.

Η επανάσταση του Χμελνίσκι

Η εξέγερση, όμως, του 1648, πήρε πρωτοφανείς διαστάσεις, με επικεφαλής τον πρώην λοχαγό Μπογκντάν Χμελνίτσκι. Με τη στήριξη 4.000 Τατάρων ιππέων και έχοντας ανακηρυχθεί Αταμάνος (Αρχηγός), ο Χμελνίτσκι επιτέθηκε στον πολωνικό στρατό. Μετά τις νίκες του τον Μάιο του πρώτου χρόνου της επανάστασης στο Ζόβτι Βόντι (στο σημερινό Ντιπροπετρόφσκ) και στο Κορσούν (στο Τσερκάσε), παίρνει φωτιά ολόκληρη η περιοχή του Δνείπερου. Ομάδες αγροτών, κατοίκων της πόλης και Κοζάκων λεηλατούν τα πολωνικά κτήματα, καταστρέφουν καθολικές εκκλησίες αλλά και εβραϊκές συναγωγές και φονεύουν Καθολικούς και Εβραίους. Ως μοναδική διέξοδο σωτηρίας για τους τελευταίους αφήνουν τη θρησκευτική μεταστροφή τους.

Σε κάθε πόλη που καταλαμβάνεται, οι σφαγές των Εβραίων παίρνουν γενικευμένη μορφή. Ο τρόπος εξόντωσης υπήρξε ανελέητος και συστηματικός. Το βιβλίο του Νάθαν μπεν Μωυσή Χανόβερο, αυτόπτη μάρτυρα αυτών των τραγικών γεγονότων, με τον τίτλο Άβυσσος της Απελπισίας, που εκδόθηκε μόλις το 1653, περιγράφει με δραματικούς τόνους τις λεπτομέρειες της εξολόθρευσης των Εβραίων στην Ουκρανία, αλλά και στη Λευκορωσία και Πολωνία.

Ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα αναφέρει: «οι άνθρωποι πέθαιναν με σκληρό και πικρό θάνατο. Κάποιοι γδάρθηκαν ζωντανοί και η σάρκα τους πετάχτηκε στα σκυλιά. Κάποιοι είχαν τα χέρια και τα άκρα τους κομμένα και τα σώματά τους πεταμένα στον δρόμο για να τα ποδοπατήσουν τα κάρα και να τα συνθλίψουν τα άλογα. Κάποιοι είχαν υποστεί τραύματα και ήταν πεταμένοι στον δρόμο για να πεθάνουν με αργό θάνατο. Σπάραζαν μέσα στο αίμα τους μέχρι να αφήσουν την τελευταία τους πνοή. Άλλοι θάφτηκαν ζωντανοί. Ο εχθρός έσφαζε βρέφη στην αγκαλιά των μητέρων τους».

Οι διώξεις και οι δολοφονίες Εβραίων της Πολωνίας, της Λευκορωσίας και της σημερινής Ουκρανίας συνεχίστηκαν καθ’ όλη τη διάρκεια της εξέγερσης, η οποία ολοκληρώθηκε με τη ρωσική παρέμβαση, μετά από την πρόσκληση του τσάρου της Μόσχας από τη συνέλευση των Κοζάκων στο Περεϊασλάβ το 1654, που κατοχύρωσε την αριστερή όχθη του Δνείπερου και το Κίεβο στη Ρωσία. Τα περισσότερα θύματα, όμως, καταγράφηκαν εκείνους τους πρώτους μήνες της επανάστασης,  από τον Απρίλιο του 1648 μέχρι την παύση της προέλασης των Κοζάκων τον Νοέμβριο του ιδίου έτους. Τα γεγονότα αυτά έμειναν στην εβραϊκή παράδοση ως Gzeyres Takh Vetat, που σημαίνει τα “[κακά] διατάγματα [αυτού] του 5408–9” του εβραϊκού ημερολογίου (1648-1649). Ο ίδιος ο Χμελνίτσκι καταγράφηκε στην εβραϊκή παράδοση ως ο “Χμελ ο κακός”.

Αντίστροφες μετακινήσεις

Κατά το μικρό αυτό διάστημα χιλιάδες Εβραίοι σφαγιάστηκαν ή πέθαναν από πείνα και επιδημίες, που προκλήθηκαν από τις πολιορκίες των πόλεων και πολλοί πουλήθηκαν ως σκλάβοι. Ο αριθμός των απωλειών ποικίλει στις εκτιμήσεις των ιστορικών, καθώς κυμαίνονται από 20.000 έως 100.000 ή και ακόμη περισσότερους. Σε κάθε περίπτωση, το βέβαιο είναι ότι ο αριθμός των Εβραίων που έχασαν τη ζωή τους σε αυτή την μικρή περίοδο ξεπέρασε τα θύματα μεταξύ των Εβραίων κατά τη διάρκεια των σταυροφοριών και των διωγμών κατά την περίοδο του Μαύρου Θανάτου στη Δυτική Ευρώπη.

Μία από τις συνέπειες αυτών των γεγονότων ήταν ότι άλλαξε τη φορά των εβραϊκών μετακινήσεων, οι οποίες πλέον αντί να κινούνται από τη Δύση προς την Ανατολή, κινούνταν αντίστροφα, από την Ανατολή προς τη Γερμανία, τη Μοραβία και την Ολλανδία. Εβραϊκές κοινότητες παρέμειναν κυρίως στα δυτικά εδάφη της Ουκρανίας, όπου δεν έφτασε ο επαναστατικός στρατός, καθώς και στις πόλεις που ο τελευταίος δεν κατάφερε να καταλάβει.

Εντυπωσιακό, ωστόσο, είναι αυτό που συνέβη με τις χιλιάδες των Εβραίων που πουλήθηκαν ως σκλάβοι στα διάφορα σκλαβοπάζαρα, κυρίως αυτό της Κωνσταντινούπολης και αποδεικνύει τους στενούς δεσμούς που διατηρούσαν οι εβραϊκές κοινότητες μεταξύ τους. Με κεντρική απόφαση επιβάλλεται ειδικός φόρος με σκοπό την εξαγορά των αιχμαλώτων. Στη συγκέντρωση των χρημάτων συμβάλλουν Εβραίοι από πολλές περιοχές.

Στην επιχείρηση απελευθέρωσης κομβικό ρόλο διαδραματίζει μια εταιρεία εξαγοράς δούλων, με έδρα τη Βενετία, της οποίας οι απεσταλμένοι περιοδεύουν στην Ευρώπη, μέχρι το Αμβούργο και το Άμστερνταμ, για να συγκεντρώσουν τις οικονομικές συνδρομές. Τελικώς, η εβραϊκή κοινότητα της Κωνσταντινούπολης, μέχρι τον Ιούλιο του 1651, εξαγόρασε 1.500 σκλάβους, πληρώνοντας το ιλιγγιώδες ποσό των 150.000 ισπανικών ρεαλίων. Αργότερα απελευθερώθηκαν ακόμη 500, μερικοί σε μακρινές αγορές σκλάβων, όπως στην Περσία και το Αλγέρι!

Όπως σημειώνει ο δικηγόρος της η αστυνομική έκθεση δεν καταλήγει σε ταυτοποίηση, αλλά κάνει λόγο για «περιορισμένο επίπεδο υποστήριξης ομοιότητας». Κατά την υπεράσπιση, πρόκειται για την πέμπτη βαθμίδα της σχετικής κλίμακας αξιολόγησης, ενώ μόνο η πρώτη βαθμίδα μπορεί να αποτελέσει απόδειξη ταυτοπροσωπίας. Η πλευρά της κατηγορούμενης αναμένεται έτσι να αμφισβητήσει την αποδεικτική ισχύ του βιντεοληπτικού υλικού, υποστηρίζοντας ότι τα διαθέσιμα χαρακτηριστικά δεν επαρκούν για να συνδεθεί με ασφάλεια η 46χρονη με το πρόσωπο που καταγράφηκε την ημέρα του εμπρησμού.

Δεύτερος βασικός άξονας της υπεράσπισης θα είναι όσα είχαν προηγηθεί το 2022. Σύμφωνα με τον Κώστα Παπαδάκη, οι φωτογραφίες της 46χρονης είχαν ήδη τεθεί τότε υπό εξέταση από την Αστυνομία και τη Διεύθυνση Εγκληματολογικών Ερευνών, χωρίς να προκύψει θετική ταυτοποίηση. Η υπεράσπιση υποστηρίζει ότι η υπόθεση ως προς τη συγκεκριμένη γυναίκα είχε τεθεί στο αρχείο λόγω έλλειψης επαρκών ενδείξεων και αναμένεται να θέσει ενώπιον των ανακριτικών Αρχών το ερώτημα ποιο είναι το ισχυρό νέο στοιχείο που δικαιολογεί την επαναφορά της στο επίκεντρο της έρευνας.

Πάντως ιδιαίτερη βαρύτητα αναμένεται να δοθεί και στο ανώνυμο ηλεκτρονικό μήνυμα που, σύμφωνα με την υπεράσπιση, αποτέλεσε το νέο στοιχείο για την ανακίνηση της υπόθεσης. Κατά τον συνήγορο της 46χρονης, το συγκεκριμένο email κατονομάζει συνολικά δέκα πρόσωπα, χωρίς όμως να περιγράφει συγκεκριμένες ενέργειες που αποδίδονται στον καθένα ή τον τρόπο με τον οποίο ο συντάκτης του γνωρίζει όσα αναφέρει. Η υπεράσπιση αναμένεται επομένως να αμφισβητήσει τόσο την αξιοπιστία όσο και την αποδεικτική αξία της συγκεκριμένης πληροφορίας.

Ένα ακόμη κρίσιμο σημείο είναι η παρουσία της 46χρονης στη μεγάλη διαδήλωση της 5ης Μαΐου 2010. Η υπεράσπιση δεν αρνείται ότι η γυναίκα βρισκόταν στην πορεία. Υποστηρίζει, ωστόσο, ότι δεν βρισκόταν κοντά στη Marfin ούτε μαζί με πρόσωπα που έχουν κατηγορηθεί για την υπόθεση. Το επιχείρημα που αναμένεται να προβληθεί είναι ότι η παρουσία της σε μία διαδήλωση δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων δεν αρκεί από μόνη της για να τη συνδέσει με τον εμπρησμό.

Η γυναίκα θα επιμείνει στην αθωότητά της, με την υπεράσπιση να υποστηρίζει ότι το βάρος της απόδειξης βρίσκεται στην κατηγορούσα Αρχή και ότι, μέχρι στιγμής, δεν υπάρχει ασφαλής ταυτοποίηση ή άλλο στοιχείο που να αποδεικνύει τη συμμετοχή της. Μετά την ολοκλήρωση της απολογίας της, ανακριτής και εισαγγελέας θα κληθούν να αποφασίσουν για την περαιτέρω ποινική μεταχείριση της 46χρονης.

Κανένα κράτος δεν διαθέτει τέτοιο ποσό για να μάθει παιδιά ανάγνωση. Το διαθέτει για να ορίσει ποια θα γίνουν αυτά τα παιδιά. Και το χρήμα δεν κινείται σε μία γραμμή προϋπολογισμού, αλλά μέσα από ένα ολόκληρο παράλληλο δίκτυο χρηματοδότησης: Κρατικά κονδύλια, η θρησκευτική αρχή Diyanet με προϋπολογισμό μεγαλύτερο από ολόκληρα υπουργεία, τα τουρκικά χρηματοδοτικά ιδρύματα, και οι μεγάλες κατασκευαστικές που ακολουθούν πίσω από κάθε σχολείο και κάθε τζαμί. Για την Άγκυρα, το σχολείο είναι η βιτρίνα. Από πίσω κινείται μια μηχανή επιρροής που τρέχει σε χρήμα.

Ο τρόπος με τον οποίο, πάντα κατά την έκθεση, αποκτήθηκε το δίκτυο αποκαλύπτει τη μέθοδο. Από το 2016, η Άγκυρα φέρεται να ενεπλάκη στο κλείσιμο, την κατάσχεση ή την υποχρεωτική μεταβίβαση 162 σχολείων σε 29 χώρες, με τα 131 να περνούν στον έλεγχο της Maarif και περίπου 7.800 εκπαιδευτικούς να χάνουν τη θέση τους, να διώκονται ή να απελαύνονται. Η Τουρκία σπάνια έχτισε από το μηδέν. Πίεσε αδύναμες κυβερνήσεις σε Αφγανιστάν, Μάλι, Νίγηρα, Σουδάν, Βενεζουέλα, με συμφωνίες ασφαλείας, διπλωματικό εκβιασμό, εφόδους και κατασχέσεις, και πήρε έτοιμα σχολεία που ανήκαν στον εσωτερικό της αντίπαλο, το κίνημα Γκιουλέν. Δεν κέρδισε την αγορά με ανταγωνισμό. Την εξαγόρασε με κρατική βία, μια εχθρική εξαγορά όπου τη θέση του κεφαλαίου πήρε η πίεση του κράτους.

Η Άγκυρα χαράσσει εκπαιδευτική στρατηγική

Δείτε το σαν επιχειρηματικό μοντέλο, γιατί ακριβώς έτσι σχεδιάστηκε. Στοχεύει φτωχές χώρες όπου το κόστος εισόδου είναι χαμηλό και ο κρατικός έλεγχος αδύναμος. Προσφέρει δωρεάν ή βαθιά επιδοτούμενη εκπαίδευση που κανένας ιδιώτης δεν μπορεί να συναγωνιστεί, και έτσι πετυχαίνει αυτό που κάθε εταιρεία ονειρεύεται και σχεδόν καμία δεν φτάνει: αρνητικό κόστος απόκτησης πελάτη. Οι οικογένειες προσέρχονται μόνες τους, ευγνώμονες.

Και η Άγκυρα δεν αντιμετωπίζει αυτό το ένα δισεκατομμύριο ως έξοδο, αλλά ως περιουσιακό στοιχείο με μακροπρόθεσμη απόδοση, ένα asset που πληρώνεται σήμερα και αποδίδει σε είκοσι χρόνια σε ψήφους, σε καθεστώτα, σε υπουργούς που κάποτε κάθονταν στα θρανία της. Εδώ κρύβεται η ανατροπή. Το προϊόν είναι δωρεάν επειδή ο μαθητής δεν είναι ο πελάτης. Ο μαθητής είναι το προϊόν. Ο αγοραστής είναι το τουρκικό κράτος, και αυτό που αγοράζει είναι μια μόνιμη θέση μέσα στο μυαλό της μελλοντικής ελίτ αυτών των χωρών.

Αυτό μας οδηγεί στο ψυχολογικό επίπεδο, που είναι και το βαθύτερο, γιατί εκεί το χρήμα μετατρέπεται σε κάτι που δεν αγοράζεται πουθενά αλλού. Το σχολείο δεν είναι απλός χώρος επιρροής, είναι το εργαστήριο όπου κατασκευάζονται ταυτότητες. Όποιος ορίζει τι μαθαίνει ένα παιδί στα δέκα, ορίζει τι θα υπερασπίζεται στα σαράντα. Και εδώ βρίσκεται το πιο επικίνδυνο σημείο όλης της επιχείρησης: Το πραγματικό όπλο δεν είναι η προπαγάνδα, είναι η ευγνωμοσύνη. Το θύμα δεν μισεί αυτόν που το διαμορφώνει, τον αγαπά, τον ευχαριστεί, τον θυμάται ως τον ευεργέτη που του έδωσε μόρφωση.

Καμία προπαγάνδα δεν είναι τόσο ισχυρή όσο η πίστη που δίνεται με τη θέληση αυτού που την προσφέρει. Και η επένδυση αποδίδει με σύνθετο τόκο: κάθε γενιά που περνά από αυτά τα θρανία διαμορφώνει την επόμενη μόνη της, χωρίς νέο κόστος για την Άγκυρα. Ο στρατός κατακτά έδαφος που κάποια στιγμή θα χαθεί. Η εκπαίδευση κατακτά συνειδήσεις που δεν επιστρέφουν, και οι συνειδήσεις, σε αντίθεση με το έδαφος, αναπαράγονται μόνες τους. Αυτή είναι η τελειότερη ψυχολογική επιχείρηση που υπάρχει, γιατί δεν μοιάζει με επιχείρηση. Μοιάζει με δώρο.

Το ίδιο μοτίβο τρέχει και στα όπλα, και η σύνδεση δεν είναι τυχαία. Η Τουρκία αναδείχθηκε σε έναν από τους ταχύτερα ανερχόμενους εξαγωγείς όπλων στον κόσμο, με τα drones της να κρίνουν πολέμους από την Ουκρανία μέχρι τον Καύκασο, και προτείνει στην Αίγυπτο συμπαραγωγή και συμμετοχή στο μαχητικό KAAN. Είναι η ίδια οικονομική φιλοσοφία: Δεν πουλάς ένα προϊόν, δημιουργείς μια εξάρτηση. Ανταλλακτικά, αναβαθμίσεις, εκπαίδευση, τεχνογνωσία, ένα νήμα που δένει τον πελάτη για δεκαετίες. Το σχολείο και το εργοστάσιο όπλων είναι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, δύο τρόποι να καταστείς αναντικατάστατος μέσα σε μια χώρα χωρίς να ρίξεις ούτε μία σφαίρα.

Προσοχή στη Θράκη!

Και δεν πρέπει να το θεωρήσουμε μακρινό, γιατί το ίδιο παιχνίδι παίζεται μέσα στην Ελλάδα, στη Θράκη, όπου η Άγκυρα επιχειρεί να μετατρέψει ένα εκπαιδευτικό και δημογραφικό ζήτημα σε πολιτικό μοχλό, μέσα από το προξενείο, τους μη αναγνωρισμένους μουφτήδες και το μήνυμα ότι οι μουσουλμάνοι της περιοχής δεν θα μείνουν ποτέ μόνοι. Ούτε είναι μόνη της σε αυτό. Το Ιράν και το Κατάρ χρηματοδοτούν εδώ και χρόνια τα δικά τους παράλληλα δίκτυα σχολείων, τζαμιών και ιδρυμάτων στην Ευρώπη, κάτι που δείχνει ότι δεν πρόκειται για μεμονωμένο περιστατικό, αλλά για μια ολόκληρη σχολή σκέψης: Αγόρασε την επόμενη γενιά, και θα ελέγχεις τη χώρα χωρίς ποτέ να την εισβάλεις.

Το συμπέρασμα είναι απλό όσο και δυσάρεστο. Η ισχύς μετακόμισε από εκεί που όλοι κοιτούν σε εκεί που κανείς δεν προσέχει. Όχι στο τανκ, αλλά στο θρανίο. Όχι στον στρατό, αλλά στον ισολογισμό πίσω από το βιβλίο. Η Άγκυρα δεν ξοδεύει ένα δισεκατομμύριο δολάρια από ιδεολογική εμμονή, το επενδύει ψυχρά, περιμένοντας απόδοση σε επιρροή, σε ψήφους, σε καθεστώτα που αύριο θα της χρωστούν. Και όσο η Δύση μετρά αεροσκάφη και φρεγάτες, η Τουρκία μετρά μαθητές, γιατί έχει καταλάβει αυτό που η υπόλοιπη ήπειρος ξέχασε: πως τους πολέμους του αύριο τους κερδίζει εκείνος που πλήρωσε, και έγραψε το μάθημα του σήμερα.

Σύμφωνα με τις πληροφορίες, ο αστυνομικός επρόκειτο να μεταβεί στην υπηρεσία του. Οι Αρχές εξετάζουν όλα τα ενδεχόμενα και, μεταξύ άλλων, ερευνούν εάν τον απασχολούσε κάποιο προσωπικό ή άλλο ζήτημα το τελευταίο διάστημα, καθώς και αν είχε προηγηθεί κάποιος διαπληκτισμός ή άλλο περιστατικό.

Οι ίδιες πληροφορίες αναφέρουν ότι ο άνδρας έφερε εκδορές στον λαιμό και το πρόσωπο, καθώς και μελανιές στα χέρια. Σύμφωνα με την πρώτη ιατροδικαστική εκτίμηση, ο θάνατος επήλθε πριν από περίπου 10 έως 12 ώρες. Κατά την αρχική εξέταση, διαπιστώθηκε βαρύ πνευμονικό οίδημα, ενώ εντοπίστηκαν και σημάδια σοβαρής υποξίας.

Πάντως σαφείς απαντήσεις για τα ακριβή αίτια του θανάτου αναμένεται να δώσει η νεκροψία-νεκροτομή, ενώ αναμένονται και τα αποτελέσματα των τοξικολογικών εξετάσεων. Οι έρευνες συνεχίζονται, προκειμένου να αποσαφηνιστούν οι συνθήκες κάτω από τις οποίες ο αστυνομικός έχασε τη ζωή του.

Η ανάπτυξη των Κεντρικών Ψηφιακών Νομισμάτων (Central Bank Digital Currencies – CBDC) αποτελεί σε μεγάλο βαθμό απάντηση στη δυναμική που δημιούργησαν το Bitcoin και η τεχνολογία blockchain. Η επιτυχία του Bitcoin δεν απείλησε μόνο το παραδοσιακό τραπεζικό σύστημα· αμφισβήτησε για πρώτη φορά το αποκλειστικό προνόμιο των κεντρικών τραπεζών να αποτελούν τον τελικό διαμεσολαβητή των συναλλαγών.

Υπό αυτό το πρίσμα, το ψηφιακό ευρώ δεν ενσωματώνει απλώς τεχνολογική καινοτομία (FinTech), αλλά στρατηγική επιδίωξη διατήρησης του θεσμικού ελέγχου σε έναν κόσμο όπου οι πληρωμές μπορούν πλέον να πραγματοποιούνται απευθείας μεταξύ πολιτών (peer-to-peer), χωρίς την παρεμβολή τραπεζών ή άλλων κεντρικών φορέων.

Σε αντίθεση με το Bitcoin, το ψηφιακό ευρώ δεν θα βασίζεται στην αποκέντρωση (decentralization), στην ανωνυμία ή στην απουσία κεντρικού ελέγχου (permissionless). Αντιθέτως, θα λειτουργεί μέσα σε ένα πλήρως ελεγχόμενο θεσμικό πλαίσιο, όπου η έκδοση και η διαχείριση του χρήματος θα παραμένουν αποκλειστική αρμοδιότητα της κεντρικής τράπεζας. Το σημείο που προκαλεί τον μεγαλύτερο προβληματισμό δεν είναι η ίδια η ενσωματωμένη χρηματοοικονομική τεχνολογία, αλλά οι δυνατότητες ελέγχου και εποπτείας που αυτή δημιουργεί.

Ψηφιακό ευρώ και ατομικές ελευθερίες

Ένα κεντρικά διαχειριζόμενο ψηφιακό νόμισμα CBDC επιτρέπει αντικειμενικά μεγαλύτερο βαθμό εποπτείας των συναλλαγών σε σχέση με τα φυσικά μετρητά. Αυτό δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη ότι οι δυνατότητες αυτές θα χρησιμοποιηθούν καταχρηστικά. Σημαίνει όμως ότι θα υπάρχουν και ότι η προστασία των ατομικών ελευθεριών θα εξαρτάται πλέον όχι μόνο από την τεχνολογία, αλλά και από τις πολιτικές και θεσμικές εγγυήσεις που θα τη συνοδεύουν.

Η ουσία της συζήτησης δεν είναι αν το ψηφιακό ευρώ αποτελεί τεχνολογική πρόοδο. Είναι εάν μπορεί να διασφαλιστεί ότι η πρόοδος αυτή δεν θα οδηγήσει, σταδιακά, στον περιορισμό της χρήσης των μετρητών και στην αντικατάσταση της οικονομικής αυτονομίας του πολίτη από ένα πλήρως ψηφιακό και κεντρικά διαχειριζόμενο σύστημα συναλλαγών.

Η επιτυχία του ψηφιακού ευρώ δεν θα κριθεί από την τεχνολογία του, αλλά από το κατά πόσο θα καταφέρει να ενισχύσει την αποτελεσματικότητα του ευρωπαϊκού χρηματοπιστωτικού συστήματος, χωρίς να μεταβάλει τη λεπτή ισορροπία μεταξύ οικονομικής ασφάλειας, ιδιωτικότητας και ατομικής ελευθερίας του Ευρωπαίου πολίτη.

Ο Δρ Βασίλειος Πολυμένης είναι καθηγητής Χρηματοοικονομικής και FinTech, PhD Wharton – University of Pennsylvania, πρώην Πρύτανης Αμερικανικού Πανεπιστημίου και πρώην Αντιπρόεδρος Ταμείου Παρακαταθηκών κ Δανείων.

Στην Κάλι (νοτιοδυτικά), ανάμεσα στις πόλεις που υπέστησαν τις πιο σοβαρές ζημιές, επαγγελματίες και εθελοντές διασώστες σήκωναν χαλάσματα με γυμνά χέρια, αναζητώντας ενδείξεις ζωής. Ο Νέλσον Μορένο πήγε με την ελπίδα να μπορέσει να σώσει φίλη του παγιδευμένη στα συντρίμμια συγκροτήματος δυο πενταώροφων πολυκατοικιών. Ο πατέρας της φίλης του και το μικρό παιδί της νεαρής βρέθηκαν — με τραύματα, αλλά στη ζωή.

«Τώρα χρειαζόμαστε φακούς και (προστατευτικά) γυαλιά» για τη σκόνη, καθώς η επιχείρηση έρευνας επρόκειτο να συνεχιστεί όλη νύχτα, είπε, έχοντας γύρω του εκατοντάδες άλλους εθελοντές. Διασώστες σχημάτιζαν ανθρώπινες αλυσίδες για να απομακρύνουν συντρίμμια, ενώ αυτοί στην πρώτη γραμμή εργάζονταν χρησιμοποιώντας σκαπάνες και στοιχειώδη εργαλεία.

Ο νέος πρόεδρος Αμπελάρδο δε λα Εσπριέγια, που ανέλαβε την εξουσία τρεις ημέρες νωρίτερα, κήρυξε χθες κατάσταση έκτακτης ανάγκης κι υποσχέθηκε συντονισμένες επιχειρήσεις διάσωσης. Ως το απόγευμα, οι σεισμογράφοι είχαν καταγράψει 47 μετασεισμικές δονήσεις, σύμφωνα με την κολομβιανή γεωλογική υπηρεσία.

«Απελπισμένοι»

Ο αρχηγός του κράτους ανακοίνωσε νεότερο επίσημο απολογισμό των θυμάτων σε εθνική κλίμακα, κάνοντας λόγο για 132 νεκρούς, 570 τραυματίες, ενώ 1.500 ακίνητα υπέστησαν ζημιές και 61 κτίρια κατέρρευσαν. Έξι αεροδρόμια στο δυτικό τμήμα της χώρας ενημέρωσαν πως οι υποδομές τους υπέστησαν ζημιές κι ανακοίνωσαν πως αναστέλλουν τις εμπορικές πτήσεις. Το επίκεντρο βρισκόταν κοντά στη Σαν Χοσέ ντελ Παλμάρ, στην Τσοκό, όπου έχουν καταγραφτεί 13 θάνατοι, με βάση τα μέχρι στιγμής επίσημα δεδομένα.

Ο Γουίλμερ Κουέστα, φοιτητής νομικής που πήγε να βοηθήσει ανθρώπους θαμμένους στα συντρίμμια, αφηγήθηκε πως είδε «κόσμο να έχει βγει έξω γυμνός, να πηδάει από μπαλκόνια σε ύψος, από τον δεύτερο όροφο», κατοίκους που ήταν «απελπισμένοι». Ο πρόεδρος δε λα Εσπριέγια επισκέφτηκε μέσα στην ημέρα στην Τσοκό και ανήγγειλε πως επρόκειτο να μεταβεί αργότερα στην Κάλι, την τρίτη πόλη της χώρας. Δηλώσεις αλληλεγγύης άρχισαν να φτάνουν από όλο τον κόσμο.

Οι κυβερνήσεις χωρών της Λατινικής Αμερικής, του Ισραήλ, της Ισπανίας, της Γαλλίας –και της Ελλάδας– εξέφρασαν την υποστήριξή τους στην Κολομβία. Η Ευρωπαϊκή Ένωση ανακοίνωσε πως ενεργοποιεί τους δορυφόρους της υπηρεσίας Κοπέρνικος για να διευκολύνει τις επιχειρήσεις διάσωσης. Η κυβέρνηση των ΗΠΑ, σύμμαχος του νέου προέδρου, ανακοίνωσε πως προσφέρει βοήθεια ύψους 15,5 εκατομμυρίων δολαρίων.

«Δύσκολη κατάσταση»

Στην Περέιρα, στην τουριστική «περιοχή του καφέ», που είχε ήδη χτυπηθεί από ισχυρό σεισμό το 1999 με σχεδόν 1.200 νεκρούς, επιβεβαιώθηκαν ήδη δεκάδες θάνατοι. Η πόλη ζει «ιστορική, δύσκολη κατάσταση (…) ορισμένα κέντρα υγείας έχουν κατακλυστεί» από τραυματίες, είπε στον Τύπο ο δήμαρχος Μαουρίσιο Σαλασάρ, με εμφανή συναισθηματική φόρτιση. Στην κοντινή Μανισάλες, περίπου 50 χιλιόμετρα από εκεί, ένας από τους τέσσερις πύργους του καθεδρικού ναού στην πλατεία Μπολίβαρ κατέρρευσε.

Στην Κάλι ισοπεδώθηκαν τουλάχιστον 20 κτίρια, κατά τις αρχές. «Ήρθε πολύς κόσμος, με εξοπλισμό, τρόφιμα, για να βοηθήσει τους πυροσβέστες», είπε ο Αντρές Φελίπε Μεχία, εθελοντής διασώστης. Στην πρωτεύουσα Μπογοτά κάτοικοι, μερικοί ακόμη με τις πιτζάμες, βγήκαν ανάστατοι από τα σπίτια τους χθες το πρωί, προτού ξαναμπούν: δεν διαπιστώθηκαν σοβαρές ζημιές στην πόλη.

Ο πολύ ισχυρός σεισμός έγινε αισθητός ως τον Ισημερινό, τον Παναμά και τη Βενεζουέλα — αυτή η τελευταία ακόμη μετράει τις πληγές του διπλού σεισμού 7,2 και 7,5 βαθμών της 24ης Ιουνίου, ο προσωρινός απολογισμός των θυμάτων του οποίου ξεπέρασε τους 6.000 νεκρούς. Οι χώρες αυτές βρίσκονται πάνω από τον λεγόμενο δακτύλιο της φωτιάς του Ειρηνικού ωκεανού, περιοχή με εξαιρετικά ισχυρή σεισμική και ηφαιστειακή δραστηριότητα, εξαιτίας των κινήσεων τεκτονικών πλακών στο υπέδαφος.

Η συμφωνία προβλέπει ότι ένοπλη επίθεση εναντίον ενός από τα τρία συμβαλλόμενα κράτη θα αντιμετωπίζεται ως επίθεση εναντίον όλων. Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν έχει χαρακτηρίσει τη συγκεκριμένη πρόβλεψη ως αντίστοιχη, σε τεχνικό επίπεδο, με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ, ενώ ταυτόχρονα έχει υπογραμμίσει ότι το Σύμφωνο δεν στρέφεται εναντίον συγκεκριμένης χώρας. Προβλέπονται επίσης τακτικές συναντήσεις των υπουργών Εξωτερικών και Άμυνας των τριών χωρών, καθώς και η δημιουργία μόνιμου μηχανισμού συνεργασίας με έδρα τη Σαουδική Αραβία. Παράλληλα, έχει ήδη ανοίξει η συζήτηση για πιθανή διεύρυνση του σχήματος, με την Αίγυπτο να αναφέρεται μεταξύ των χωρών που θα μπορούσαν να αποκτήσουν στενότερη σχέση με αυτό.

Παρά τα λεχθέντα Φιντάν, προφανώς το Σύμφωνο δεν ενέχει κάτι που μοιάζει με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ, αλλιώς θα έπρεπε να υπάρξει εμπλοκή σε συρράξεις, όπως αυτή στην Υεμένη, στο Κασμίρ ή στην Συρία, κάτι που προς το παρόν ούτε καν αχνο-φαίνεται…

Η ενίσχυση του γεωπολιτικού ρόλου της Τουρκίας

Για την Αθήνα, επομένως, το σημαντικότερο στοιχείο δεν είναι η Σαουδική Αραβία ή το Πακιστάν ξεχωριστά, αλλά η ενίσχυση της στρατηγικής αυτονομίας της Τουρκίας. Η Άγκυρα παραμένει μέλος του ΝΑΤΟ και διαθέτει μία από τις σημαντικότερες στρατιωτικές δυνάμεις της Συμμαχίας.

Ταυτόχρονα, όμως, τα τελευταία χρόνια έχει αναπτύξει ένα παράλληλο δίκτυο πολιτικών, οικονομικών και αμυντικών σχέσεων με χώρες της Μέσης Ανατολής, της Ασίας και της Αφρικής. Το Σύμφωνο της Μέκκας μπορεί να αποτελέσει ένα ακόμη βήμα προς τη δημιουργία ενός πολυεπίπεδου συστήματος στρατηγικών συνεργασιών, στο οποίο η Τουρκία θα λειτουργεί ταυτόχρονα ως NATOϊκός σύμμαχος και ως αυτόνομος περιφερειακός πόλος ισχύος.

Η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία και για την τουρκική αμυντική βιομηχανία. Η Τουρκία έχει επενδύσει σημαντικά στην ανάπτυξη μη επανδρωμένων αεροσκαφών, πυραυλικών συστημάτων, ηλεκτρονικού πολέμου, αισθητήρων, τεθωρακισμένων οχημάτων και ναυτικών συστημάτων. Η Σαουδική Αραβία αποτελεί παράλληλα μία από τις σημαντικότερες αγορές αμυντικού υλικού παγκοσμίως και επιδιώκει να αναπτύξει μεγαλύτερη εγχώρια βιομηχανική βάση. Μία στενότερη στρατηγική σχέση Άγκυρας και Ριάντ θα μπορούσε επομένως να οδηγήσει σε περισσότερες συμπαραγωγές, μεταφορά τεχνολογίας και κοινά προγράμματα, αυξάνοντας περαιτέρω την κλίμακα της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας.

Αυτό έχει μεγαλύτερη σημασία για την Ελλάδα από ό,τι υποδηλώνει η ίδια η στρατιωτική διάσταση της συμφωνίας. Η ισχύς ενός κράτους στον σύγχρονο πόλεμο δεν εξαρτάται μόνο από τον αριθμό των αεροσκαφών, των πλοίων ή των αρμάτων που διαθέτει. Εξαρτάται επίσης από την ικανότητά του να αναπληρώνει απώλειες, να παράγει πυρομαχικά, να εξασφαλίζει κρίσιμες πρώτες ύλες και να διατηρεί την παραγωγή του σε συνθήκες πολέμου. Εάν η Τουρκία καταφέρει να συνδυάσει την ήδη αναπτυγμένη εγχώρια αμυντική της βιομηχανία με μία διευρυμένη αγορά και με διεθνείς συμπαραγωγές, η επίδραση θα είναι μακροπρόθεσμη.

Τί σημαίνει η σύμπραξη με το Πακιστάν

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η συμμετοχή του Πακιστάν. Πρόκειται για πυρηνικά εξοπλισμένο κράτος με σημαντική στρατιωτική εμπειρία και δική του αμυντική βιομηχανική βάση. Η συμφωνία, βεβαίως, δεν δημιουργεί τουρκική πυρηνική ομπρέλα, ούτε προβλέπει πυρηνικό διαμοιρασμό. Θα ήταν επομένως υπερβολικό να αντιμετωπιστεί ως ένα είδος νέας πυρηνικής συμμαχίας. Ωστόσο, η δημιουργία θεσμοθετημένης σχέσης μεταξύ Τουρκίας και Πακιστάν προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο στρατηγικής συνεργασίας και δημιουργεί δυνατότητες για ανταλλαγή τεχνογνωσίας, κοινές ασκήσεις και αμυντική συνεργασία.

Για την Ελλάδα, ωστόσο, χρειάζεται να αποφευχθεί μία βασική παγίδα: Η υπερεκτίμηση της άμεσης στρατιωτικής σημασίας του Συμφώνου. Δεν υπάρχει σήμερα κάποια ένδειξη ότι η Σαουδική Αραβία ή το Πακιστάν θα θεωρούσαν μία ελληνοτουρκική κρίση στον Έβρο ή στο Αιγαίο ως λόγο αυτόματης στρατιωτικής εμπλοκής. Τα συμφέροντα του Ριάντ επικεντρώνονται κυρίως στον Περσικό Κόλπο, στο Ιράν, στην Υεμένη, στην ασφάλεια των ενεργειακών υποδομών και στις θαλάσσιες οδούς. Η Σαουδική Αραβία έχει, άλλωστε, αναπτύξει τα τελευταία χρόνια σημαντικές σχέσεις και με την Ελλάδα.

Το πραγματικό ζήτημα είναι συνεπώς ευρύτερο. Η Τουρκία αποκτά τη δυνατότητα να συνδυάζει τη συμμετοχή της στο ΝΑΤΟ με ένα ολοένα πιο αυτόνομο περιφερειακό δίκτυο. Αυτό σημαίνει ότι η ελληνική στρατηγική δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά στην υπόθεση ότι μία ελληνοτουρκική κρίση θα εξελιχθεί μέσα στο παραδοσιακό πλαίσιο της Συμμαχίας. Η Αθήνα θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη ένα πολύ πιο σύνθετο περιβάλλον, στο οποίο η Τουρκία μπορεί να διαθέτει πολιτική, οικονομική και αμυντική υποστήριξη από ένα ευρύτερο δίκτυο εταίρων.

Το στρατηγικό βάθος της Αθήνας

Η εξέλιξη αυτή ενισχύει την ανάγκη για στρατηγικό βάθος από την ελληνική πλευρά. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να δημιουργήσει έναν αντίστοιχο “αντιτουρκικό” συνασπισμό. Χρειάζεται όμως να ενισχύσει τη δική της ικανότητα δικτύωσης. Οι σχέσεις με τη Γαλλία, τις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ισραήλ, την Αίγυπτο, την Κύπρο και τα κράτη του Κόλπου αποκτούν μεγαλύτερη αξία, ακριβώς επειδή δημιουργούν ένα ευρύτερο περιβάλλον στρατηγικών συνεργασιών.

Παράλληλα, η ελληνική αμυντική πολιτική θα πρέπει να δώσει μεγαλύτερη έμφαση στην ανθεκτικότητα. Σε έναν πόλεμο υψηλής έντασης, η αρχική ποιότητα των οπλικών συστημάτων είναι μόνο ένα μέρος της εξίσωσης. Εξίσου σημαντικές είναι η διαθεσιμότητα πυρομαχικών, η δυνατότητα ταχείας αναπλήρωσης απωλειών, η προστασία των βάσεων και των υποδομών, η διασπορά των δυνάμεων, οι εφεδρικές επικοινωνίες, η κυβερνοασφάλεια και η ικανότητα συνέχισης των επιχειρήσεων, υπό συνθήκες μαζικής χρήσης drones και ηλεκτρονικού πολέμου.

Εδώ το Σύμφωνο της Μέκκας συναντά μια ευρύτερη τάση που αφορά και τις Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις. Η Ελλάδα θα πρέπει να εξετάζει τις ένοπλες δυνάμεις, όχι μόνο ως σύνολο μονάδων, αλλά ως ένα οικοσύστημα παραγωγής και διατήρησης στρατιωτικής ισχύος. Η ανάπτυξη εγχώριας παραγωγής πυρομαχικών, UAV, συστημάτων αντιμετώπισης drones, ηλεκτρονικού πολέμου, αισθητήρων και πυραυλικών συστημάτων αποκτά επομένως στρατηγική διάσταση.

Το Σύμφωνο της Μέκκας δεν σηματοδοτεί την εγκατάλειψη του ΝΑΤΟ από την Τουρκία. Αντίθετα, δείχνει ότι η Άγκυρα επιδιώκει να αξιοποιήσει τη θέση της μέσα στη Συμμαχία, ενώ ταυτόχρονα δημιουργεί πρόσθετα επίπεδα στρατηγικής αυτονομίας. Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μήνυμα για την Αθήνα.

Μια εξέλιξη που δεν μπορεί να παραβλεφθεί

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να αντιμετωπίσει τη συμφωνία ως μία νέα άμεση απειλή. Χρειάζεται όμως να την εντάξει σε μία ευρύτερη εικόνα: Η Ανατολική Μεσόγειος, η Μέση Ανατολή και η Νότια Ασία συνδέονται πλέον όλο και περισσότερο μέσα από αμυντικές, ενεργειακές και τεχνολογικές σχέσεις. Σε αυτό το νέο περιβάλλον, η στρατηγική αξία της Ελλάδας θα εξαρτηθεί από την ικανότητά της να λειτουργεί και η ίδια ως κόμβος ενός ευρύτερου δικτύου συνεργασιών, αλλά και από το κατά πόσο μπορεί να διαθέτει ένοπλες δυνάμεις ικανές να επιχειρούν αυτόνομα, ανθεκτικά και αποτελεσματικά σε μία παρατεταμένη κρίση.

Με άλλα λόγια, το πραγματικό δίδαγμα του Συμφώνου της Μέκκας για την Ελλάδα δεν είναι ότι δημιουργήθηκε ένας νέος συνασπισμός εναντίον της. Είναι ότι η Τουρκία προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο στη στρατηγική της αρχιτεκτονική. Και όσο περισσότερο το περιφερειακό σύστημα ασφαλείας μετατρέπεται από ένα σύστημα με έναν κυρίαρχο πόλο σε ένα δίκτυο πολλαπλών κέντρων ισχύος, τόσο μεγαλύτερη σημασία αποκτούν για την Ελλάδα η δική της αμυντική ανθεκτικότητα, η βιομηχανική αυτονομία και η ικανότητα δημιουργίας στρατηγικών συνεργασιών.

Η ίδια παρατήρηση ισχύει και για το Δελτίο Μηνιαίων Στοιχείων Γενικής Κυβέρνησης του Μάϊου 2026 με παρουσίαση αβασανίστως και αταλαιπώρως (όπως έλεγε ο Θουκυδίδης για τους συγγραφείς, ιστορικούς και «δημοσιογράφους» που χρησιμοποιούν το έτοιμο χωρίς να μπουν στον κόπο για αναζήτηση της αλήθειας) υπερπλεονάσματος της Γενικής Κυβέρνησης 5,1 δισ. ευρώ (έναντι 5 δισ. ευρώ του αντίστοιχου μήνα του 2025) και 3,5 δισ. ευρώ της Κεντρικής Διοίκησης (έναντι 4,9 δισ. ευρώ του αντίστοιχου μήνα του 2025).

Όμως, σε ένα κράτος δικαίου η λογοδοσία, η οποία πρέπει να αποτυπώνεται από όλους τους δημόσιους φορείς με εφαρμογή των βασικών αρχών του Δημοσιονομικού Δικαίου και του Δημόσιου Λογιστικούς (καθολικότητας, νομιμότητας, ειλικρίνειας κλπ) στην κατάρτιση και εκτέλεση των μηνιαίων και ετήσιων προϋπολογισμών με διαφάνεια, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη χρηστή δημοσιονομική διαχείριση των πόρων. Από μιαν με βάσανον και ταλαιπωρία αναζήτησης της αλήθειας των στοιχείων του παραπάνω Δελτίου προκύπτει ότι η παρουσίαση αυτού του «υπερπλεονάσματος» γίνεται με τη χρήση της προσφιλούς «δημιουργικής λογιστικής» για ωραιοποίηση βασικών οικονομικών μεγεθών και «αυτοθαυμασμό».

Θα περίμεναν, λοιπόν, ύστερα απ’ αυτά, ο Έλλην πολίτης φορολογούμενος, ο επιχειρηματίας, ο εργαζόμενος, ο μη εργαζόμενος αλλά εσθίων, οι άνεργοι, οι δανειστές ότι μετά την ενισχυμένη εποπτεία που ζητεί το νέο ευρωπαϊκό δημοσιονομικό πλαίσιο, να κάνουν οι «ανεξάρτητες» εθνικές δημοσιονομικές αρχές, που εγγυώνται, όπως τονίζεται, την ενίσχυση της δημοσιονομικής πειθαρχίας, τη διασφάλιση μεγαλύτερης δημοσιονομικής διαφάνειας και λογοδοσίας και τη βελτίωση της ποιότητας του δημόσιου διαλόγου για τη δημοσιονομική πολιτική, ότι αυτό θα έπρατταν και οι δύο ελληνικές, δηλαδή το Γραφείο Προϋπολογισμού της Βουλής και το Ελληνικό Δημοσιονομικό Συμβούλιο.

Γι΄ αυτόν τον λόγο, άλλωστε, ιδρύθηκαν και μάλιστα μετά την κρίση 2008-2009 (το 2010 και το 2014 αντίστοιχα, όταν κατά ριπάς ιδρύονταν με τίτλους απίστευτης ευρηματικότητας «ανεξάρτητες» διοικητικές αρχές – «μορφώματα», όπως χαρακτηρίστηκαν στη Βουλή το 2001 κατά την αναθεώρηση του Συντάγματος και έχουν ξεπεράσει τις … 150!), δηλαδή για να διασφαλίσουν τη δημοσιονομική πειθαρχία, να ξαναχτίσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών, να διαχειριστούν τους δημόσιους προϋπολογισμούς συνετά και διάφανα, να λειτουργούν για να προωθούν υγιή δημοσιονομική πολιτική και βιώσιμα δημόσια οικονομικά, ως σημαντικοί συνεργάτες των υπουργείων Οικονομικών και των αρμόδιων Κοινοβουλευτικών Επιτροπών στον τομέα αυτό.

Χωρίς κριτική αξιολόγηση των κυβερνητικών επιδόσεων

Όλα αυτά σημαίνουν, όπως επισημαίνει σε σχετική έκθεσή του το Ελεγκτικό Συνέδριο υπό τον τίτλο «Ανεξάρτητοι Δημοσιονομικοί Θεσμοί: Προβλήματα που εντόπισε το Ελεγκτικό Συνέδριο στην οργάνωση και λειτουργία τους» (Έκθεση Ελέγχου 5/2022), ότι οι ανεξάρτητοι δημοσιονομικοί θεσμοί πρέπει να αξιολογούν κριτικά τη δημοσιονομική πολιτική και τη διαμόρφωσή της καθώς και τις επιδόσεις της κυβέρνησης, ενώ σε μερικές περιπτώσεις μάλιστα παρέχουν μη κομματική συμβουλή , όπως η αξιολόγηση ή η προετοιμασία μακροοικονομικών και δημοσιονομικών προβλέψεων και η και διόρθωση σφαλμάτων στις δαπάνες και στα ελλείμματα.

Υπενθυμίζεται ακόμη ότι τον Φεβρουάριο 2014 το Συμβούλιο του ΟΟΣΑ υιοθέτησε μια σειρά συστάσεων σχετικά με τις αρχές για τους ανεξάρτητους δημοσιονομικούς θεσμούς και ιδιαίτερα εκείνη με την οποία οι κυβερνήσεις να εκτιμήσουν «πως η αξιοπιστία των εθνικών προϋπολογισμών – περιλαμβανομένης της επαγγελματικής αντικειμενικότητας των οικονομικών προβλέψεων, την προσήλωση στους δημοσιονομικούς κανόνες, τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα και διαχείριση των κινδύνων- μπορεί επίσης να υποστηριχθεί» μέσω του έργου των ανεξάρτητων δημοσιονομικών θεσμών.

Έτσι, με τη δημοσιοποίηση των αναλύσεών τους οι δύο παραπάνω ανεξάρτητοι δημοσιονομικοί θεσμοί θα έπρεπε να ενισχύουν τη διαφάνεια και τη λογοδοσία και να εμπλουτίζουν τη δημόσια συζήτηση, ακόμα κι όταν επιφέρουν πολιτικό κόστος για τις κυβερνήσεις εκείνες που επιλέγουν να ακολουθήσουν μη συνετή δημοσιονομική πολιτική ή να αθετήσουν βασικές δεσμεύσεις τους.

Δυστυχώς, από την ανάγνωση μερικών τριμηνιαίων εκθέσεων του Γραφείου Προϋπολογισμού της Βουλής και εκθέσεων Έκφρασης Γνώμης του Ελληνικού Δημοσιονομικού Συμβουλίου επί του προϋπολογισμού του 2026 προκύπτει ότι απλώς μεταφέρεται η «ωραία ατμόσφαιρα» που δημιούργησε και στη Βουλή η Εισηγητική Έκθεση του οικονομικού επιτελείου της κυβέρνησης επαναλαμβάνοντας ή παρουσιάζοντας ακρίτως και αβασανίστως τα ίδια επιλεκτικώς ωραιοποιημένα δημοσιονομικά στοιχεία που ανακοινώνει η κυβέρνηση με τα μηνιαία Δελτία Εκτέλεσης του Προϋπολογισμού και τα μηνιαία Δελτία Γενικής Κυβέρνησης. Αυτό το πρόβλημα της μη ανταπόκρισης των δύο παραπάνω ανεξάρτητων δημοσιονομικών θεσμών επί 16 ή 10 χρόνια τώρα λειτουργίας στον θεσμικό τους σκοπό οφείλεται και στη νομοθεσία, καθώς δεν προβλέπεται στη νομοθεσία που διέπει το Γραφείο Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή η μη πολιτική διασύνδεση της ηγεσίας τους!

Δημοσιονομική πολιτική: Τί δείχνουν τα στοιχεία

Τί θα περίμεναν, λοιπόν, οι Έλληνες πολίτες ύστερα από τη δημοσίευση μηνιαίων, τριμηνιαίων και ετήσιων στοιχείων διαχείρισης εθνικών, κοινοτικών και δανεικών πόρων από τις κυβερνήσεις. Θα περίμεναν επεξεργασία και μελέτη όλων των στοιχείων, όπως τα ταπεινά που αποτυπώνονται στους δύο παρατιθέμενους πίνακες, τα οποία καταδεικνύουν ότι μιαν «κεκονιαμένην» και ουχί πραγματική «συνετή και χρηστή δημοσιονομική διαχείριση», η οποία, δυστυχώς, δεν έχει έρθει ποτέ προς συζήτηση στη Βουλή, διότι «κόρακας κοράκου μάτι δεν βγάζει», διότι και κόμματα που είναι σήμερα στην αντιπολίτευση τα ίδια έκαναν ως … κυβέρνηση!

Ρίξτε μια ματιά στους παρατιθέμενους δύο πίνακες για να διαπιστώσουμε μαζί τα εξής στο σκέλος των εσόδων: Πρώτον, η αύξηση των συνολικών κρατικών εσόδων τον Μάϊο του 2026 κατά 1,5 δις. ευρώ προέρχεται εξολοκλήρου σχεδόν από την αύξηση του ΦΠΑ κατά 1,5 δισ. ευρώ 18,5% , από την οποία μόνο 400 εκατ. ευρώ δικαιολογείται από τη μεταβολή του ονομαστικού ΑΕΠ (4,8% το πρώτο τρίμηνο), δηλαδή το υπόλοιπο 1,1 οφείλεται σε φορομπηχτισμό κι ας λένε τάχα από «πάταξη» της φοροδιαφυγής» και μείωση του «κενού» ΦΠΑ! Συνεπώς, ένας φορομπηχτισμός μόνο από ΦΠΑ 1,1 δισ. ευρώ δεν μπορεί να χαρακτηρίζει μια δημοσιονομική διαχείριση ως «συνετή και χρηστή».

Δεύτερον, στα έσοδα περιλαμβάνονται και μη επιστροφές φόρων 700 εκατ. ευρώ και, συνεπώς, θα έπρεπε να εμφανίζονται κατά το παραπάνω ποσό! Τρίτον, μετά την αφαίρεση των δύο παραπάνω ποσών (1,8 δισ. ευρώ) τα κρατικά έσοδα μιας «συνετής και χρηστής δημοσιονομικής διαχείρισης» περιορίζονται σε 27,7 δισ. ευρώ.

Παρουσίαση μειωμένων δαπανών!

Ύστερα, από μια ματιά στο σκέλος των δαπανών προκύπτουν τα ακόλουθα τέρατα και σημεία: Πρώτον, από τον φόρο εισοδήματος φυσικών και νομικών προσώπων και ΦΠΑ έπρεπε να είχαν αποδοθεί στου Δήμους 1,5 δις. ευρώ και 1,2 δις. ευρώ αντίστοιχα, δηλαδή 2,7 δις. ευρώ. Όπως αποδόθηκαν μόνο 1,4 δις. ευρώ, που σημαίνει ότι οι δαπάνες είναι υποτιμημένες κατά 1,3 δις. ευρώ από αυτήν την παρακράτηση φόρων! Δεύτερον, τα κρατικά «φέσια» (ληξιπρόθεσμες υποχρεώσεις προς ιδιώτες επιχειρηματίες) αυξάνονται και πληθύνονται και τον Μάϊο ανήλθαν σε πάνω από 3 δις. ευρώ. Αυτό σημαίνει ότι πληρώνονταν (με βάση την αρχή της νομιμότητας και της ειλικρίνειας και τη μνημονιακή δέσμευση!) οι δαπάνες θα ήταν αυξημένες και κατά το ποσό αυτό!

Τρίτον, αν δεν παραβιάζονταν οι δύο αυτές βασικών αρχών, οι συνολικές δαπάνες θα ανέρχονταν σε 34,2 δις. ευρώ κι όχι 29,9 δις. ευρώ, όπως τα παρουσιάζει στο παραπάνω Δελτίο το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών. Τέταρτον, συνεπώς, το ισοζύγιο της Κεντρικής Διοίκησης δεν είναι ελλειμματικό μόνο κατά 68 εκατ. ευρώ, αλλά κατά … 6,5 δις. ευρώ, από το οποίο αν αφαιρεθούν τόκοι 3,5 δις. ευρώ, το πρωτογενές αποτέλεσμα δεν είναι … «πλεόνασμα» 3,4 δις. ευρώ, αλλά … έλλειμμα 3 δις. ευρώ.

Σημειώνω ότι αυτό το αποτέλεσμα της Κεντρικής Διοίκησης διαμορφώνει, με την προσθήκη των αποτελεσμάτων των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης (που δεν καταρτίζουν εγκαίρως ή καθόλου … απολογισμούς κλπ) 480 εκατ. ευρώ και των (επιδοτούμενων με πάνω από 15 δις. ευρώ ετησίως!) οργανισμών κοινωνικής ασφάλισης 403 εκατ. ευρώ (που δεν καταρτίζουν επί χρόνια ισολογισμούς – απολογισμούς!) το πρωτογενές αποτέλεσμα της Γενικής Κυβέρνησης δεν είναι 5,1 δις. ευρώ, αλλά μόνο 1,3 δις. ευρώ…

Αναλυτικότερα, η ιστορία της ναυτικής ισχύος είναι, σε μεγάλο βαθμό, η ιστορία της τεχνολογικής εξέλιξης των μεγάλων πολεμικών πλατφορμών. Από τις τριήρεις της αρχαιότητας έως τα θωρηκτά του 20ού αιώνα και από τα αεροπλανοφόρα έως τις σύγχρονες φρεγάτες πολλαπλών ρόλων, η θαλάσσια κυριαρχία ταυτίστηκε με την κατοχή ενός περιορισμένου αριθμού πανίσχυρων μονάδων, οι οποίες συγκέντρωναν επάνω τους αισθητήρες, όπλα, μέσα επικοινωνίας και δυνατότητες διοίκησης.

Η ίδια η πλατφόρμα αποτελούσε τη βασική μονάδα παραγωγής στρατιωτικής ισχύος. Το συγκεκριμένο πρότυπο υπήρξε εξαιρετικά επιτυχημένο επί δεκαετίες. Σήμερα, όμως, οι τεχνολογικές εξελίξεις δημιουργούν τις προϋποθέσεις για μια βαθιά αλλαγή παραδείγματος. Η διάδοση των μη επανδρωμένων συστημάτων, η τεχνητή νοημοσύνη, οι δικτυοκεντρικές επιχειρήσεις, η ραγδαία μείωση του κόστους των αισθητήρων και η δυνατότητα διασύνδεσης χιλιάδων κόμβων σε πραγματικό χρόνο οδηγούν σταδιακά στη μετάβαση από την πλατφορμο-κεντρική αντίληψη ισχύος σε μια νέα μορφή κατανεμημένης αρχιτεκτονικής μάχης.

Η σημαντικότερη ίσως αλλαγή δεν αφορά τα ίδια τα όπλα αλλά τη σχέση μεταξύ τους. Η ισχύς παύει να είναι ιδιότητα μιας μεμονωμένης μονάδας και αρχίζει να αναδύεται από τη συνεργασία ενός μεγάλου αριθμού διαφορετικών μέσων. Αισθητήρες, φορείς πυρός, μη επανδρωμένα οχήματα, επίγειοι σταθμοί, δίκτυα επικοινωνιών και λογισμικό λειτουργούν πλέον ως στοιχεία ενός ενιαίου οργανισμού. Το σύνολο αποκτά δυνατότητες που καμία επιμέρους πλατφόρμα δεν θα μπορούσε να διαθέτει μόνη της.

Η γεωγραφία τμήμα της πολεμικής μηχανής

Η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για κράτη που καλούνται να υπερασπιστούν σύνθετα αρχιπελαγικά περιβάλλοντα. Σε αντίθεση με τις μεγάλες ωκεάνιες εκτάσεις, ένα αρχιπέλαγος δεν αποτελεί απλώς θαλάσσιο χώρο. Είναι ένα πολύπλοκο γεωγραφικό σύστημα αποτελούμενο από νησιά, βραχονησίδες, στενά περάσματα, ακτές, υφάλους και διαφορετικές βαθυμετρικές συνθήκες. Η γεωγραφία αυτή δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως παθητικό θέατρο επιχειρήσεων αλλά ως ενεργός πολλαπλασιαστής ισχύος.

Επί δεκαετίες η στρατηγική σκέψη προσπαθούσε να προσαρμόσει τα μεγάλα πλοία στο ιδιαίτερο περιβάλλον του αρχιπελάγους. Ίσως, όμως, η ορθή προσέγγιση να είναι ακριβώς η αντίστροφη. Αντί να αναζητούμε τρόπους προσαρμογής των πλατφορμών στη γεωγραφία, οφείλουμε να σχεδιάσουμε ένα σύστημα, στο οποίο η ίδια η γεωγραφία μετατρέπεται σε οργανικό τμήμα της πολεμικής μηχανής. Αυτό προϋποθέτει μια θεμελιώδη μεταβολή της στρατηγικής σκέψης.

Η βασική μονάδα ισχύος δεν είναι πλέον το πλοίο αλλά το πολυπλέγμα (grid of grids). Δηλαδή ένα κατανεμημένο, πολυεπίπεδο, προσαρμοστικό οικοσύστημα αισθητήρων, όπλων, επικοινωνιών και συστημάτων διοίκησης, το οποίο εκτείνεται σε ολόκληρο τον επιχειρησιακό χώρο. Κάθε επιμέρους κόμβος μπορεί να είναι σχετικά μικρός, οικονομικός, ακόμη και αναλώσιμος. Η πραγματική ισχύς παράγεται από τη συνεργασία εκατοντάδων ή και χιλιάδων τέτοιων κόμβων.

Η μετάβαση αυτή θυμίζει περισσότερο τη λειτουργία ενός βιολογικού οργανισμού παρά ενός παραδοσιακού στόλου. Στους ζωντανούς οργανισμούς η επιβίωση δεν εξαρτάται αποκλειστικά από ένα όργανο αλλά από την αλληλεπίδραση ενός τεράστιου αριθμού κυττάρων, τα οποία συνεργάζονται, προσαρμόζονται και αναδιοργανώνονται συνεχώς. Αντίστοιχα, η νέα μορφή θαλάσσιας ισχύος οφείλει να βασίζεται στην αποκέντρωση, στη συνεργασία και στην οργανωμένη πολυπλοκότητα (organized complexity).

Η πολυπλοκότητα αυτή δεν αποτελεί μειονέκτημα. Αντιθέτως, συνιστά πηγή ανθεκτικότητας. Ένα σύστημα που αποτελείται από εκατοντάδες κατανεμημένους κόμβους δεν διαθέτει ένα μοναδικό κέντρο βάρους, του οποίου η καταστροφή οδηγεί στην κατάρρευσή του. Αν ορισμένοι κόμβοι χαθούν, οι υπόλοιποι αναλαμβάνουν μέρος των λειτουργιών τους. Η επιβιωσιμότητα δεν προκύπτει πλέον από τη θωράκιση κάθε μονάδας, αλλά από την ικανότητα του συνολικού συστήματος να συνεχίζει να λειτουργεί, παρά τις απώλειες.

Το ανθρώπινο ανοσοποιητικό στη μάχη και το σύστημα

Η αναλογία με τη βιολογία δεν αποτελεί απλώς ένα παραστατικό σχήμα λόγου. Έχει ήδη εξεταστεί συστηματικά στο πλαίσιο της αμερικανικής αντίληψης του Πολέμου Ψηφιδωτού. Στη μελέτη της RAND Corporation Distributed Kill Chains: Drawing Insights for Mosaic Warfare from the Immune System and from the Navy (2021), των Nicholas A. O’Donoughue, Samantha McBirney και Brian Persons, η οποία εκπονήθηκε με χρηματοδότηση της Υπηρεσίας Προηγμένων Ερευνητικών Προγραμμάτων του Πενταγώνου (DARPA), το ανθρώπινο ανοσοποιητικό σύστημα εξετάζεται ως βιολογικό ανάλογο μιας κατανεμημένης αρχιτεκτονικής μάχης.

Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι το ανοσοποιητικό σύστημα έχει εξελιχθεί επί εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια ως ένα εξαιρετικά σύνθετο, ετερογενές και προσαρμοστικό σύστημα, στο οποίο πολυάριθμοι διαφορετικοί φορείς αναγνώρισης και αντίδρασης συνεργάζονται χωρίς η αποτελεσματικότητα του συνόλου να εξαρτάται από έναν μοναδικό κεντρικό κόμβο. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν χαρακτηριστικά όπως η κλασματοποίηση των λειτουργιών (fractionation), η ετερογένεια, η ταχεία ανασύνθεση διαφορετικών στοιχείων ανάλογα με την εμφανιζόμενη απειλή (rapid composability), η κλιμάκωση και η συνεργασία πολλών αυτόνομων παραγόντων.

Η αξία της βιολογικής αναλογίας βρίσκεται ακριβώς στο ότι ένα προηγμένο πολεμικό πολυπλέγμα δεν χρειάζεται να λειτουργεί ως μια μεγάλη μηχανή αποτελούμενη από προκαθορισμένα και αυστηρά ιεραρχημένα εξαρτήματα, αλλά περισσότερο ως ένα τεχνητό “ανοσοποιητικό σύστημα” του χώρου επιχειρήσεων, ικανό να ανιχνεύει απειλές, να διαχέει πληροφορίες, να συγκροτεί αλυσίδες φονικότητας (kill chains) που συνδυάζουν αισθητήρες και όπλα προσβολής, να ανακατανέμει λειτουργίες μετά την απώλεια επιμέρους κόμβων και να προσαρμόζει συνεχώς τη συμπεριφορά του.

Υπό αυτή την έννοια, η βιολογία προσφέρει ίσως καταλληλότερο εννοιολογικό πρότυπο από τη μηχανική για την κατανόηση της μελλοντικής κατανεμημένης στρατιωτικής ισχύος: όχι πλέον ένα σύστημα συστημάτων (system of systems) με την παραδοσιακή έννοια, αλλά ένα εξελισσόμενο οικοσύστημα συστημάτων (ecosystem of systems), του οποίου η ισχύς, η ανθεκτικότητα και η προσαρμοστικότητα αποτελούν αναδυόμενες ιδιότητες του συνόλου και όχι χαρακτηριστικά οποιασδήποτε μεμονωμένης πλατφόρμας.

Υπέρ του αμυνόμενου

Η αλλαγή αυτή μεταβάλλει ριζικά και την οικονομία της στρατιωτικής ισχύος. Στη βιομηχανική εποχή, η αύξηση της ισχύος συνδεόταν σχεδόν πάντοτε με την αύξηση του κόστους. Τα σύγχρονα μεγάλα πολεμικά πλοία αντιπροσωπεύουν επενδύσεις δισ. ευρώ, απαιτούν πολυάριθμα πληρώματα και συγκεντρώνουν επάνω τους κρίσιμες επιχειρησιακές δυνατότητες. Η απώλειά τους συνεπάγεται δυσανάλογη και εξαιρετικά δυσαναπλήρωτη στρατιωτική, πολιτική και οικονομική ζημία.

Αντίθετα, ένα σύστημα κατανεμημένης φονικότητας (distributed lethality) επιτρέπει την άσκηση πολλών και διαφοροποιημένων καταστρεπτικών (destructive) και αποδιοργανωτικών (disruptive) αποτελεσμάτων στον αντίπαλο μέσω μεγάλου αριθμού μέσων χαμηλού κόστους και διαφορετικών ικανοτήτων. Η απώλεια μεμονωμένων κόμβων δεν αλλοιώνει αποφασιστικά τη συνολική ισχύ του συστήματος. Ταυτόχρονα, ο αντίπαλος αναγκάζεται να χρησιμοποιεί πανάκριβα και δυσαναπλήρωτα όπλα υψηλής τεχνολογίας για να εξουδετερώσει μέσα εξαιρετικά χαμηλότερου κόστους.

Δημιουργείται έτσι μια νέα μορφή οικονομικής αποτροπής, όπου η σχέση κόστους-αποτελέσματος λειτουργεί υπέρ του αμυνόμενου. Συνακόλουθα, η πληροφορία αποκτά πλέον πρωτεύουσα σημασία. Οι αισθητήρες παύουν να υπηρετούν αποκλειστικά μια συγκεκριμένη πλατφόρμα και μετατρέπονται σε αισθητήρες ολόκληρου του συστήματος ή καλύτερα του βιοτεχνολογικού οργανισμού. Αντίστοιχα, τα όπλα παύουν να εξαρτώνται αποκλειστικά από τους αισθητήρες της δικής τους πλατφόρμας. Οποιοσδήποτε αισθητήρας μπορεί να τροφοδοτήσει οποιονδήποτε φορέα πυρός.

Η φυσική συγκέντρωση δυνάμεων αντικαθίσταται από πληροφοριακή συγκέντρωση. Η εξέλιξη αυτή μεταβάλλει ακόμη και την έννοια της θαλάσσιας κυριαρχίας. Στο παρελθόν η κυριαρχία ταυτιζόταν με τη μόνιμη φυσική παρουσία ισχυρών ναυτικών μονάδων σε μια περιοχή. Στο νέο περιβάλλον η κυριαρχία συνδέεται περισσότερο με τη δυνατότητα συνεχούς επιτήρησης, άμεσης στοχοποίησης και ταχύτατης προσβολής οποιουδήποτε στόχου εισέρχεται στον επιχειρησιακό χώρο με πολλαπλά μέσα πολλαπλών ικανοτήτων.

Το αρχιπελαγικό περιβάλλον και στο σύστημα

Δεν απαιτείται πλέον η συνεχής παρουσία ισχυρών μονάδων σε κάθε σημείο της θαλάσσιας περιοχής. Αρκεί η διαρκής δυνατότητα παραγωγής αποτελέσματος. Στην περίπτωση ενός αρχιπελαγικού περιβάλλοντος, η προσέγγιση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Τα ίδια τα νησιά μπορούν να μετατραπούν σε κόμβους ενός ευρύτερου συστήματος. Η θάλασσα παύει να αποτελεί απλώς το μέσο μετακίνησης των ναυτικών δυνάμεων και μετατρέπεται σε πεδίο συνεχούς αλληλεπίδρασης αισθητήρων, πληροφοριών και πυρών. Το αρχιπέλαγος δεν αποτελεί πλέον το θέατρο των επιχειρήσεων, αλλά τον ίδιο τον οργανισμό που παράγει την αποτροπή.

Η υλοποίηση μιας τέτοιας φιλοσοφίας προφανώς δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσω αποσπασματικών εξοπλιστικών επιλογών. Απαιτεί ένα ολοκληρωμένο εθνικό πρόγραμμα τεχνολογικής, βιομηχανικής και επιχειρησιακής ανάπτυξης, το οποίο θα αντιμετωπίζει όλα τα επιμέρους μέσα ως στοιχεία ενός ενιαίου συστήματος. Το ζητούμενο δεν είναι η απόκτηση ενός ακόμη πλοίου, ενός ακόμη μη επανδρωμένου αεροχήματος ή ενός ακόμη πυραυλικού συστήματος.

Το ζητούμενο είναι η δημιουργία μιας νέας αρχιτεκτονικής ισχύος και μιας νέας φιλοσοφίας προβολής ισχύος αλλά και δομής του στρατεύματος. Ένα τέτοιο πρόγραμμα θα πρέπει να βασίζεται σε ορισμένες θεμελιώδεις αρχές. Κάποιες εξ αυτών είναι η διασπορά, η δικτύωση, η ανθεκτικότητα, η αυτονομία, το χαμηλό κόστος, η ταχεία αναπλήρωση απωλειών, η εγχώρια παραγωγή, η διαλειτουργικότητα και η συνεχής τεχνολογική προσαρμογή.

Κυρίως όμως θα πρέπει να στηρίζεται στη βαθιά κατανόηση της γεωγραφίας και στην αξιοποίησή της ως στρατηγικού πολλαπλασιαστή ισχύος. Η πραγματική πρόκληση του 21ου αιώνα για αρχιπελαγική Άμυνα δεν είναι η κατασκευή ολοένα μεγαλύτερων και ακριβότερων πολεμικών πλοίων, αλλά η ανάπτυξη εκείνων των συστημάτων που θα επιτρέψουν στη στρατιωτική ισχύ να αναδύεται από τη συνεργασία εκατοντάδων κατανεμημένων και διασυνδεδεμένων κόμβων.

Η ισχύς δεν θα βρίσκεται πλέον συγκεντρωμένη σε λίγες πλατφόρμες, αλλά θα είναι διάχυτη σε ολόκληρο το επιχειρησιακό περιβάλλον. Εάν ο 20ός αιώνας υπήρξε η εποχή της μεγάλης πολεμικής πλατφόρμας, ο 21ος ενδέχεται να εξελιχθεί στην εποχή του βιοτεχνολογικού πολυπλέγματος. Για τα κράτη που διαθέτουν σύνθετα αρχιπελαγικά περιβάλλοντα, η μετάβαση αυτή δεν αποτελεί απλώς μια τεχνολογική επιλογή, αλλά πιθανότατα τη σημαντικότερη στρατηγική ευκαιρία της εποχής τους.