Η υπόθεση αυτή είναι αμφισβητήσιμη, πρώτον διότι ο αντίπαλος είναι διατεθειμένος να πληρώσει υψηλό κόστος εάν τα τετελεσμένα έχουν πολιτικό και υλικό όφελος στο εσωτερικό του και δεύτερον, εάν εξαναγκασθή η Ελληνική κυβέρνηση απ’ το εξωτερικό, να συρθή σε διαπραγματεύσεις, για το σύνολο των απαιτήσεων του αντιπάλου κι όχι μόνο για την χάραξη της ΑΟΖ, που αποδέχεται ο Κυριάκος Μητσοτάκης αλλά και την εκχώρηση εθνικού χώρους ως το ήμισυ του Αιγαίου και η παγιοποίηση των 6 μιλίων χωρικής θαλάσσης της Ελλάδος. Όπερ απαράδεκτον.

Επειδή όμως η κυβέρνηση Μητσοτάκη ανθίσταται, ο αντίπαλος εφαρμόζει τελευταίως νέο σχέδιο : την παραβίαση του εναερίου χώρου των 10 μιλίων υπό μαχητικών αεροπλάνων μαζί με υπέρπτηση μη επανδρωμένων αεροχημάτων (ΜΕΑ) υπεράνω των Ελληνικών νήσων (πχ. Αγαθονήσι, Φούρνοι κλπ.).Εις τρόπον ώστε να καταργείται η εναέρια εθνική κυριαρχία, να τίθεται εν αμφιβόλω η αεράμυνα της χώρας και να ξοδεύεται το Ελληνικό κράτος με δυσανάλογες αναχαιτήσεις των ΜΕΑ από τα μαχητικά μας F-16 , τα οποία υφίστανται κόπωση όπως και τα πληρώματα των.

ΜΕΑ: Η ανέξοδη παραβίαση της εθνικής κυριαρχίας

Αναχαιτίσεις εγίνοντο στο παρελθόν αλλ’ ήσαν σύμμετρες: Μαχητικά αντιμετώπιζαν τα εχθρικά αλλά πέραν του εναερίου κυνηγητού (dog fighting) σπανίως ανταλλάσοντο πυρά και συνέβαιναν καταρρίψεις (εκτός της περίπτωσης σμηναγού Ηλιάκη). Τώρα όμως διαπιστώνεται μία ασυμμετρία. Τα Ελληνικά μαχητικά καταδιώκουν ΜΕΑ του αντιπάλου, που διαφεύγουν ατιμωρητί αφού επιτύχουν του σκοπού των. Δηλ. της ανέξοδης παραβίασης εθνικής κυριαρχίας της χώρας μας και την ακύρωση των συστημάτων εναερίου αμύνης.

Αυτό συμβαίνει και σ’ άλλες χώρες. Στην Πολωνία, Βρεταννία, ακόμη και στην Γερμανία και βεβαίως στη Βαλτική και Μαύρη θάλασσα, κυρίως όμως για “τακτικούς λόγους”. Δηλ. τα ΜΕΑ να πλήξουν πλοία, να δοκιμάσουν τα αντιαεροπορικά μέσα των εχθρών και να σπάσουν τα νεύρα τους. Και γι’ αυτό καταρρίπτονται χωρίς δευτέρα σκέψη.

Στην ιδική μας περίπτωση πρόκειται για κάτι πιο σοβαρό. Την πρόκληση αμφιβολίας ποίος είναι ο δυνητικός “επικείμενος στόχος” των ΜΕΑ : Η Αλεξανδρούπολη, η Σούδα ή ο ναύσταθμος της Σκύρου.

Για την προστασία των στόχων αυτών έχουν ληφθεί μέτρα όπως η ύπαρξη αντιαεροπορικών συστοιχιών Πάτριοτ και τα S-300. Mάλιστα, τα ανανεωμένα F-16 φέρουν φθηνούς πυραύλους που εύκολα μπορούν να εξουδετερώσουν τα ΜΕΑ. Γιατί η κυβέρνηση ΚΜ δε επιτρέπει την χρησιμοποίηση των αντιποίνων αυτών κατά ΜΕΑ όπως κάμει κάθε ανεξάρτητη χώρα; Τι την εμποδίζει να υπερασπισθή την εθνική κυριαρχία και να περιορίσει τις αυθαιρεσίες του αντιπάλου; Δεν αντιλαμβάνεται ότι δι’ αυτού του τρόπου ο αντίπαλος εξαχρειώνεται, αποθαρρύνονται οι ένοπλές μας δυνάμεις και οι προμήθειες όπλων αποδεικνύονται περιττές αφού δεν τα όπλα χρησιμοποιούνται ως επιβάλλει η προστασία της Πατρίδος.

Σύμφωνα με το δημοσίευμα του Mada Masr, το οποίο επικαλείται αξιωματούχους, διπλωμάτες και πηγές από τις χώρες που υπέγραψαν τη συμφωνία, το Κάιρο επέλεξε να μην ενταχθεί σε έναν “πολιτικό συνασπισμό υπό σαουδαραβική ηγεσία”, καθώς ανησυχεί ότι κάτι τέτοιο θα μπορούσε να περιορίσει τη δυνατότητά του να ελίσσεται μεταξύ των ανταγωνιστικών περιφερειακών σχέσεων.

Οι πηγές ανέφεραν ότι η απόφαση της Αιγύπτου οφείλεται σε αρκετούς βασικούς παράγοντες, μεταξύ των οποίων οι στρατηγικές σχέσεις της με την Ελλάδα και την Κυπριακή Δημοκρατία, η εντεινόμενη οικονομική συνεργασία με την Ινδία, η προσπάθεια εξισορρόπησης των σχέσεών της μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, καθώς και μια γενικότερη επιφυλακτικότητα απέναντι σε περιφερειακές δομές ασφαλείας στις οποίες συμμετέχουν μη αραβικές χώρες.

Πακιστανική πηγή που συμμετείχε στις πρόσφατες συνομιλίες επιβεβαίωσε ότι η Αίγυπτος είχε προσκληθεί να συμμετάσχει στον συνασπισμό, αλλά τελικά αρνήθηκε.

Η Αίγυπτος και οι σχέσεις με Ελλάδα-Κύπρο

Παράλληλα, πρώην διπλωμάτης που επικαλείται το δημοσίευμα σημείωσε ότι η “περίπλοκη σχέση” της Αιγύπτου με την Ελλάδα και την Κυπριακή Δημοκρατία καθιστά απίθανη την ένταξή της σε μια αμυντική συμφωνία με την Τουρκία. Τουρκία, Σαουδική Αραβία και Πακιστάν υπέγραψαν τη συμφωνία.

Το δημοσίευμα του Mada Masr έρχεται μετά την υπογραφή, την Παρασκευή, της Κοινής Αμυντικής Συμφωνίας της Μέκκας από την Τουρκία, τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν, κατά τη διάρκεια τριμερούς συνόδου κορυφής στη Σαουδική Αραβία. Ο Τούρκος πρόεδρος Ερντογάν, ο Σαουδάραβας διάδοχος Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν και ο πρωθυπουργός του Πακιστάν Σεχμπάζ Σαρίφ υπέγραψαν τη συμφωνία στο Παλάτι Αλ-Σάφα στη Μέκκα.

Η συμφωνία αποσκοπεί στην ενίσχυση της συλλογικής αποτροπής και προβλέπει ότι μια ένοπλη επίθεση εναντίον οποιασδήποτε από τις τρεις χώρες θα θεωρείται επίθεση εναντίον και των τριών. Η συμφωνία προβλέπει επίσης διευρυμένη αμυντική συνεργασία μεταξύ των τριών χωρών. Τούρκοι αξιωματούχοι έχουν δηλώσει ότι η συμφωνία έχει αμυντικό χαρακτήρα, δεν στρέφεται εναντίον καμίας χώρας και αποσκοπεί στη συμβολή στην περιφερειακή και διεθνή ειρήνη και σταθερότητα.

Τι λέει ο Φιντάν

Παρά την αναφερόμενη απόφαση του Καΐρου να μην ενταχθεί στη συμφωνία σε αυτή τη φάση, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν δήλωσε το Σάββατο ότι η Αίγυπτος θα μπορούσε να γίνει μέρος του πλαισίου, καθώς η Άγκυρα επιδιώκει να το διευρύνει πέρα από τα τρία ιδρυτικά μέλη.

Ο Φιντάν δήλωσε ότι το όραμα του προέδρου Ερντογάν είναι η πρωτοβουλία να μην περιοριστεί στην Τουρκία, τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν, αλλά να επεκταθεί σταδιακά. Όπως είπε, και άλλες χώρες έχουν εκφράσει ενδιαφέρον να συμμετάσχουν. Σύμφωνα με τον Φιντάν, η συμφωνία παραμένει ανοιχτή στην ένταξη νέων μελών, υπό την προϋπόθεση της συναίνεσης των ιδρυτικών χωρών. Όπως ανέφερε, το σύμφωνο προέκυψε έπειτα από σχεδόν τρία χρόνια διαβουλεύσεων μεταξύ των εταίρων.

Ο Φιντάν περιέγραψε επίσης τον μηχανισμό ως τεχνικά παρόμοιο με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ και δήλωσε ότι θα περιλαμβάνει υπουργικές, πολιτικές και στρατιωτικές επιτροπές, καθώς και μόνιμη γραμματεία στη Σαουδική Αραβία. Προβλέπονται επίσης κοινές στρατιωτικές ασκήσεις και προγράμματα εκπαίδευσης.

Τούρκοι αξιωματούχοι έχουν υπογραμμίσει ότι η Συμφωνία της Μέκκας συμπληρώνει τις υφιστάμενες συμμαχίες και δεν τις αντικαθιστά, ενώ δεν επηρεάζει τις υφιστάμενες διεθνείς υποχρεώσεις της Τουρκίας. Παράλληλα, έχουν απορρίψει τις εκτιμήσεις ότι το σύμφωνο στρέφεται εναντίον του Ιράν ή οποιασδήποτε άλλης χώρας, χαρακτηρίζοντάς το μια απολύτως αμυντική συμφωνία, με στόχο την ενίσχυση της συλλογικής ασφάλειας, της συνεργασίας στην αμυντική βιομηχανία και της διαλειτουργικότητας των ενόπλων δυνάμεων.

Όπως αναφέρουν πληροφορίες του flashnews.gr, ο πρωθυπουργός μετέβη στα εξωτερικά ιατρεία του νοσοκομείου μετά από πτώση του που είχε την ώρα που έκανε ποδήλατο.

Για την κατάσβεση της φωτιάς έσπευσαν και ήδη επιχειρούν 115 πυροσβέστες, 2 ομάδες πεζοπόρων, 30 οχήματα, 2 αεροσκάφη, 3 ελικόπτερα, ενώ συνδράμουν και πυροσβεστικές δυνάμεις από Ρουμανία και Γαλλία.

Ταυτόχρονα ήχησε και μήνυμα από το 112 για ετοιμότητα των κατοίκων, καθώς πνέουν ισχυροί άνεμοι στο σημείο.

Ο Φιντάν αναμένεται επίσης να ανταλλάξει απόψεις για την πολιτική διαδικασία στη Λιβύη και να υπογραμμίσει τη σημασία που αποδίδει η Άγκυρα στη σταθερότητα της χώρας. Παράλληλα, θα μεταφέρει ότι η Τουρκία παρακολουθεί στενά τις πρωτοβουλίες των ΗΠΑ και την πολιτική διαδικασία υπό την αιγίδα του ΟΗΕ.

Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών αναμένεται να αναφερθεί και στη δυνατότητα συμβολής της Τουρκίας σε πρωτοβουλίες που θα προέρχονται από τους ίδιους τους Λίβυους και θα παραμένουν υπό λιβυκή ηγεσία, με στόχο την επίτευξη διαρκούς ειρήνης και σταθερότητας.

Η πολιτική της «Μίας Λιβύης»

Με την πολιτική της «Μίας Λιβύης» να αποτελεί βασικό άξονα της τουρκικής προσέγγισης, ο Φιντάν αναμένεται να επαναβεβαιώσει τη θέση της Άγκυρας υπέρ της διατήρησης διαλόγου με τις αρχές και τις πολιτικές δυνάμεις στη δυτική, την ανατολική και τη νότια Λιβύη.

Η επιλογή του Φιντάν να επισκεφθεί τόσο την Τρίπολη όσο και τη Βεγγάζη αποκτά ιδιαίτερη πολιτική σημασία, καθώς η Τουρκία επιδιώκει να διατηρεί ανοικτούς διαύλους επικοινωνίας με όλες τις πλευρές της διαιρεμένης πολιτικά χώρας.

Παράλληλα, ο Φιντάν αναμένεται να τονίσει τη σημασία της προστασίας των κοινών δικαιωμάτων και συμφερόντων Τουρκίας και Λιβύης στην Ανατολική Μεσόγειο, στη βάση μιας προσέγγισης αμοιβαίου οφέλους.

Η ενέργεια θα αποτελέσει ένα από τα βασικά θέματα των συνομιλιών, καθώς η Άγκυρα επιδιώκει τόσο την εμβάθυνση της υφιστάμενης συνεργασίας όσο και την ανάπτυξη νέων ενεργειακών έργων.

Στο ίδιο πλαίσιο, ο Φιντάν αναμένεται να υπογραμμίσει ότι η ασφαλής και βιώσιμη λειτουργία των τουρκικών εταιρειών στη Λιβύη, ιδιαίτερα στον κατασκευαστικό τομέα, είναι κρίσιμη για την περαιτέρω ανάπτυξη των οικονομικών και εμπορικών σχέσεων των δύο χωρών.

Φιντάν: Παλαιστίνη, Κόλπος και Στενά του Ορμούζ

Στην ατζέντα των συνομιλιών θα βρεθούν επίσης η Παλαιστίνη, ο Κόλπος και τα Στενά του Ορμούζ.

Ο Φιντάν αναμένεται να υποστηρίξει την αντιμετώπιση των περιφερειακών κρίσεων μέσω του διαλόγου, της διπλωματίας, της περιφερειακής ιδιοκτησίας των διαδικασιών και της κοινής δράσης.

Παράλληλα, αναμένεται να αναδείξει τον στρατηγικό ρόλο της στρατιωτικής και αμυντικής συνεργασίας.

Σε ό,τι αφορά την Παλαιστίνη, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών αναμένεται να ζητήσει εντατικοποίηση των προσπαθειών για την επίτευξη βιώσιμης ειρήνης, καθώς και μια αρχών, αποφασιστική και ενιαία διεθνή στάση.

Πολιτική και στρατιωτική συνεργασία

Τουρκία και Λιβύη συνδέονται με μακροχρόνιους ιστορικούς, πολιτιστικούς και ανθρώπινους δεσμούς, ενώ η Άγκυρα επιδιώκει την περαιτέρω εμβάθυνση των σχέσεων, παράλληλα με τη στήριξη της ειρήνης, της σταθερότητας και της ασφάλειας στη Λιβύη.

Τελευταία συνάντηση ήταν εκείνη της 18ης Απριλίου 2026, όταν ο πρόεδρος Ερντογάν υποδέχθηκε τον πρωθυπουργό της λιβυκής Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας, Αμπντουλχαμίντ Ντμπεϊμπά, στο περιθώριο του Φόρουμ Διπλωματίας της Αττάλειας.

Η Άγκυρα υποστηρίζει ότι η πολιτική της για «Μία Λιβύη» έχει ως προτεραιότητα την ενότητα, την εδαφική ακεραιότητα και τη συνοχή της χώρας, ενώ παράλληλα επιδιώκει να διατηρεί διάλογο με όλες τις πλευρές.

Η Τουρκία στηρίζει επίσης τις προσπάθειες του ΟΗΕ για τη διεξαγωγή αξιόπιστων, δίκαιων και διαφανών εκλογών, υπογραμμίζοντας ότι τα πολιτικά βήματα πρέπει να έχουν λιβυκή ιδιοκτησία και να καθοδηγούνται από τους ίδιους τους Λίβυους.

Παράλληλα, η Άγκυρα στηρίζει τις προσπάθειες για την ενοποίηση των στρατιωτικών θεσμών της Λιβύης. Στο πλαίσιο αυτό, προσωπικό από τη δυτική και την ανατολική Λιβύη συμμετείχε στην άσκηση EFES 2026, η οποία πραγματοποιήθηκε από τις 11 Απριλίου έως τις 21 Μαΐου. Η συμμετοχή αυτή θεωρήθηκε σημαντικό βήμα προς την ενοποίηση των στρατιωτικών δομών της χώρας.

Εμπόριο 3,5 δισ. δολαρίων και νέα ενεργειακά ανοίγματα

Οι οικονομικές σχέσεις αποτελούν επίσης σημαντικό πυλώνα της τουρκικής παρουσίας στη Λιβύη. Το διμερές εμπόριο έφτασε τα 3,5 δισεκατομμύρια δολάρια το 2025, ενώ η Λιβύη εξακολουθεί να αποτελεί σημαντική αγορά για τις τουρκικές επιχειρήσεις, παρά την πολιτική και οικονομική αστάθεια.
Η 22η συνεδρίαση της Κοινής Οικονομικής Επιτροπής Τουρκίας-Λιβύης πραγματοποιήθηκε στην Τρίπολη στις 24 Ιανουαρίου 2026.

Οι Τούρκοι εργολάβοι, οι οποίοι πραγματοποίησαν το πρώτο τους έργο στο εξωτερικό στη Λιβύη το 1972, έχουν αναλάβει συνολικά 633 έργα στη χώρα, συνολικής αξίας 31 δισεκατομμυρίων δολαρίων.

Με βάση τον αριθμό των έργων που έχουν αναλάβει τουρκικές κατασκευαστικές εταιρείες στο εξωτερικό, η Λιβύη αποτελεί την τέταρτη μεγαλύτερη αγορά τους.

Αυτή την περίοδο βρίσκονται σε εξέλιξη στη Λιβύη περισσότερα από 40 τουρκικά έργα, συνολικής αξίας άνω των 2,3 δισεκατομμυρίων δολαρίων.

Διεύρυνση της ενεργειακής συνεργασίας

Τον Φεβρουάριο του 2026, η Τουρκική Εταιρεία Πετρελαίων (TPAO) απέκτησε το δικαίωμα από κοινού εκμετάλλευσης δύο πετρελαϊκών κοιτασμάτων στη Λιβύη, στον πρώτο γύρο αδειοδότησης της χώρας εδώ και 17 χρόνια.

Η σχετική συμφωνία για τα δύο κοιτάσματα υπογράφηκε στην Τρίπολη στις 15 Ιουνίου 2026.

Με την επίσκεψη Φιντάν, η Άγκυρα επιχειρεί να συνδυάσει την πολιτική και διπλωματική της παρουσία στη Λιβύη με την εμβάθυνση των οικονομικών, ενεργειακών, στρατιωτικών και αμυντικών δεσμών, διατηρώντας παράλληλα ανοικτούς διαύλους τόσο με την Τρίπολη όσο και με τη Βεγγάζη.

Όχι ότι και άλλοι πολιτικοί δεν είναι διαπλεκόμενοι, αλλά μπροστά του είναι… απλώς οδοντόκρεμες!

Αυτά για τα προ δεκαετίας! Γιατί ο Τσιπράκος επανέκαμψε με άλλον αέρα! Δηλώνει ότι είναι ώριμος και έχει πολιτικό σχέδιο, αλλά εγώ η δηλητηριώδης προσθέτω πως ωρίμασε και σε άλλα πράγματα!

Ναι ναι, έπεισε πολλούς ντόπιους ολιγάρχες ότι είναι πια καλό και υπάκουο παιδί και όχι ο φασαρίας που τους είχε τρομάξει το 2015…

Έχουνε και αυτοί πήξει με τον Κυριάκο, τι να κάνουν ψάχνουν για εναλλακτική! Εντάξει ,τους έκανε τα χατίρια το Μητσοτακιστάν, τους μοίρασε πακέτα και πακέτα, αλλά, όπως λένε μεταξύ τους, ήταν πολύ ακριβός, ούτε… συνέταιρος!

Με τον Ανδρουλάκη είδαν ότι δεν θα δουν χαΐρι και ξαναείδαν με άλλα μάτια τον Αλέξη μας! Τους είπε και αυτός ό,τι ήθελαν ν’ ακούσουν και κάπως έτσι… έδεσε το γλυκό!

Το Μητσοτακιστάν έχει πλάκα! Ονοματίζει μόνο τον Βαγγέλη Μαρινάκη ως υποστηρικτή του Τσιπράκου, επειδή δεν τολμάει να ονοματίσει άλλον ολιγάρχη! Θου, Κύριε, φυλακήν τω στόματί μου!

Μαθαίνω, όμως, ότι η μεγάλη πλειοψηφία των ολιγαρχών, άλλος περισσότερο, άλλος λιγότερο, έχουν… αγαπήσει τον… εξημερωμένο Αλέξη! Και επειδή η… αγάπη πρέπει να αποδεικνύεται, έχουν αρκούντως… ξηλωθεί!

Έλα, όμως, που ο Τσιπράκος δεν φαίνεται να τραβάει στην εκλογική ανηφόρα! Οι δημοσκοπήσεις τον δείχνουν δεύτερο κόμμα, αλλά αρκετά κάτω από τον Κυριάκο, χωρίς σοβαρή ελπίδα να τον φτάσει!

Βλέπετε, οι ολιγάρχες ξέρουν να βγάζουν φράγκα, αλλά δεν διακρίνονται για την πολιτική τους διορατικότητα! Όταν διαπίστωσαν πως η… επένδυση δεν αποδίδει τα αναμενόμενα, ήταν αργά για να κάνουν πίσω!

Τους λέει ο Αλέξης ότι θα περάσει τον Κυριάκο στις δεύτερες εκλογές, αλλά… ο Μανώλης με τα λόγια φτιάχνει ανώγια και κατώγια!

Αυτό που δεν κατάλαβαν οι ολιγάρχες μας είναι ότι ο Τσιπράκος είναι ο ιδανικός αντίπαλος για το Μητσοτακιστάν!

Μπορεί οι ίδιοι να βλέπουν τον εξημερωμένο Αλέξη και να συντρώγουν μαζί του, αλλά η μάζα των δεξιών και κεντροδεξιών μικρομεσαίων εν μέρει συνεχίζει να βλέπει τον Τσίπρα του 2015!

Και από τον ατταβιστικό φόβο της έχει την τάση να συσπειρωθεί πίσω από αυτό που θεωρεί μικρότερο κακό, τον Κυριάκο!

Με άλλα λόγια, πάλι σε λάθος άλογο πόνταραν οι ολιγάρχες μας, που έχουν βαρεθεί να τα… σκάνε στο Μητσοτακιστάν!

Η επίθεση σημειώθηκε στην κρίσιμη θαλάσσια οδό του Μπαμπ ελ Μαντέμπ, η οποία συνδέει την Ερυθρά Θάλασσα με τον Κόλπο του Άντεν και αποτελεί βασικό πέρασμα για το διεθνές εμπόριο μεταξύ Ασίας, Μέσης Ανατολής και Ευρώπης.

Η βρετανική υπηρεσία UK Maritime Trade Operations (UKMTO) ανακοίνωσε ότι είχε ενημερωθεί για περιστατικό με εμπορικό πλοίο στα ανοικτά της αλ-Μόχα, στη δυτική ακτή της Υεμένης. Σύμφωνα με την ενημέρωση, το πλοίο χτυπήθηκε από άγνωστο βλήμα και υπήρξαν απώλειες μεταξύ του πληρώματος.

Παράλληλα, η εταιρεία θαλάσσιας ασφάλειας Ambrey ανέφερε ότι το πλοίο είχε στοχοποιηθεί και υποστεί ζημιές από τους Χούθι, ενώ βρισκόταν αγκυροβολημένο περίπου 3,3 ναυτικά μίλια βορειοανατολικά του νησιού Περίμ, κοντά στην είσοδο του Μπαμπ ελ Μαντέμπ.

Ωστόσο, μέχρι στιγμής οι Χούθι δεν έχουν αναλάβει επίσημα την ευθύνη για την επίθεση. Συνεπώς, η απόδοση της επίθεσης στην οργάνωση βασίζεται προς το παρόν στις πληροφορίες των τοπικών αρχών και των εταιρειών θαλάσσιας ασφάλειας και όχι σε επίσημη ανακοίνωση των ίδιων των Χούθι.

Νέα πίεση στην Ερυθρά Θάλασσα

Το περιστατικό αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς σημειώνεται σε μια περίοδο κατά την οποία η ναυσιπλοΐα στην περιοχή βρίσκεται ήδη υπό έντονη πίεση. Οι Χούθι έχουν κλιμακώσει τις απειλές τους εναντίον της ναυσιπλοΐας στην Ερυθρά Θάλασσα, ενώ τον περασμένο μήνα ανακοίνωσαν ναυτικό αποκλεισμό εναντίον της Σαουδικής Αραβίας, στο πλαίσιο της αντιπαράθεσής τους με το Ριάντ. Η Σαουδική Αραβία έχει απορρίψει τις κατηγορίες των Χούθι περί αποκλεισμού της Υεμένης.

Η νέα επίθεση έρχεται επίσης σε μια ιδιαίτερα ευαίσθητη συγκυρία για τις διεθνείς θαλάσσιες μεταφορές. Η ασφάλεια στην περιοχή έχει επιβαρυνθεί περαιτέρω από την κρίση γύρω από το Στενό του Ορμούζ, με αποτέλεσμα οι δύο αυτές κρίσιμες θαλάσσιες αρτηρίες να βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο των ανησυχιών για την παγκόσμια ναυσιπλοΐα και τις ενεργειακές μεταφορές.

Σύμφωνα με στοιχεία της Kpler που επικαλείται το Reuters, την περασμένη εβδομάδα από το Μπαμπ ελ Μαντέμπ διέρχονταν κατά μέσο όρο 32 πλοία την ημέρα, έναντι περίπου 50 πλοίων ημερησίως πριν από τον αποκλεισμό. Η μείωση αυτή αποτυπώνει τον βαθμό στον οποίο οι αυξημένοι κίνδυνοι ασφαλείας επηρεάζουν ήδη τις εμπορικές ροές.

Είπε, μεταξύ άλλων, ότι «…. η αντίσταση ήταν ένας από τους ισχυρότερους δείκτες της θέλησης του τουρκοκυπριακού λαού να προστατεύσει την ύπαρξη, την ελευθερία και την αξιοπρέπεια του… Το χρέος προς τους μάρτυρες και τους βετεράνους θα αποπληρωθεί με την τήρηση των αξιών για τις οποίες αγωνίστηκαν». Ξεκάθαρο το μήνυμα. Δεν τα είπε ακριβώς, όπως ο προκάτοχός του. Αυτός ξέρει την τέχνη της ωραιοποίησης.

Ο Τουφάν Έρχιουρμαν από πολύ πριν να επιλεγεί στην ηγεσία της αποσχιστικής οντότητας, εγκατέλειψε τις όποιες αναφορές στη μορφή της λύσης. Αυτή η στάση κατέστη πιο πρόδηλη μετά την επιλογή του. Αποφεύγει επιμελώς τις όποιες αναφορές και στις δημόσιες τοποθετήσεις και στις κατ’ ιδίαν επαφές του. Στην πρόσφατη συνάντηση με τον Γενικό Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών, Αντόνιο Γκουτέρες και τον Πρόεδρο Χριστοδουλίδη, ανέφερε πως «δεν είναι έτοιμος» να αναφερθεί σε ομοσπονδία. Δεν είπε πότε θα είναι έτοιμος. Ή εάν θα είναι κάποια στιγμή στο μέλλον. Περιμένει, προφανώς, το σινιάλο της Άγκυρας, που δεν θα έλθει ποτέ. Και το γνωρίζει.

Απτόητοι οι λάτρεις του Έρχιουρμαν!

Παρόλα αυτά, ο Έρχιουρμαν θεωρείται από κάποιους στις ελεύθερες περιοχές ότι είναι ηγέτης της «λύσης» και «προοδευτικός». Και μάλιστα- οι καημένοι- υποστηρίζουν ότι η επιλογή Έρχιουρμαν στην ηγεσία της αποσχιστικής οντότητας άνοιξε το δρόμο για συνομιλίες. Αλήθεια; Γιατί τότε δεν είδαμε διαπραγματεύσεις;

Εδώ ο Γ.Γ. του ΟΗΕ πρότεινε το άνοιγμα δυο οδοφραγμάτων, ο κ. Έρχιουρμαν δέχθηκε την εισήγηση κατά τη διάρκεια του δείπνου, πλην όμως την επόμενη ημέρα, στην κοινή συνάντηση, ανέφερε πως ήταν παρεξήγηση. Το δικαιολόγησε λέγοντας ότι δεν κατάλαβε καλά. Μάλλον, στη διάρκεια του δείπνου δεν μπορούσε να πιάσει σήμα για να τηλεφωνήσει στον κ. Χακάν. Το έκανε μετά, ο τελευταίος θύμωσε και ο Τουφάν δήλωσε πως ήταν… παρεξήγηση ότι αποδέχθηκε. Νόμισε, είπε, πως περιλαμβανόταν και η Λουρουτζίνα στην πρόταση.

Θα μπορούσε αυτή η στάση θαυμασμού, μιας μερίδας στις ελεύθερες περιοχές, έναντι στον Έρχιουρμαν να εξηγηθεί και πολιτικά. Αλλά δεν είναι, τελικά, μόνο πολιτική η ερμηνεία του φαινομένου. Έχει θαυμαστές στις ελεύθερες περιοχές, αλλά και σε κύκλους ξένων διπλωματών ο εγκάθετος της Άγκυρας. Όπως είχε και θαυμαστές και ο Ερντογάν.

Γιατί τους επιτρέπεται;

Για να συμμετάσχουν στις εκδηλώσεις του μίσους στα Κόκκινα, συμμετέχοντες περνούν μέσω των ελευθέρων περιοχών. Φέτος, στις εκδηλώσεις συμμετείχαν περίπου 1250 Τουρκοκύπριοι, οι οποίοι μεταφέρθηκαν από τα κατεχόμενα με 50 μικρά λεωφορεία. Επιπροσθέτως, στα Κόκκινα πήγαν και διά θαλάσσης αλλά και με στρατιωτικά ελικόπτερα, που χρησιμοποιήθηκαν για τη μεταφορά των αξιωματούχων της αποσχιστικής οντότητας και του κατοχικού στρατού.

Μεταξύ αυτών που μεταφέρθηκαν με ελικόπτερο ήταν και ο εγκάθετος της Άγκυρας, Τουφάν Έρχιουρμαν. Αυτό είναι το σκηνικό, το οποίο στήνεται κάθε 8 Αυγούστου στα Κόκκινα. Η Κυπριακή Δημοκρατία δεν θα πρέπει να προσφέρει διευκολύνσεις για να γίνουν πανηγύρια και εκδηλώσεις, να τιμηθεί μια ενέργεια υπονόμευσης της. Μια ενέργεια επιθετική σε βάρος της. Δεν μπορεί να προσφέρει… υπηρεσίες για να στήνεται σκηνικό μίσους και διαχωρισμού.

Στις 8-2-1974, ο Αμερικανός πρέσβης στην Αθήνα Χένρυ Τάσκα απέστειλε στην Ουάσινγκτον μια εκτενή αξιολόγηση της κατάστασης των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων, στην οποία εξέφραζε σοβαρή ανησυχία ότι η πολιτικοποίηση του στρατεύματος από το καθεστώς Ιωαννίδη είχε υπονομεύσει την επαγγελματική συνοχή, το ηθικό και την επιχειρησιακή του αποτελεσματικότητα. Στην αναφορά του (τηλέγραμμα 842), ο Τάσκα επεσήμαινε ότι «τα γεγονότα των τελευταίων εννέα μηνών είχαν τραυματική επίδραση στην αποτελεσματικότητα των Ενόπλων Δυνάμεων», ότι η πολιτική αναταραχή είχε «σοβαρά επηρεάσει την πειθαρχία», και ότι το στράτευμα είχε χάσει μέρος της επαγγελματικής του αυτοπεποίθησης, καθώς οι αξιωματικοί κρίνονταν όλο και περισσότερο με βάση τις πολιτικές τους πεποιθήσεις και όχι της επαγγελματικής τους ικανότητας.

Προειδοποιούσε δε ότι η κατάσταση αυτή δημιουργούσε κίνδυνο για την “συνολική στρατιωτική επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα” των Ενόπλων Δυνάμεων και ότι η αποκατάσταση του στρατιωτικού επαγγελματισμού απαιτούσε την απομάκρυνση του στρατεύματος από την πολιτική. Ειδικά για την αεροπορική ισχύ, ο Τάσκα ανέφερε επί λέξει: «Η Ελληνική Αεροπορία δεν διαθέτει ούτε έμπειρους ούτε καινοτόμους αξιωματικούς που να διασφαλίζουν μια αποτελεσματική ηγεσία σε τακτικό/επιχειρησιακό επίπεδο».

Το υπόμνημα Τάσκα

Η προειδοποίηση αυτή διατυπώθηκε πέντε μήνες πριν από την τουρκική εισβολή. Δεν προέβλεπε την κρίση, αλλά κατέγραφε τους παράγοντες που θα επηρέαζαν την αντίδραση της Ελλάδας: αποδυναμωμένη ηγεσία, διαταραγμένη ιεραρχική συνέχεια, πολιτικοποιημένο σώμα αξιωματικών και μειωμένη επιχειρησιακή ετοιμότητα. Με την άποψη του Τάσκα ευθυγραμμίζετο πλήρως και η συλλογική άποψη του ΝΑΤΟ για την κατάντια των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων υπό το καθεστώς Ιωαννίδη (βλ. May 1974 draft NATO Assembly Report), όπως αποκάλυψε ο δημοσιογράφος Jack Anderson (Washington Post 24 Ιουλίου 1974), με τίτλο “Greek Army Weak, NATO Memo Says”.

Σε εκείνο το δυστοπικό πλαίσιο, ο Δημήτριος Ιωαννίδης λειτούργησε ως ένας μικρόνους τζογαδόρος: πίστεψε αφελώς τις προφορικές “διαβεβαιώσεις” κατώτερων πρακτόρων της CIA ότι η Τουρκία δεν θα αντιδρούσε στρατιωτικά στο πραξικόπημα. Το Αρχηγείο Ενόπλων Δυνάμεων, υπό τον Στρατηγό Μπονάνο, παρουσίασε εικόνα εγκληματικής ανικανότητας. Μέχρι το μεσημέρι της 20ης Ιουλίου, ενώ οι Τούρκοι βομβάρδιζαν την Κερύνεια, το Γενικό Επιτελείο έστελνε διαταγές αυτοσυγκράτησης, θεωρώντας ότι οι Τούρκοι έκαναν… “ασκήσεις ψυχολογικού εκφοβισμού”! Δηλαδή, ότι οι Τούρκοι στρατηγοί “μπλόφαραν”.

Όταν κηρύχθηκε γενική επιστράτευση, οι ανώτεροι αξιωματικοί κατέδειξαν επί του πεδίου ότι στερούνταν της στοιχειώδους ικανότητας σχεδιασμού εκτάκτων αναγκών και εναλλακτικών επιλογών, που αποτελεί τον πυρήνα των σπουδών κάθε σοβαρής Σχολής Πολέμου. Η επιστράτευση μετατράπηκε σε χαοτικό φιάσκο: έφεδροι χωρίς όπλα, μονάδες μετακινούμενες χωρίς συγκεκριμένο προορισμό, και μια εφοδιαστική αλυσίδα που παρέλυσε, υπό τη σκιά του αμερικανικού embargo, πριν καν αρχίσει ο πόλεμος.

Στον αντίποδα, η τουρκική στρατιωτική ηγεσία, υπό τον Στρατηγό Σεμίχ Σανκάρ, λειτουργούσε με επαγγελματισμό, ψυχρό ορθολογισμό και πειθαρχία. Είχαν μελετήσει το σχέδιο απόβασης σε βάθος, είχαν προετοιμάσει την εφαρμογή του με ασκήσεις και κατάλληλους αεροναυτικούς εξοπλισμούς επί χρόνια, συντόνιζαν αποτελεσματικά τις αεροναυτικές δυνάμεις με τα τεθωρακισμένα —παρά αρκετές αστοχίες και τοπικές δυσλειτουργίες— και εκμεταλλεύονταν κάθε λάθος της ελληνικής πλευράς. Όπως αποδείχθηκε επί του πεδίου, το διανοητικό επίπεδο των Ελλήνων επιτελών της Χούντας ήταν δραματικά κατώτερο από το αντίστοιχο των Τούρκων επιτελών.

Ο Καραμανλής στο σταυροδρόμι

Όταν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής επέστρεψε στην Αθήνα το βράδυ της 23ης προς 24η Ιουλίου, κάθισε στο ίδιο τραπέζι με αυτούς τους Αρχηγούς των Επιτελείων. Το σοκ του ήταν απόλυτο. Δεν βρήκε μπροστά του αποφασισμένους πολεμιστές, αλλά μια ηγεσία σε κατάσταση πανικού, ψυχολογικής κατάρρευσης και πλήρους σύγχυσης. Όταν τους ρώτησε ευθέως αν η Ελλάδα μπορούσε να πολεμήσει στην Κύπρο, οι ίδιοι οι επιτελείς τού ομολόγησαν ότι η στρατιωτική μηχανή ήταν αποδιοργανωμένη και ανίκανη να διεξάγει επιχειρήσεις.

Αποτελεί εθνικό έγκλημα για κάθε πολιτικό ηγέτη να οδηγεί σε πόλεμο όταν γνωρίζει ότι το σώμα των επιτελικών αξιωματικών του είναι διανοητικά και επιχειρησιακά κατώτερο από εκείνο του εχθρού. Ο πόλεμος δεν κερδίζεται με συνθήματα και ευχολόγια. Αν ο Καραμανλής ενέδιδε στην πίεση της κοινής γνώμης και κήρυττε ή προκαλούσε τον πόλεμο κατά τον “Αττίλα ΙΙ” με τους χουντικούς επιτελείς, το αποτέλεσμα δεν θα ήταν η σωτηρία της Κύπρου.

Με μια ανίκανη και απαξιωμένη στρατιωτική ηγεσία στο τιμόνι, χωρίς επαρκή πυρομαχικά τα Phantom, και με τις ΗΠΑ να μας έχουν κόψει τον ανεφοδιασμό —κατά την έναρξη του Αττίλα II, ο Κίσινγκερ έδωσε εντολή να “καθυστερήσουν” και πάλι οι παραδόσεις πολεμικών συστημάτων και υλικού προς την Ελλάδα, όπως επίσης αυτή τη φορά και προς Τουρκία— η ελληνική στρατιωτική μηχανή θα οδηγείτο σε πανωλεθρία εάν ο πόλεμος παρετείνετο σε 2-3 εβδομάδες. Οι Τούρκοι είχαν κάθε συμφέρον να τον παρατείνουν, καταλαμβάνοντας ολόκληρη την Κύπρο, αντί των 2-3 ημερών του ιωαννιδικού αφηγήματος.

Ενδεικτικά, όπως καταγράφεται στα πρακτικά του Πολεμικού Συμβουλίου της 14 Αυγούστου 1974, «Δυσφορών ο πρόεδρος της Κυβερνήσεως … διετύπωσε αυστηράς επικρίσεις διότι όλα αυτά τα ανυπέρβλητα εμπόδια τα οποία ημείς οι πολιτικοί είχομεν άλλοτε λάβει υπ’ όψιν, δεν τα είχον προσφάτως λάβει υπ’ όψιν στρατιωτικοί, οίτινες τα εγνώριζον καλύτερα από ημάς». Το πόσο απαξιωμένη είχε καταστεί η στρατιωτική ηγεσία της Ελλάδος εκείνη την εποχή καταδεικνύεται και από τα σοβαρά φαινόμενα αμφισβήτησης των διαταγών της.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της 2ης Μοίρας Αλεξιπτωτιστών (2η ΜΑΛ) στη Ρεντίνα Μακεδονίας, η οποία, επικαλούμενη επιχειρησιακά και οργανωτικά ζητήματα, δεν εξετέλεσε τελικά τη διαταγή μεταφοράς της στην Κύπρο κατά τον Αττίλα Ι, γεγονός που έχει αποδοθεί από ορισμένες μαρτυρίες σε συνειδητή αποφυγή εκτέλεσης διατεταγμένης αποστολής. Εξίσου χαρακτηριστικό είναι ότι στις 22 Ιουλίου 1974, ενώ ακόμη διεξάγονταν στρατιωτικές επιχειρήσεις στην Κύπρο, ανώτεροι αξιωματικοί του Γ΄ Σώματος Στρατού, υπό τον Αντιστράτηγο Γρηγόριο Ντάβο, συνυπέγραψαν και απέστειλαν τελεσίγραφο προς τη στρατιωτική ηγεσία στην Αθήνα, απαιτώντας την άμεση παράδοση της εξουσίας σε πολιτική κυβέρνηση. Δηλαδή, ο Καραμανλής ανέλαβε την πολιτική ηγεσία μιας χώρας που, πέρα από την εθνική ήττα στην Κύπρο, βρισκόταν στα πρόθυρα σοβαρής εσωτερικής κρίσης, με μια απαξιωμένη και απονομιμοποιημένη στρατιωτική ηγεσία και με ορατό κίνδυνο εσωτερικής ένοπλης σύγκρουσης.

Κίνδυνος εθνικού ακρωτηριασμού

Εάν η Ελλάδα ενεπλέκετο σε γενικευμένο πόλεμο με την Τουρκία τότε, διακινδύνευε να βρεθεί αντιμέτωπη με πολλαπλό εθνικό ακρωτηριασμό και κατά πάσα πιθανότητα θα είχε συρρικνωθεί σε στρατηγικό επίπεδο στην Ανατολική Μεσόγειο, σύμφωνα με εκτιμήσεις της πολιτικοστρατιωτικής ηγεσίας των ΗΠΑ τότε. Εκείνη η κρίση ανέδυε “άρωμα” Μικρασιατικής Καταστροφής. Η Ελλάδα το 1974 ήταν διπλωματικά και στρατηγικά απομονωμένη από τους δυτικούς συμμάχους της και συνάμα από τη Σοβιετική Ένωση.

Στις 14 Αυγούστου 1974, πολλοί από τους πρώτους δεν απαντούσαν στις κατεπείγουσες τηλεφωνικές κλήσεις του Καραμανλή, ενώ η Σοβιετική Κυβέρνηση θεωρούσε ότι, μετά το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου, η Τουρκία δικαιούτο να επικαλείται τα δικαιώματά της ως εγγυήτριας δυνάμεως, ζητώντας ταυτόχρονα την αποχώρηση των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων από την Κύπρο και την άμεση επιστροφή του Μακαρίου (βλ. Message from the Soviet Leadership to the U.S. Leadership, undated, FRUS 1969-1976, 15:1023).

Είναι χαρακτηριστικό ότι κατά την περίοδο 1967-1974 η Τουρκία, χωρίς να απομακρυνθεί από το ΝΑΤΟ, ακολούθησε πολιτική εξισορρόπησης έναντι των δύο υπερδυνάμεων, βελτιώνοντας αισθητά τις σχέσεις της με τη Σοβιετική Ένωση. Η Μόσχα παρείχε σημαντική οικονομική και τεχνική βοήθεια για τη δημιουργία μεγάλων βιομηχανικών μονάδων στην Τουρκία (χαλυβουργίες, διυλιστήρια και εργοστάσια αλουμινίου), ενώ οι διμερείς πολιτικές και εμπορικές επαφές εντάθηκαν.

Την ίδια περίοδο, το χουντικό καθεστώς των Αθηνών παρέμενε προσανατολισμένο στην αντικομμουνιστική και φιλοδυτική στρατηγική του, χωρίς να επιδιώξει ουσιαστική εξομάλυνση των σχέσεών του με τη Σοβιετική Ένωση. Η διαφορά μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδος όσον αφορά στις σχέσεις εκάστης χώρας με τη Μόσχα καταδεικνύει ότι η τουρκική πολιτικοστρατιωτική ηγεσία επέδειξε μεγαλύτερη γεωπολιτική ευελιξία και διορατικότητα από τη Χούντα, αξιοποιώντας τη δυνατότητα ταυτόχρονης ανάπτυξης σχέσεων τόσο με τη Δύση όσο και με τη Σοβιετική Ένωση.

Υπό εκείνες τις συνθήκες, ο Καραμανλής ανέλαβε προσωπικά το τεράστιο πολιτικό κόστος της εκεχειρίας, αποδέχθηκε την απώλεια της Βόρειας Κύπρου, προκειμένου να προστατεύσει την ίδια την ύπαρξη της ελληνικής επικράτειας, αλλά και να διασώσει ό,τι απέμενε να διασώσει από την Κύπρο. Κατάλαβε ότι η πρώτη προτεραιότητα για να σωθεί η Ελλάδα, και στο μέλλον η Κύπρος, ήταν να αποκατασταθεί η Δημοκρατία, να ακολουθηθεί μια πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική και να ανασυγκροτηθούν οι Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις.

Κυματοθραύστης της εθνικής οργής

Κρίνοντας τα γεγονότα με την ψυχρή λογική της επιβίωσης ενός έθνους, η ιστορική αλήθεια είναι μία: Μπροστά σε εκείνο το χάος, στερημένος από όπλα, συμμάχους και στρατηγούς, οποιοσδήποτε λογικός άνθρωπος κι αν βρισκόταν στη θέση του Καραμανλή, θα έπραττε ακριβώς το ίδιο—αφού με μικρόνοες επιτελείς και διχασμένο στρατό δεν πας σε πόλεμο. Τελικά, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής πλήρωσε ένα τεράστιο, διαχρονικό πολιτικό κόστος. Επέλεξε συνειδητά, για λόγους εθνικού συμφέροντος, να μην εξηγήσει επακριβώς στον ελληνικό λαό γιατί δεν επενέβη στρατιωτικά στον “Αττίλα II”. Για τους ίδιους ακριβώς λόγους, αρνήθηκε να ανοίξει τον “Φάκελο της Κύπρου” σε όλη του την έκταση, κρατώντας ερμητικά κλειστά τα αρχεία των Επιτελείων.

Ήταν μια απόφαση ύστατης θεσμικής προστασίας. Ο Καραμανλής αντιλήφθηκε ότι αν αποκάλυπτε τη γυμνή αλήθεια —αν έδειχνε στο κοινό τα έγγραφα της απύθμενης ηλιθιότητας, της σύγχυσης και της ανικανότητας της στρατιωτικής ηγεσίας της Χούντας— θα προκαλούσε έναν ανεπανόρθωτο δημόσιο διασυρμό των Ενόπλων Δυνάμεων. Σε μια περίοδο που η Τουρκία καραδοκούσε στο Αιγαίο, η ολοκληρωτική απαξίωση του στρατεύματος θα διέλυε το εθνικό ηθικό και θα αποθάρρυνε κάθε άξιο, ευφυές νέο στέλεχος από το να καταταγεί στις παραγωγικές σχολές των Ενόπλων Δυνάμεων στο παρόν και το μέλλον.

Προτίμησε, λοιπόν, να γίνει κυματοθραύστης της λαϊκής αγανάκτησης. Δέχθηκε να φορτωθεί στις πλάτες του το βαρύ, ολοφάνερο πολιτικό κόστος της κατηγορίας για “δειλία” ή “εθνική μειοδοσία” και να στοιχειωθεί η υστεροφημία του από τη φράση “η Κύπρος κείται μακράν”. Το τίμημα αυτό δεν ήταν κρυφό, το πλήρωσε στο ακέραιο και δημόσια. Κρυφός, όμως, παρέμεινε ο λόγος για τον οποίο αποφάσισε να το πληρώσει. Πήρε το μυστικό μαζί του, θυσιάζοντας την προσωπική του δικαίωση για να προστατεύσει τη θεσμική συνέχεια της χώρας και των Ενόπλων Δυνάμεων και να κρατήσει την Ελλάδα όρθια μέσα στο πιο σκοτεινό της ξημέρωμα.

Ο εβραϊκός πληθυσμός των Ασκενάζι στην ανατολική Ευρώπη προήλθε, κυρίως, από την αναγκαστική μετακίνηση σημαντικού τμήματος των εβραϊκών κοινοτήτων από τις γερμανικές περιοχές της κεντρικής Ευρώπης. Αυτό εξηγεί και τη γλώσσα τους, τα Yiddish, που είναι κλάδος της γερμανικής με εβραϊκές, σλαβικές και άλλες προσμείξεις – μεταξύ αυτών συμπεριλαμβάνονται και ελληνικά κύρια ονόματα. Η παραφιλολογία της καταγωγής των Εβραίων της ανατολικής και κεντρικής Ευρώπης από τους τουρκογενείς Χαζάρους, που υποστήριξε ο Άρθουρ Κέσλερ, δεν διαθέτει κανένα επιστημονικό υπόβαθρο.

Στην πραγματικότητα, ο εξιουδαϊσμός των Χαζάρων περιορίστηκε στην ηγεσία τους και σε ανώτερα κοινωνικά στρώματα. Σύμφωνα με κάποιες θεωρίες, ιστορικό λείψανο αυτού του προσηλυτισμού του 8ου αιώνα –δεν μπόρεσαν να αναχαιτίσουν οι Βυζαντινοί, παρά την αποστολή τον επόμενο αιώνα του φιλοσόφου Κωνσταντίνου, μετέπειτα Αγίου Κυρίλλου, στη χώρα των Χαζάρων– ίσως είναι η μικρή κοινότητα των τουρκοφώνων Εβραίων Καραΐμοι στην Κριμαία, που δεν ακολουθεί την ταλμουδική παράδοση.

Η μετακίνηση των Εβραίων στα ανατολικά είχε ως αιτία της τις διώξεις που υπέστησαν κατά την περίοδο των Σταυροφοριών. Επρόκειτο για φαινόμενο, το οποίο οφειλόταν στην επιθετική συμπεριφορά των χριστιανών πληβείων και όχι σε εσκεμμένη δράση των σταυροφόρων. Η στάση τους εκπορεύτηκε τόσο από ιδεολογικές προκαταλήψεις, που πυροδοτούσε ο δυτικός μεσαιωνικός χριστιανισμός, όσο και από την οικονομική ισχύ των Εβραίων, ως κατ’ εξοχήν διαχειριστών του εμπορίου, δανειστών γαιοκτημόνων, ηγεμόνων και εισπρακτόρων των φόρων.

Οι Εβραίοι από πολλούς αιώνες είχαν συγκροτήσει ένα πυκνό εμπορικό δίκτυο, το οποίο κάλυπτε τρεις ηπείρους. Το δίκτυο αυτό εκτεινόταν από τη Δυτική Ευρώπη και, μέσω είτε των νοτίων οδών της Μεσογείου, της Αφρικής, της Μέσης Ανατολής και των Ινδιών, είτε των βορείων, της Κεντρικής Ευρώπης, της Μαύρης Θάλασσας, της Κασπίας και της Κεντρικής Ασίας, έφθανε μέχρι τις ανατολικές ακτές της Κίνας! Οι έμποροι αυτοί, που πήραν την ονομασία Ραδανίτες, και δραστηριοποιήθηκαν σε αυτούς τους πρώιμους δρόμους του μεταξιού τουλάχιστον μέχρι τον 11ο αιώνα, μετέφεραν μπαχαρικά, αρώματα, κοσμήματα, μετάξι, γούνες και σκλάβους.

Η διείσδυση της Ουνίας

Οι κατατρεγμένοι από την γερμανική Ευρώπη Εβραίοι βρήκαν καταφύγιο στο μεσαιωνικό βασίλειο της Πολωνίας, όπου συγκρότησαν εύρωστες αστικές κοινότητες, οι οποίες εξακολούθησαν τις προηγούμενες δραστηριότητές τους. Ωστόσο, το 1569, η Ένωση του Λούμπλιν, ιδρυτική πράξη σύστασης της Πολωνο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας (rzeczpospolita), δημιούργησε νέα δεδομένα. Η Πολωνία προσαρτά τη νότια Ρωσία (Ρως) –πλην της ταταρο-οθωμανικής Κριμαίας και των βορείων αυτής εδαφών– που κατείχε προηγουμένως το δουκάτο της Λιθουανίας.

Συγκεκριμένα, η πολωνική κυριαρχία επεκτάθηκε στα Βοεβοδάτα του Κιέβου, της Μπρατσλάβας και του Βολίν. Είναι η περιοχή που εν συνεχεία πήρε την ονομασία Ουκρανία, που σημαίνει συνοριακή περιοχή, προφανώς, του πολωνικού κράτους. Ταυτόχρονα, η γη περνάει στα χέρια των μελών της τάξης των Πολωνών ευγενών – σλιάχτα. Οι νέοι ιδιοκτήτες με δέλεαρ την απαλλαγή από δασμούς και φόρους προσέλκυσαν χιλιάδες εποίκους, ενώ οι χωρικοί βρέθηκαν στη θέση των δουλοπάροικων, υποκείμενοι σε στυγνή εκμετάλλευση.

Η ανάπτυξη των νέων περιοχών συγκέντρωσε κι έναν πολύ μεγάλο αριθμό Εβραίων από τις πολωνικές και λιθουανικές πόλεις. Στα αστικά κέντρα που ξεφυτρώνουν, οι Εβραίοι πέρα από τις προηγούμενες ασχολίες τους, αναλαμβάνουν την επινοικίαση γαιών και την είσπραξη φόρων και δασμών, καθώς οι Πολωνοί γαιοκτήμονες δεν επιθυμούσαν να μετακινηθούν στις νέες περιοχές του βασιλείου. Επιπλέον, έγιναν ιδιοκτήτες ταβερνών, μύλων, γαλακτοκομείων, ζυθοποιείων. Το αποτέλεσμα ήταν ο εβραϊκός πληθυσμός να αυξηθεί δραματικά στις ουκρανικές περιοχές στο μεταίχμιο του 16ου με τον 17ο αιώνα.

Ωστόσο, η κοινωνική δομή που διαμόρφωσε το συγκεκριμένο οικονομικό μοντέλο εμπεριείχε εκρηκτικές εθνικο-ταξικές αντιθέσεις. Αφενός, υφίστατο ένα αρχοντολόι, πολωνικής εθνικότητας και καθολικού θρησκεύματος, που αντιμετώπιζε άκρως υποτιμητικά τον ορθόδοξο αγροτικό πληθυσμό. Αφετέρου, οι χωρικοί πλήρωναν βαριά φορολογία για κάθε παραγωγική τους δραστηριότητα, και βίωναν μια καθημερινότητα που δεν διέφερε πολύ απ’ αυτήν ενός δούλου.

Ενδιάμεσοι οι Εβραίοι

Ανάμεσά σε αυτές τις δύο τάξεις, βρίσκονταν οι Εβραίοι, επίσης διαφορετικής εθνικής ταυτότητας, θρησκείας και γλώσσας, οι οποίοι είχαν οικονομική επιφάνεια και ελευθερία κινήσεων. Το χειρότερο, μάλιστα, ήταν ότι, μόνον με αυτούς έρχονταν σε επαφή οι Ορθόδοξοι αγρότες, καθώς οι Πολωνοί γαιοκτήμονες συνήθως δεν κατοικούσαν στην Ουκρανία. Ως εκ τούτου, το συσσωρευμένο μίσος των χωρικών κατευθυνόταν εναντίον του εβραϊκού στοιχείου.

Η κατάσταση οξύνθηκε περαιτέρω όταν στα τέλη του 16ου αιώνα κατέφθασαν στην Πολωνία οι Ιησουίτες μοναχοί, με σκοπό, στο πλαίσιο της αντιμεταρρύθμισης, να συντρίψουν τον προτεσταντισμό. Τελικώς, την προσοχή τους τράβηξαν οι Ορθόδοξοι Ρουθήνοι ή Ρουσίνοι, όπως ονομάζονταν τότε οι χωρικοί της Ουκρανίας και της Λευκορωσίας, που θεωρούνταν αιρετικοί για την Καθολική Εκκλησία. Ο προσηλυτισμός στον καθολικισμό είχε ήδη μια σχετική επιτυχία, καθώς αρκετοί ορθόδοξοι είχαν μεταστραφεί, με δέλεαρ προνόμια και γαίες. Για να πετύχει όμως το εγχείρημα σε μαζικότερη διάσταση, αποφασίστηκαν δραστικότερες μέθοδοι.

Με τη στήριξη του φανατικού καθολικού βασιλιά της Πολωνίας Σιγισμούνδου Γ΄, διοργανώνεται το 1596 η σύνοδος του Μπρεστ, με τη συμμετοχή Ορθοδόξων επισκόπων, που ανακηρύσσει την Ένωση-Ουνία. Παραχωρήθηκε, δηλαδή, η δυνατότητα διατήρησης του ορθόδοξου τυπικού αλλά η εκκλησία θα υπαγόταν στο Βατικανό και στον πάπα. Η προσπάθεια αυτή του πολωνικού κράτους και της Καθολικής Εκκλησίας προκάλεσε σοβαρές αντιδράσεις στον ορθόδοξο πληθυσμό.

Κύριος φορέας αντίστασης αναδεικνύονται οι Κοζάκοι, που είχαν δημιουργήσει δικές τους στρατιωτικές δομές σε απομακρυσμένες περιοχές, όπως αυτή κοντά στις εκβολές του Δνείπερου, το Σίτς του Ζαπαρόζιε. Τα στρατιωτικά αυτά σώματα λειτουργούσαν ως τείχος προστασίας απέναντι στις ταταρικές επιδρομές από το Χανάτο της Κριμαίας. Ωστόσο, η αντίθεση με την πολωνική εξουσία ήταν κεντρικό στοιχείο της δράσης τους, κάτι που αποδεικνύει το γεγονός ότι μεταξύ του 1592 και 1638, επαναστάτησαν κατά των Πολωνών οκτώ φορές.

Η επανάσταση του Χμελνίσκι

Η εξέγερση, όμως, του 1648, πήρε πρωτοφανείς διαστάσεις, με επικεφαλής τον πρώην λοχαγό Μπογκντάν Χμελνίτσκι. Με τη στήριξη 4.000 Τατάρων ιππέων και έχοντας ανακηρυχθεί Αταμάνος (Αρχηγός), ο Χμελνίτσκι επιτέθηκε στον πολωνικό στρατό. Μετά τις νίκες του τον Μάιο του πρώτου χρόνου της επανάστασης στο Ζόβτι Βόντι (στο σημερινό Ντιπροπετρόφσκ) και στο Κορσούν (στο Τσερκάσε), παίρνει φωτιά ολόκληρη η περιοχή του Δνείπερου. Ομάδες αγροτών, κατοίκων της πόλης και Κοζάκων λεηλατούν τα πολωνικά κτήματα, καταστρέφουν καθολικές εκκλησίες αλλά και εβραϊκές συναγωγές και φονεύουν Καθολικούς και Εβραίους. Ως μοναδική διέξοδο σωτηρίας για τους τελευταίους αφήνουν τη θρησκευτική μεταστροφή τους.

Σε κάθε πόλη που καταλαμβάνεται, οι σφαγές των Εβραίων παίρνουν γενικευμένη μορφή. Ο τρόπος εξόντωσης υπήρξε ανελέητος και συστηματικός. Το βιβλίο του Νάθαν μπεν Μωυσή Χανόβερο, αυτόπτη μάρτυρα αυτών των τραγικών γεγονότων, με τον τίτλο Άβυσσος της Απελπισίας, που εκδόθηκε μόλις το 1653, περιγράφει με δραματικούς τόνους τις λεπτομέρειες της εξολόθρευσης των Εβραίων στην Ουκρανία, αλλά και στη Λευκορωσία και Πολωνία.

Ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα αναφέρει: «οι άνθρωποι πέθαιναν με σκληρό και πικρό θάνατο. Κάποιοι γδάρθηκαν ζωντανοί και η σάρκα τους πετάχτηκε στα σκυλιά. Κάποιοι είχαν τα χέρια και τα άκρα τους κομμένα και τα σώματά τους πεταμένα στον δρόμο για να τα ποδοπατήσουν τα κάρα και να τα συνθλίψουν τα άλογα. Κάποιοι είχαν υποστεί τραύματα και ήταν πεταμένοι στον δρόμο για να πεθάνουν με αργό θάνατο. Σπάραζαν μέσα στο αίμα τους μέχρι να αφήσουν την τελευταία τους πνοή. Άλλοι θάφτηκαν ζωντανοί. Ο εχθρός έσφαζε βρέφη στην αγκαλιά των μητέρων τους».

Οι διώξεις και οι δολοφονίες Εβραίων της Πολωνίας, της Λευκορωσίας και της σημερινής Ουκρανίας συνεχίστηκαν καθ’ όλη τη διάρκεια της εξέγερσης, η οποία ολοκληρώθηκε με τη ρωσική παρέμβαση, μετά από την πρόσκληση του τσάρου της Μόσχας από τη συνέλευση των Κοζάκων στο Περεϊασλάβ το 1654, που κατοχύρωσε την αριστερή όχθη του Δνείπερου και το Κίεβο στη Ρωσία. Τα περισσότερα θύματα, όμως, καταγράφηκαν εκείνους τους πρώτους μήνες της επανάστασης,  από τον Απρίλιο του 1648 μέχρι την παύση της προέλασης των Κοζάκων τον Νοέμβριο του ιδίου έτους. Τα γεγονότα αυτά έμειναν στην εβραϊκή παράδοση ως Gzeyres Takh Vetat, που σημαίνει τα “[κακά] διατάγματα [αυτού] του 5408–9” του εβραϊκού ημερολογίου (1648-1649). Ο ίδιος ο Χμελνίτσκι καταγράφηκε στην εβραϊκή παράδοση ως ο “Χμελ ο κακός”.

Αντίστροφες μετακινήσεις

Κατά το μικρό αυτό διάστημα χιλιάδες Εβραίοι σφαγιάστηκαν ή πέθαναν από πείνα και επιδημίες, που προκλήθηκαν από τις πολιορκίες των πόλεων και πολλοί πουλήθηκαν ως σκλάβοι. Ο αριθμός των απωλειών ποικίλει στις εκτιμήσεις των ιστορικών, καθώς κυμαίνονται από 20.000 έως 100.000 ή και ακόμη περισσότερους. Σε κάθε περίπτωση, το βέβαιο είναι ότι ο αριθμός των Εβραίων που έχασαν τη ζωή τους σε αυτή την μικρή περίοδο ξεπέρασε τα θύματα μεταξύ των Εβραίων κατά τη διάρκεια των σταυροφοριών και των διωγμών κατά την περίοδο του Μαύρου Θανάτου στη Δυτική Ευρώπη.

Μία από τις συνέπειες αυτών των γεγονότων ήταν ότι άλλαξε τη φορά των εβραϊκών μετακινήσεων, οι οποίες πλέον αντί να κινούνται από τη Δύση προς την Ανατολή, κινούνταν αντίστροφα, από την Ανατολή προς τη Γερμανία, τη Μοραβία και την Ολλανδία. Εβραϊκές κοινότητες παρέμειναν κυρίως στα δυτικά εδάφη της Ουκρανίας, όπου δεν έφτασε ο επαναστατικός στρατός, καθώς και στις πόλεις που ο τελευταίος δεν κατάφερε να καταλάβει.

Εντυπωσιακό, ωστόσο, είναι αυτό που συνέβη με τις χιλιάδες των Εβραίων που πουλήθηκαν ως σκλάβοι στα διάφορα σκλαβοπάζαρα, κυρίως αυτό της Κωνσταντινούπολης και αποδεικνύει τους στενούς δεσμούς που διατηρούσαν οι εβραϊκές κοινότητες μεταξύ τους. Με κεντρική απόφαση επιβάλλεται ειδικός φόρος με σκοπό την εξαγορά των αιχμαλώτων. Στη συγκέντρωση των χρημάτων συμβάλλουν Εβραίοι από πολλές περιοχές.

Στην επιχείρηση απελευθέρωσης κομβικό ρόλο διαδραματίζει μια εταιρεία εξαγοράς δούλων, με έδρα τη Βενετία, της οποίας οι απεσταλμένοι περιοδεύουν στην Ευρώπη, μέχρι το Αμβούργο και το Άμστερνταμ, για να συγκεντρώσουν τις οικονομικές συνδρομές. Τελικώς, η εβραϊκή κοινότητα της Κωνσταντινούπολης, μέχρι τον Ιούλιο του 1651, εξαγόρασε 1.500 σκλάβους, πληρώνοντας το ιλιγγιώδες ποσό των 150.000 ισπανικών ρεαλίων. Αργότερα απελευθερώθηκαν ακόμη 500, μερικοί σε μακρινές αγορές σκλάβων, όπως στην Περσία και το Αλγέρι!