Ρωτήστε έναν οικονομολόγο γιατί μεγαλώνουν οι ανισότητες και θα σας μιλήσει για την κινητικότητα του κεφαλαίου και την εγκατάλειψη της προοδευτικής φορολογίας. Ρωτήστε έναν κοινωνιολόγο γιατί διαλύονται οι κοινότητες και θα σας περιγράψει την κατάρρευση των θεσμών και της οικογένειας. Ρωτήστε έναν πολιτικό επιστήμονα για τις Βρυξέλλες και θα διαγνώσει κρίση αντιπροσώπευσης, γραφειοκρατία και διαφθορά. Ρωτήστε έναν άνθρωπο της τεχνολογίας για τον αδηφάγο καπιταλισμό της επιτήρησης και θα μιλήσει για τα μονοπώλια των πλατφορμών.

Ρωτήστε έναν ειδικό ασφαλείας για την εγκληματικότητα και θα περιγράψει ως αιτία τη μετανάστευση και την αποδυνάμωση του κράτους. Ρωτήστε έναν ψυχολόγο για τη δημογραφική κατάρρευση και θα αναφερθεί στη γυναικεία απελευθέρωση. Ρωτήστε έναν ψυχαναλυτή για την ποιότητα των σημερινών ηγεσιών και ίσως σας μιλήσει για μια βαθύτερη αλλαγή στην ίδια την κουλτούρα της εξουσίας. Ο καθένας τους ίσως έχει κάποιο δίκιο και περιγράφει μόνο ένα κομμάτι ενός φαινομένου που καμία επιστήμη από μόνη της, ίσως και δίκαια, δεν μπορεί να ονοματίσει πλήρως.

Αναζητώντας τη “μέγα-αιτία”

Αναζητώντας κάποιος αυτή τη μοναδική “μέγα-αιτία”, μπορεί να σταθεί σε αυτό που ονομάζω “δομική ασυμμετρία” – όχι όμως ως αφετηρία, αλλά ως το αποτέλεσμα τριών συγκεκριμένων δυνάμεων που, ενισχυμένες από έναν τέταρτο, καθοριστικό παράγοντα, ανοίγουν σταδιακά ένα χάσμα ανάμεσα στην ταχύτητα του κόσμου και στην ταχύτητα των θεσμών μας.

Η πρώτη δύναμη είναι ο κοινωνικός εφησυχασμός – η καλοπέραση των κοινωνιών που γνώρισαν μακρά περίοδο ευημερίας. Είναι ο λόγος για τον οποίο δεν χτίστηκαν εγκαίρως νέοι μηχανισμοί δημοκρατικού ελέγχου, όσο ακόμη υπήρχε ο χρόνος και η άνεση να χτιστούν: Όσο τα πράγματα πήγαιναν καλά, κανείς δεν είχε πραγματικό κίνητρο να αμφισβητήσει πού πήγαινε η εξουσία.

Η δεύτερη δύναμη είναι η εταιρειοκρατία (corporatocracy): Η κατάσταση όπου η πραγματική εξουσία μετατοπίζεται σε μια άπληστη, οργανωμένη οικονομική ισχύ, ικανή να επηρεάζει τους ίδιους τους κανόνες μέσα στους οποίους λειτουργεί η κοινωνία. Η τρίτη δύναμη είναι η μεταφορά ισχύος πέρα από το εθνικό κράτος – προς απρόσωπους μηχανισμούς και υπερεθνικά κέντρα (ΕΕ-ΕΚΤ-Eurogroup-World Bank-ΟΟΣΑ-ΟΗΕ-ΔΝΤ-ΝΑΤΟ κλπ), που καθιστούν τους δημοκρατικούς θεσμούς και τις συνήθως πρόθυμες, εκλεγμένες ηγεσίες ανίσχυρες.

Έτσι οι σύγχρονοι ηγέτες φαντάζουν ως γραφικές φιγούρες, αχυράνθρωποι για τηλεοπτική κατανάλωση (ποιος πρωθυπουργός στην ΕΕ μπορεί να αλλάξει τον κεντρικό τραπεζίτη του;), ενώ η κοινωνία είναι αδύναμη να αποφασίσει η ίδια, δημοκρατικά, για όσα καθορίζουν τη ζωή των πολιτών (περισσότερα στο βιβλίο μου “Σιωπηλός Καινούργιος Κόσμος“).

Ο παράγοντας τεχνολογία

Και πάνω από αυτές τις τρεις δυνάμεις βρίσκεται ένας τέταρτος παράγοντας, όχι απαραίτητα ως αιτία, αλλά ως επιταχυντής: Η τεχνολογία. Θεσμοί που υποτίθεται πως ελέγχουν την εξουσία στις δυτικές κοινωνίες παρέμειναν τοπικοί και αργοί, ενώ τα συστήματα που παράγουν πραγματική εξουσία – κεφάλαιο, πολυεθνικές, παραγωγή, πληροφορία – έγιναν παγκόσμια, χωρίς σύνορα, και κυρίως ταχύτατα, με την ψηφιακή τεχνολογία να λειτουργεί ως ο πολλαπλασιαστής αυτής της ταχύτητας.

Η δημοκρατία λειτουργεί ακόμη κρατώντας την αραχνιασμένη σφραγίδα του έθνους-κράτους: Τετραετείς εκλογικοί κύκλοι, κοινοβουλευτική διαβούλευση, δικαστήρια για να επιβάλλουν τους νόμους. Το κεφάλαιο όμως κινείται πλέον σε κλάσματα δευτερολέπτου, διασχίζοντας σύνορα που δεν σημαίνουν τίποτε γι’ αυτό, οι ροές δεδομένων διέπονται από όρους χρήσης που γράφουν τρεις ή τέσσερις εταιρείες της σύγχρονης τεχνο-φεουδαρχίας, οι εφοδιαστικές αλυσίδες και οι εκπομπές άνθρακα αγνοούν τα σύνορα που ακόμη καθορίζουν ποιος ψηφίζει για τι.

Η ενιαία αυτή υπόθεση στα πλαίσια ερευνητικού έργου του υπογράφοντος, απέκτησε όνομα: Η Υπόθεση της Τριπλής Ομηρίας² — η κοινωνία όμηρος ακριβώς αυτών των τριών δυνάμεων, με την τεχνολογία, όχι ως τέταρτη δύναμη, αλλά ως τον επιταχυντή τους, για αυτό και στο τετράγωνο. Και η ίδια η παθητικότητα αποδεικνύεται διπλή: Η δυνητικά ενεργός μειοψηφία της κοινωνίας είναι ο πραγματικός όμηρος, ενώ η παθητική πλειοψηφία, η μεγάλη μάζα, λειτουργεί ταυτόχρονα και ως όμηρος και ως ο ίδιος ο μηχανισμός που κρατάει την κοινωνία αιχμάλωτη.

Το χάσμα ταχύτητας

Πρόκειται, στην ουσία, για ένα μοτίβο σταθερό στην ιστορία: Αυτό της χρονικής υστέρησης (time lag) ανάμεσα στην ταχύτητα αλλαγής του περιβάλλοντος και στην ταχύτητα προσαρμογής των θεσμών. Όταν το περιβάλλον αλλάζει ταχύτερα από τους θεσμούς, το κενό δεν μένει ποτέ αδειανό – το καταλαμβάνει όποιος έχει τη μεγαλύτερη ταχύτητα προσαρμογής. Στη δεκαετία του ’80 ήταν οι χρηματοπιστωτικές αγορές, μετά οι πολυεθνικές, μετά οι Big Tech, μετά οι αλγόριθμοι, μετά η Τεχνητή Νοημοσύνη.

Οι δημοκρατίες χρειάζονται χρόνια για να νομοθετήσουν, ενώ οι αγορές χρειάζονται δευτερόλεπτα για να δράσουν. Θα μπορούσαμε να το ονομάσουμε “Νόμο της Θεσμικής Υστέρησης” – και είναι, ουσιαστικά, το αποτέλεσμα των τριών δυνάμεων παραπάνω, επιταχυνόμενο από την τεχνολογία: Το “Speed Gap”. Πιο παραστατικά, αυτό μπορεί να εκφραστεί μέσα από έναν ποσοτικό δείκτη – τον Δείκτη Θεσμικής Προσαρμογής (ΔΘΠ), ή Institutional Adaptation Ratio (IAR) – που μετρά πόσο γρήγορα προσαρμόζονται οι θεσμοί σε σχέση με το πόσο γρήγορα αλλάζει το περιβάλλον:

Κάθε φορά, λοιπόν, που η ταχύτητα μεταβολής της οικονομίας, της τεχνολογίας και της γεωπολιτικής υπερβαίνει για μεγάλο χρονικό διάστημα την ταχύτητα προσαρμογής των δημοκρατικών θεσμών, δημιουργείται ένα θεσμικό κενό – και αυτό το καταλαμβάνουν οργανισμοί, αγορές ή δίκτυα που αποφασίζουν ταχύτερα, αλλά λογοδοτούν λιγότερο. Από εκεί προκύπτουν η συγκέντρωση ισχύος, οι ανισότητες, η αποδυνάμωση της μεσαίας τάξης, η κρίση εμπιστοσύνης, η πολιτική πόλωση. Πρόκειται για μια ενοποιητική υπόθεση που εξηγεί γιατί διαφορετικές, μεμονωμένες πιέσεις μετατρέπονται σε συστημική καταβύθιση.

Ο Jack Welch, CEO της GE μεταξύ 1981-2001, το είχε πει για τον κόσμο των επιχειρήσεων με τρόπο που γενικεύεται εύκολα σε κάθε οργάνωση: “When the rate of change outside is greater than the rate of change inside, the end is near” – «όταν ο ρυθμός αλλαγής έξω από έναν οργανισμό είναι μεγαλύτερος απ’ τον ρυθμό αλλαγής μέσα σε αυτόν, τότε το τέλος πλησιάζει». Η ίδια λογική θα μπορούσε να εξηγήσει την πτώση της Ρώμης, του Βυζαντίου, της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, και σήμερα τα προβλήματα της Ευρώπης και της Ελλάδας.

Mηχανισμός γέννησης και της διαπλοκής;

Η δομική ασυμμετρία δεν είναι ένα μόνο βήμα, αλλά μια αλληλουχία: Η ταχύτητα ανοίγει το χάσμα, η θεσμική αυτοσυντήρηση του νέου κέντρου εξουσίας το κρατάει ανοιχτό, και η απουσία δημοκρατικού αντίβαρου στο νέο επίπεδο το κάνει μόνιμο (βλ. Eurogroup – ένα όργανο, χωρίς ουσιαστική δημοκρατική λογοδοσία, που ωστόσο αποφασίζει για τη μοίρα ολόκληρων εθνικών οικονομιών).

Υπάρχει όμως και ένα ακόμη στοιχείο, εξίσου κρίσιμο, που εντάσσεται στη δεύτερη δύναμη – την εταιρειοκρατία – και που μια καθαρά δομική ανάλυση κινδυνεύει να αφήσει απ’ έξω: Η προσωπική συνενοχή και ευθύνη όσων βρίσκονται στην ηγεσία. Δεν πρόκειται για νέο φαινόμενο της ψηφιακής εποχής. Ο Jacob Fugger, τραπεζίτης του Καρόλου Ε’ και όλου του οίκου των Αψβούργων γύρω στο 1500, δάνειζε χρήματα χωρίς ουσιαστική προσδοκία επιστροφής και έπαιρνε σε αντάλλαγμα φοροαπαλλαγές, δικαίωμα κοπής νομίσματος, δωρεάν ορυχεία χαλκού και ασημιού.

Ο Πάπας της Ρώμης, μέσω των συγχωροχαρτιών που ο ίδιος ο Fugger βοηθούσε να διακινούνται, έχτισε τον Άγιο Πέτρο. Ο ρυθμιστής, ο ηγέτης, ο βασιλιάς δεν παρασύρθηκε από μια απρόσωπη δύναμη – επέλεξε συνειδητά να παραχωρήσει εξουσία, γιατί είχε προσωπικά οφέλη. Η σύγχρονη πολιτική επιστήμη το ονομάζει “ρυθμιστική αιχμαλωσία” (regulatory capture), όρος του οικονομολόγου George Stigler, και το ίδιο μοντέλο λειτουργεί σήμερα με πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα και κλίμακα.

Πολιτικοί σε εναγκαλισμό με επιχειρήσεις που χρηματοδοτούν τις πολιτικές/εκλογικές εκστρατείες τους, που περιμένουν τη δική τους θέση σε διοικητικό συμβούλιο μετά τη θητεία (θυμηθείτε τον José Manuel Barroso, από την κεφαλή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να πηγαίνει πρόεδρος στη Goldman Sachs, που υποτίθεται ότι έλεγχε), που εξαρτώνται από ευνοϊκή κάλυψη ΜΜΕ ιδιοκτησίας διαπλεκόμενων συμφερόντων που τους στηρίζουν όσο τους εξυπηρετεί (τι σύμπτωση: τα έξι με άδεια τηλεοπτικά κανάλια στην Ελλάδα τα έχουν έξι εφοπλιστές, με πλήθος εταιριών και οικονομικών συμφερόντων).

Μήπως τελικά όλα τα προβλήματα του καιρού μας δεν έχουν αιτία τη δομική ασυμμετρία, αλλά απλώς τους διεφθαρμένους πολιτικούς; Θα ήταν υπερβολικά απλουστευτικό να αποδοθεί η σημερινή κρίση αποκλειστικά στην ποιότητα των πολιτικών ηγεσιών, ή στη διαφθορά. Η στενή σχέση μεταξύ οικονομικής και πολιτικής ισχύος αποτελεί διαχρονικό χαρακτηριστικό της ιστορίας, όχι αποκλειστικό γνώρισμα της σύγχρονης εποχής — αυτό ακριβώς δείχνει και το παράδειγμα του Fugger, πέντε αιώνες πριν από τη σημερινή εταιρειοκρατία.

Ασυμμετρία σε υπερεθνικό επίπεδο

Η ιδέα αυτή δεν γεννιέται εκ του μηδενός. Ο νομικός Gary Marchant την περιέγραψε ως pacing problem (τεχνολογία γρήγορη, νομοθεσία αργή)· ο Jürgen Habermas μίλησε για «μετα-δημοκρατικό εκτελεστικό φεντεραλισμό»· ο Colin Crouch για Post-Democracy – εκλογές που αποφασίζουν όλο και λιγότερα· ο Adam Tooze για polycrisis· ο Hartmut Rosa θεωρητικοποίησε το ίδιο το Speed Gap ως “συρρίκνωση του παρόντος”· ο Dani Rodrik θεμελίωσε την τρίτη δύναμη με το τρίλημμα της παγκοσμιοποίησης· και ο Mancur Olson την πρώτη, δείχνοντας πώς η μακρά ευημερία γεννά συνασπισμούς που αντιστέκονται στην αλλαγή.

Παρότι οι προσεγγίσεις αυτές διαφέρουν, όλες συγκλίνουν στην ίδια βασική διαπίστωση: Οι θεσμοί προσαρμόζονται με πολύ βραδύτερο ρυθμό από εκείνον με τον οποίο μεταβάλλεται το περιβάλλον τους – κάτι που οδηγεί σε “θεσμική αποσύνθεση”, αφού αυτοί που επιφορτίστηκαν με την ευημερία των πολιτών, καταλήγουν να προστατεύουν τα κεκτημένα συμφέροντα των λίγων, εμποδίζοντας την πρόοδο.

Γίνονται θεσμοί που αποκτούν τεράστια εξουσί,  χωρίς δημοκρατική νομιμοποίηση, εκμεταλλευόμενοι τον πολίτη μέσα στην αποκομμένη από την πραγματικότητα γραφειοκρατία τους, ενώ αδυνατούν να αντιμετωπίσουν καίριες κρίσεις – γεωπολιτικές, ενεργειακές, δημογραφικές. Βέβαια, την ίδια στιγμή βρίσκουν τον χρόνο να νομοθετήσουν για το μέγεθος της μπανάνας που επιτρέπεται να κυκλοφορήσει εντός ΕΕ (14 εκ. μήκος, 2,7 εκ. πλάτος, αν έχετε την περιέργεια). Μπανάνες!

Χωρίς υπερβολή, η συστηματική άντληση και αξιοποίηση διδαγμάτων (lessons learned) από τις τρέχουσες επιχειρήσεις αποτελεί μια ιδιαίτερα ανεπτυγμένη δραστηριότητα στις αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις. Η πρακτική αυτή μεταφέρθηκε, κατά τις τελευταίες δεκαετίες, και στους υπόλοιπους δυτικούς στρατούς.

Το ίδιο το ΝΑΤΟ ίδρυσε το 2002, στη Λισαβόνα, το Διακλαδικό Κέντρο Ανάλυσης και Διδαγμάτων (Joint Analysis and Lessons Learned Centre – JALLC). Το JALLC, ως μέρος της Δομής Διοίκησης του ΝΑΤΟ, παρέχει υποστήριξη για την ανάλυση επιχειρήσεων, εκπαιδεύσεων, ασκήσεων και πειραματισμών και διατηρεί την Πύλη Διδαγμάτων του ΝΑΤΟ, ένα εργαλείο για τη διευκόλυνση της σχετικής διαδικασίας.

Στο ΝΑΤΟ, ο όρος “διδάγματα” δεν αναφέρεται απλώς σε μεμονωμένες διαπιστώσεις από μια επιχείρηση. Πρόκειται για μια θεσμοθετημένη διαδικασία που περιλαμβάνει τη δημιουργία δομών και διαδικασιών για τον εντοπισμό, τη διαχείριση, την αξιολόγηση και την εφαρμογή των διδαγμάτων που προκύπτουν από τις επιχειρήσεις. Η διαδικασία αυτή καλύπτει βασικούς τομείς της στρατιωτικής δραστηριότητας, όπως η εκπαίδευση, ο εξοπλισμός, το προσωπικό, η πληροφόρηση, οι επιχειρησιακές αντιλήψεις και το δόγμα, η οργανωτική δομή, οι υποδομές, η επιμελητεία και ο επιχειρησιακός σχεδιασμός.

Στο Ισραήλ “δια βίου μάθηση”

Οι ένοπλες δυνάμεις όλων των χωρών, και όχι μόνο εκείνες του ΝΑΤΟ, καταβάλλουν σημαντικές προσπάθειες για να αντλήσουν διδάγματα τόσο από τις δικές τους επιχειρήσεις όσο και από τους πολέμους άλλων χωρών. Το παράδειγμα του Ισραήλ είναι χαρακτηριστικό. Οι Ισραηλινοί έχουν διεξαγάγει πολλούς πολέμους και, ως εκ τούτου, έχουν ιδιαίτερη παράδοση στην άντληση διδαγμάτων από τη δική τους πολεμική εμπειρία.

Μετά τον Δεύτερο Πόλεμο του Λιβάνου, το 2006, καθόρισαν αξιωματικούς με αποκλειστική αποστολή την παρατήρηση, τη συλλογή και τη διάδοση διδαγμάτων σε πραγματικό χρόνο. Αρχικά, ένας ή δύο έφεδροι αξιωματικοί ανά μεραρχία αναλάμβαναν τον συγκεκριμένο ρόλο. Στον πρόσφατο πόλεμο στη Γάζα, ο Ισραηλινός Στρατός αύξησε σημαντικά τον αριθμό των αξιωματικών που ασχολούνταν αποκλειστικά με την άντληση διδαγμάτων, φθάνοντάς τους περίπου στους 150, με την επέκταση του θεσμού – με έναν αξιωματικό σε κάθε τάγμα. Το σύστημα αυτό διευκολύνεται από τη μεγάλη δεξαμενή εκπαιδευμένων εφέδρων αξιωματικών που διαθέτει το Ισραήλ, από τον βαθμό του ταγματάρχη έως τον βαθμό του συνταγματάρχη.

Το Ισραήλ, όμως, δεν περιορίζεται στη μελέτη των δικών του πολέμων. Προσπαθεί να διδαχθεί και από την εμπειρία άλλων στρατών. Την άνοιξη του 2022, το Γενικό Επιτελείο των Ισραηλινών Ενόπλων Δυνάμεων συγκρότησε ειδική ομάδα για την άντληση διδαγμάτων από την παρακολούθηση του πολέμου στην Ουκρανία. Σκοπός της ήταν να μελετήσει τον πόλεμο σε βάθος, να εντοπίσει διδάγματα και να εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο αυτά θα μπορούσαν να προσαρμοστούν στις ανάγκες των Ισραηλινών Ενόπλων Δυνάμεων. Παράλληλα, κάθε Κλάδος συγκρότησε τη δική του ομάδα μελέτης, ώστε να επικεντρωθεί σε ζητήματα ιδιαίτερου ενδιαφέροντος.

Το υλικό που παρήγαγαν οι ομάδες μελέτης διανεμόταν γραπτώς μεταξύ τους, στους διοικητές και σε όλα τα επίπεδα των ενόπλων δυνάμεων. Παράλληλα, άρχισαν να οργανώνονται μονοήμερα σεμινάρια για τον πόλεμο στην Ουκρανία, καθώς και μεμονωμένες διαλέξεις ειδικών για ανώτερους και κατώτερους αξιωματικούς σε στρατιωτικές σχολές και επιτελεία ταξιαρχίας και μεραρχίας.

Οι παγίδες των διδαγμάτων

Ο πόλεμος στην Ουκρανία, ο πρώτος μεγάλης κλίμακας πόλεμος στην Ευρώπη μετά το 1945, έχει προσελκύσει, λόγω και της μεγάλης διάρκειάς του, το ενδιαφέρον δημοσιογράφων, στρατιωτικών, ακαδημαϊκών και κάθε είδους ειδικών, οι οποίοι επιχειρούν να αντλήσουν διδάγματα. Με την ευρεία διάδοση του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, μια απλή αναζήτηση για “διδάγματα από τον πόλεμο στην Ουκρανία” στο διαδίκτυο, μπορεί να οδηγήσει σε χιλιάδες αποτελέσματα. Ωστόσο, η άντληση πραγματικών διδαγμάτων από έναν πόλεμο δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση. Αντίθετα, κρύβει σημαντικές παγίδες.

Πρώτον, τα διδάγματα πρέπει να προκύπτουν από ανάλυση και όχι απλώς από παρατήρηση. Η παρατήρηση ενός γεγονότος δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με τη γνώση της αιτίας του ούτε με τη δυνατότητα γενίκευσής του. Συχνά, μάλιστα, οι αρχικές παρατηρήσεις αποδεικνύονται λανθασμένες. Δεν υπάρχουν πάντοτε ξεκάθαρα διδάγματα, τα οποία όλοι μπορούν να αναγνωρίσουν και να εφαρμόσουν με τον ίδιο τρόπο.

Δεύτερον, δεν αναζητούν διδάγματα στα άτομα, αλλά κυρίως σε πρακτικές, διαδικασίες, οργανώσεις και συστήματα. Η θεσμική διαδικασία άντλησης διδαγμάτων τείνει, επομένως, να αντιμετωπίζει τους στρατιωτικούς ηγήτορες ως εναλλάξιμα μέρη ενός μεγάλου και σύνθετου συστήματος. Η στρατιωτική ιστορία, όμως, μας υπενθυμίζει ότι τα αποτελέσματα στον πόλεμο καθορίζονται συχνά από τις ικανότητες και τις αδυναμίες συγκεκριμένων διοικητών, καθώς και από τις αποφάσεις που  αυτοί λαμβάνουν.

Τρίτον, σε βαθύτερο επίπεδο, η έννοια του “διδάγματος” προϋποθέτει έναν βαθμό βεβαιότητας: ότι τα γεγονότα έχουν κατανοηθεί επαρκώς, ότι οι σχετικές διαδικασίες είναι γνωστές και ότι μπορούν να καθοριστούν σαφείς ενέργειες προς εκτέλεση. Η ίδια, όμως, η λέξη “δίδαγμα” υποδηλώνει μια βεβαιότητα η οποία στην πραγματικότητα μπορεί να είναι επισφαλής ή ακόμη και υπερεκτιμημένη.

Τέταρτον, ορισμένες φορές τα βασικά διδάγματα είναι αυταπόδεικτα. Ωστόσο, η άρνηση αναγνώρισης της αλλαγής ή η εμμονή σε ένα ήδη διαμορφωμένο σύνολο πεποιθήσεων μπορεί να εμποδίσει ακόμη και έναν οργανισμό να διδαχθεί από την εμπειρία του. Όπως υποστηρίζει ο Στίβεν Ρόζεν, οι στρατοί είναι μεγάλοι γραφειοκρατικοί οργανισμοί και «σχεδόν όλα όσα γνωρίζουμε θεωρητικά για τις μεγάλες γραφειοκρατίες υποδηλώνουν όχι μόνο ότι είναι δύσκολο να αλλάξουν, αλλά και ότι έχουν σχεδιαστεί για να μην αλλάζουν».

Λάθος εφαρμογή “μαθήματος”

Να προσθέσουμε ότι δεν είναι βέβαιο πως από τον ίδιο πόλεμο ή ακόμη και από την ίδια μάχη προκύπτει ένα και μοναδικό δίδαγμα. Μερικές φορές μπορούν να εξαχθούν διαφορετικά — ακόμη και αλληλοσυγκρουόμενα— διδάγματα, τα οποία μπορεί να είναι όλα ορθά, αλλά να ισχύουν υπό διαφορετικές συνθήκες.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εξέλιξη της αμερικανικής αντίληψης για την απόβαση και την επίθεση σε νησιά κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι Αμερικανοί Πεζοναύτες άντλησαν σημαντικά διδάγματα από τη μάχη της Ταράουα το 1943, όπου οι Ιάπωνες είχαν οργανώσει την άμυνά τους κυρίως στην ακτή. Ως αποτέλεσμα, οι Πεζοναύτες θεώρησαν ως δεδομένο ότι το δόγμα του εχθρού προέβλεπε για τα νησιά άμυνα επί των ακτών.

Στην Ίβο Τζίμα, όμως, το 1945, οι Ιάπωνες είχαν ήδη προσαρμοστεί. Αξιοποιώντας την προηγούμενη εμπειρία και τα λάθη τους, εγκατέλειψαν ουσιαστικά την ιδέα της αποφασιστικής άμυνας στην ακτογραμμή και δημιούργησαν ένα σύστημα άμυνας σε βάθος, με τις κύριες αμυντικές θέσεις αρκετά βαθιά στην ενδοχώρα. Ο εχθρός δηλαδή στον πόλεμο προσαρμόζει επίσης το δόγμα του και διδάσκεται από τα λάθη του αλλά και τις ενέργειες του αντιπάλου.

Ως αποτέλεσμα, ένα δίδαγμα που ήταν ορθό σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή μπορεί να καταστεί ανεπαρκές όταν αλλάξουν οι συνθήκες. Η μάχη της Ίβο Τζίμα διήρκεσε περισσότερο και υπήρξε πολύ πιο αιματηρή από ό,τι θα αναμενόταν.

Τα ξένα πρότυπα – Η αλλαγή νοοτροπίας

Είναι σχετικά εύκολο να υιοθετήσει ένας στρατός τεχνικές λύσεις ή επιτυχημένες διαδικασίες που έχουν εφαρμοστεί από άλλους. Πολύ δυσκολότερο είναι να μεταφέρει τρόπους διοίκησης και στρατιωτικές αντιλήψεις που συνδέονται με μια διαφορετική στρατιωτική και ευρύτερα κοινωνική κουλτούρα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αποκεντρωτική διοίκηση (Auftragstaktik ή mission command), η οποία αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στην πρωτοβουλία των υφισταμένων και αναπτύχθηκε συστηματικά στον γερμανικό στρατό ήδη από τον 19ο αιώνα. Ο Ρώσος στρατηγός Καρλ ντε Βόιντε υπήρξε ο πρώτος ξένος παρατηρητής που ανέδειξε τη σημασία της πρωτοβουλίας των υφισταμένων για τη γερμανική στρατιωτική αποτελεσματικότητα στον Γαλλοπρωσικό Πόλεμο του 1870-1871.

Ο ντε Βόιντε έγραψε επίσης δύο βιβλία στα οποία ανέλυε τη γερμανική στρατιωτική υπεροχή, αποδίδοντας σημαντικό ρόλο στην πρωτοβουλία των ηγητόρων όλων των κλιμακίων. Μολονότι τα βιβλία του διδάσκονταν στις ρωσικές στρατιωτικές σχολές, δεν κατάφεραν να επηρεάσουν ουσιαστικά την περιχαρακωμένη σκέψη της ηγεσίας του ρωσικού στρατού. Το βιβλίο του που αφορούσε ειδικά την πρωτοβουλία μεταφράστηκε στα γαλλικά, στα γερμανικά και στα ελληνικά από τον Ιωάννη Βελισσαρίου, χωρίς όμως να οδηγήσει σε αντίστοιχη αλλαγή στον γαλλικό ή στον ελληνικό στρατό.

Είναι ενδεικτικό, επίσης, ότι κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα περισσότεροι από 120 Αμερικανοί αξιωματικοί επισκέφθηκαν την Ευρώπη, προκειμένου να ενημερωθούν για τις τελευταίες εξελίξεις στον στρατιωτικό τομέα. Ωστόσο, φαίνεται ότι δεν αντιλήφθηκαν ούτε τη σημασία ούτε το εύρος της ευρωπαϊκής συζήτησης γύρω από την πρωτοβουλία των υφισταμένων. Οι Αμερικανοί “ανακάλυψαν” ουσιαστικά την αποκεντρωτική διοίκηση αρκετές δεκαετίες αργότερα, κατά τη δεκαετία του 1970, και έκτοτε προσπαθούν να την υιοθετήσουν και να την εντάξουν στο στρατό τους, μάλλον χωρίς μεγάλη επιτυχία.

Ουκρανία και διοίκηση

Επιστρέφοντας στις σύγχρονες επιχειρήσεις, αρκετοί δυτικοί, και ιδίως Αμερικανοί, αναλυτές απέδωσαν την ουκρανική επιτυχία κατά την πρώτη φάση του Ρωσοουκρανικού Πολέμου, όταν οι ρωσικές δυνάμεις επιχείρησαν να καταλάβουν το Κίεβο, στην εφαρμογή της αποκεντρωτικής διοίκησης.

Η αποκεντρωτική διοίκηση, όμως, δεν είναι απλώς μια διαδικασία έκδοσης διαταγών. Αποτελεί ευρύτερη φιλοσοφία διοίκησης, η οποία προϋποθέτει συγκεκριμένη σχέση μεταξύ ανωτέρων και υφισταμένων, εμπιστοσύνη, εκπαίδευση, επαγγελματική κουλτούρα και αποδοχή της πρωτοβουλίας. Ως εκ τούτου, δύσκολα μεταφέρεται αυτούσια από έναν στρατό σε έναν άλλο, χωρίς να ληφθεί υπόψη το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο έχει αναπτυχθεί.

Ο ουκρανικός στρατός, ως απόγονος της σοβιετικής στρατιωτικής παράδοσης, ήταν εξαιρετικά δύσκολο να μετασχηματίσει μέσα σε λίγα χρόνια ή ακόμη και σε λίγους μήνες μια τόσο βαθιά ριζωμένη αντίληψη διοίκησης. Το γεγονός ότι ένας στρατός εφαρμόζει τυπικά ορισμένες διαδικασίες που συνδέονται με το mission command δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι έχει υιοθετήσει και τη νοοτροπία που απαιτείται για την αποτελεσματική εφαρμογή του.

Τι μαθαίνουμε στην Ελλάδα

Ο πόλεμος δεν απαιτεί μόνο σωματική αντοχή. Όπως μας υπενθύμισε ο Κλαούζεβιτς, θέτει διανοητικά προβλήματα αντάξια ενός Νεύτωνα ή ενός Όιλερ. Απαιτεί, επομένως, διαρκή και συστηματική μελέτη — όχι μόνο μέσω της άντλησης διδαγμάτων από τους πολέμους του παρελθόντος και του παρόντος, αλλά και μέσω της παρακολούθησης των διπλωματικών, κοινωνικών και τεχνολογικών εξελίξεων που διαμορφώνουν τον χαρακτήρα του.

Στη χώρα μας, οι ένοπλες δυνάμεις στερούνται ενός εξειδικευμένου ερευνητικού κέντρου που να ασχολείται συστηματικά με τη μελέτη του πολέμου και την αξιοποίηση της σχετικής γνώσης. Η θεσμοθέτηση μιας τέτοιας δραστηριότητας θα μπορούσε να συμβάλει όχι μόνο στην καλύτερη κατανόηση των σύγχρονων συγκρούσεων, αλλά και στη συστηματική αξιοποίηση της ελληνικής και διεθνούς στρατιωτικής εμπειρίας.

Φυσικά, κανείς δεν μπορεί να προβλέψει με ακρίβεια το μέλλον και, πολύ περισσότερο, τον χαρακτήρα ενός μελλοντικού πολέμου. Ίσως, επομένως, το σημαντικότερο δίδαγμα από τη μελέτη των προηγούμενων πολέμων να είναι η ανάγκη για ένα ευέλικτο δόγμα, το οποίο θα επιτρέπει στις ένοπλες δυνάμεις να προετοιμάζονται για περισσότερες από μία πιθανές εκδοχές του μέλλοντος.

Προσαρμογή προτού να είναι αργά

Κανένας στρατός, ούτε καν ο πλουσιότερος και τεχνολογικά πιο προηγμένος, δεν μπορεί να προετοιμαστεί πλήρως για κάθε ενδεχόμενο. Ένας στρατός, όμως, που είναι καλά εκπαιδευμένος στις βασικές αρχές της στρατιωτικής τέχνης και έχει μελετήσει σε βάθος την εμπειρία προηγούμενων πολέμων και τα έργα των στρατιωτικών θεωρητικών, μπορεί — ακόμη και όταν έχει επιλέξει μια συγκεκριμένη πρόβλεψη για να οργανώσει την προετοιμασία του — να προσαρμοστεί ταχύτερα όταν η θεωρία συναντήσει το σκληρό τείχος της πραγματικότητας.

Τη σημασία της ευελιξίας διατύπωσε με τον πιο περιεκτικό τρόπο ο σερ Μάικλ Χάουαρντ, ο διάσημος Βρετανός στρατιωτικός ιστορικός, ο οποίος είχε υπηρετήσει ως αξιωματικός του πεζικού στην Ιταλία κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο: «Ανεξάρτητα από το πόσο καθαρά σκέφτεται κάποιος, είναι αδύνατον να προβλέψει με ακρίβεια τον χαρακτήρα της μελλοντικής σύγκρουσης. Το ζήτημα είναι να μην βρίσκεται πολύ μακριά από το σημείο από το οποίο είναι πλέον αδύνατο να προσαρμοστεί, μόλις αυτός ο χαρακτήρας αποκαλυφθεί».

Παρατηρώντας αυτήν την πορεία λουμπενοποίησης, θα σημειώναμε πως κυρίως κατά τη διάρκεια της περιόδου κόβιντ και λίγο μετά παρατηρήθηκε εκ μέρους της κοινωνίας μια προσπάθεια ενεργοποίησης, συνειδητοποίησης των κακώς κειμένων, ανησυχία για το κοινωνιοπολιτικό μέλλον κλπ. Από την άλλη μεριά όμως, «έσκασε το απόστημα» που αποτελούσε τμήμα της «μόλυνσης του κοινωνικού σώματος» από τα μνημόνια και ύστερα.

Η ανυπαρξία “θεραπείας”, η κακοδιαχείριση και η σφαλιάρα που έφαγαν οι όποιες τότε αντιδράσεις και αγώνες, χειροτέρευσαν την κλινική εικόνα του “ασθενούς”. Βεβαίως, οι προϋποθέσεις του “σαπίσματος” είχαν ήδη προηγηθεί, τις “καλές εποχές” που “έπεφτε και έρρεε” το χρήμα και εξαγοράζονταν συνειδήσεις, ηθικές υποστάσεις, νοοτροπίες κλπ. Και φτάνουμε στην μετά κόβιντ περίοδο, όπου το “πύον” πλέον ρέει άφθονο και κάνει ακόμα πιο ολισθηρό το έδαφος της ψυχοκοινωνιοπολιτικής και πολιτισμικής κατηφόρας.

Λουμπενοποίηση των πάντων… 

Λουμπενοποίηση λοιπόν, χωρίς σαφή ταξικά σύνορα, μορφωτικά όρια, ιδεολογικές περιχαρακώσεις κλπ. Την βλέπεις παντού: Στον γιο Ελλήνων μεταναστών που είναι ο “πατέρας” της υπόθεσης στην Κυψέλη και σε όλες τις σχετικές υποθέσεις, οι οποίες έχουν δει τα τελευταία χρόνια το φως της δημοσιότητας. Την βλέπεις επίσης στα δημόσια σχολεία, αλλά και στα πανάκριβα ιδιωτικά σχολεία με τις συμμορίες γόνων ευκατάστατων οικογενειών, τα ναρκωτικά και τόσα άλλα.

Την βλέπεις στους δημοσιολογούντες και παρεμβαίνοντες που έχουν μπερδέψει την κριτική με την κουλτούρα του κραξίματος. Την βλέπεις στους λογοκλόπους που γράφουν και μιλούν για ιδέες και πράγματα σαν αυτοί να τα σκέφτηκαν πρώτη φορά, χωρίς ποτέ να αναφέρουν τις πηγές ή τους εμπνευστές τους. Την βλέπεις στους Καθηγητές Πανεπιστημίου στις κοινωνικές ιδίως και πολιτικές επιστήμες, που έχουν μπερδέψει την επιστήμη τους με την κυρίαρχη ιδεολογία και σαν τυπικοί δημόσιοι υπάλληλοι συνεισφέρουν στην μετατροπή του πανεπιστημίου σε χώρο πολιτικά ορθής καθεστωτικής προπαγάνδας και παροχής μεταλυκειακών σπουδών.

Την βλέπεις στο δρόμο, καθώς οδηγείς. Την βλέπεις στις μαφιοποιημένες νοοτροπίες της αρπαχτής. Την βλέπεις στην απαξίωση της ηθικής της εργασίας και την αντικατάσταση της από την αισθητική της “διακεκριμένης” κατανάλωσης. Την βλέπεις στους πατριδέμπορους και θρησκέμπορους, που δεν θυμίζουν σε τίποτα τον ταπεινό, λαϊκό πιστό του παρελθόντος. Την βλέπεις στο μεσοαστικό καλοβαλμένο διαμέρισμα της Αγίας Παρασκευής, της Πεύκης ή της Κηφισιάς, που το παιδί παίζει gaming από το πρωί ως το βράδυ κάνοντας την μέρα νύχτα. Την βλέπεις στην προσχηματική αγάπη των σύγχρονων γονέων για τα παιδιά τους.

Την βλέπεις στην τραπ, στις χοντροκομμένες συμπεριφορές που είναι “μαγκιά”. Την βλέπεις στα πανάκριβα γιοτ της παγκόσμιας ελίτ, αλλά και σε ένα φτωχικό διαμέρισμα στον Άγιο Παντελεήμονα. Την βλέπεις στις λίστες Epstein, αλλά και στις λίστες Μίχου της Ψωροκώσταινας. Την βλέπεις στις δηλώσεις Μασκ και στα βιβλία του Χαράρι. Την βλέπεις στην αγραμματοσύνη της παγκόσμιας, αλλά και εγχώριας ψευτο ελίτ του “πνεύματος” που διακρίνεται για την αμορφωσιά της, συζητώντας με στόμφο θέματα για τα οποία έχει χυθεί άπειρο μελάνι, σαν να τα ανακάλυψαν οι ίδιοι μόλις χθες. Την βλέπεις στα γραφεία των ψυχολόγων, των ψυχιάτρων και στους θαλάμους αναμονής των νοσοκομείων.

Την βλέπεις στα ιδιωτικά ιατρεία, όπου η υγεία έχει γίνει το μεγαλύτερο εμπόρευμα και η πιο επικερδής “μπίσνα”. Την βλέπεις στα αεροδρόμια. Την βλέπεις στις στενές διαπροσωπικές σχέσεις. Την βλέπεις στο tinder, στο bubble. Την βλέπεις στο κυρίαρχο lifestyle… ή στον τρόπο που οι γυναίκες (αλλά και οι άντρες) αντιμετωπίζουν τον εαυτό τους σαν «κρέας», είτε στην φροντίδα και συντήρησή του, είτε στην εμπορευματοποίησή του. Την βλέπεις στην μιζέρια, στην ζηλοφθονία, στην κακία, στην εμπάθεια. Την βλέπεις στην έλλειψη χιούμορ (εκεί κι αν την βλέπεις…). Την βλέπεις στους τρόπους επικοινωνίας, που όλα “έχουν γίνει ίσιωμα”. Την βλέπεις στην απαξίωση στοιχειωδών κανόνων κοινωνικής συμβίωσης και πρώτα από όλα στην έλλειψη της καθημερινής ευγένειας.

Τεχνητή νοημοσύνη και φαρισαϊσμός

Την βλέπεις στην αισθητική του trash. Στην σκουπιδοποίηση των σχέσεων. Στα βαρύγδουπα λόγια, τα τόσο κενά περιεχομένου. Στην παραγωγή κειμένων που γράφονται ή διορθώνονται από την Τεχνητή Νοημοσύνη (Για να «πω κι εγώ κάτι. Να διακριθώ κι εγώ κάπως»… Πόσο κομπλεξικός πρέπει να νιώθεις… Πόσο μίζερα πρέπει να αισθάνεσαι για να θέλεις, σώνει και καλά, να βαφτίσεις «δικό σου» κάτι που στην πραγματικότητα δεν είναι δικό σου, διότι γράφτηκε από την Τ.Ν. κατά παραγγελία από εσένα. Θα μπορούσες απλά να μην πεις τίποτα… θα ήταν πιο έντιμο και αξιοπρεπές).

Παράλληλα, η λουμπενοποίηση εδράζεται εν μέρει στις ιδεολογικές επιπτώσεις του διάχυτου δικαιωματισμού: «Θέλω να γίνω ο Ελύτης ή ο Σαίξπηρ ή ο Πλάτωνας ή ο Νταλί, αλλά δεν γράφω, ούτε ζωγραφίζω σαν κανέναν από αυτούς. Ναι, αλλά θέλω… Δεν έχω δικαίωμα; Θα βάλω την Τεχνητή Νοημοσύνη να γράφει ή να ζωγραφίζει σαν αυτούς. Θα δημοσιεύω, όπου μπορώ και έχω προφίλ, τα επιτεύγματά της σαν δικά μου. Θα πουλήσω μούρη».

Κατόπιν θα κάνω μαθήματα στους υπόλοιπους για το ότι «πρέπει να είσαι ο εαυτός σου». Θα μιλήσω με στόμφο περί αυθεντικότητας, περί ειλικρίνειας στις σχέσεις με τους άλλους και τον εαυτό… χίλια δυο στερεότυπα δηλαδή, που κι αυτά ενδεχομένως από κάπου θα τα έχω φωτοτυπήσει, λέγοντας πως είναι δικά μου. Κομμάτι της λουμπενοποίησης είναι κι ο φαρισαϊσμός. Το ότι οι άνθρωποι μιλούν ή γράφουν για την φιλοσοφία του Χ ή του Ψ, ενώ δεν μπορούν να “χωρίσουν δυο γαϊδάρων άχυρα”, γιατί έχουν απωλέσει την κοινή λογική (ανεξαρτήτως της τυπικής εγγραμματοσύνης τους), είναι κομμάτι της λουμπενοποίησής τους. Η εξαχρείωση, η εξοικείωση με το αποτρόπαιο είναι κομμάτι της λουμπενοποίησης. Η ανοχή του επίσης.

Τι κάνουμε;

Άρα στο ερώτημα “τι κάνουμε;” “Τι προτείνετε;” κλπ, που θέτει κάθε φορά ο, όπως υποτίθεται, ρεαλιστικά και “πρακτικά” σκεπτόμενος ενεργός πολίτης που στρουθοκαμηλίζοντας, κοροϊδεύει τον εαυτό του (νομίζει ίσως και τους άλλους), η απάντηση που παριστάνει ότι δεν βλέπει είναι πως το μόνο που γίνεται με επιτυχία είναι η λουμπενοποίηση της κοινωνίας. Για να κάνουμε οτιδήποτε πέραν και έξω από αυτό, πρέπει πρώτα να μπει ένα φρένο σε αυτή την λουμπενοποίηση. Αλλιώς, το μόνο που θα κάνουμε είναι να γυρνάμε σαν τους γύπες, κρώζοντας γύρω από την συμπλεγματική προσομοίωση του “εξέχοντος εαυτού μας” και το ημιθανές κουφάρι της κοινωνίας μας.

Κλείνοντας, θα σημειώναμε πως η λουμπενοποίηση όλων των στρωμάτων της κοινωνίας, όλων των κοινωνικοοικονομικών και μορφωτικών επιπέδων, είναι ίσως από τις πιο βασικές ενδείξεις της παρακμής, της απώλειας της αυτοσυντήρησής μας, της πολιτισμικής αποικιοποίησης της σκέψης μας, της καλλιέργειας των σύγχρονων δουλικών συνειδήσεων. Όπως χαρακτηριστικά είχε επισημάνει εδώ και πάνω από 20 χρόνια ο Κονδύλης «η χώρα βυθίζεται στον κοινωνικό λήθαργο και στη συλλογική απραξία, ήτοι η κοινωνική πράξη έχει υποκατασταθεί από αντανακλαστικές κινήσεις: Το νευρόσπαστο κινείται κι αυτό, όμως δεν πράττει.

Η αίσθηση της αποσύνθεσης είναι γενική και δεσπόζει σε όλες τις συζητήσεις, ενώ η εξίσου διάχυτη δυσφορία εκτονώνεται όλο και ευκολότερα, όλο και συχνότερα σε προκλητική επιθετικότητα και επιδεικτική χυδαιότητα». Θα προσθέταμε πως οι “κινήσεις του νευρόσπαστου” το βυθίζουν ακόμα περισσότερο στην κινούμενη άμμο επιταχύνοντας την λουμπενοποίησή του, άρα την οριστική και ανεπίστρεπτη (αυτό) καταστροφή του…..

Μέσα σε μόλις 36 ώρες, οι υποστηριζόμενοι από το Ιράν αντάρτες Χούθι κατέλαβαν το κομβικό λιμάνι της Μόκα και τη νήσο Περίμ στην είσοδο της Ερυθράς Θάλασσας, αλλάζοντας άρδην τις ισορροπίες στην Υεμένη. Η εξέλιξη αυτή ενισχύει την πίεση στο στρατηγικής σημασίας Στενό Μπαμπ ελ Μαντέμπ, δίνοντας στην Τεχεράνη τη δυνατότητα ελέγχου σε μία από τις σημαντικότερες θαλάσσιες οδούς του πλανήτη. Παράλληλα, οι εξελίξεις απειλούν να ανοίξουν ένα νέο μέτωπο στον ευρύτερο πόλεμο με το Ιράν, επηρεάζοντας τις διεθνείς τιμές του πετρελαίου και το παγκόσμιο εμπόριο.

Σύμφωνα με πληροφορίες, οι απεγνωσμένες εκκλήσεις των στρατιωτικών δυνάμεων της Υεμένης για αεροπορική κάλυψη από τη Σαουδική Αραβία παρέμειναν ανεκτέλεστες. Υψηλόβαθμη πηγή της Υεμένης δήλωσε: «Οι Χούθι έριξαν στη μάχη ό,τι είχαν – διαδοχικά κύματα μαχητών, μαζί με τους διαθέσιμους βαλλιστικούς πυραύλους και τον οπλισμό τους». Η ίδια πηγή σημείωσε ότι παρά τις διαβεβαιώσεις της αμερικανικής CENTCOM, «η αεροπορική υποστήριξη δεν ήρθε ποτέ. Και τώρα η Μόκα έχει πέσει».

Παράλληλα, ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ αρνήθηκε αίτημα του Σαουδάραβα πρίγκιπα διαδόχου Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν για στρατιωτικά πλήγματα. Από την πλευρά του, ο Λευκός Οίκος υπογράμμισε: «Οι Ηνωμένες Πολιτείες επικεντρώνονται στην προστασία των βασικών συμφερόντων εθνικής ασφάλειας – όπως η διασφάλιση της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας στην Ερυθρά Θάλασσα – ενώ ταυτόχρονα δίνουν τη δυνατότητα στους περιφερειακούς εταίρους μας να αναλάβουν ηγετικό ρόλο στη διαχείριση και την επίλυση των περιφερειακών προκλήσεων ασφαλείας».

Η πτώση των στρατηγικών σημείων προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, με περιφερειακές πηγές να μιλούν για απουσία σχεδιασμού και να χαρακτηρίζουν την εξέλιξη «ένα αμερικανοσαουδαραβικό φιάσκο επικών διαστάσεων». Την ίδια στιγμή, αναλυτές επισημαίνουν σοβαρές εσωτερικές αδυναμίες στον στρατό της Υεμένης, κάνοντας λόγο για «ονόματα-φαντάσματα» στις λίστες μισθοδοσίας και πραγματική επάνδρωση που δεν ξεπερνούσε το 20%.

Χούθι: Οι επόμενες κινήσεις 

Αναφορικά με τη σημασία του στενού, ο Αμρ αλ-Μπιντ από το Νότιο Μεταβατικό Συμβούλιο της Υεμένης τόνισε: «Οι Χούθι δεν χρειάζονται προηγμένα όπλα για να κλείσουν το Μπαμπ αλ-Μαντέμπ. Μπορούν απλώς να χρησιμοποιήσουν ένα πυροβόλο πάνω σε ένα αυτοκίνητο. Είναι ένας μοχλός πίεσης που διαθέτουν χωρίς καν να χρειάζεται να χρησιμοποιήσουν προηγμένα όπλα. Και θα τον κρατήσουν». Μετά τις τελευταίες νίκες τους, οι δυνάμεις των Χούθι αναμένεται να κινηθούν ανατολικότερα, εδραιώνοντας περαιτέρω την παρουσία τους στην περιοχή.

Σύμφωνα με έναν τοπικό αξιωματούχο, ολόκληρη η ακτογραμμή της Υεμένης στην Ερυθρά Θάλασσα βρίσκεται πλέον στην κατοχή των Χούθι, οι οποίοι κατέλαβαν τα τελευταία νησιά του στρατηγικού περάσματος. «Οτιδήποτε βρισκόταν υπό τη διοίκησή μας στη δυτική ακτή έχει πλέον καταληφθεί», επιβεβαίωσε στρατιωτικός αξιωματούχος της διεθνώς αναγνωρισμένης κυβέρνησης της Υεμένης, η οποία υποστηρίζεται από το Ριάντ.

Η εξέλιξη αυτή έρχεται λίγες ώρες μετά την κατάληψη του νησιού Μαγιούν (γνωστό και ως Περίμ), που βρίσκεται στο κέντρο του στενού, από τους Υεμενίτες αντάρτες, ύστερα από την αποχώρηση των κυβερνητικών δυνάμεων.

Η συγκεκριμένη κίνηση αντιπροσωπεύει την πιο αξιοσημείωτη προέλαση της οργάνωσης με στόχο την κυριαρχία στην κρίσιμη αυτή ναυτιλιακή διαδρομή. Παρά τις διεθνείς ανησυχίες, οι Χούθι διαβεβαιώνουν ότι θα παρέχουν «ασφαλή» δίοδο μέσω του στρατηγικού στενού Μπαμπ ελ Μάντεμπ, το οποίο συνδέει την Ευρώπη με την Ασία, διευκρινίζοντας ωστόσο ότι αυτό δεν θα ισχύει για τη Σαουδική Αραβία.

Μέσω μιας αιφνιδιαστικής επίθεσης, οι μαχητές, οι οποίοι είχαν ήδη υπό τον έλεγχό τους ένα μεγάλο τμήμα του βόρειου τομέα της χώρας, συμπεριλαμβανομένης της πρωτεύουσας Σαναά και της πόλης Χοντέιντα στα δυτικά, κατάφεραν να προωθηθούν προς την Ερυθρά Θάλασσα εντός ολίγων ημερών.

«Λαμπρή» νίκη των Χούθι

Τα τάνκερ και άλλα εμπορικά πλοία περνούν το στενό Μπαμπ ελ Μάντεμπ για να εισέλθουν στην Ερυθρά θάλασσα και να φτάσουν στο Σουέζ και στη Μεσόγειο, και αντιστρόφως, προς τον Ινδικό ωκεανό. Σε περίπτωση αποκλεισμού της η μοναδική εναλλακτική –πολύ πιο χρονοβόρα και δαπανηρή– είναι ο περίπλους της Αφρικής από νότο και το Ακρωτήρι της Καλής Ελπίδας.

Η Ανσαραλά, που άρχισε την επίθεσή της την περασμένη εβδομάδα, κυρίευσε επίσης προχθές Πέμπτη την πόλη Μόκα, όπου βρίσκεται λιμάνι στρατηγικής σημασίας, και το νησί Ζουγκάρ, προτού καταλάβει το Μαγιούν (γνωστό επίσης ως Περίμ), στην καρδιά του στενού, και επίσης τα δυο τελευταία νησιά στον θαλάσσιο διάδρομο, το Μεγάλο και το Μικρό Χανίς, σύμφωνα με πηγές προσκείμενες στη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση.

Στο πλαίσιο προσπάθειας ανακατάληψης χαμένων εδαφών, η πολεμική αεροπορία της Σαουδικής Αραβίας προχώρησε σε βομβαρδισμούς στο αεροδρόμιο στη Μόκα, σύμφωνα με το τηλεοπτικό δίκτυο Αλ Μασίρα, που πρόσκειται στους Χούθι. Οι δυνάμεις που πρόσκεινται στη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση ανακοίνωσαν παράλληλα πως προχώρησαν σε εφόδους, καλώντας τους αμάχους να αποφεύγουν συγκεκριμένους οδικούς άξονες.

Ενώ οι επικεφαλής της διπλωματίας του Ιράν και της Σαουδικής Αραβίας συζήτησαν προχθές Πέμπτη για την κατάσταση στην περιοχή, σύμβουλος του Ιρανού ανώτατου ηγέτη Μοτζταμπά Χαμενεΐ χαρακτήρισε «λαμπρή νίκη» τη νέα στρατιωτική επιτυχία των Χούθι. Ο Αμπντουλχαμίντ Νταϊφάλα, υποστηρικτής τους που ζει στη Σανάα, εξήρε επίσης χθες τις «σπουδαίες νίκες», το γεγονός ότι «απελευθερώθηκαν τα νησιά στην Ερυθρά Θάλασσα μέσα σε 72 ώρες». Η Ανσαραλά «προετοιμαζόταν για αυτό το μέτωπο εδώ και τέσσερα χρόνια», πρόσθεσε.

Αποκάλυψη της WSJ

Κινεζικοί οργανισμοί παρείχαν στο Ιράν δορυφορικές εικόνες μιας βάσης στην Ιορδανία πριν και μετά την επίθεση που στοίχισε τη ζωή σε τρεις Αμερικανούς στρατιώτες τον περασμένο Ιούλιο, υποστηρίζει η εφημερίδα Wall Street Journal. Οι τρεις στρατιώτες σκοτώθηκαν στις 17 Ιουλίου, σε ιρανικές πυραυλικές επιθέσεις εναντίον της αεροπορικής βάσης Μουαφάκ Σάλτι της Ιορδανίας, όπου σταθμεύουν αμερικανικές δυνάμεις.

Αμερικανοί αξιωματούχοι, τους οποίους επικαλείται το ρεπορτάζ της WSJ χωρίς να τους κατονομάζει, δεν είπαν ποιοι είναι αυτοί οι κινεζικοί οργανισμοί και δεν υπονόησαν ότι το Πεκίνο φέρει άμεση ευθύνη. Το θέμα συζητήθηκε με Κινέζους αξιωματούχους, οι οποίοι ζήτησαν αποδείξεις για την παράδοση αυτών των δορυφορικών εικόνων στην Τεχεράνη και δεν αποδέχτηκαν ότι κινεζικές εταιρείες εμπλέκονται στην υπόθεση. Το θέμα θα μπορούσε ωστόσο να βρεθεί και πάλι στο επίκεντρο, όταν ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ υποδεχτεί τον Κινέζο ομόλογό του Σι Τζινπίνγκ στον Λευκό Οίκο στις 24 Σεπτεμβρίου.

Ο Τραμπ έχει προειδοποιήσεις τις κινεζικές αρχές να μην πωλούν όπλα στο Ιράν και, τον Μάιο, επέβαλε κυρώσεις σε τρεις εταιρείες δορυφόρων που εδρεύουν στην Κίνα με το σκεπτικό ότι διευκόλυναν τις ιρανικές στρατιωτικές επιχειρήσεις. Η Κίνα είναι ένας από τους σημαντικότερους οικονομικούς εταίρους του Ιράν, καθώς αγοράζει μεγάλο μέρος της πετρελαϊκής παραγωγής του και το στηρίζει διπλωματικά.

Έρευνα για τα drones

Το Ιράκ χαιρέτισε την απόφαση της Σαουδικής Αραβίας να καθυστερήσει τα αντίποινα για την επίθεση με μη επανδρωμένα αεροσκάφη στον πετρελαιαγωγό Ανατολής-Δύσης, την ώρα που η Βαγδάτη ανακοίνωσε την έναρξη έρευνας για τον εντοπισμό των υπευθύνων. Σύμφωνα με τις ιρακινές αρχές, τα drones που χρησιμοποιήθηκαν στην επίθεση είχαν εκτοξευτεί από το έδαφος του Ιράκ, εξέλιξη που έχει προκαλέσει έντονη ανησυχία για τον κίνδυνο περαιτέρω κλιμάκωσης στην περιοχή.

Σε ανακοίνωσή τους, οι ένοπλες δυνάμεις του Ιράκ καταδίκασαν τις επιθέσεις που απειλούν την ασφάλεια και τη σταθερότητα της Σαουδικής Αραβίας. Παράλληλα, γνωστοποίησαν ότι ο Ιρακινός πρωθυπουργός έδωσε εντολή να διεξαχθεί έρευνα προκειμένου να εξακριβωθούν οι ακριβείς συνθήκες της επίθεσης και να εντοπιστούν όσοι βρίσκονται πίσω από αυτή.

Η Βαγδάτη επιχειρεί παράλληλα να διαμηνύσει ότι δεν πρόκειται να επιτρέψει τη χρήση του ιρακινού εδάφους για επιθέσεις εναντίον γειτονικών χωρών. Όπως μετέδωσαν κρατικά μέσα ενημέρωσης, η κυβέρνηση του Ιράκ σκοπεύει να συνεργαστεί με φίλες και σύμμαχες χώρες, με στόχο να αποτραπεί η επανάληψη ανάλογων περιστατικών.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται την ίδια ώρα στη στάση του Ριάντ. Η απόφαση της Σαουδικής Αραβίας να μην προχωρήσει άμεσα σε αντίποινα, την στιγμή που βρίσκεται υπό τον κλοιό των Χούθι, αντιμετωπίστηκε θετικά από την ιρακινή κυβέρνηση, καθώς περιορίζει, τουλάχιστον προσωρινά, τον κίνδυνο μιας νέας στρατιωτικής κλιμάκωσης.

Η επίθεση στον πετρελαιαγωγό Ανατολής-Δύσης αποκτά πρόσθετη βαρύτητα λόγω της σημασίας της συγκεκριμένης ενεργειακής υποδομής για τη Σαουδική Αραβία. Ο αγωγός αποτελεί βασικό τμήμα του σαουδαραβικού δικτύου μεταφοράς πετρελαίου και επιτρέπει τη διοχέτευση αργού προς τις εγκαταστάσεις της Ερυθράς Θάλασσας.

Στο «χείλος»

Έπειτα από χρόνια συγκριτικής ηρεμίας, η Υεμένη άρχισε να βυθίζεται ξανά στον πόλεμο τον Ιούλιο, με φόντο τον ευρύτερο πόλεμο στη Μέση Ανατολή, που ξέσπασε με την αμερικανοϊσραηλινή επίθεση εναντίον του Ιράν την 28η Φεβρουαρίου. Αμέσως μετά οι Χούθι ανακοίνωσαν την επιβολή θαλάσσιου αποκλεισμού στη Σαουδική Αραβία, βάζοντας στο στόχαστρο πετρελαιοφόρα δεξαμενόπλοια του βασιλείου.

Οι εχθροπραξίες στην Υεμένη από την περασμένη εβδομάδα είχαν αποτέλεσμα να σκοτωθούν εκατοντάδες άνθρωποι και στις δυο πλευρές, στην πλειονότητά τους αντιμαχόμενοι, κι εκτόπισαν εξαναγκαστικά τουλάχιστον 46.000 ανθρώπους κατά τον Διεθνή Οργανισμό Μετανάστευσης (ΔΟΜ).

«Νομίζω ότι οι Σαουδάραβες προσπάθησαν τα πάντα για να αποφύγουν αυτόν τον πόλεμο, αλλά δεν νομίζω πως έχουν ακόμη επιλογή σε αυτό το στάδιο», σχολίασε ο Φάρα αλ Μουσλίμι, ερευνητής του βρετανικού κέντρου μελετών Chatham House. Σύμφωνα με ρεπορτάζ του αμερικανικού ιστότοπου Axios, που επικαλέστηκε πηγές του στην κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ, ο πρόεδρος των ΗΠΑ αρνήθηκε να διατάξει βομβαρδισμούς εναντίον των Χούθι, όπως του ζήτησε το Ριάντ.

Η κατάσταση στην Υεμένη βρέθηκε στο επίκεντρο κατεπείγουσας συνεδρίασης του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ προχθές Πέμπτη. Ο ειδικός απεσταλμένος του διεθνούς οργανισμού για την Υεμένη Χανς Γκρούντμπεργκ παρότρυνε να υπάρξει «ενεργή δέσμευση» του ΣΑ «για να απομακρυνθούμε από το χείλος αυτής που θα ήταν πολύ πιο επικίνδυνη σύγκρουση».

Σε αυτό το σημείο είναι εύλογο να αναρωτιέσαι πως συγκρίνεται με το κλασικό τυρί. Πάμε να δούμε μαζί λοιπόν τις διαφορές που παρουσιάζουν: Η βασική ανησυχία με ορισμένα είδη vegan τυριού είναι η ποσότητα των επεξεργασμένων συστατικών που περιέχουν. Έρευνες δείχνουν ότι διατροφικά πρότυπα που δίνουν έμφαση στις ολόκληρες, μη επεξεργασμένες τροφές τείνουν να είναι πιο πλούσια σε θρεπτικά συστατικά και γενικά πιο υγιεινά.

Ορισμένα από τα πιο επεξεργασμένα είδη vegan τυριού περιέχουν μεγάλες ποσότητες εξευγενισμένων ελαίων, συντηρητικών, χρωστικών προσθέτων και νατρίου, καθώς παράλληλα στερούνται ουσιαστικής θρεπτικής αξίας. Ενώ συχνά έχουν χαμηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη.

Οι λιγότερο επεξεργασμένες εκδοχές είναι πιθανό να προσφέρουν μεγαλύτερη θρεπτική αξία, με τη μορφή φυτικών ινών, υγιεινών λιπαρών και σημαντικών μικροθρεπτικών συστατικών. Είναι κατάλληλα για άτομα με δυσανεξία στη λακτόζη και όσους ακολουθούν vegan διατροφή ή νηστεία. Έτσι, ένα vegan τυρί δεν είναι αυτομάτως πιο υγιεινό από ένα κανονικό. Η σύγκριση εξαρτάται από το συγκεκριμένο προϊόν, πόσο συχνά το καταναλώνεις και τη συνολική διατροφή του ατόμου.

Vegan τυρί: Ποια συστατικά χρειάζονται προσοχή

Η ανάγνωση της ετικέτας είναι ιδιαίτερα σημαντική. Καλό είναι να δίνουμε προσοχή σε: Υψηλή περιεκτικότητα σε κορεσμένα λιπαρά, ειδικά από λάδι καρύδας, μεγάλη ποσότητα νατρίου (αλατιού) πολλές πρόσθετες ύλες και τεχνητά αρώματα, χαμηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη, μεγάλη λίστα επεξεργασμένων συστατικών. Αντίθετα, πιο θρεπτικές επιλογές θεωρούνται εκείνες που βασίζονται σε ξηρούς καρπούς, όσπρια ή σόγια και προσφέρουν καλύτερο διατροφικό προφίλ.

Όπως και τα κανονικά τυριά, τα vegan τυριά μπορούν να έχουν θέση στο τραπέζι ως μέρος μιας υγιεινής διατροφής, όμως δεν θα πρέπει να βασίζεστε σε αυτά ως μοναδική πηγή θρεπτικών συστατικών. Όπως όλα τα τρόφιμα πρέπει να καταναλώνεται με μέτρο και να μην αντικαθιστά άλλα σημαντικά θρεπτικά συστατικά ή ομάδες τροφίμων. Η κατανάλωση του μπορεί να είναι χρήσιμη: Σε άτομα που ακολουθούν vegan διατροφή ή νηστεύουν, σε όσους έχουν δυσανεξία στη λακτόζη και σε ανθρώπους που θέλουν να μειώσουν την κατανάλωση ζωικών προϊόντων.

Από διατροφικής άποψης, η καλύτερη επιλογή είναι είτε να φτιάξεις το δικό σου, είτε να επιλέξεις ένα έτοιμο προϊόν με όσο το δυνατόν περισσότερα συστατικά ολόκληρων τροφών, να περιέχουν πηγή πρωτεΐνης (π.χ.σόγια) και να είναι εμπλουτισμένα με θρεπτικά συστατικά (πχ Βιταμίνη Β12 & ασβέστιο).

Καταλήγοντας…

Το vegan τυρί δεν είναι από μόνο του ανθυγιεινό, αλλά ούτε και πάντα πιο θρεπτικό από το κανονικό τυρί. Η ποιότητά του εξαρτάται από τα συστατικά και τον βαθμό επεξεργασίας του. Η καλύτερη προσέγγιση είναι η ενημερωμένη επιλογή. Να διαβάζεις παντα τις ετικέτες, να προτιμάς προϊόντα με πιο φυσικά συστατικά και να τα εντάσσεις σε μια συνολικά ισορροπημένη διατροφή.

Να μην ξεχνάς επίσης ότι μια καλά σχεδιασμένη, υγιεινή διατροφή πρέπει να περιλαμβάνει ποικιλία από διαφορετικά λαχανικά, φρούτα, δημητριακά ολικής άλεσης, υγιεινά λιπαρά και άπαχες πρωτεΐνες. Όπως συμβαίνει και με κάθε τρόφιμο, λοιπόν, το μέτρο και η ισορροπία είναι το κλειδί.

Η Κατερίνα Νταλέ είναι διαιτολόγος-διατροφολόγος

Σε συνεργασία με το medNutrition

Τα νέα iPhone και Apple Watch διατίθενται φθηνότερα με νέα σύνδεση ή ανανέωση στα προγράμματα Telekom Gigamax^[2]  ή/ και  με Trade In^[3] επιστρέφοντας το παλιό τους smartphone ή smartwatch στα φυσικά καταστήματα. Οι πελάτες μπορούν να τα προ-παραγγείλουν σε έως 48 άτοκες δόσεις με χρήση πιστωτικής κάρτας. Για πρώτη φορά, μάλιστα, στα φυσικά καταστήματα Telekom και ΓΕΡΜΑΝΟΣ μπορούν να προ-παραγγείλουν τις αγαπημένες τους συσκευές κάνοντας χρήση και της επιδότησής τους.

Οι προ-παραγγελίες για τα πολυαναμενόμενα iPhone 18 Pro και iPhone 18 Pro Max ξεκινούν στις 12 Σεπτεμβρίου στις 15:00. Με σημαντικές αναβαθμίσεις στην κάμερα, τις επιδόσεις, την αυτονομία και την τεχνητή νοημοσύνη, τα νέα μοντέλα της Apple θα είναι διαθέσιμα στη χώρα μας από τις 18 Σεπτεμβρίου, με τιμές από 1.499€^[4] για το iPhone 18 Pro στα 256GB και στα 1.659€ για το iPhone 18 Pro Max στα 256GB.

Στη χώρα μας έρχεται και το κορυφαίο iPhone Duo, το πρώτο αναδιπλούμενο iPhone^[5]. Οι προ-παραγγελίες του ξεκινούν στις 16 Οκτωβρίου στις 15:00 και λανσάρεται στις 23 Οκτωβρίου.

Τα νέα iPhone είναι πιστοποιημένα στο δίκτυο Telekom 5G+, το μόνο δίκτυο τεχνολογίας 5G Stand-Alone στην Ελλάδα με κάλυψη πάνω από 84% πανελλαδικά^[6]. Ακόμα, υποστηρίζουν την τεχνολογία eSIM που έφερε πρώτη στην Ελλάδα η Telekom.

Apple Watch Series 12, SE 3, Ultra 4

Τα Apple Watch Series 12, SE 3 και Ultra 4 αποτελούν τις ιδανικές συσκευές για μια υγιή ζωή. Με ταχύτερους επεξεργαστές, προηγμένη ανίχνευση καρδιακών παλμών και μπαταρία μεγαλύτερης διάρκειας, τα νέα Apple Watch SE 3 διατίθενται από 269€, τα Series 12 από 459€ και τα Ultra 4 από 909€ και αναμένεται να κυκλοφορήσουν στις 18 Σεπτεμβρίου.

Επιπλέον, με την υπηρεσία Telekom Multisim, που προσφέρει η Telekom, οι χρήστες επιλεγμένων Apple Watch Series 12 & SE 3, και όλων των μοντέλων Ultra 4 μπορούν μέσα από το έξυπνο ρολόι τους να πραγματοποιούν και να λαμβάνουν κλήσεις, να στέλνουν μηνύματα, να ακούν μουσική μέσω streaming, να χρησιμοποιούν εφαρμογές πλοήγησης και άλλες λειτουργίες που απαιτούν σύνδεση στο internet, ακόμα και όταν δεν έχουν το iPhone μαζί τους. Η υπηρεσία Telekom Multisim παρέχεται δωρεάν για τους 3 πρώτους μήνες.

AirPods 5

Με έως 1.5x δυνατότερο Active Noise Cancellation από την προηγούμενη γενιά και νέα ακουστική αρχιτεκτονική, τα AirPods 5 προσφέρουν πιο καθαρό, πιο δυνατό και πιο καθηλωτικό ήχο. Κυκλοφορούν στις 18/09 και όσοι πελάτες τα αποκτήσουν από την Telekom και τον ΓΕΡΜΑΝΟ, έχουν δωρεάν 3 χρόνια εγγύηση. Τα AirPods 5 διατίθενται στην τιμή των 149€, ενώ η έκδοση AirPods 5 με θήκη ασύρματης φόρτισης διατίθεται στα 169€.

_{[1] Η δωρεάν εγγύηση ισχύει για προ-παραγγελίες έως τις 18/9/2026 στις 7:59 π.μ. Εξαιρούνται οι εκδόσεις Apple iPhone 18 Pro | iPhone 18 Pro Max 2TB.}

_{2 H δυνατότητα αγοράς σε χαμηλότερη τιμή αφορά σε σύνδεση ή ανανέωση με 24μηνη δέσμευση στα φυσικά καταστήματα.}

_{3 Όροι Χρήσης στο germanos,gr & telekom.gr.}

_{4 Οι τιμές είναι ενδεικτικές και συμπεριλαμβάνουν ΦΠΑ.}

_{5 Υποστηρίζει μόνο esim.}

_{6 Η πληθυσμιακή κάλυψη αφορά σε Κάλυψη Εξωτερικών Χώρων (Outdoor Population Coverage).}

Η Τουρκία δεν κατάφερε απλώς να καλύψει την απόσταση επειδή οι επιδόσεις στις χώρες του ΟΟΣΑ υποχώρησαν. Η ίδια βελτιώθηκε, ενώ ο μέσος όρος του ΟΟΣΑ κινήθηκε προς την αντίθετη κατεύθυνση. Η πιο πειστική εξήγηση δεν βρίσκεται τόσο μέσα στην τάξη όσο στο ίδιο το εξεταστικό σύστημα. Με το Liselere Geçiş Sistemi (LGS), που εφαρμόστηκε το 2018, το υπουργείο Παιδείας άλλαξε τον τρόπο εισαγωγής στα πιο περιζήτητα λύκεια.

Αντί για σύντομες ερωτήσεις που ελέγχουν την απομνημόνευση γνώσεων, άρχισαν να χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο οι λεγόμενες «ερωτήσεις νέας γενιάς»: Μεγαλύτερες, με συγκεκριμένο πλαίσιο και με απαιτήσεις για ανάγνωση, ερμηνεία και επίλυση προβλημάτων.

Διαφορετική φιλοσοφία

Ακόμη και μια άσκηση μαθηματικών μπορεί πλέον να ξεκινά με ένα κείμενο, ένα διάγραμμα, ή ένα πρόβλημα από την καθημερινότητα. Ο μαθητής πρέπει πρώτα να εντοπίσει τις πληροφορίες που χρειάζεται και να μετατρέψει το πρόβλημα σε κάτι που μπορεί να λύσει. Μόνο μετά περνά στους υπολογισμούς. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η ομοιότητα με το PISA.

Το ζητούμενο δεν είναι τόσο η αναπαραγωγή μιας γνώσης που έχει απομνημονευθεί, αλλά η εφαρμογή της γνώσης σε μια κατάσταση που ο μαθητής δεν έχει ξανασυναντήσει. Στην εκπαιδευτική έρευνα, η επίδραση που έχει μια εξέταση στον τρόπο διδασκαλίας είναι γνωστή ως washback. Σε μια χώρα όπου οι κεντρικές εξετάσεις καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό την πρόσβαση στα καλύτερα σχολεία και πανεπιστήμια, αυτή η επίδραση είναι ιδιαίτερα ισχυρή.

Από τη στιγμή που το LGS άρχισε να επιβραβεύει διαφορετικές δεξιότητες, άλλαξαν σταδιακά και οι υπόλοιποι κρίκοι της αλυσίδας: οι εκπαιδευτικοί άλλαξαν τις ασκήσεις τους, οι εκδοτικοί οίκοι τα βιβλία τους, τα φροντιστήρια τα προγράμματά τους και οι γονείς τον τρόπο με τον οποίο προετοίμαζαν τα παιδιά τους.

Εκατομμύρια μαθητές εξασκούνται έτσι επί χρόνια σε ασκήσεις που απαιτούν έναν τρόπο σκέψης παρόμοιο με εκείνον που αξιολογεί το PISA. Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι βελτιώθηκε και η ποιότητα της διδασκαλίας. Αρχικά, οι Τούρκοι μαθητές έγιναν απλώς πιο εξοικειωμένοι με το είδος της σκέψης που εξετάζει το PISA. Ωστόσο, το επιχείρημα ότι πρόκειται απλώς για προετοιμασία για τις εξετάσεις δεν αρκεί. Η κατανόηση κειμένων, η ερμηνεία δεδομένων και η εφαρμογή γνώσεων είναι ακριβώς οι δεξιότητες που θέλει να μετρήσει το PISA.

Το κράτος έγινε ο ίδιος παραγωγός θεμάτων

Υπάρχει και μια θεσμική αλλαγή που εκτός Τουρκίας έχει περάσει σε μεγάλο βαθμό απαρατήρητη. Το υπουργείο Παιδείας ενίσχυσε σημαντικά την ικανότητά του να μετρά και να αξιολογεί τις επιδόσεις των μαθητών. Η αρμόδια Γενική Διεύθυνση Μέτρησης, Αξιολόγησης και Εξεταστικών Υπηρεσιών ιδρύθηκε το 2014. Σύμφωνα με τα στοιχεία του υπουργείου, σήμερα απασχολεί 535 εργαζομένους στην κεντρική υπηρεσία και ακόμη 509 στα κέντρα μέτρησης και αξιολόγησης και στις 81 επαρχίες της χώρας. Εκεί εκπαιδεύονται εκπαιδευτικοί στη σύνταξη ερωτήσεων που βασίζονται σε δεξιότητες, οργανώνονται συγκριτικά τεστ και δημιουργούνται βάσεις θεμάτων.

Μέσω ειδικής πλατφόρμας, τα επαρχιακά κέντρα μπορούν να μοιράζονται θέματα σε ολόκληρη τη χώρα. Παράλληλα, το υπουργείο δημοσιεύει ενδεικτικές ερωτήσεις και πακέτα ασκήσεων. Παλαιότερα, συχνά η ιδιωτική αγορά προετοιμασίας για τις εξετάσεις ήταν εκείνη που καθόριζε ποιοι τύποι ερωτήσεων θεωρούνταν κανονικοί. Πλέον, το υπουργείο έχει αναλάβει σε μεγαλύτερο βαθμό να καθορίζει τον ρυθμό. Και η αγορά ακολουθεί. Το κράτος δεν περιορίστηκε στο να ανακοινώσει εκπαιδευτικούς στόχους. Άλλαξε τον ίδιο τον εξεταστικό μηχανισμό, γύρω από τον οποίο προσανατολίζεται στην πράξη ολόκληρο το σύστημα.

Η ιδιωτική εκπαιδευτική αγορά λειτουργεί ως επιταχυντής

Εδώ μπαίνει στο παιχνίδι η τεράστια ταχύτητα με την οποία αντιδρά η ιδιωτική εκπαιδευτική αγορά. Μόλις εμφανιστεί ένας καινούργιος τύπος ερώτησης, οι εκδοτικοί οίκοι βγάζουν βιβλία ασκήσεων, οι εκπαιδευτικοί τον εξηγούν στο YouTube και τα φροντιστήρια δημιουργούν ειδικά μαθήματα. Έτσι, μια οδηγία του υπουργείου μπορεί μέσα σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα να μετατραπεί σε μια ολόκληρη βιομηχανία προετοιμασίας σε εθνική κλίμακα.

Σε αυτή τη διαδικασία συμμετέχουν και τα ιδιωτικά σχολεία. Κατά το σχολικό έτος 2024/25, το 9,1% των μαθητών φοιτούσε σε ιδιωτικό σχολείο, ενώ στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση το ποσοστό έφτανε το 11,6%. Πολλά από αυτά τα σχολεία χρεώνουν, σε σχέση με τα τουρκικά εισοδήματα, ιδιαίτερα υψηλά δίδακτρα. Συγκεντρώνουν οικογένειες με μεγαλύτερη εκπαιδευτική και οικονομική δυνατότητα, καθώς και μαθητές με υψηλές επιδόσεις. Είναι επομένως πιθανό να συμβάλλουν περισσότερο στα αποτελέσματα της κορυφής της κατανομής. Ωστόσο, δεν αρκούν ως βασική εξήγηση.

Εννέα στους δέκα μαθητές εξακολουθούν να φοιτούν σε δημόσια σχολεία. Πιο σημαντική είναι η πολύ μεγαλύτερη «σκιώδης» εκπαιδευτική αγορά που περιλαμβάνει ιδιαίτερα μαθήματα, φροντιστήρια, βιβλία και ψηφιακές πλατφόρμες. Οι τουρκικές οικογένειες επενδύουν στην εκπαίδευση των παιδιών τους όχι μόνο χρήματα αλλά και πολύ χρόνο και προσοχή. Αυτό έχει όμως και μια σημαντική κοινωνική παρενέργεια. Όταν τα δημόσια σχολεία δεν προσφέρουν παντού το ίδιο επίπεδο εκπαίδευσης, οι πιο εύπορες οικογένειες μπορούν να αγοράσουν πρόσθετη ποιότητα.

Τα στοιχεία του PISA δείχνουν ότι οι διαφορές στις επιδόσεις μεταξύ κοινωνικά ευνοημένων και κοινωνικά μειονεκτούντων μαθητών έχουν διευρυνθεί στις φυσικές επιστήμες και στα μαθηματικά. Η άνοδος, λοιπόν, είναι πραγματική αλλά δεν κατανέμεται ισότιμα. Η αύξηση των ιδιωτικών σχολείων είναι πολύ περιορισμένη και, το τελευταίο διάστημα, πολύ αργή για να εξηγήσει μια εθνική άνοδο έως και 18 μονάδων στο PISA. Μπορεί, όμως, να έχει ενισχύσει την κορυφή των επιδόσεων, την ταχεία διάδοση των νέων εξεταστικών μορφών και την αυξανόμενη κοινωνική ανισότητα.

Περισσότερα αποτελέσματα με λιγότερα χρήματα

Το πιο εντυπωσιακό γράφημα του ΟΟΣΑ συγκρίνει τις επιδόσεις στις φυσικές επιστήμες με τις σωρευτικές δαπάνες ανά μαθητή από την ηλικία των έξι έως την ηλικία των δεκαπέντε ετών. Μέχρι περίπου τα 85.000 δολάρια, σε όρους αγοραστικής δύναμης, περισσότερα χρήματα συνδέονται συνήθως με καλύτερες επιδόσεις. Πάνω από αυτό το επίπεδο, η σχέση ουσιαστικά εξασθενεί. Η Τουρκία βρίσκεται αρκετά κάτω από αυτό το όριο, αλλά η επίδοσή της είναι πολύ υψηλότερη από εκείνη που θα περίμενε κανείς με βάση το επίπεδο των δαπανών.

Η Τουρκία συγκεντρώνει περισσότερες μονάδες από τη Γερμανία, παρότι οι μετρημένες σωρευτικές δαπάνες ανά μαθητή είναι μόλις ένα κλάσμα των αντίστοιχων γερμανικών. Αυτό, βέβαια, δεν αποδεικνύει ότι το τουρκικό εκπαιδευτικό σύστημα είναι συνολικά πιο αποτελεσματικό. Οι δομές κόστους διαφέρουν από χώρα σε χώρα, ενώ η ιδιωτική φροντιστηριακή εκπαίδευση δεν καταγράφεται πλήρως, σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ. Ωστόσο, η Άγκυρα δεν αγόρασε την επιτυχία της με τεράστιες εκπαιδευτικές δαπάνες. Με βάση την αναλογία «μονάδες PISA ανά δολάριο που δαπανάται», η Τουρκία αποτελεί μια αξιοσημείωτη στατιστική εξαίρεση.

Τουρκία: Τι δεν έχει αποδειχθεί

Τούρκοι σχολιαστές αναφέρονται επίσης στα κέντρα STEM και στο φεστιβάλ TEKNOFEST. Οι πρωτοβουλίες αυτές μπορούν ασφαλώς να ενισχύσουν το ενδιαφέρον των νέων για τις φυσικές επιστήμες. Δεν υπάρχει, όμως, μέχρι σήμερα επαρκής τεκμηρίωση ότι ευθύνονται για μια εθνική βελτίωση τέτοιου μεγέθους. Η μεγαλύτερη έμφαση στην εκπαιδευτική έρευνα και η αύξηση των εργαζομένων με ακαδημαϊκά προσόντα στο υπουργείο αποτελούν επίσης περισσότερο παράγοντες του γενικότερου πλαισίου παρά μετρήσιμες αιτίες της συγκεκριμένης ανόδου. Ούτε μια ευνοϊκότερη επιλογή των μαθητών που συμμετείχαν στο PISA μπορεί να εξηγήσει εύκολα το άλμα.

Το PISA κάλυψε περίπου το 72% όλων των 15χρονων στην Τουρκία. Το ποσοστό αυτό είναι χαμηλότερο από εκείνο πολλών χωρών του ΟΟΣΑ, αλλά μόνο ελαφρώς χαμηλότερο από το αντίστοιχο ποσοστό του 2022. Επομένως, μια επίδραση από τη σύνθεση του δείγματος είναι πιθανή, αλλά δύσκολα μπορεί να εξηγήσει από μόνη της τις επιπλέον 18 μονάδες στις φυσικές επιστήμες.

Τα στοιχεία δεν δικαιολογούν ούτε τους πανηγυρισμούς για ένα εκπαιδευτικό θαύμα ούτε την εύκολη απόρριψη της εξέλιξης ως προπαγάνδας. Η Τουρκία έχει βελτιωθεί σε διαδοχικές έρευνες, έχει μειώσει το ποσοστό των μαθητών με ιδιαίτερα χαμηλές επιδόσεις και έχει αυξήσει τον αριθμό των μαθητών που φτάνουν στην κορυφαία κατηγορία. Πρόκειται για ουσιαστική επιτυχία μαθητών και εκπαιδευτικών. Η άνοδος, όμως, δεν έχει ολοκληρωθεί.

Στα μαθηματικά, η Τουρκία βρίσκεται μόλις στον μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Στη νέα δοκιμασία για την υπολογιστική επίλυση προβλημάτων, η Τουρκία συγκέντρωσε 473 μονάδες, έναντι 500 μονάδων του μέσου όρου του ΟΟΣΑ. Και ένα εκπαιδευτικό σύστημα που στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό σε εξετάσεις επιλογής μπορεί μεν να παράγει υψηλές επιδόσεις, αλλά μπορεί ταυτόχρονα να εντείνει την πίεση στους μαθητές, την εξάρτηση από τα φροντιστήρια και την κοινωνική διαστρωμάτωση.

Ίσως η τουρκική περίπτωση να περιγράφεται καλύτερα ως εξής: Οι μετρήσιμες επιδόσεις μπορούν να αλλάξουν πολύ γρήγορα όταν οι εξετάσεις, οι κρατικοί θεσμοί, οι εκπαιδευτικοί, οι γονείς και η εκπαιδευτική αγορά κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση. Η Τουρκία δεν «νίκησε» το PISA ρίχνοντας περισσότερα χρήματα στο εκπαιδευτικό της σύστημα. Έμαθε πώς σκέφτεται το PISA και στη συνέχεια έβαλε μια ολόκληρη χώρα να εξασκηθεί σε αυτόν τον τρόπο σκέψης.

Η τουρκική περίπτωση δείχνει ότι οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις μπορούν να αποδώσουν όταν οι εξετάσεις, οι κρατικοί θεσμοί, οι εκπαιδευτικοί, οι μαθητές, οι γονείς και η εκπαιδευτική αγορά κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση. Οι κεντρικές εξετάσεις δεν είναι, βέβαια, το μοναδικό εργαλείο. Όμως οι μεταρρυθμίσεις έχουν αποτέλεσμα μόνο όταν φτάνουν στην καθημερινότητα της σχολικής τάξης και όταν εκπαιδευτικοί, μαθητές, γονείς και εκδότες σχολικών βιβλίων γνωρίζουν με σαφήνεια ποιες δεξιότητες έχουν πραγματικά σημασία.

Τι είναι το PISA

Το PISA (Programme for International Student Assessment) είναι το διεθνές πρόγραμμα αξιολόγησης μαθητών του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ). Αξιολογεί, ανά τρία χρόνια, τις γνώσεις και κυρίως την ικανότητα εφαρμογής τους σε πραγματικές και άγνωστες καταστάσεις από μαθητές ηλικίας 15 ετών σε χώρες και εκπαιδευτικά συστήματα σε όλο τον κόσμο.

Η αξιολόγηση επικεντρώνεται κυρίως σε τρεις τομείς: Μαθηματικά, κατανόηση κειμένου και φυσικές επιστήμες. Σε αντίθεση με τις κλασικές σχολικές εξετάσεις, το PISA δεν εξετάζει απλώς αν οι μαθητές θυμούνται αυτά που διδάχθηκαν, αλλά κατά πόσο μπορούν να χρησιμοποιήσουν τις γνώσεις τους για να αναλύσουν πληροφορίες, να ερμηνεύσουν δεδομένα και να επιλύσουν προβλήματα. Γι’ αυτό και τα αποτελέσματα του PISA χρησιμοποιούνται διεθνώς ως ένας από τους βασικούς δείκτες για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των εκπαιδευτικών συστημάτων.

Υπήρξε γραμματέας του ΚΣ της ΚΝΕ, εκλεγμένος στο 2ο Συνέδριό της και μέχρι το 1986. Διετέλεσε για πολλά χρόνια μέλος του ΠΓ της ΚΕ, όπου και εκλέχτηκε πρώτη φορά μέλος του στο 10ο Συνέδριο. Ως γραμματέας της Νεολαίας Λαμπράκη στο νομό Καστοριάς, πιάστηκε για πρώτη φορά από τη δικτατορία το 1967 και εξορίστηκε στη Γυάρο, στο Λακκί της Λέρου, στον Ωρωπό, στη Μακρόνησο, για να επιστρέψει και να απολυθεί τελικά από τη Γυάρο. Τον Νοέμβρη του 1973, μία εβδομάδα μετά τον ξεσηκωμό του Πολυτεχνείου, συνελήφθη ξανά και εξορίστηκε στη Γυάρο.

Οι στιγμές που καθόρισαν τη ζωή του

Στο βιβλίο του, με τίτλο «Απείθαρχοι – Μια ζωή δοσμένη στον αγώνα», ο ίδιος ο Σπύρος Χαλβατζής περιέγραφε στον «πρόλογο» με τον τίτλο «Οδοιπορικό», στιγμές που καθόρισαν τη ζωή και τη δράση του. Όλα δεμένα με το ΚΚΕ και τους αγώνες του εργατικού λαϊκού. Έγραφε μεταξύ άλλων: «Αυτό το “Οδοιπορικό” θα μπορούσε να ξεκινήσει με την ιστορία μιας φωτογραφίας. Κι αυτό γιατί η φωτογραφία που τραβήχτηκε πριν εβδομήντα εφτά χρόνια, την άνοιξη του 1948, έχει τη δική της ιστορία. Ήταν τότε που ο πατέρας μας βρισκόταν πάλι εξορία».

Και: «Η Μάνα μας, παλιά ΕΛΑΣίτισσα, έβγαλε αυτήν τη φωτογραφία για να την στείλει στον σύντροφό της στη ζωή και στον αγώνα, να δει τα πέντε παιδιά του. Για να την έχει κάπου στο αντίσκηνο, να βλέπει τους αγαπημένους του – που βίωναν και εκείνοι την τραγικότητα της περιόδου – και να παίρνει και από αυτήν κουράγιο για να αντιμετωπίσει τα βασανιστήρια».

«Ταχυδρομήθηκε ένα γράμμα και αυτή η φωτογραφία, αλλά ο φάκελος δεν έφτασε τότε στον παραλήπτη», έγραφε. «Και αυτό, γιατί εκείνα τα χρόνια η Ασφάλεια έκανε ό,τι περνούσε από το χέρι της για να αποκόβει ακόμα και την επαφή, την επικοινωνία των οικογενειών των αγωνιστών με τους δικούς τους, φυλακισμένους και εξόριστους».

Αλλά «αυτό το γράμμα ακολούθησε μια ξεχωριστή διαδρομή γιατί αυτός που ανέλαβε να το “ελέγξει” και να το λογοκρίνει, προφανώς αφού διάβασε το κείμενο, είδε και τη φωτογραφία της Μάνας μας και τα αθώα πρόσωπα των πέντε παιδιών της, τσαλάκωσε τον φάκελο – μαζί με το γράμμα και τη φωτογραφία – και το πέταξε στο καλάθι των αχρήστων, νομίζοντας πως έτσι έκανε το “χρέος” του απέναντι στο έθνος. Το χρέος του το έβλεπε στο ότι μπόρεσε να στερήσει από τον κρατούμενο κομμουνιστή να λάβει νέα από το σπίτι του, από τη συντρόφισσά του, και να δει τη φωτογραφία των πέντε παιδιών του, που είχαν μείνει πίσω από τη στιγμή που συνελήφθη και εκτοπίστηκε στη Μακρόνησο».

Το γράμμα έσωσε «κάποιος οδοκαθαριστής του δήμου, όταν μάζευε τα σκουπίδια από την Ασφάλεια της πόλης, είδε το γράμμα και το κράτησε -ασφαλώς με μεγάλο κίνδυνο»… «Ίσως να συγκινήθηκε που είδε τη φωτογραφία των πέντε παιδιών. Έτσι, την φύλαξε, κάπου την έκρυψε – πράγμα δύσκολο εκείνα τα χρόνια και ήθελε πολύ κουράγιο και ύστερα από εννιά χρόνια, συγκεκριμένα στα τέλη Μάη του 1958, έκανε την εμφάνισή του στο σπίτι μας. Συζήτησε για λίγη ώρα με τον πατέρα και τη Μάνα μας, αφού ήπιαν ένα τσίπουρο, και κάποια στιγμή έβγαλε από την τσέπη του το γράμμα και τη φωτογραφία».

Και καταλήγει σε άλλο σημείο: «Ξεκινώντας από αυτήν τη φωτογραφία, μπορούμε να καταγράψουμε αυτό το “Οδοιπορικό”, που κρατά πάνω από εξήντα χρόνια και συνεχίζεται. Διότι τα προβλήματα για την εργατική τάξη και τα λαϊκά στρώματα οξύνονται, αλλά και οι στόχοι για την αλλαγή της κοινωνίας – που πρωτομπήκανε οργανωμένα και συγκροτημένα πριν εκατό χρόνια – παραμένουν ανεκπλήρωτοι».

Ο Αλέκος Καλύβης

Στις 10/09 πέθανε σε ηλικία 73 ετών ο συνδικαλιστής και πρώην αναπληρωτής προέδρος της ΓΣΕΕ, Αλέκος Καλύβης. Ο Αλέκος Καλύβης ήταν στέλεχος του ΚΚΕ και ιδρυτικό μέλος από το 1991 του Συνασπισμού, του οποίου διετέλεσε μέλος της ΚΠΕ και της Πολιτικής Γραμματείας. Στη συνέχεια προσχώρησε στον ΣΥΡΙΖΑ από τον οποίο αποχώρησε το 2015.

Ο Αλέκος Καλύβης γεννήθηκε το 1953, στην Αθήνα και εργάστηκε στην Εθνική Τράπεζα. Από το 1978 ασχολήθηκε με τον συνδικαλισμό και δύο χρόνια αργότερα εκλέχθηκε στη διοίκηση του Συλλόγου Εθνικής Τράπεζας (ΣΥΕΤΕ). Διατέλεσε γενικός γραμματέας του ΣΥΕΤΕ (1983-1987), γενικός γραμματέας της ΟΤΟΕ (1991-1994) και από το 1995 εκλέχτηκε στην διοίκηση, στην εκτελεστική επιτροπή και στο προεδρείο της ΓΣΕΕ, όπου είχε αναλάβει καθήκοντα αναπληρωτή προέδρου μέχρι το 2009.

Αυτή η ειδική κατάταξη, έκδοση Ιουλίου 2026, με τίτλο «Transparent Ranking of Universities by the number of Papers in the Top 1% and Top 10% most cited papers in the OpenAlex database. July 2026 edition», εκδίδεται από το Cybermetrics Lab του Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας της Ισπανίας (CSIC), υπό τη διεύθυνση του καθηγητή Δρ. Isidro Aguillo.  Σχετικά με την Ελλάδα, τα δεδομένα αυτής της κατάταξης για τον Ιούλιο 2026 καταχωρούνται στον παρακάτω πίνακα, μαζί με τα δεδομένα της αντίστοιχης κατάταξης για τον Ιανουάριο 2025, για λόγους συγκριτικής αξιολόγησης.

Διαφορά μεθοδολογίας

Η διαφορά μεταξύ των δύο ειδικών κατατάξεων της Webometrics, για το 2025 και 2026, έγκειται (1) στη βάση δεδομένων (πηγή), (2) στη μονάδα μέτρησης και (3) στα κριτήρια αξιολόγησης:

• Έκδοση Ιανουαρίου 2025: Βασίζεται στο Google Scholar και αξιολογεί τα ιδρύματα με βάση τον συνολικό αριθμό ετεροαναφορών (citations) που συγκεντρώνουν τα ατομικά προφίλ των κορυφαίων ερευνητών τους, συγκεκριμένα τα προφίλ 21–310, εξαιρώντας τους πρώτους 20 για την αποφυγή ακραίων τιμών (outliers). 
• Έκδοση Ιουλίου 2026: Πραγματοποιεί μια θεμελιώδη μετάβαση στην ανοικτή πλατφόρμα OpenAlex, εστιάζοντας πλέον στον αριθμό των επιστημονικών δημοσιεύσεων (papers) και όχι στις ετεροαναφορές. Η κατάταξη υπολογίζεται με βάση την παραγωγή του ιδρύματος σε εργασίες που ανήκουν στο παγκόσμιο Top 1% των δημοσιεύσεων με τις περισσότερες ετεροαναφορές για την περίοδο 2021–2025 (με δευτερεύον κριτήριο το Top 10%), χρησιμοποιώντας το αναγνωριστικό ROR (Research Organization Registry) για την ταυτοποίηση των πανεπιστημίων.

Δηλαδή, σε σημαντικό βαθμό, τα δεδομένα του 2025 μετρούν πρωτίστως ποσότητα (συνολικό αριθμό ετεροαναφορών), ενώ τα δεδομένα του 2026 μετρούν πρωτίστως ποιότητα (αριθμό διακεκριμένων δημοσιεύσεων, στο Τop 1% ή 10% στον Κόσμο), όσον αφορά στο ακαδημαϊκό ερευνητικό έργο των ΑΕΙ και κολλεγίων.

Ελληνικά ΑΕΙ στα κορυφαία 1000 ερευνητικά ΑΕΙ στον Κόσμο

Όπως καταγράφεται στον πίνακα, με τα αποκαλυπτικά ποιοτικά κριτήρια για το 2026, τα εξής επτά ελληνικά ΑΕΙ συγκαταλέγονται μεταξύ των κορυφαίων 1.000 ερευνητικών πανεπιστημίων στον κόσμο, στις παγκόσμιες θέσεις 152-831: 

1. Στη θέση 152, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ)
2. Στη θέση 336, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ)
3. Στη θέση 646, Πανεπιστήμιο Πατρών
4. Στη θέση 666, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας
5. Στη θέση 722, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ)
6. Στη θέση 787, Πανεπιστήμιο Κρήτης
7. Στη θέση 831, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Άλλα 9 ΑΕΙ συγκαταλέγονται στη δεύτερη χιλιάδα, ενώ 5 ΑΕΙ συγκαταλέγονται στην τρίτη χιλιάδα. Στην τέταρτη χιλιάδα συγκαταλέγονται ένα κολλέγιο και ένα δημόσιο πανεπιστήμιο, το Deree και το Πάντειον αντίστοιχα, στις θέσεις 3.546 και 3.879 αντίστοιχα, με 45 και 37 δημοσιεύσεις στο Top 1% αντίστοιχα. Εντύπωση προκαλεί η χαμηλή επίδοση την οποία έχει το δημόσιο Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδος, στη θέση 9.179, με μόνο 3 δημοσιεύσεις στο Top 1%.

Υψηλή ερευνητική παραγωγικότητα των Ελληνικών ΑΕΙ

Συνολικά—όπως αναγράφεται στο κάτω μέρος του πίνακα, σε κίτρινο φόντο—η Ελλάδα ως χώρα έχει 6.593 ποιοτικές ερευνητικές δημοσιεύσεις στο Τop 1% παγκοσμίως, όπως επίσης και 45.796 τέτοιες δημοσιεύσεις στο Τop 10% παγκοσμίως, για την περίοδο 2021-2025, με 17,1 εκατομμύρια προσμετρούμενες ετεροαναφορές τον Ιανουάριο 2025.

Αυτές οι επιδόσεις σημαίνουν ότι η τριτοβάθμια εκπαίδευση στην Ελλάδα ως σύνολο έχει επιδόσεις αντίστοιχες του Oxford University, που έχει 6.712 δημοσιεύσεις στο Τop 1%, 33.700 δημοσιεύσεις στο Τop 10%, και 15,5 εκατομμύρια ετεροαναφορές στις αντίστοιχες περιόδους.

Μόνο που ο προϋπολογισμός αυτού του κορυφαίου βρετανικού πανεπιστημίου ανέρχεται σε £3,7 δισεκατομμύρια, ισοδύναμα με €4,2 δις, ενώ το σύνολο των προϋπολογισμών όλων των ΑΕΙ της Ελλάδος, συμπεριλαμβανομένων και των Στρατιωτικών Σχολών, ανέρχεται μόνο στο ένα τρίτο, ήτοι σε €1,4 δις. Δηλαδή η ερευνητική παραγωγικότητα των ελληνικών ΑΕΙ ως σύνολο εμφανίζεται να είναι τριπλάσια από αυτήν του Oxford University, αφού με το ένα τρίτο της δαπάνης τα ελληνικά ΑΕΙ ως σύνολο παράγουν ερευνητικά αποτελέσματα, που ποιοτικά και ποσοτικά είναι αντίστοιχα με αυτά του πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Με απλά λόγια, η δημόσια τριτοβάθμια εκπαίδευση στην Ελλάδα υποχρηματοδοτείται παρά τις αποδεδειγμένα τεράστιες ερευνητικές της δυνατότητες.

Είναι δε χαρακτηριστικό, ότι τα ελληνικά ΑΕΙ ως σύνολο ξεπερνούν σε ερευνητικές επιδόσεις τόσο το M.I.T. (3.267 δημοσιεύσεις στο Τop 1%, 15.599 δημοσιεύσεις στο Τop 10%, και 16,6 εκατομμύρια ετεροαναφορές), όσο και το Columbia University (3.465 δημοσιεύσεις στο Τop 1%, 18.526 δημοσιεύσεις στο Τop 10%, και 14,2 εκατομμύρια ετεροαναφορές), όταν ο προϋπολογισμός τους είναι υπερτριπλάσιος ή και υπερτετραπλάσιος της συνολικής κρατικής δαπάνης της Ελλάδος για την τριτοβάθμια εκπαίδευση: του μεν Μ.Ι.Τ. $5,4 δις, του δε Columbia $6,7 δις—ή €4,7 δις και €5,8 δις αντίστοιχα.

Εσωτερικές εθνικές ανακατατάξεις των ΑΕΙ

Η αλλαγή μεθοδολογίας κατάταξης το 2026, με μετάθεση της αναλυτικής έμφασης από ποσοτικά σε ποιοτικά αποτελέσματα έρευνας, επέφερε ανακατατάξεις στη διαβάθμιση των ελληνικών ΑΕΙ ως ερευνητικών ιδρυμάτων.

Ενδεικτικά, σε αυτή την ειδική κατάταξη, το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ανήλθε, από την 6η θέση το 2025, στην 4η θέση το 2026, με 441 δημοσιεύσεις στο Top 1%, υποσκελίζοντας το ΕΜΠ (5η θέση) και το Πανεπιστήμιο Κρήτης (6η θέση). Δραστική είναι η αναβάθμιση του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου (από την 21η θέση το 2025 στη 12η θέση το 2026) με 146 δημοσιεύσεις στο Top 1%, όπως επίσης και του Πανεπιστημίου Μακεδονίας (από την 24η θέση το 2025 στη 16η θέση το 2026) με 114 δημοσιεύσεις στο Top 1%. 

Απεναντίας υποβαθμίζονται το Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών (από την 12η θέση το 2025 στην 20ή θέση το 2026) και το Πολυτεχνείο Κρήτης (από την 13η θέση το 2025 στην 21η θέση το 2026), με μόνον 67 δημοσιεύσεις έκαστο στο Top 1%. Αυτό σημαίνει ότι αμφότερα  παράγουν ποσοτικά σημαντικό ερευνητικό έργο, με πάνω από 300.000 ετεροαναφορές έκαστο, αλλά υστερούν ποιοτικά σε δημοσιεύσεις στην παγκόσμια κορυφή (Top 1%).

Οι στρατιωτικές σχολές

Ένα άλλο ενδιαφέρον φαινόμενο είναι ότι για πρώτη φορά συμπεριλαμβάνονται σε αυτή την ειδική κατάσταση ερευνητικών ΑΕΙ, αφενός η Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, με 9 δημοσιεύσεις στο Top 1% και 75 δημοσιεύσεις στο Top 10%, και αφετέρου η Σχολή Ναυτικών Δοκίμων, με 5 δημοσιεύσεις στο Top 1% και 34 δημοσιεύσεις στο Top 10%.

Αυτό το ενθαρρυντικό ερευνητικό ξεκίνημα, συνδυαστικά 14 δημοσιεύσεις στο Top 1% και 109 δημοσιεύσεις στο Top 10%, οφείλεται στις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας για αναβάθμιση των Στρατιωτικών Σχολών κατά τα τελευταία δύο χρόνια.

Ελάχιστα τα ερευνητικά κολλέγια

Το Deree College (ACG) παραμένει σταθερά στην 23η θέση της εθνικής κατάταξης το 2025-2026, με 45 δημοσιεύσεις στο Top 1%, 235 δημοσιεύσεις στο Top 10%, και 23.900 ετεροαναφορές, υποσκελίζοντας δύο δημόσια ΑΕΙ: το Πάντειον (24η θέση) και το Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδος (30ή θέση).

Φιλότιμες προσπάθειες καταβάλλει το Metropolitan College, στην 26η θέση, με 5 δημοσιεύσεις στο Top 1%, 62 δημοσιεύσεις στο Top 10% και 2.425 ετεροαναφορές, ενώ το Aegean College φαίνεται ότι κάνει τα πρώτα «βρεφικά» του βήματα στον τομέα της ακαδημαϊκής έρευνας, καταγράφοντας 2 δημοσιεύσεις στο Top 1% και 6 δημοσιεύσεις στο Top 10%. Όλα τα άλλα κολλέγια είναι παντελώς απόντα από αυτόν τον αποκαλυπτικό πίνακα, καθώς έχουν μηδενικές δημοσιεύσεις εις εκατέρα κατηγορία (Top 1% και 10%).

Ερευνητικό κριτήριο της ΕΘΑΑΕ για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια

Βάσει αυτού του πίνακα, η ΕΘΑΑΕ μπορεί να θέσει ένα ποσοτικό και συνάμα ποιοτικό αντικειμενικό κριτήριο ερευνητικής αριστείας για την αδειοδότηση κάθε ελληνικού κολλεγίου που επιδιώκει να αναβαθμισθεί σε ιδιωτικό πανεπιστήμιο: Το κολλέγιο το οποίο εμφανίζεται άμεσα ή έμμεσα – είτε το ίδιο ως νομικό πρόσωπο, είτε διά των μετόχων του ως φυσικών προσώπων – ως ιδρυτής και κύριος μέτοχος του αιτούντος ιδιωτικού πανεπιστημίου (ΝΠΠΕ), θα πρέπει προηγουμένως, πριν την κατάθεση της σχετικής αίτησης αδειοδότησης, να έχει επιτύχει ένα ελάχιστο αριθμό δημοσιεύσεων στο Τop 1% παγκοσμίως.

Επί παραδείγματι, αυτός ο αριθμός-ελάχιστο θα μπορούσε να προσδιορισθεί ως το 50% του μέσου όρου των δημοσιεύσεων στο Top 1% των τριών τελευταίων δημοσίων AEI. Συγκεκριμένα στον πίνακα, αυτά είναι η ΑΣΠΑΙΤΕ (54 δημοσιεύσεις στο Top 1%), το Πάντειον Πανεπιστήμιο (37 δημοσιεύσεις στο Top 1% ) και το Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδος (3 δημοσιεύσεις στο Top 1%). Ο μέσος όρος αυτών είναι 31 δημοσιεύσεις. Επομένως το 50% αυτού του μέσου όρου είναι (στρογγυλοποιημένο) 15 δημοσιεύσεις στο Top 1%.

Βέβαια ένα τέτοιo κριτήριο σήμερα το πληροί μόνον το Deree, όπως επίσης και τα δύο Κυπριακά πανεπιστήμια, το University of Nicosia (UNIC) και το European University Cyprus (EUC), τα οποία έχουν ήδη αδειοδοτηθεί για ίδρυση ιδιωτικών πανεπιστημίων στην Ελλάδα άμεσα από τα ίδια (όχι μέσω κολλεγίων ή κολλεγιαρχών).

Οπότε, εάν η ΕΘΑΑΕ κρίνει ότι πρέπει, για λόγους πολιτικής σκοπιμότητας, να χαλαρώσει αυτό το κριτήριο—π.χ. αντί του 50% να ορίσει μικρότερο ποσοστό του εν λόγω (ή κάποιου άλλου) μέσου όρου—τότε μπορεί, βάσει του πίνακα, να προσδιορίσει εναλλακτικά κριτήρια ερευνητικής αξιοπιστίας, όσον αφορά στην ικανότητα και βούληση του αιτούντος να διεξάγει διακεκριμένη ακαδημαϊκή έρευνα. Σε κάθε περίπτωση, η ΕΘΑΑΕ πρέπει να ορίσει ένα κάποιο αντικειμενικό κριτήριο στον τομέα της έρευνας. Το οποιοδήποτε. Αυτό της υποδεικνύουν οι πρόσφατες ακυρωτικές αποφάσεις του ΣτΕ.