Η αρχή αυτή δεν σημαίνει ότι κάθε χρήση ψηφιακής τεχνολογίας πρέπει να είναι προαιρετική. Σημαίνει, όμως, ότι η ψηφιοποίηση δεν μπορεί από μόνη της να καταστήσει την ψηφιακή συμμετοχή προϋπόθεση για την άσκηση δικαιωμάτων. Η διατήρηση του offline δικαιώματος αποτελεί θεμελιώδη έκφραση της ανθρώπινης αυτονομίας, της ιδιωτικότητας και της ελευθερίας επιλογής. Ένα κράτος μπορεί να ψηφιοποιεί τις υπηρεσίες του, δεν μπορεί όμως να θεωρεί αυτονόητο ότι κάθε πολίτης πρέπει να εντάσσεται σε μία συγκεκριμένη ψηφιακή αρχιτεκτονική, προκειμένου να ασκήσει δικαιώματα, ή να έχει πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες.

Η ως άνω διάκριση αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν ένα ψηφιακό σύστημα συνδέεται με πολλούς διαφορετικούς τομείς της δημόσιας ζωής. Για παράδειγμα, ένα σύστημα που αρχικά δημιουργείται για έναν συγκεκριμένο διοικητικό σκοπό, μπορεί σταδιακά να χρησιμοποιείται στη φορολογία, την υγεία, την κοινωνική προστασία, την εργασία, την εκπαίδευση ή άλλες δραστηριότητες. Κατ’ αυτόν τον τρόπο δύναται να προκύψει ένα καθεστώς “έμμεσα υποχρεωτικής ψηφιοποίησης”.

Σε αυτήν την περίπτωση, η χρήση ενός ψηφιακού συστήματος μπορεί να μην επιβάλλεται υποχρεωτικά, ωστόσο η μη χρήση του να συνεπάγεται καθυστερήσεις, πρόσθετες διαδικασίες, επιβαρύνσεις, ή ακόμα και πρακτικό αποκλεισμό των πολιτών από τις υπηρεσίες του κράτους. Η ουσιαστική προαιρετικότητα απαιτεί, επομένως, κάτι περισσότερο από την απουσία μιας ρητής υποχρέωσης. Απαιτεί η επιλογή του πολίτη να μην χρησιμοποιήσει ένα συγκεκριμένο ψηφιακό μέσο, να παραμένει πραγματική και αποτελεσματική.

Τι λένε άρθρα της ΕΕ

Τα άρθρα 7 και 8 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης προστατεύουν αντίστοιχα την ιδιωτική και οικογενειακή ζωή και τα προσωπικά δεδομένα. Παράλληλα, το άρθρο 52 παρ. 1 θέτει την αρχή της αναλογικότητας ως βασικό κριτήριο για κάθε περιορισμό θεμελιωδών δικαιωμάτων. Επομένως, για κάθε περιορισμό δεν αρκεί απλά ένας θεμιτός διοικητικός σκοπός. Η καταπολέμηση της απάτης, η πρόληψη της κλοπής ταυτότητας, η ασφάλεια των συναλλαγών και η διοικητική αποτελεσματικότητα μπορεί να αποτελούν θεμιτούς σκοπούς, ωστόσο, το χρησιμοποιούμενο μέσο πρέπει να είναι κατάλληλο, αναγκαίο και αναλογικό.

Ιδιαίτερο βάρος έχει και το άρθρο 52 παρ. 4 του Χάρτη, σύμφωνα με το οποίο τα θεμελιώδη δικαιώματα που αναγνωρίζονται από τον Χάρτη και απορρέουν από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις των κρατών μελών, πρέπει να ερμηνεύονται σύμφωνα με τις παραδόσεις αυτές. Η διάταξη αυτή ενισχύει την ανάγκη η τεχνολογική εξέλιξη να εντάσσεται στο υφιστάμενο συνταγματικό πλαίσιο και όχι να το υποκαθιστά.

Η απόφαση του ΔΕΕ στην υπόθεση Commission v Malta, C-181/23, της 29ης Απριλίου 2025, αφορούσε το σύστημα χορήγησης ιθαγένειας της Μάλτας σε επενδυτές. Συνεπώς, η συνταγματική της συλλογιστική παρουσιάζει ενδιαφέρον για τη σχέση μεταξύ εθνικών αρμοδιοτήτων και δικαίου της Ένωσης. Το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι η ιθαγένεια της Ένωσης, όπως απορρέει από τα άρθρα 9 ΣΕΕ και 20 ΣΛΕΕ, αποτελεί θεμελιώδες καθεστώς και ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να ασκούν τις εθνικές τους αρμοδιότητες σύμφωνα με το δίκαιο της Ένωσης.

Η συλλογιστική αυτή έχει κατ’ αναλογία μεγάλη σημασία για τα εθνικά συστήματα ταυτοποίησης. Η εθνική ταυτοποίηση μπορεί να ανήκει καταρχήν στην αρμοδιότητα των κρατών μελών, όμως τα έγγραφα και τα μέσα ταυτοποίησης συνδέονται με την άσκηση δικαιωμάτων της Ένωσης, ιδίως ως προς την ελεύθερη κυκλοφορία, καθώς και την πολιτική, οικονομική, εργασιακή και κοινωνική ζωή εντός της ΕΕ. Κατά συνέπεια, η εθνική διοικητική κυριαρχία δεν μπορεί να λειτουργεί εκτός του Ευρωπαϊκού νομικού πλαισίου. Η οργάνωση των εθνικών συστημάτων ταυτοποίησης πρέπει να συμμορφώνεται με τις απαιτήσεις του δικαίου της Ένωσης.

Ο Προσωπικός Αριθμός 

Στην Ελλάδα, το ζήτημα του Προσωπικού Αριθμού δεν πρέπει να εξετάζεται μόνο ως τεχνικό ζήτημα ταυτοποίησης. Το άρθρο 9Α του Συντάγματος και οι αρχές του Γενικού Κανονισμού Προστασίας Δεδομένων επιβάλλουν αυξημένη προσοχή ως προς τη συλλογή, επεξεργασία, διασύνδεση και περαιτέρω χρήση των προσωπικών δεδομένων των Ελλήνων πολιτών.

Η ανωτέρω εξέταση δεν οδηγεί αναγκαστικά στην απόρριψη ενός ενιαίου αναγνωριστικού, επιβάλλει όμως σαφείς σκοπούς, περιορισμένη διαλειτουργικότητα, ελαχιστοποίηση δεδομένων, αυστηρούς κανόνες πρόσβασης, διαφάνεια και αποτελεσματικό έλεγχο. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1183 για το Ευρωπαϊκό Πορτοφόλι Ψηφιακής Ταυτότητας. Η σχετική ρύθμιση προβλέπει την εθελοντική χρήση του Πορτοφολιού και προστατεύει τον πολίτη από δυσμενή μεταχείριση, λόγω της μη χρήσης του.

Η λογική αυτή έχει ευρύτερη σημασία, καθώς η προαιρετικότητα πρέπει να είναι ουσιαστική και όχι απλώς τυπική. Η αρχή αυτή ορίζει πως το κράτος μπορεί να προσφέρει ψηφιακές λύσεις, να τις αναπτύσσει και να τις καθιστά ιδιαίτερα αποτελεσματικές, δεν πρέπει όμως να μετατρέπει τη χρήση μιας συγκεκριμένης ψηφιακής υποδομής σε de facto προϋπόθεση πρόσβασης στη διοικητική, κοινωνική ή οικονομική ζωή των Ευρωπαίων πολιτών.

Αυτό δεν συνιστά άρνηση του ψηφιακού μετασχηματισμού. Αντίθετα, συνιστά έναν διαφορετικό τρόπο σχεδιασμού του, όπου ένα σύγχρονο, ψηφιακό κράτος λειτουργεί προσφέροντας απαραιτήτως εναλλακτικούς τρόπους συναλλαγής με τους πολίτες. Η υιοθέτηση μιας τέτοιας θέσης δεν ισούται απαραίτητα με απόρριψη της τεχνολογίας. Αντίθετα, προκρίνει τη διαμόρφωση μιας ανθρωποκεντρικής εκδοχής της ψηφιακής διακυβέρνησης, βάσει της οποίας η τεχνολογική πρόοδος και η προστασία των δικαιωμάτων υφίστανται ως αλληλοεξαρτώμενοι και όχι ως αντίθετοι στόχοι.

Εξάλλου, η Ελληνική Πολιτεία οφείλει να οργανώνει τον ψηφιακό της μετασχηματισμό εντός των ορίων του Συντάγματος και του δικαίου της Ένωσης. Η ψηφιακή ταυτοποίηση μπορεί να αποτελέσει αποτελεσματικό εργαλείο διοίκησης. Δεν μπορεί, όμως, να μετατρέπεται αυθαίρετα σε διοικητικό μηχανισμό που καθορίζει ή περιορίζει τα δικαιώματα που οφείλει να υπηρετεί.

Η ανωτέρω αρχή έχει αναπόφευκτα και πολιτική διάσταση, καθώς 60% περίπου των Ελλήνων πολιτών – σύμφωνα με δημοσιεύματα του Τύπου – δεν χρησιμοποιούν τον Προσωπικό Αριθμό για τις συναλλαγές τους με τη διοίκηση. Συνεπώς, οι αριθμοί αποδεικνύουν πως η ψηφιακή διακυβέρνηση μπορεί μεν να συνεχίσει να αναπτύσσεται, με παράλληλη όμως διατήρηση ουσιαστικών offline εναλλακτικών.

Εν κατακλείδι, η πραγματική πρόκληση της ψηφιακής διακυβέρνησης δεν είναι η επιλογή μεταξύ “ψηφιακού” και “αναλογικού” κράτους. Είναι η δημιουργία ενός ανθρωποκεντρικού ψηφιακού κράτους, στο οποίο η τεχνολογία αυξάνει την αποτελεσματικότητα της διοίκησης, χωρίς να μειώνει την αυτονομία του προσώπου, την προστασία των δεδομένων, την ισότητα και την ουσιαστική πρόσβαση στα θεμελιώδη δικαιώματα των Ευρωπαίων πολιτών.

Ο Γεώργιος Δασκαλούλης είναι Διεθνολόγος-Νομικός.

Είναι προφανές ότι απορρίφθηκε το αφήγημα που θεωρεί την Γερμανία απρόσβλητη στο ενδεχόμενο ακροδεξιάς διακυβέρνησης. Παρά το βάρος του ναζιστικού παρελθόντος και την γενικότερη κατακραυγή του που λειτουργούσε ως ανάχωμα αναχαίτισης απολυταρχικών τάσεων, η ακροδεξιά στην Γερμανία δεν εξαφανίστηκε ποτέ από τον πολιτικό χάρτη και πλέον κατέστη σοβαρός παράγοντας εξουσίας που προκαλεί  το δημοκρατικό υπόβαθρο σε όλη την Ευρώπη.

Αναμφίβολα, οι ακροδεξιές και εθνικιστικές δυνάμεις βρίσκονται σε άνοδο στην Ευρώπη, επωφελούμενες  από την απογοήτευση και τους φόβους για κοινωνική πτώση. Είναι ενδεικτικό ότι σε ολόκληρη τη Γερμανία το AfD φτάνει στις δημοσκοπήσεις το 30 %. Πρόκειται για  κόμμα που αξιολογείται από ειδικούς και ακαδημαϊκούς ως αταλάντευτα ακροδεξιό που όχι μόνον δεν μετρίασε στην πορεία εξέλιξης του την  πολιτική του ταυτότητα, αλλά έγινε ακόμα πιο ριζοσπαστικό.

Οι λόγοι ανόδου του AfD

Ποιοι είναι όμως οι λόγοι που οδήγησαν σε αυτή την ραγδαία άνοδο της ακροδεξιάς; Κάποια από αυτά είναι ότι η Ευρώπη κινδυνεύει να μείνει οικονομικά πίσω από τις ΗΠΑ και την Κίνα. Σε αυτό προστίθενται οι τρέχουσες κρίσεις, οι οποίες αντανακλώνται στην μεγάλη ακρίβεια. Πέρα από την ευθύνη των κυβερνήσεων, στην πραγματικότητα για την έκρηξη της ακρίβειας ευθύνεται ο παράδοξος  πόλεμος των Αμερικανών και των Ισραηλινών εναντίον του Ιράν.

Εντούτοις, ορισμένα προβλήματα είναι και εσωτερικής προέλευσης, ειδικά στη Γερμανία. Η παραμέληση των υποδομών και η καθυστέρηση στην ψηφιοποίηση κατά τη μακρά περίοδο ευημερίας επί Μέρκελ επιδρούν πλέον αρνητικά. Η άμυνα ανατέθηκε στις ΗΠΑ, ο ενεργειακός εφοδιασμός στη Ρωσία και η οικονομική επιτυχία (στις εξαγωγές) στην Κίνα. Αυτές οι εξελίξεις λειτουργούν ως μπούμερανγκ στη Γερμανία και οδηγούν σε αποξένωση μεταξύ των αποκομμένων ελίτ και του απλού λαού. Το ακροδεξιό AfD εκμεταλλεύεται τις εξελίξεις αυτές  με επιτυχία και σε τελική ανάλυση, οδηγείται η Γερμανία σε μια βαθιά κρίση της φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Ο νομπελίστας Οικονομικών Acemoglu σημείωσε ότι λόγω της αυξανόμενης οικονομικής ανισότητας και μιας πολιτικής κουλτούρας “από πάνω προς τα κάτω”, που περιφρονεί τους ανθρώπους με χαμηλό μορφωτικό επίπεδο και κοινωνική θέση, έχει δημιουργηθεί ένα κενό που καλύπτεται από την ακροδεξιά.

Η ανεργία πτυχιούχων και οι μετανάστες

Η εξεύρεση διεξόδου από τα καθιερωμένα κόμματα δεν φαίνεται στον ορίζοντα, ενώ οι εξωτερικές μεταβλητές δεν βοηθούν. Η τεχνητή νοημοσύνη έχει δραματική επίδραση στην αγορά εργασίας. Ακόμη και οι πτυχιούχοι αντιμετωπίζουν δυσκολίες, και μάλιστα σε κλάδους που θεωρούνταν ασφαλείς από την άποψη της απασχόλησης, όπως η δικαιοσύνη, η διοίκηση επιχειρήσεων και η πληροφορική.

Οι τυποποιημένες εργασίες ανατίθενται στην τεχνητή νοημοσύνη, ενώ οι τομείς όπου απαιτείται ανθρώπινο δυναμικό και ανθρώπινη επαφή θα παραμείνουν ανεπηρέαστοι στο άμεσο μέλλον, όπως οι τομείς της φροντίδας, των κατασκευών, της εστίασης και της χειρωνακτικής εργασίας.

Το πικάντικο της υπόθεσης είναι ότι ακριβώς σε αυτούς τους τομείς το ποσοστό των αλλοδαπών είναι υψηλό. Η σφοδρή αποστροφή προς τη μετανάστευση αποτελεί τον συνδετικό κρίκο μεταξύ των δεξιών εθνικιστών, ενώ δεν φαίνεται να τους απασχολεί η διαχείριση της τεχνητής νοημοσύνης.

Ταυτόχρονα αναδεικνύονται προσωπικότητες που βρίσκονται ακόμη πιο ακροδεξιά και είναι ακόμη πιο εχθρικές προς τη μετανάστευση, όπως ο Ρούπερτ Λόου στη Μεγάλη Βρετανία ή ο πρώην στρατηγός Ρομπέρτο Βανάτσι στην Ιταλία, ο οποίος ονόμασε το κόμμα του, παραδόξως, “Futuro Nazionale”.

Γιατί να ψηφίσω αυτούς που με εγκατέλειψαν;

Είναι σαφές ότι οι καθιερωμένες πολιτικές δυνάμεις στην Γερμανία δηλαδή οι Χριστιανοδημοκράτες, οι Σοσιαλδημοκράτες, οι Πράσινοι και οι Φιλελεύθεροι απέτυχαν παταγωδώς να προσφέρουν ένα δίκτυ κοινωνικής ασφάλειας στον πληθυσμό και αντ’ αυτού προτίμησαν να ασκηθούν στην αποδιάρθρωση του κοινωνικού κράτους. Ως εκ τούτου αναδύεται αναπάντεχα το ερώτημα γιατί να τους ψηφίσουν οι πολίτες. Έτσι απλά και από συνήθεια;

Η εκλογική συμπεριφορά έχει πάντοτε και μία ορθολογική διάσταση η οποία έχει να κάνει με την αναζήτηση απτών και συγκεκριμένων λύσεων. Όταν αυτές δεν προσφέρονται από τα κόμματα εξουσίας, ο κόσμος αναζητεί “Εναλλακτικές” από όπου αυτές και αν προέρχονται. Η χρυσή περίοδο της Σοσιαλδημοκρατίας στην Γερμανία συνδέθηκε με το κοινωνικό κράτος (Wohlfahrtstaat, Sozialstaat ) όπως έγινε αντιληπτό από τους Γερμανούς ιδρυτές του και κυρίως τον Hermann Heller ο οποίος συνέβαλε τα μέγιστα ώστε να καθιερωθεί ο όρος στο γερμανικό σύνταγμα κατά την περίοδο της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης.

Το γερμανικό μοντέλο κράτους πρόνοιας επιδίωκε ένα επίπεδο μισθών που εξασφάλιζε ένα ελάχιστο επίπεδο ευημερίας. Αυτό σήμαινε ότι οι μισθοί προσαρμόζονταν στο επίπεδο παραγωγικότητας και όταν υπήρχαν περίοδοι ύφεσης, το κράτος παρενέβαινε ως αρωγός που εξασφάλιζε ένα αξιοπρεπή επίπεδο διαβίωσης. Με αυτή την έννοια, το κράτος πρόνοιας στην Γερμανία δεν αποτελούσε απλά ένα μοντέλο που προσέφερε φροντίδα αλλά ένα μοντέλο συνδεδεμένο με την οικονομία.

Και δεν είναι μόνο το AfD

Αργότερα το μοντέλο αυτό και κυρίως επί Willy Brand μετασχηματίστηκε σε καπιταλισμό του Ρήνου. Ένα μοντέλο υψηλής ανάπτυξης και ευημερίας με ένα επίσης ισχυρό ρυθμιστικό κράτος. Αυτοί που επέβαλαν αργότερα την μονομερή λιτότητα κόβοντας μισθούς, συντάξεις και παροχές με παράλληλες φοροαπαλλαγές για τους έχοντες, είναι αυτοί που διέρρηξαν το κοινωνικό κράτος. Με άλλα λόγια το κράτος πρόνοιας αποδιαρθρώνεται όταν βάζεις χέρι στους μισθούς χωρίς ρυθμιστικές πολιτικές. Αυτές τις ρυθμιστικές πολιτικές επαναφέρουν στην ατζέντα τους οι ακροδεξιοί, μαζί με την αντιμεταναναστευτική τους πολιτική.

Η Σοσιαλδημοκρατία και η αριστερά στον αντίποδα πολιτεύεται με μία θολή εκσυγχρονιστική ατζέντα και μία ακόμα πιο θολή πολιτισμική ατζέντα των φύλλων και της πολυπολιτισμικότητας. Δεν χρειάζεται πολλή φιλοσοφία λοιπόν για να καταλάβουμε, γιατί οι ψήφοι πάνε ακροδεξιά. Είναι εύκολο να προβάλει κανείς το φάντασμα του Χίτλερ όταν μιλάει για την Γερμανία και το AfD, όμως αυτό δεν εξηγεί γιατί η ακροδεξιά έχει άνοδο σε όλη την Ευρώπη, ακόμα και σε χώρες που φημίζονται για τις σοσιαλιστικές τους παραδόσεις.

Ο Πέδρο Σάντσεθ, στο διάγγελμά του, κάλεσε τους πολίτες να επιλέξουν αν θέλουν να «ενταχθούν στο ακροδεξιό κύμα που προκαλεί οπισθοδρόμηση όπου κι αν κυβερνά» ή να δώσουν στην Ισπανία μια «ευρύτερη προοδευτική πλειοψηφία» και να διασφαλίσουν ότι «η Ισπανία θα παραμείνει προπύργιο του ανοιχτού πνεύματος και της κοινωνικής δικαιοσύνης», ένα «παγκόσμιο σημείο αναφοράς για την ειρήνη, τον φεμινισμό και την ευημερία», όπως είπε. Στην ομιλία του, ο Σάντσες αναφέρθηκε στα οικονομικά και κοινωνικά επιτεύγματα της κυβέρνησής του, όπως η πρόοδος στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, τα κοινωνικά δικαιώματα και η μείωση της ανισότητας.

Υπενθύμισε ότι έπρεπε να αντιμετωπίσει πρωτοφανείς κρίσεις, όπως πολέμους και γεωπολιτικές αναταραχές, και ότι «πολέμησε ενάντια σε τυράννους, τεχνο-ολιγάρχες και γενοκτονικά καθεστώτα». Επιπλέον, επέκρινε το γεγονός ότι έπρεπε να αντιμετωπίσει τη «χειρότερη δυνατή αντιπολίτευση», αυτή των κομμάτων PP και Vox, τα οποία αμφισβήτησαν ακόμη και τη νομιμότητά του.

Υπενθυμίζεται πως ο Πέδρο Σάντσεθ, που είχε ήδη αποδυναμωθεί από τις υποθέσεις διαφθοράς που ταλανίζουν το Σοσιαλιστικό Κόμμα του οποίου ηγείται, δέχτηκε ένα ακόμη πλήγμα αυτό το καλοκαίρι, όταν αντιμετώπισε έντονη αντίδραση για τον τρόπο με τον οποίο χειρίστηκε την τρέχουσα μεταναστευτική κρίση στο εξκλάβιο της Σεούτα στη Βόρεια Αφρική.

Ωστόσο, το οξύ ζήτημα της απαγορευτικής τιμής των κατοικιών — το οποίο βρίσκεται στην κορυφή της λίστας των ανησυχιών των ψηφοφόρων στην Ισπανία και έχει πυροδοτήσει διαδηλώσεις σε ολόκληρη τη χώρα — ώθησε τελικά τον Σάντσεζ να προκηρύξει πρόωρες εκλογές, σε μια προφανή προσπάθεια να αξιοποιήσει ένα θέμα προεκλογικής αντιπαράθεσης που πιστεύει ότι θα μπορούσε να λειτουργήσει προς όφελός του.

Οι βουλευτές απέρριψαν την Παρασκευή δύο νομοσχέδια που αποσκοπούσαν στην αντιμετώπιση της στεγαστικής κρίσης, η οποία έχει πυροδοτήσει μεγάλες διαμαρτυρίες σε ολόκληρη τη χώρα από την περασμένη εβδομάδα, με αφορμή την έξωση της 87χρονης Μαρικάρμεν Αμπασκάλ από το διαμέρισμα στη Μαδρίτη όπου ζούσε από το 1956. Αν και ο Σάντσεζ έχει αποκτήσει τη φήμη του ειδικού στις πολιτικές ανατροπές, αντιμετωπίζει μια δύσκολη προσπάθεια για να μετατρέψει αυτή την τελευταία κρίση προς όφελός του, επισημαίνει το Politico.

Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν συντριπτικά ότι η χώρα θα εκλέξει μια κυβέρνηση με επικεφαλής το κεντροδεξιό Λαϊκό Κόμμα (PP), το οποίο υποστηρίζεται επί του παρόντος από το 34% του εκλογικού σώματος, σε σύγκριση με το 26% που υποστηρίζει το Σοσιαλιστικό Κόμμα. Το PP πιθανότατα θα συμμαχήσει με το ακροδεξιό κόμμα Vox, το οποίο προβλέπεται να συγκεντρώσει το 18%, σύμφωνα με την «Poll of Polls» του POLITICO.

Η 87χρονη που ξεσήκωσε την Ισπανία

Η Μαρικάρμεν Αμπασκάλ είναι 87 ετών και τα τελευταία 71 χρόνια ζούσε στο ίδιο διαμέρισμα, στη συνοικία Ρετίρο της Μαδρίτης. Την Τετάρτη (23/9), στην τέταρτη απόπειρα έξωσής της, αστυνομικοί την απομάκρυναν από το σπίτι της πάνω σε φορείο. Στην καρδιά της διαμάχης βρίσκεται ένα μισθωτήριο με προστατευμένο ενοίκιο, το οποίο υπέγραψε ο πατέρας της Μαρικάρμεν το 1956. Το δικαίωμα μίσθωσης πέρασε αργότερα στη μητέρα της και, μετά τον θάνατό της, στην ίδια.

Η Μαρικάρμεν συνέχισε να πληρώνει κάθε μήνα το ενοίκιο. Η σημερινή ιδιοκτήτρια του διαμερίσματος, η επενδυτική εταιρεία Urbagestión, επιδίωξε ωστόσο τη λήξη της μίσθωσης και αύξησε το ποσό από 500 σε 2.650 ευρώ. Στη συνέχεια το μείωσε στα 1.650 ευρώ και πάλι περισσότερο από τη μηνιαία σύνταξή της, που ανέρχεται σε 1.350 ευρώ. Η 87χρονη δικαιώθηκε αρχικά στα δικαστήρια, αλλά η απόφαση ανατράπηκε στο εφετείο και το Ανώτατο Δικαστήριο τάχθηκε τελικά υπέρ των ιδιοκτητών.

Τελικά την περασμένη Δευτέρα, βγήκε η απόφαση, πως η Μαρικάρμεν Αμπασκάλ θα μπορέσει να επιστρέψει στο σπίτι της, μετά τη συμφωνία που επιτεύχθηκε με την εταιρεία στην οποία ανήκει το ακίνητο. «Εάν υπογραφεί η συμφωνία στην οποία καταλήξαμε, προφανώς θα ήταν η καλύτερη και πιο χαρμόσυνη λύση για όλον τον κόσμο», δήλωσε η δικηγόρος της, Μπεατρίθ Ντούρο.

Το ζητούμενο είναι πώς θα αντιδράσει η Άγκυρα; Θα ενημερωθεί, λένε από την Αθήνα. Μόνο; Θα εκδώσει χωριστή NAVTEX, μετά που θα ενημερωθεί από την εταιρεία για τις εργασίες; Εάν αυτό γίνει, θα είναι με την ανοχή της Ελλάδος; Η γαλλική εταιρεία, με τεράστιες επενδύσεις στην Τουρκία, θα “μεσολαβήσει” για να μην υπάρξουν τουρκικές αντιδράσεις για το καλώδιο; Θα δεχθεί η Άγκυρα; Θα εκχωρήσει δικαιώματα η Αθήνα;

Η Άγκυρα επιμένει και θέλει να το επαναλαμβάνει συνεχώς ότι το έργο εμπίπτει σε τουρκική υφαλοκρηπίδα και ως εκ τούτου αυτή θα πρέπει να το αδειοδότηση! Τις τελευταίες, ημέρες ενόψει του γεγονότος ότι θα υπάρξει κίνηση από ελληνικής πλευράς, η Άγκυρα έχει κλιμακώσει τις ακραίες τις ρητορικές εκφράσεις. Το υπουργείο Εθνικής Άμυνας της Τουρκίας ανακοίνωσε ότι κάθε δραστηριότητα που θα διεξαχθεί στην τουρκική «υφαλοκρηπίδα» θα πρέπει «να συντονίζεται εκ των προτέρων με τη χώρα μας».

Παράλληλα προειδοποίησε ότι «δεν θα επιτρέψει καμία μη αδειοδοτημένη δραστηριότητα στην υφαλοκρηπίδα της Ανατολικής Μεσογείου, η οποία έχει διαμορφωθεί μέσω των Συμφωνιών Οριοθέτησης Ζωνών Θαλάσσιας Δικαιοδοσίας που έχει συνάψει με την “ΤΔΒΚ” (σ.σ. το ψευδοκράτος) και τη Λιβύη, και την οποία διακηρύξαμε στα Ηνωμένα Έθνη, την 18η Μαρτίου 2020».

Καλώδιο: Προκλήσεις από την Τουρκία

Παράλληλα, η κατοχική δύναμη εξέδωσε την 1η Οκτωβρίου, ημέρα της κυπριακής ανεξαρτησίας, NAVTEX για έρευνες του “Ορούτς Ρέις” για τον αγωγό μεταφοράς φυσικού αερίου από την Τουρκία στα κατεχόμενα. Πρόκειται για τη δεύτερη φορά που πραγματοποιούνται τέτοιες έρευνες στη θαλάσσια περιοχή βορείως της Κύπρου. Οι πρώτες έρευνες, τον Ιούλιο, έχουν γίνει στη θαλάσσια περιοχή της Τουρκίας και ήταν για σύντομο χρονικό διάστημα. Αυτή τη φορά οι έρευνες θα καλύψουν την περιοχή κοντά στην Κύπρο.

Πρόκειται για μια ακόμη παράνομη ενέργεια της Άγκυρας, η οποία συστηματικά και μεθοδικά επιχειρεί να επιβάλει κατοχικά τετελεσμένα. Είναι ξεκάθαρο ότι η Τουρκία προχωρά σε έργα, τα οποία στερούνται νομικής βάσης και παραβιάζουν την κυριαρχία και τα κυριαρχικά τα δικαιώματα της Κυπριακής Δημοκρατίας. Γι’ αυτό και υπάρχει αντίδραση από τη Λευκωσία.

Είναι πρόδηλο ότι οι κινήσεις αυτές, οι εργασίες, που αφορούν τον αγωγό μεταφοράς φυσικού αερίου είναι άρρηκτα συνδεδεμένες και με το έργο Ηλεκτρικής Διασύνδεσης Κρήτης-Κύπρου και οι τουρκικές ενέργειες εντάσσονται στο “όραμα” της “Γαλάζιας Πατρίδας”. Ως εκ τούτου, η Άγκυρα επιλέγει να προκαλεί και να συντηρεί κλίμα έντασης από το Αιγαίο μέχρι και την Ανατολική Μεσόγειο, καθώς διαφορετικά θα αμφισβητήσει η ίδια την επεκτατική της πολιτική. Θα διαφανεί, βέβαια, πώς θα αντιδράσει στα μέσα Οκτωβρίου όταν θα επαναρχίσουν οι έρευνες για την Ηλεκτρική Διασύνδεση. Θα ξαναστείλει πολεμικά πλοία για να σταματήσουν τους Γάλλους;

«Είμαι πολύ χαρούμενος με την πραγματική πιθανότητα ότι, σε τρεις εβδομάδες από τώρα, η Βραζιλία θα δώσει μια οριστική απάντηση, επιλέγοντας μια σύγχρονη κυβέρνηση», δήλωσε χαρακτηριστικά ο νικητής του πρώτου γύρου Φλάβιο Μπολσονάρου.

Από την πλευρά του ο απερχόμενος πρόεδρος της κεντροαριστεράς Λούλα αναγνώρισε ότι το αποτέλεσμα ήταν «απροσδόκητο», αλλά δήλωσε βέβαιος πως θα κερδίσει «στην παράταση». «Το ματς τώρα αρχίζει. Είμαστε στην παράταση» και «σ’ αυτήν θα πείσουμε τον βραζιλιάνικο λαό», διαβεβαίωσε ο Λούλα σε ομιλία του στη Σάο Πάολο.

Η επίδοση του 45χρονου γερουσιαστή ήταν καλύτερη από εκείνη που κατέγραφαν οι περισσότερες τελευταίες δημοσκοπήσεις, στις οποίες εμφανιζόταν είτε δεύτερος είτε σε απόσταση εντός του περιθωρίου στατιστικού σφάλματος από τον Λούλα. Κατά τη διάρκεια της καταμέτρησης, ο Φλάβιο Μπολσονάρου είχε βρεθεί ακόμη και πάνω από το 50%, καθώς τα αποτελέσματα από πολιτείες όπου η δεξιά καταγράφει παραδοσιακά ισχυρότερη παρουσία ενσωματώθηκαν ταχύτερα. Στη συνέχεια, όσο προστίθεντο ψήφοι από τον βορειοανατολικό τομέα, παραδοσιακό προπύργιο του Εργατικού Κόμματος, η διαφορά περιορίστηκε.

Στο τελικό στάδιο της καταμέτρησης, ωστόσο, η πρωτιά του Μπολσονάρου δεν ανατράπηκε και η εκλογική αρχή επιβεβαίωσε ότι η αναμέτρηση οδηγείται σε δεύτερο γύρο. Κανένας από τους υπόλοιπους υποψηφίους δεν κατάφερε να προσεγγίσει τα ποσοστά των δύο βασικών διεκδικητών, με τους αμέσως επόμενους να κινούνται κάτω από το 3%.

Η γεωγραφική κατανομή της ψήφου ανέδειξε για ακόμη μία φορά τον βαθύ πολιτικό διχασμό της Βραζιλίας. Ο Λούλα διατήρησε ισχυρή παρουσία στον βορειοανατολικό τομέα, όπου το Εργατικό Κόμμα έχει παραδοσιακά τις μεγαλύτερες δυνάμεις του. Αντίθετα, ο Φλάβιο Μπολσονάρου κατέγραψε άνετες νίκες σε αρκετές πολιτείες του νότου, αλλά και σε περιοχές χωρίς σταθερή κομματική παράδοση. Η εικόνα αυτή είχε ήδη φανεί από τα πρώτα στάδια της καταμέτρησης, όταν η ενσωμάτωση αποτελεσμάτων από τον νότο είχε δώσει στον υποψήφιο του PL ακόμη μεγαλύτερο προβάδισμα.

Στις εκλογές είχαν δικαίωμα ψήφου 158,7 εκατομμύρια Βραζιλιάνοι, ανάμεσά τους περίπου 919.000 που ζουν στο εξωτερικό. Η ψηφοφορία πραγματοποιήθηκε ηλεκτρονικά και η επίσημη καταμέτρηση ξεκίνησε στις 17:00 τοπική ώρα (23:00 ώρα Ελλάδας), αμέσως μετά το κλείσιμο των εκλογικών τμημάτων. Ο 80χρονος Λούλα διεκδικεί τέταρτη μη συνεχόμενη θητεία στην προεδρία, ενώ ο Φλάβιο Μπολσονάρου κατέβηκε για πρώτη φορά ως υποψήφιος για το ανώτατο αξίωμα της χώρας.

Μέχρι πριν από λίγους μήνες, ο Φλάβιο Μπολσονάρου δεν είχε τη δημοφιλία του πατέρα του σε εθνικό επίπεδο. Η υποψηφιότητά του απέκτησε ιδιαίτερο βάρος όταν ο Ζαΐχ Μπολσονάρου, ο οποίος δεν είχε δικαίωμα να είναι εκ νέου υποψήφιος, τον έχρισε ουσιαστικά πολιτικό του διάδοχο.

Ο πρώην πρόεδρος έχει καταδικαστεί σε ποινή 27 ετών για την απόπειρα ανατροπής του αποτελέσματος των εκλογών του 2022 και βρίσκεται σε κατ’ οίκον περιορισμό. Παρά τους περιορισμούς που του έχουν επιβληθεί, στήριξε πολιτικά τον γιο του στη φετινή αναμέτρηση.

Στην εκλογική μάχη βρέθηκε έμμεσα και ο Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος δήλωσε ότι παρακολουθεί «πολύ στενά» τις εξελίξεις στη Βραζιλία. Ο Αμερικανός πρόεδρος διατηρεί στενές πολιτικές σχέσεις με την οικογένεια Μπολσονάρου και έχει επικρίνει επανειλημμένα τον Λούλα.

Ο Βραζιλιάνος πρόεδρος, από την πλευρά του, είχε καλέσει προεκλογικά τον Τραμπ να μην «αναμιχθεί» στις εσωτερικές πολιτικές διαδικασίες της χώρας. Η επιρροή των ΗΠΑ αποτέλεσε ένα από τα ζητήματα της εκστρατείας, ιδιαίτερα μετά τις εμπορικές και πολιτικές εντάσεις που είχαν δημιουργηθεί το προηγούμενο διάστημα μεταξύ Ουάσινγκτον και Μπραζίλια.

«Δημοκρατία ή βαρβαρότητα» από τον Λούλα

Ο Λούλα, αφού άσκησε το εκλογικό του δικαίωμα στην πολιτεία του Σάο Πάουλο, παρουσίασε την αναμέτρηση ως επιλογή ανάμεσα στην «ενίσχυση της δημοκρατίας» και τη «βαρβαρότητα». Από την πλευρά του, ο Φλάβιο Μπολσονάρου, βγαίνοντας από το εκλογικό τμήμα στο Ρίο ντε Τζανέιρο, δήλωσε ότι θέλει να «απελευθερώσει» τη Βραζιλία και τον βραζιλιάνικο λαό, υποστηρίζοντας ότι η χώρα «χρειάζεται αλλαγή».

Στους Βραζιλιάνους του εξωτερικού, η εικόνα ήταν διαφορετική από εκείνη στο εσωτερικό της χώρας. Ο Λούλα επικράτησε σε περισσότερες χώρες, μεταξύ άλλων στην Κίνα, όπου εξασφάλισε σαφές προβάδισμα. Ο Φλάβιο Μπολσονάρου, αντίθετα, σημείωσε πολύ υψηλές επιδόσεις σε χώρες όπως το Ισραήλ και η Ιαπωνία.

Οι Βραζιλιάνοι ψήφισαν παράλληλα για τη σύνθεση του Κογκρέσου, καθώς στις εκλογές κρίθηκαν και 54 από τις 81 έδρες της Γερουσίας, δηλαδή τα δύο τρίτα του σώματος. Η σύνθεση του νέου Κογκρέσου θα έχει ιδιαίτερη σημασία για όποιον εκλεγεί πρόεδρος στον δεύτερο γύρο, καθώς θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό τις δυνατότητές του να προωθήσει το κυβερνητικό του πρόγραμμα. Η αναμέτρηση της 25ης Οκτωβρίου θα κρίνει πλέον ποιος από τους Φλάβιο Μπολσονάρου και Λούλα θα κυβερνήσει τη μεγαλύτερη χώρα της Λατινικής Αμερικής για τα επόμενα τέσσερα χρόνια.

Δεν θα λέγαμε ότι Γαλλία “εγκαταλείπει” την Ελλάδα, αλλά ότι ανοίγει πλέον έναν νέο οργανωμένο αμυντικό δίαυλο με την Τουρκία, όταν κάποιοι στην Ελλάδα έχουν καλλιεργήσει προσδοκίες ότι οι Γάλλοι θα μας λύσουν «το πρόβλημα της… Κάσου»!

Η Άγκυρα ακολουθεί εδώ και χρόνια μια πολιτική διαφοροποίησης των αμυντικών της συνεργασιών. Η συνεργασία με τις ΗΠΑ, η ανάπτυξη σχέσεων με τη Βρετανία, την Ιταλία, την Ισπανία, τη Γερμανία και άλλες ευρωπαϊκές χώρες, καθώς και η διεύρυνση της αμυντικής της βιομηχανικής βάσης, αποτελούν τμήματα μιας ευρύτερης στρατηγικής που η Αθήνα παρακολουθούσε όλα αυτά τα χρόνια αμήχανα και αδύναμη να αντιδράσει.

Τώρα προστίθεται και ένας περισσότερο θεσμοποιημένος γαλλο-τουρκικός αμυντικός δίαυλος. Πάντως δεν δικαιολογείται αιφνιδιασμός. Κατά τη συνάντηση Ερντογάν-Μακρόν στη Σύνοδο του ΝΑΤΟ στην Τουρκία τον Ιούλιο, συζητήθηκε μεταξύ άλλων και η διμερής αμυντική συνεργασία. Ο Μακρόν χαρακτήρισε τότε τη συζήτηση εποικοδομητική και δήλωσε ότι υπήρξε συμφωνία για συνέχιση της συνεργασίας σε υπουργικό επίπεδο. Τρεις μήνες αργότερα, η πολιτική αυτή επαφή μετατρέπεται σε συγκεκριμένο θεσμικό πλαίσιο. Και αυτό αναπόδραστα μας προβληματίζει.

Η Τουρκία διευρύνει τις επιλογές της

Βέβαια η Τουρκία έχει ήδη ανοίξει την πόρτα της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας και δεν περιμένει την υπογραφή του γάλλο-τουρκικού «Οδικού Χάρτη» για να αρχίσει τη συνεργασία της με την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία. Η διαδικασία έχει ήδη ξεκινήσει και σε ορισμένες περιπτώσεις έχει πάρει ιδιαίτερα συγκεκριμένη μορφή.

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Baykar και της γαλλικής Safran. Τον Μάιο του 2026 οι δύο εταιρείες υπέγραψαν στρατηγική συμφωνία συνεργασίας στον τομέα των αισθητήρων, των οπλικών συστημάτων και των προηγμένων τεχνολογιών πλοήγησης. Η συνεργασία προβλέπει, μεταξύ άλλων, την ενσωμάτωση συστημάτων Safran Euroflir στα τουρκικά UAV Bayraktar TB2, καθώς και ευρύτερη συνεργασία σε έξυπνα όπλα και συστήματα πλοήγησης.

Ακόμη σημαντικότερη είναι η συνεργασία Baykar-Leonardo. Οι δύο εταιρείες δημιούργησαν το 2025 την LBA Systems, μια ισότιμη κοινοπραξία 50:50 με έδρα την Ιταλία, η οποία δραστηριοποιείται στον σχεδιασμό, την ανάπτυξη, την παραγωγή και την υποστήριξη μη επανδρωμένων αεροπορικών συστημάτων. Η Leonardo εισφέρει συστήματα αποστολής, ηλεκτρονικά, αισθητήρες, C4I και τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης, ενώ η Baykar την τεχνογνωσία και τις πλατφόρμες UAV.

Και η συνεργασία με την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία δεν περιορίζεται στα UAV. Η Τουρκία συμμετέχει ως εταίρος στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα Airbus A400M, ενώ το 2026 η Τουρκία, μαζί με Γαλλία, Βρετανία, Ισπανία, Πολωνία, Βέλγιο και Κροατία, συμμετείχε σε νέα πολυεθνική πρωτοβουλία για τη δημιουργία πολυεθνικού στόλου A400M. Η Τουρκία έχει ήδη εισέλθει σε σημαντικά τμήματά της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας και επιχειρεί να διευρύνει αυτή την παρουσία. Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο που πρέπει να αξιολογήσει η Αθήνα.

Η Γαλλία στρατηγικός εταίρος της Ελλάδας

Η Γαλλία παραμένει στρατηγικός εταίρος της Ελλάδας, αλλά δεν είναι μόνο στρατηγικός εταίρος της Αθήνας. Η Ελλάδα και η Γαλλία έχουν οικοδομήσει τα τελευταία χρόνια μια ιδιαίτερα στενή στρατηγική σχέση. Το 2021 υπέγραψαν Συμφωνία Στρατηγικής Εταιρικής Σχέσης για την άμυνα και την ασφάλεια και με ρήτρα αμοιβαίας αμυντικής συνδρομής (Άρθρο 2) ενώ τον Απρίλιο του 2026 πραγματοποιήθηκε ο πέμπτος στρατηγικός διάλογος Ελλάδας-Γαλλίας και συμφωνήθηκε η περαιτέρω ενίσχυση της διμερούς στρατηγικής συνεργασίας. Το 2026 συμφωνήθηκε η ανανέωση της σχετικής στρατηγικής εταιρικής σχέσης.

Η Γαλλία, συνεπώς, παραμένει σημαντικός αμυντικός εταίρος της Ελλάδας. Αλλά πρέπει να γίνει κάτι απολύτως κατανοητό, ιδιαίτερα σε αυτούς που πανηγύριζαν για την… υποτιθέμενη προστασία των εργασιών πόντισης του “Καλωδίου (GSI)” στην ελληνική ΑΟΖ από τους Γάλλους, ότι η γαλλική στρατηγική δεν είναι προσανατολισμένη αποκλειστικά στις ελληνικές ανάγκες. Είναι προσανατολισμένη στα γαλλικά συμφέροντα και καλό θα ήταν να μην καλλιεργούνται ψευδαισθήσεις, ιδιαίτερα από κυβερνητικής πλευράς.

Το Παρίσι επιδιώκει μια ισχυρότερη ευρωπαϊκή άμυνα, στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης και ένα ευρύτερο δίκτυο σχέσεων μέσα στο ΝΑΤΟ και στην ευρωπαϊκή ασφάλεια. Ναι μεν η Αθήνα δεν μπορεί να θεωρεί δεδομένο ότι τα γαλλικά στρατηγικά συμφέροντα θα ταυτίζονται πάντοτε και αυτομάτως με τα ελληνικά, αλλά το ερώτημα είναι τι έχει πράξει η ελληνική κυβέρνηση προκειμένου να αποδεικνύει ότι τα γαλλικά συμφέροντα θα υποστηρίζονται καλύτερα, μέσω υποστήριξης των ελληνικών! Πως πείθει την Γαλλία περί αυτού; Και σε ποια γεωπολιτικά ζητήματα αιχμής η Αθήνα έχει διαβουλευτεί με το Παρίσι, όπως προβλέπει η Συμφωνία μας εντός του ΝΑΤΟ, της ΕΕ και του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ;

Το πεδίο της αμυντικής βιομηχανίας

Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη διάσταση της εξέλιξης. Η Γαλλία διαθέτει μία από τις ισχυρότερες και πιο ολοκληρωμένες αμυντικές βιομηχανικές βάσεις στην Ευρώπη, όπως Dassault, Thales, MBDA, Naval Group, Safran, KNDS-FR και μια σειρά άλλων εταιρειών.
Η Τουρκία έχει αναπτύξει τα τελευταία χρόνια μια ολοένα μεγαλύτερη εγχώρια αμυντική βιομηχανία και αναζητά τεχνολογίες, συνεργασίες και πρόσβαση σε ευρωπαϊκές αλυσίδες παραγωγής. Ο νέος «Οδικός Χάρτης» δημιουργεί συνεπώς ένα θεσμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούν να αναπτυχθούν στο μέλλον συγκεκριμένα προγράμματα.

Η συνεργασία Baykar – Safran και η κοινοπραξία Baykar – Leonardo δείχνουν ότι η Τουρκία αποκτά ήδη πρόσβαση σε τεχνογνωσία και βιομηχανικά οικοσυστήματα μεγάλων ευρωπαϊκών εταιρειών. Το πρόβλημα μας είναι ευρύτερο από μία γάλλο-τουρκική συνεργασία! Είναι η σταδιακή ενσωμάτωση της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας σε ευρωπαϊκά τεχνολογικά και παραγωγικά δίκτυα. Και αναρωτιόμαστε…. Τι είδους αμυντική τεχνολογία θα αποκτήσει η Τουρκία στο μέλλον, μέσω της διεύρυνσης της συνεργασίας της με τη Γαλλία; Πως θα μπορέσουμε εμείς να εξασφαλιστούμε;

Το μεγάλο μάθημα για την Ελλάδα

Η ελληνική εξωτερική και αμυντική πολιτική δεν μπορεί να στηρίζεται στην υπόθεση ότι επειδή η Γαλλία είναι στρατηγικός εταίρος της Ελλάδας, θα λειτουργεί ως μόνιμος περιορισμός της Τουρκίας. Τα ίδια έχω επισημάνει και για την Αίγυπτο, αλλά και για το Ισραήλ.
Η γαλλική στρατηγική αυτονομία περιλαμβάνει την προσπάθεια δημιουργίας ενός ευρωπαϊκού αμυντικού οικοσυστήματος, μέσα στο οποίο η Γαλλία θέλει να έχει κεντρικό ρόλο. Η Τουρκία έχει τα γνωστά μεγέθη της. Άρα για το Παρίσι η συνεργασία με την Άγκυρα μπορεί να έχει δική της στρατηγική αξία. Η Ελλάδα πρέπει να το αποδεχθεί ως πραγματικότητα και να προσαρμόσει ανάλογα τη δική της στρατηγική.

Η Ελλάδα τα τελευταία χρόνια έκανε σημαντικές επιλογές εξοπλισμού από τη Γαλλία, Rafale, φρεγάτες FDI/Belharra και σχετικά οπλικά συστήματα ενώ υπάρχουν και άλλες δυνατότητες που θα μπορούσαν να αποκτηθούν από την Γαλλία, όπως σύγχρονα TOMA, Όλμοι και Α/Τ. Αναντίρρητα αυτές οι επιλογές ενίσχυσαν τις ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις, όπως ταυτόχρονα ενίσχυσαν την γαλλική οικονομία.

Όμως δημιουργούν και μια δεύτερη ευθύνη: Η Ελλάδα πρέπει να εξασφαλίσει ότι η αμυντική της συνεργασία με τη Γαλλία δεν θα παραμείνει απλώς σχέση αγοραστή-προμηθευτή. Χρειάζεται βιομηχανική συνεργασία, συμπαραγωγές, τεχνολογική μεταφορά, συντήρηση στην Ελλάδα, συμμετοχή ελληνικών εταιρειών στην εφοδιαστική αλυσίδα και πρόσβαση σε ευρωπαϊκά προγράμματα.
Η νέα ευρωπαϊκή αμυντική πραγματικότητα πέρα από αγορές έτοιμου υλικού, απαιτεί εμπλοκή συμπαραγωγής και σε αυτό η κυβέρνηση με τις τεράστιες προμήθειες απέτυχε.

Το μάθημα του νέου γαλλοτουρκικού διαύλου

Η Ελλάδα δεν μπορεί να περιμένει να διαμορφωθεί η νέα ευρωπαϊκή αμυντική αρχιτεκτονική και μετά να αντιδράσει. Πρέπει να βρίσκεται μέσα στη διαδικασία διαμόρφωσής της, αλλιώς θα “σέρνεται” πίσω από τις εξελίξεις. Και αυτό σημαίνει συγκεκριμένα πράγματα. Να γνωρίζει τι ακριβώς περιλαμβάνει ο γάλλο-τουρκικός Οδικός Χάρτης και κατά πόσο αποδυναμώνει την Ελληνογαλλική Αμυντική Συμφωνία που εμπεριέχει και ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής σε περίπτωση επίθεσης.

Να παρακολουθεί ποια αμυντικά προγράμματα θα ακολουθήσουν. Να αξιολογεί τις επιπτώσεις που θα έχει η μεταφορά ευρωπαϊκής τεχνολογίας στην τουρκική αμυντική βιομηχανία. Να ενισχύσει τη δική της αμυντική βιομηχανία. Και κυρίως να μην περιορίσει την ελληνογαλλική στρατηγική σχέση στην αγορά οπλικών συστημάτων.

Η Γαλλία ακολουθεί τα δικά της στρατηγικά συμφέροντα και η Τουρκία τα δικά της. Το αμείλικτο ερώτημα είναι, ποια είναι η αντίστοιχη ελληνική στρατηγική που καθορίζει τα… δικά μας; Έχουμε άραγε… στρατηγική; Γιατί μια χώρα δεν μπορεί να οικοδομεί την εθνική της ασφάλεια πάνω στην υπόθεση ότι κάποιος τρίτος θα προστατεύει εσαεί τα συμφέροντά της. Οι συμμαχίες είναι πολλαπλασιαστής ισχύος, όχι υποκατάστατο εθνικής ισχύος.

Η Τουρκία αποκτά έναν ακόμη θεσμικό δίαυλο προς την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία και τη γαλλική στρατηγική. Αυτό είναι το σημείο στο οποίο η Αθήνα πρέπει να δώσει ιδιαίτερη προσοχή. Το ζητούμενο δεν είναι να ανταγωνιστούμε τη γάλλο-τουρκική σχέση. Το ζητούμενο είναι να μην επιτρέψουμε η δική μας σχέση με τη Γαλλία να λειτουργεί απλά και μόνο ως διμερής συμφωνία εξοπλισμών, ενώ η Τουρκία διευρύνει σταδιακά τη θέση της μέσα στο ευρωπαϊκό αμυντικό οικοσύστημα. Αυτό απαιτεί στιβαρή διπλωματία, αμυντική βιομηχανία, τεχνολογία, επενδύσεις και κυρίως στρατηγικό σχεδιασμό.

Συμφωνία Γαλλίας-Τουρκίας: Αντί επιλόγου

Η υπογραφή του γάλλο-τουρκικού «Οδικού Χάρτη» πρέπει να λειτουργήσει ως καμπανάκι στρατηγικής αφύπνισης για την Ελλάδα και όχι ως αφορμή πανικού. Δεν υπάρχει λόγος να αμφισβητήσουμε την αξία της ελληνογαλλικής εταιρικής στρατηγικής σχέσης. Πρέπει όμως να λαμβάνουμε υπόψη πάντα την θεμελιώδη αρχή της διεθνούς πολιτικής! Τα κράτη δεν έχουν μόνιμους φίλους και μόνιμους αντιπάλους. Έχουν μόνιμα συμφέροντα. Και αν αυτό ισχύει για τη Γαλλία και την Τουρκία, πρέπει να ισχύει πρωτίστως και για την Ελλάδα.

Όταν η Τουρκία ανοίγει νέους δρόμους προς τη γαλλική και ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία, ενώ η Γαλλία επιδιώκει στρατηγικές σχέσεις με την Τουρκία, ποιος είναι ο ελληνικός δρόμος; Σε αυτό το σημαντικό ερώτημα θα πρέπει η ελληνική κυβέρνηση να απαντήσει και όχι εμείς!

Το καλοκαίρι στη Δύση επικρατούσε το σύνθημα “η παλίρροια άλλαξε”, εννοώντας ότι το Κίεβο είχε πάρει το πάνω χέρι στον πόλεμο, λόγω των πληγμάτων που είχε καταφέρει με drones σε ρωσικά διυλιστήρια, εμπορικές αποθήκες και σε 100 περίπου δεξαμενόπλοια και πλοία ξηρού φορτίου που έφευγαν ή κατευθύνονταν προς ρωσικά λιμάνια στη Μαύρη Θάλασσα. Ήταν μία απολύτως επιπόλαιη ρητορική, αφού ήταν δεδομένο πως η ουκρανική κλιμάκωση θα οδηγούσε σε μεγαλύτερα ρωσικά πλήγματα.

Έτσι και έγινε. Η Μόσχα βομβάρδισε τα ουκρανικά λιμάνια στη Μαύρη Θάλασσα και όσα πλοία κατευθύνονταν ή έφευγαν από αυτά, με αποτέλεσμα ουσιαστικά να σταματήσουν οι εισαγωγές και οι εξαγωγές της Ουκρανίας από τη θάλασσα. Αυτό προκαλεί ένα τεράστιο οικονομικό κόστος στο Κίεβο, επειδή τόσο τα αγροτικά προϊόντα όσο και το σιδηρομετάλλευμα, που είναι τα κύρια εξαγωγικά προϊόντα, εγκλωβίστηκαν στην Ουκρανία.

Εκτός αυτού, οι Ρώσοι κατάργησαν τους περιορισμούς που οι ίδιοι είχαν θέσει στον εαυτό τους για το τι βομβαρδίζουν και τι όχι. Έτσι, εμπορικές αποθήκες, κέντρα δεδομένων, αποθήκες καυσίμων, βενζινάδικα, ενεργειακές υποδομές, συνοριακοί σταθμοί και γέφυρες προστέθηκαν στους στρατιωτικούς στόχους. Τις τελευταίες ημέρες, μάλιστα, βομβαρδίζουν τις γέφυρες στο Δνείπερο που ενώνουν το δυτικό με το ανατολικό Κίεβο, γεγονός που προκαλεί οξύτατο πρόβλημα στην κίνηση και στον εφοδιασμό της πόλης, αλλά και στη μεταφορά στρατιωτών και εφοδίων προς το μέτωπο.

Το αφήγημα ότι η Ουκρανία έχει πλέον το πάνω χέρι στον πόλεμο, το οποίο αναπαρήγαγαν και διέχυσαν τα δυτικά συστημικά Μίντια σαν αναμφισβήτητη αλήθεια, διαψεύσθηκε παταγωδώς. Υποτίθεται πως οι ουκρανικές επιθέσεις θα αποσταθεροποιούσαν το καθεστώς Πούτιν και θα υποχρέωναν το Κρεμλίνο να ζητήσει από μειονεκτική θέση κατάπαυση του πυρός και διαπραγματεύσεις. Αυτό, όμως, που συνέβη είναι ότι η 40ήμερη κλιμάκωση που είχε εξαγγείλει ο Ζελένσκι αποδείχθηκε μπούμεραγκ.

Τι επιδιώκουν οι Ρώσοι 

Σε αντίθεση με τη Ρωσία, η οποία διαθέτει ισχυρή αεράμυνα, με αποτέλεσμα λίγα drones να την τρυπάνε, η Ουκρανία είναι σχεδόν ανίκανη να καταρρίψει όχι μόνο πυραύλους, αλλά και τα τζετ drones Geran 4 και 5. Έτσι, ενώ οι Ουκρανοί εκτοξεύουν τριπλάσιο-τετραπλάσιο αριθμό drones, ελάχιστα βρίσκουν τον στόχο τους. Αντιθέτως, τα ρωσικά στην πλειονότητά τους πλήττουν τους στόχους τους.

Είναι σαφές πως οι Ρώσοι, χωρίς περιορισμούς πλέον, επιδιώκουν πλέον να κάνουν το βίο αβίωτο στους κατοίκους του Κιέβου για να τους εξωθήσουν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους. Σήμερα, ακόμα κι όσοι πριν λίγες εβδομάδες “τραγουδούσαν” το “παλίρροια αλλάζει”, αναγκάζονται να ομολογήσουν ότι η Ουκρανία είναι αντιμέτωπη με έναν εφιαλτικό χειμώνα, ότι απειλείται με κατάρρευση, όχι τόσο του μετώπου, όσο της οικονομικής και κοινωνικής ζωής.

Η αλήθεια είναι ότι ο Πούτιν εξάντλησε τα περιθώρια πριν άρει τους περιορισμούς που είχε επιβάλει στους στρατηγούς του. Παρέμεινε εγκλωβισμένος στο λεγόμενο “πνεύμα του Άνκορατζ”, ακόμα κι όταν όλα έδειχναν ότι ήταν νεκρό. Αυτό που τον έκανε να αγκιστρωθεί είναι ότι είχε πάρει τα λόγια του Τραμπ τοις μετρητοίς. Δεν είχε θεωρήσει μόνο ότι η Ρωσία θα έσπαγε τη μερική διπλωματική απομόνωση, την οποία της είχε επιβάλει η Συλλογική Δύση, αλλά κι ότι ανοιγόταν ο δρόμος για μία νέα διεθνή πολυπολική τάξη, στο πλαίσιο της οποίας η Ρωσία θα αναγνωριζόταν από τις ΗΠΑ ως μεγάλη δύναμη και τα συμφέροντά της θα γίνονταν σεβαστά.

To “πνεύμα του Άνκορατζ”

Μη θέλοντας κατ’ ουδένα τρόπο να παρεμβάλει εμπόδια σ’ αυτή τη διαδικασία συνεννόησης, το Κρεμλίνο επέδειξε και αυτοσυγκράτηση στην Ουκρανία και τη μεγαλύτερη δυνατή ευελιξία απέναντι στον Τραμπ. Τα γεγονότα, όμως, έδειξαν πως ο Αμερικανός πρόεδρος δεν είχε μόνο αντιδράσεις στο να υλοποιήσει το “πνεύμα του Άνκορατζ”, αλλά κι ότι το αντιλαμβανόταν διαφορετικά από τον Πούτιν.

Οι δύο ηγέτες αντιλαμβάνονται τη διεθνή διπλωματία με πολύ διαφορετικό τρόπο. Ο Ρώσος πρόεδρος την αντιλαμβάνεται με τον παραδοσιακό τρόπο. Δηλαδή, θεωρεί ότι τα όσα διαμείβονται ειδικά σε κλειστές συναντήσεις κορυφής έχουν πολιτικό αντίκρισμα και είναι δεσμευτικά. Με άλλα λόγια, ο Πούτιν πήρε τοις μετρητοίς όσα του είπε ο Αμερικανός ομόλογός του. Χρειάστηκε να μεσολαβήσουν πολλά και να του ασκηθούν εσωτερικές πιέσεις, μέχρι ο Πούτιν να αλλάξει γραμμή πλεύσης.

Ο Τραμπ επιδιώκει εξομάλυνση των σχέσεων με τη Μόσχα, εκτός των οικονομικών λόγων και για να μπει σφήνα στη στρατηγική σχέση Ρωσίας-Κίνας. Από την άλλη πλευρά, όμως, δεν θεωρεί τη Ρωσία ισότιμη με τις ΗΠΑ. Κάπως έτσι έχει έρθει ο κόμπος στο χτένι. Φάνηκε, λοιπόν, ότι ο μόνος τρόπος για να κερδίσουν οι Ρώσοι αυτή τη θέση είναι να κερδίσουν τον πόλεμο στην Ουκρανία, να υποχρεώσουν το Κίεβο σε συνθηκολόγηση και ως εκ τούτου να επιβάλουν ειρήνη κομμένη και ραμμένη στα μέτρα τους.

Οι δολιχοδρομίες του Τραμπ και η κλιμάκωση εκ μέρους του Ζελένσκι εξώθησαν τον Πούτιν να στραφεί προς τον ολοκληρωτικό πόλεμο, όπως έχει αρχίσει να διεξάγεται τις τελευταίες ημέρες. Σημείο καμπής ήταν η κοινή δήλωση των G7 που ζητούσε περισσότερα όπλα στην Ουκρανία και κυρώσεις κατά της Ρωσίας. Αυτή προηγήθηκε της παρότρυνσης προς τον Ζελένσκι να ενεργήσει «με μεγαλύτερη τόλμη» εναντίον της Ρωσίας, εντυπωσιασμένος από τα ουκρανικά πλήγματα σε ρωσικά διυλιστήρια και αποθήκες. Υπενθυμίζω και μία ενδεικτική δήλωσή του: «Υπομείναμε για πολύ καιρό, προσπαθήσαμε να καταλήξουμε σε συμφωνία για πολύ καιρό. Αλλά, όπως αποδεικνύεται τώρα, απλώς μας οδήγησαν από τη μύτη, μας εξαπάτησαν. Δεν είναι η πρώτη φορά που συμβαίνει αυτό».

Ο λόγος ήταν ότι πήγαν χαμένα περίπου τρία τρις. ευρώ που εισέρρευσαν κατά την ίδια περίοδο στα δημόσια ταμεία και που διαχειρίστηκαν ίδια κόμματα ως κυβερνήσεις, τα οποία και σήμερα ανταγωνίζονται γύρω από την κάλπη καταγγέλλοντας αλλήλους και υποσχόμενοι τώρα τα ίδια που ουδέποτε υλοποίησαν. Έτσι, η απογοήτευση από την κοροϊδία γίνεται έντονη αγανάκτηση.

Η παραπάνω έρευνα του ΚΕΦΙΜ δόθηκε στη δημοσιότητα στις 29 Σεπτεμβρίου 2026 και στον απόηχο ενός άλλου πρωθυπουργικού αφηγήματος, ύστερα από επτά χρόνια, ότι “το παραγωγικό μοντέλο της χώρας αλλάζει και στόχος είναι να φτάσει το μέρισμα της ευημερίας σε όλους τους πολίτες” κάνοντάς το κομμάτια και θρύψαλα, όπως διαβολοσκόρπισε στην επταετία έσοδα πάνω από 800 δισ. ευρώ, από τα οποία 381 δισ. ευρώ από πληθωριστικούς, αντιεπενδυτικούς, αντικοινωνικούς και αντιαναπτυξιακούς φόρους.

Το παραγωγικό μοντέλο

Την προηγούμενη ημέρα (28 Σεπτεμβρίου 2026) ο  πρόεδρος της ΕΛΑΣ και πρώην πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας, ο οποίος  διαχειρίστηκε κατά την τετραετή κυβερνητική του θητεία περίπου 390 δισ. ευρώ, από τα οποία 70 δις. ευρώ από δάνεια του τρίτου Μνημονίου που υπέγραψε και 190 περίπου δισ. ευρώ από φόρους, μας επεφύλαξε κι εκείνος απογοήτευση.

Παρουσιάζοντας στη συνεδρίαση του Διοικητικού Συμβουλίου του Επαγγελματικού Επιμελητηρίου Αθηνών το σχέδιο της ΕΛΑΣ για τη μικρομεσαία επιχειρηματικότητα (και δέκα “εργαλεία” που όλα σχεδόν είναι … οικονομικά!), ανέφερε ότι «η χώρα έχει ανάγκη από ένα νέο παραγωγικό μοντέλο,  ζήτημα κατεξοχήν πολιτικό» και ότι «μια τρίτη τετραετία της ΝΔ δεν πρόκειται να διορθώσει αλλά θα επιδεινώσει τη θέση της μικρής και μεσαίας επιχείρησης».

Τα ίδια εξαγγέλλει και ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Νίκος Ανδρουλάκης για την ανάπτυξη των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, οι οποίες, έτσι όπως τις κατάντησαν, συγκαταλέγονται μεταξύ των αιτίων που το ελληνικό παραγωγικό μοντέλο, παρά την εισροή εσόδων τριών περίπου τρισ. ευρώ στα δημόσια ταμεία, εξακολουθεί να είναι σαθρό, όπως επιστημονικώς καταδεικνύεται στη συνέχεια και προκύπτει από την Έκθεση της Επιτροπής Πισσαρίδη και μελέτη του ΚΕΦΙΜ.

Τι έλεγε η κυβέρνηση

Η αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου, όμως, είναι ζήτημα οικονομικό κι όχι… πολιτικό! Και εδώ εντοπίζονται όλα τα πραγματικά αίτια της εφιαλτικής εικόνας του παραγωγικού μοντέλου της χώρας επί 25 χρόνια. Η αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου είναι μόνο οικονομικό ζήτημα όπως ευστόχως επισημαίνεται στην προαναφερόμενη μελέτη του ΚΕΦΙΜ, που αναφέρει ότι «για να αυξηθεί η πραγματική παραγωγή, απαιτούνται επενδύσεις, πιο εξωστρεφείς επιχειρήσεις και άρση των εμποδίων στην παραγωγικότητα».

Η μελέτη υπενθυμίζει τις 525 προτάσεις-κατευθύνσεις που περιλαμβάνονται στην Έκθεση Πισσαρίδη του 2020 και την διαπίστωση, όσον αφορά στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, ότι «το επιχειρηματικό υπόδειγμα στην Ελλάδα χαρακτηρίζεται από αυξημένη παρουσία μικρών και ατομικών επιχειρήσεων χαμηλής παραγωγικότητας».

Όπως προκύπτει από τις διαπιστώσεις της μελέτης του ΚΕΦΙΜ το πρόβλημα του σαθρού παραγωγικού μοντέλου της χώρας τα τελευταία επτάμισι χρόνια είναι αποκλειστικά πολιτικό και για τον Κυριάκο Μητσοτάκη, ο οποίος, όπως συνηθίζει, άλλα υπόσχεται κι άλλα πράττει.

Υπενθυμίζω μερικά που ανέφερε κατά την παρουσίαση σε τηλεδιάσκεψη στην κυβέρνηση από την Επιτροπή Πισσαρίδη στις 14 Ιουλίου 2020  της ενδιάμεσης έκθεσης για το σχέδιο ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας (η οριστική παρουσιάστηκε πανηγυρικώς στις Νοεμβρίου 2020 από τον ίδιο τον πρωθυπουργό με επαίνους και  υποσχέσεις!):

«Κεντρικός στόχος είναι η ενίσχυση της παραγωγικότητας, η συστηματική αύξηση των εξαγωγών, η στενότερη διασύνδεση της παραγωγής με την τεχνολογία και την καινοτομία, η ενίσχυση της εργασίας, το σχέδιο είναι ρεαλιστικό, εξαιρετικά χρήσιμο, θα αποτελέσει ένα σχέδιο αναφοράς για το μέλλον της ελληνικής οικονομίας, πολλές από τις προτάσεις της έκθεσης κινούνται στη γραμμή, όχι απλά των δικών μας προγραμματικών δηλώσεων, αλλά και δράσεων που έχουμε ήδη δρομολογήσει. Όμως προφανώς αυτό είναι ένα πυκνό σχέδιο το οποίο φιλοδοξεί να αλλάξει τον ίδιο τον παραγωγικό ιστό της χώρας και θέτει στόχους οι οποίοι εφόσον μπορέσουμε να τους πετύχουμε, θα μιλάμε πράγματι για μια μεταμόρφωση της ελληνικής οικονομίας».

Κι όμως, όπως προκύπτει και από διαπιστώσεις της μελέτης του ΚΕΦΙΜ που αφορούν αντίστοιχες προτάσεις της Επιτροπής Πισσαρίδη (που ήταν καταπέλτης για τα αίτια που το καθιστούσαν σαθρό μονίμως το παραγωγικό μοντέλο), έκανε σχεδόν τα αντίθετα. Προς επίρρωσιν της μελαγχολικής αυτής διαπίστωσης, παραθέτω μερικές “οικονομικές προτεραιότητες του σχεδίου”, όπως αξιολογήθηκαν και αναρτήθηκαν τότε (14 Ιουλίου 2020) στον κυβερνητικό – πρωθυπουργικό ιστότοπο:

• Άνοδος των επενδύσεων και των εξαγωγών ως ποσοστό του ΑΕΠ.
• Ενίσχυση της μισθωτής εργασίας και μείωση της παραοικονομίας.
• Επένδυση στην εκπαίδευση και τη γνώση.
• Αύξηση του μεγέθους των ελληνικών επιχειρήσεων.
• Προώθηση της τεχνολογίας αιχμής, της καινοτομίας και της ψηφιοποίησης.
• Επίτευξη φιλόδοξων περιβαλλοντικών στόχων.

Προτάσεις της Επιτροπής Πισσαρίδη

Επίσης, από τον ίδιο κυβερνητικό ιστότοπο προκύπτει ότι , για την εξασφάλιση αυτών των προτεραιοτήτων οι καθηγητές της Επιτροπής Πισσαρίδη πρότειναν, με την επισήμανση ότι «η κυβέρνηση θα μελετήσει προσεκτικά όλες τις προτάσεις της επιτροπής, τους ακόλουθους 15 άξονες αναπτυξιακής πολιτικής:

1. Μείωση του φορολογικού βάρους στη μισθωτή εργασία.
2. Επιταχυνόμενες αποσβέσεις και μείωση κόστους ενέργειας στη μεταποίηση.
3. Ενίσχυση βασικής έρευνας μέσω άρσης αγκυλώσεων στα πανεπιστήμια. Κίνητρα για ενίσχυση της καινοτομίας.
4. Ριζική αναβάθμιση του συστήματος κατάρτισης για ανέργους και εργαζόμενους.
5. Υποστήριξη των γυναικών ώστε να διευκολυνθεί η συμμετοχή τους στην αγορά εργασίας.
6. Εισαγωγή του κεφαλαιοποιητικού συστήματος στον δεύτερο πυλώνα κοινωνικής ασφάλισης.
7. Δημιουργία εξειδικευμένων τμημάτων στα δικαστήρια για υποθέσεις σημαντικού οικονομικού ενδιαφέροντος, με ανώτατο όριο έκδοσης απόφασης το ένα έτος.
8. Συνέχιση και εμβάθυνση της ψηφιακής μεταρρύθμισης στη δημόσια διοίκηση.
9. Εκσυγχρονισμός του συστήματος χρηματοπιστωτικής εποπτείας στον τομέα της προστασίας των επενδυτών.
10. Εκσυγχρονισμός της εκπαίδευσης σε όλες τις βαθμίδες.
11. Αναδιάρθρωση του συστήματος υγείας με προτεραιότητα στην ψηφιοποίηση.
12. Σταδιακή μεταφορά πόρων του φόρου ακίνητης περιουσίας σε τοπικό επίπεδο.
13. Ενεργειακή αναβάθμιση κτιρίων.
14. Στροφή σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας με άμβλυνση του κόστους μετάβασης και στήριξη των τοπικών κοινωνιών κατά την απολιγνιτοποίηση.
15. Ανάπτυξη υποδομών.

Πώς πήγαν χαράμι 200 δισ. ευρώ!

Αμ δε! Ύστερα από επτάμισι χρόνια από τη μελέτη του ΚΕΦΙΜ για την εξέλιξη του παραγωγικού μοντέλου στην Ελλάδα την περίοδο 2000-2025 προκύπτει όλα αυτά, όπως και πάνω από 800 δισ. ευρώ, Ταμείο Ανάκαμψης και Σταθερότητας, πήγαν χαράμι. Παραθέτω τις  ακόλουθες (κυριότερες) διαπιστώσεις της μελέτης του ΚΕΦΙΜ:

• Η χαμηλή παραγωγικότητα και η περιορισμένη διεθνής ανταγωνιστικότητα αποτελούν ισχυρές έμμεσες ενδείξεις ότι η ένταση του ανταγωνισμού στο σύνολο της ελληνικής οικονομίας είναι χαμηλή.
• Το επιχειρηματικό υπόδειγμα στην Ελλάδα χαρακτηρίζεται από αυξημένη παρουσία μικρών και ατομικών επιχειρήσεων χαμηλής παραγωγικότητας.

Μια επιπλέον πιθανή αιτία της χαμηλής παραγωγικότητας είναι η απουσία των κατάλληλων δεξιοτήτων καθώς και η περιορισμένη κινητικότητα μεταξύ θέσεων εργασίας, η οποία παρότι είναι ελαφρά υψηλότερη από ότι πριν τη δεκαετή οικονομική κρίση, εξακολουθεί να είναι χαμηλή. Ως προς την απουσία δεξιοτήτων, τα στοιχεία δείχνουν ότι παρά το υψηλό ποσοστό αποφοίτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στον πληθυσμό, λείπουν από αυτόν απαραίτητα εφόδια για την αγορά εργασίας.

Οι επενδύσεις παγίου κεφαλαίου στην Ελλάδα εξακολουθούν να υπολείπονται σημαντικά του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Το 2025 διαμορφώθηκαν στο 16,88% του ΑΕΠ, έναντι 21,32% στην ΕΕ-27 (παραμένουν περίπου 4,4 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ-27 και 8,7 μονάδες κάτω από το επίπεδο του 2007).

Το επενδυτικό χάσμα εντοπίζεται κυρίως στον ιδιωτικό τομέα. Το 2024 οι δημόσιες επενδύσεις αντιστοιχούσαν στο 3,71% του ΑΕΠ στην Ελλάδα, έναντι 3,68% στην ΕΕ-27. Αντίθετα, οι επιχειρηματικές επενδύσεις βρίσκονταν στο 8,48%, έναντι 12,69%. Η υστέρηση των επιχειρηματικών επενδύσεων προϋπήρχε της κρίσης χρέους, γεγονός που αναδεικνύει τον διαρθρωτικό χαρακτήρα του προβλήματος.

• Κατοικίες και λοιπές κατασκευές παρουσιάζουν μεγάλη απόσταση από τα ευρωπαϊκά επίπεδα. Το 2024 οι επενδύσεις σε κατοικίες ανήλθαν στο 2,56% του ΑΕΠ στην Ελλάδα, έναντι 5,09% στην ΕΕ-27. Στις λοιπές κατασκευές, τα αντίστοιχα ποσοστά ήταν 3,98% και 5,57%.
• Η υστέρηση στο άυλο κεφάλαιο αποτελεί κρίσιμη πρόκληση για την παραγωγικότητα. Το 2024 οι επενδύσεις σε προϊόντα πνευματικής ιδιοκτησίας, στα οποία περιλαμβάνονται το λογισμικό, και η έρευνα και ανάπτυξη, διαμορφώθηκαν στο 2,80% του ΑΕΠ στην Ελλάδα, έναντι 4,14% στην ΕΕ-27.

Το παραγωγικό χάσμα καταπίνει τους…κακομοίρηδες

Συμβαίνουν όλα αυτά εν Ελλάδι και αποτυπώνονται ανάγλυφα τόσο το μακροοιονομικό όσο και το κοινωνικό χάσμα με την ΕΕ – χάσμα που διεύρυνε ο Κυριάκος Μητσοτάκης, με την παράθεση μερικών συνεπειών του σαθρού παραγωγικού μοντέλου που βιώνουν σήμερα οι “κακομοίρηδες” Έλληνες:

• Οι χαμηλότερες επενδύσεις περιορίζουν την παραγωγική δυναμικότητα της οικονομίας.
• Λιγότερες επενδύσεις σημαίνουν λιγότερες νέες και καλύτερα αμειβόμενες θέσεις εργασίας, ιδιαίτερα σε κλάδους υψηλής προστιθέμενης αξίας.
• Η υστέρηση σε λογισμικό, έρευνα και ανάπτυξη και άυλο κεφάλαιο δυσκολεύει τον ψηφιακό μετασχηματισμό και την αξιοποίηση τεχνολογιών αιχμής, όπως η τεχνητή νοημοσύνη.
• Οι χαμηλότερες επιχειρηματικές επενδύσεις μειώνουν τη δυνατότητα των ελληνικών επιχειρήσεων να αναπτυχθούν, να καινοτομήσουν και να ανταγωνιστούν στις διεθνείς αγορές.
• Η υστέρηση στις επενδύσεις σε κατοικίες και υποδομές περιορίζει τις επιλογές των νοικοκυριών και των νέων ανθρώπων και επιβαρύνει την πρόσβαση σε ποιοτικές και οικονομικά προσιτές υπηρεσίες.
• Η κάλυψη του επενδυτικού χάσματος είναι απαραίτητη για τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου και τη διασφάλιση διατηρήσιμης οικονομικής ανάπτυξης για τις επόμενες γενιές.

Η εξέλιξη αυτή συμπίπτει με μια κρίσιμη συγκυρία για την ευρωπαϊκή βιομηχανία. Η ενεργειακή μετάβαση, η ανάπτυξη των δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας, η ηλεκτροκίνηση, η ψηφιοποίηση, τα data centers και οι νέες τεχνολογίες αυξάνουν τη ζήτηση για μέταλλα που αποτελούν βασικά συστατικά των υποδομών του μέλλοντος. Ο χαλκός βρίσκεται στον πυρήνα αυτής της μετάβασης, λόγω της υψηλής αγωγιμότητάς του και της ευρείας χρήσης του σε ηλεκτρικά δίκτυα, ηλεκτρονικά συστήματα, ΑΠΕ και εφαρμογές ψηφιακής τεχνολογίας.

Ταυτόχρονα, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει να περιορίσει τις εξαρτήσεις της, από περιορισμένο αριθμό τρίτων χωρών και να ενισχύσει την παραγωγή κρίσιμων πρώτων υλών εντός της Ευρώπης. Ο Κανονισμός για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες, αποτυπώνει αυτή τη νέα ευρωπαϊκή κατεύθυνση, θέτοντας στο επίκεντρο την ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής, την ανάπτυξη δυνατοτήτων επεξεργασίας και ανακύκλωσης και, συνολικά, την καλύτερη αξιοποίηση των διαθέσιμων ευρωπαϊκών κοιτασμάτων. Στόχος είναι η δημιουργία μιας πιο ισχυρής και ανθεκτικής ευρωπαϊκής αλυσίδας εφοδιασμού, με μεγαλύτερη συμμετοχή της ίδιας της Ευρώπης, στην κάλυψη των αναγκών της.

Σε αυτό το περιβάλλον εντάσσονται οι Σκουριές. Με εκτιμώμενη μέση ετήσια παραγωγή περίπου 67 εκατ. λιβρών χαλκού και 140.000 ουγγιών χρυσού, το έργο προσθέτει παραγωγική δυναμικότητα στην ευρωπαϊκή αλυσίδα αξίας των μετάλλων. Οι ποσότητες αυτές αντιστοιχούν, ενδεικτικά, στον χαλκό που απαιτείται για την κατασκευή κινητήρων, καλωδιώσεων και μπαταριών για περισσότερα από 420.000 ηλεκτρικά αυτοκίνητα, καθώς και στον χρυσό που θα μπορούσε να καλύψει την παραγωγή περισσότερων από 116 εκατ. smartphones.

Παράλληλα, η επένδυση ενσωματώνει τεχνολογίες που ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της νέας γενιάς μεταλλευτικής δραστηριότητας. Αυτοματισμοί, τηλεχειρισμός εξοπλισμού, ψηφιακά συστήματα παρακολούθησης και πραγματικού χρόνου δεδομένα συνδυάζονται με προηγμένες λύσεις περιβαλλοντικής διαχείρισης, όπως η απόθεση των μεταλλευτικών καταλοίπων σε αφυγρασμένη μορφή, που περιορίζει σημαντικά τη χρήση νερού και επιτρέπει την επαναχρησιμοποίησή του.

Η τεχνολογική διάσταση αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς η ευρωπαϊκή βιομηχανία αναζητά όχι μόνο νέες παραγωγικές μονάδες, αλλά και πιο αποδοτικά και υπεύθυνα πρότυπα λειτουργίας. Οι Σκουριές σχεδιάζονται ως ένα σύγχρονο, ψηφιακά υποστηριζόμενο μεταλλείο, όπου η παραγωγή, η ασφάλεια και η περιβαλλοντική παρακολούθηση συνδέονται σε ένα ενιαίο λειτουργικό μοντέλο. Περισσότερα από 700 σημεία παρακολούθησης και η συνεχής καταγραφή περιβαλλοντικών παραμέτρων επιτρέπουν τη συστηματική εποπτεία των περιβαλλοντικών επιδόσεων της λειτουργίας.

Παράλληλα, η συνολική επένδυση άνω των $3 δισ. στα Μεταλλεία Κασσάνδρας, με περισσότερα από $2 δισ. να αφορούν τις Σκουριές, έχει ήδη δημιουργήσει ένα σημαντικό οικονομικό αποτύπωμα στην Ελλάδα, καθώς ενισχύει τις εξαγωγές, δημιουργεί δημόσια έσοδα και διαμορφώνει μια μακροπρόθεσμη παραγωγική δραστηριότητα, με ορίζοντα περίπου 20 ετών.

Οι Σκουριές, επομένως, δεν αποτελούν μόνο ένα νέο μεταλλείο στην Ελλάδα. Αποτελούν ένα έργο που συνδέει την ελληνική παραγωγή με μια ευρύτερη ευρωπαϊκή ανάγκη. Την πρόσβαση σε κρίσιμες πρώτες ύλες, την ενίσχυση της βιομηχανικής ανταγωνιστικότητας και τη δημιουργία πιο ανθεκτικών αλυσίδων εφοδιασμού. Με την είσοδό τους στην παραγωγή, η Ελλάδα αποκτά έναν ακόμη πιο ουσιαστικό ρόλο στη νέα ευρωπαϊκή μεταλλευτική πραγματικότητα, μετατρέποντας το ορυκτό της δυναμικό σε παραγωγή, τεχνογνωσία και μακροπρόθεσμη οικονομική αξία.

Το μεταλλευτικό έργο των Σκουριών αναμένεται να εγκαινιαστεί επίσημα στις 8 Οκτωβρίου, παρουσία της πολιτικής ηγεσίας της χώρας, σηματοδοτώντας τη μετάβαση του έργου από την περίοδο κατασκευής στη νέα φάση της παραγωγικής του λειτουργίας.

Την ίδια περίοδο, ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης υποστήριζε ότι οι εργασίες στην Κάσο είχαν ολοκληρωθεί και ότι αποτράπηκε μια ελληνοτουρκική κρίση, χωρίς ελληνική υποχώρηση. Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, από την άλλη, αντιμετώπιζε επανειλημμένα ανάλογες ανησυχίες ως υπερβολικές. «Κατ’ επάγγελμα ανησυχούντες», «υπερπατριώτες του καναπέ» και άλλοι ανάλογοι χαρακτηρισμοί μπήκαν στην πολιτική αντιπαράθεση.

Τώρα όμως ένας βουλευτής της ίδιας της ΝΔ, καθηγητής Διεθνούς Δικαίου και πρώην υφυπουργός, έρχεται ουσιαστικά να πει ότι στην Κάσο υποχωρήσαμε δύο φορές. Και δεν το είπε μόνο μία φορά. Μετά τη δημόσια αντίδραση του κυβερνητικού εκπροσώπου, ο οποίος επέμεινε ότι καμία υποχώρηση δεν υπήρξε ο Συρίγος επανήλθε. Δήλωσε ότι εμμένει στην άποψή του και ότι δεν παίρνει πίσω τον χαρακτηρισμό περί υποχώρησης.

Ταυτόχρονα, όμως, διευκρίνισε ότι θεωρεί πως η ελληνική πλευρά όφειλε τότε να αξιολογήσει την αλλαγή της τουρκικής στάσης και εκτίμησε ότι πλέον το καλώδιο θα προχωρήσει μέσα στις αμέσως επόμενες εβδομάδες. Και έτσι το ερώτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον: Γιατί τώρα, κ. Συρίγο;

Γιατί τώρα;

Η Κάσος δεν συνέβη χθες. Γιατί λοιπόν αυτή η δημόσια παραδοχή γίνεται τώρα και όχι τότε; Και γιατί ο Συρίγος επιλέγει να επιμείνει σε αυτήν ακόμη και μετά τη διαφορετική δημόσια θέση της κυβέρνησης; Διότι στην πολιτική δεν μετρούν μόνο οι δηλώσεις. Μετρά και ο πολιτικός χρόνος.

Βρισκόμαστε πλέον σε παρατεταμένη προεκλογική περίοδο. Υπάρχει δυσαρέσκεια για τους χειρισμούς στα εθνικά θέματα. Υπάρχει επίσης δημόσια συζήτηση για ενδεχόμενη πολιτική κίνηση του Αντώνη Σαμαρά, η οποία εκ των πραγμάτων επηρεάζει τη συζήτηση στο παραδοσιακό κεντροδεξιό ακροατήριο της ΝΔ.

Ο κ. Συρίγος διαφοροποιείται εγκαίρως από μια πολιτική της οποίας πλέον διακρίνει το κόστος; Στέλνει μήνυμα στο εσωτερικό της ΝΔ; Όμως, έστω και έτσι, κάλλιο αργά παρά ποτέ, γιατί ειπώθηκε το προφανές. Επιπλέον, έχουμε κάθε δικαίωμα – και ειδικά εμείς οι Δωδεκανήσιοι – να μάθουμε τι ακριβώς συνέβη στην Κάσο και τι σχεδιάζεται να συμβεί από εδώ και πέρα.

Η κυβέρνηση οφείλει επίσης να εξηγήσει αυτή την προφανή αντίφαση: Γιατί αυτό που ο κ. Συρίγος εξακολουθεί σήμερα να χαρακτηρίζει δύο ελληνικές υποχωρήσεις, η ίδια επιμένει ότι δεν αποτέλεσε καμία υποχώρηση. Και εφόσον κυβέρνηση και Συρίγος συμφωνούν τουλάχιστον ότι τώρα το καλώδιο πρόκειται να προχωρήσει, αυτό πρέπει να γίνει χωρίς εκπτώσεις στα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας υπέρ της Τουρκίας.

Ποιον ευνόησαν τα «ήρεμα νερά»;

Πέρα όμως από την Κάσο και τη χρονική στιγμή της δήλωσης Συρίγου, υπάρχει το ευρύτερο ερώτημα: Ποιον ευνόησε η πολιτική των «Ήρεμων Νερών»; Στο διάστημα αυτό η Τουρκία δεν εγκατέλειψε τις αναθεωρητικές της θέσεις αλλά τις ενίσχυσε. Το casus belli και το τουρκολιβυκό μνημόνιο παρέμειναν, ενώ συνεχίστηκαν η προβολή της “Γαλάζιας Πατρίδας”, οι τουρκικές θέσεις και συντεταγμένες στον ΟΗΕ, οι NAVTEX, οι αμφισβητήσεις ελληνικών αρμοδιοτήτων και οι σχεδιασμοί για θαλάσσια πάρκα.

Στο ίδιο πολιτικό πλαίσιο εντάσσεται και η συζήτηση για τη δραστηριότητα τουρκικών αλιευτικών κοντά σε ελληνικά νησιά, εντός εθνικών χωρικών υδάτων. Η κυβέρνηση διαρκώς επιμένει ότι καμία μονομερής τουρκική πράξη δεν δημιουργεί από μόνη της νόμιμο δικαίωμα. Υπάρχει όμως μια αλληλουχία που αξίζει σοβαρή πολιτική εξέταση μετά τη Διακήρυξη των Αθηνών:

• Πρώτον, η Τουρκία επιχειρεί να διευρύνει, να χαρτογραφεί και να θεσμοποιεί τις αξιώσεις της, ενώ στην Κάσο προέβαλε τις θέσεις της και στο πεδίο.
• Δεύτερον, η Ελλάδα εμφανίζεται, σε κρίσιμες περιπτώσεις, να αυτοπεριορίζει τις ενέργειές της ή να μην εξαντλεί όλα τα διαθέσιμα πολιτικά, νομικά, ευρωπαϊκά και διπλωματικά εργαλεία.
• Αυτή ακριβώς η ασυμμετρία γεννά το κεντρικό πολιτικό ερώτημα: Τι απέδωσε τελικά η πολιτική των “ήρεμων νερών” και ποιον ευνόησε περισσότερο στην πράξη;

Η επίσκεψη Μητσοτάκη στο Καστελλόριζο

Μέσα ακριβώς σε αυτή την πολιτική συγκυρία, ο πρωθυπουργός επισκέπτεται το Καστελλόριζο και εξαγγέλλει μέτρα για τη στήριξη των κατοίκων, την εγκατάσταση οικογενειών και την ενίσχυση της κρατικής παρουσίας. Σωστά κάνει και τα μέτρα αυτά πρέπει να επικροτηθούν. Το Καστελλόριζο χρειάζεται πληθυσμό, υποδομές, οικονομική δραστηριότητα και ισχυρή κρατική παρουσία.

Αλλά γιατί τώρα; Γιατί, έπειτα από επτά χρόνια διακυβέρνησης και μετά την Κάσο, η ακριτική Ελλάδα επανέρχεται τόσο έντονα στο κυβερνητικό αφήγημα; Είναι ανεξάρτητη αυτή η επικοινωνιακή στροφή από τις επερχόμενες εκλογές, τη δυσαρέσκεια για τους χειρισμούς στα εθνικά και τη δημόσια συζήτηση για πιθανή πολιτική κίνηση Σαμαρά;

Τα σωστά μέτρα παραμένουν σωστά. Η στήριξη, όμως, του Καστελλορίζου πρέπει να αποτελεί μέρος μιας συνεκτικής εθνικής στρατηγικής και όχι επικοινωνιακό αντίβαρο στις αρνητικές εντυπώσεις από όσα συμβαίνουν στη θάλασσα γύρω του.
Η ίδια λογική ισχύει και για τους εξοπλισμούς. Τα σωστά εξοπλιστικά προγράμματα και η στρατηγική συνεργασία με το Ισραήλ είναι θετικά και αναγκαία.

Δεν αποτελούν όμως συμψηφισμό για τα προβλήματα αυτής της πολιτικής. Δύο Rafale δεν ακυρώνουν δύο υποχωρήσεις στην Κάσο και μία Belharra δεν θεραπεύει την απροθυμία άσκησης νόμιμων δικαιωμάτων. Εξοπλισμοί, συμμαχίες, διπλωματία, διεθνές δίκαιο και παρουσία στο πεδίο αποκτούν πραγματική αξία όταν υπηρετούν την ίδια εθνική στρατηγική.

Τα αποκαλυπτικά δημοσιεύματα για το καλώδιο

Και εδώ ο κύκλος κλείνει και μας επιστρέφει στην Κάσο και στην ηλεκτρική διασύνδεση Κρήτης-Κύπρου. Σε πρόσφατη αποκάλυψη της “Καθημερινής” και της “Εστίας” γίνεται λόγος για ένα communiqué, ένα έγγραφο ενημέρωσης προς τις ενδιαφερόμενες παράκτιες χώρες, μεταξύ των οποίων και η Τουρκία. Ας μην κρυβόμαστε πίσω από τα γαλλικά. Δεν έχει σημασία πώς βαφτίζεται το χαρτί. Σημασία έχει τι ακριβώς γράφει, ποια είναι η νομική του λειτουργία και τι περιθώριο ερμηνείας αφήνει στην άλλη πλευρά.

Εφόσον η απαιτούμενη ναυτιλιακή ενημέρωση μπορεί να πραγματοποιηθεί με τις προβλεπόμενες διαδικασίες, γιατί χρειάζεται επιπλέον έγγραφο προς την Τουρκία; Για ποιες ακριβώς περιοχές; Δηλώνεται ρητά ότι πρόκειται αποκλειστικά για ενημέρωση και όχι για αίτημα άδειας ή συναίνεσης; Αποκλείεται οποιαδήποτε αναγνώριση τουρκικής δικαιοδοσίας; Διαφυλάσσονται πλήρως οι ελληνικές και κυπριακές θέσεις; Αυτά πρέπει να απαντηθούν καθαρά και δημόσια.

Εδώ βρίσκεται και η ουσία της κριτικής. Το πρόβλημα δεν είναι η ηρεμία. Καμία ελληνική κυβέρνηση δεν επιδιώκει ένταση ή πόλεμο. Το πολιτικό ερώτημα είναι εάν δημιουργείται μια ασυμμετρία, κατά την οποία η Τουρκία χρησιμοποιεί τον χρόνο για να καταγράφει και να προβάλλει τις αξιώσεις της, ενώ η ελληνική κυβέρνηση παρουσιάζει στον λαό τον δικό της αυτοπεριορισμό ως επιτυχία αποκλιμάκωσης.
Και αν αυτή η ασυμμετρία συνεχιστεί, κάπου εδώ έρχεται ο λογαριασμός. Όπως, κατά τον κ. Συρίγο, συνέβη δύο φορές στην Κάσο.

Οι επόμενοι κυβερνώντες μπορεί να παραλάβουν, μαζί με πανάκριβα μέσα αποτροπής – Rafale, Belharra και τη νέα αντιαεροπορική αρχιτεκτονική – μια δυσμενέστερη πραγματικότητα: Τουρκικές διεκδικήσεις που στο μεταξύ θα έχει επιχειρηθεί να αποτυπωθούν σε χάρτες, NAVTEX, συντεταγμένες, επίσημα κείμενα και πρακτικές στο πεδίο. Δεν θα έχουν αποκτήσει νομιμότητα επειδή επαναλήφθηκαν. Θα αποτελούν, όμως, τετελεσμένα στο πεδίο και ένα δυσκολότερο πολιτικό και διπλωματικό πρόβλημα για εκείνους που θα κληθούν να το αντιμετωπίσουν.

Επίσης, κανείς δεν εγγυάται ότι, στο διάστημα που εμείς εξοπλιζόμαστε, δεν προσπαθεί και η Τουρκία αντίστοιχα να ενισχυθεί με δικά της μέσα. Δικαίως, λοιπόν, αιωρείται ένα καίριο πολιτικό ερώτημα, στο οποίο η κυβέρνηση οφείλει να απαντήσει πειστικά, με πράξεις. Ασκείται εθνική πολιτική για να υπερασπιζόμαστε εγκαίρως τα δικαιώματα της χώρας ή για να μη «σκάσει η στραβή» στη δική μας θητεία και να μεταφερθεί ο λογαριασμός στους επόμενους;

Διότι οι κυβερνώντες αλλάζουν και μπορούν να ρίχνουν το μπαλάκι των ευθυνών και τον λογαριασμό στους προηγούμενους ή στους επόμενους. Αντίθετα, ιστορικά έχει αποδειχθεί ότι ο απανταχού Ελληνισμός – εκτός συνόρων, στην Βόρειο Ήπειρο, στη Μικρά Ασία, στον Πόντο, στην Κύπρο και την Κωνσταντινούπολη, αλλά και εντός, στα σύνορα, στα νησιά και, τον τελευταίο καιρό, ιδιαίτερα στα Δωδεκάνησα (Κάσος-Καστελλόριζο) – πληρώνει πάντα τον λογαριασμό…

* Ο Σάββας Πεταλάς είναι πτυχιούχος Περιβαλλοντολόγος. εργάζεται ως ελεύθερος επαγγελματίας – μελετητής. Έχει συνεργαστεί στο παρελθόν ως ειδικός επιστημονικός σύμβουλος με φορείς τοπικής αυτοδιοίκησης, ενώ έχει διατελέσει Διοικητής και Πρόεδρος των Προνοιακών Ιδρυμάτων της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου. Παράλληλα είναι πρόεδρος στην γυναικεία ομάδα β εθνικής Ποδοσφαίρου Α.Σ.Τ.Ι. ΡΟΔΟΥ. Ialisou Ladies