Το γεωπολιτικό τετράπλευρο Ελλάδα-Τουρκία-ΗΠΑ-Ισραήλ

Οι “βεβαιότητες” της εποχής που έχει περάσει ανεπιστρεπτί συμπεριλάμβανε την ειδική σχέση των ΗΠΑ με Τουρκία και Ισραήλ. Αυτό ήταν εν μέρει κατανοητό λόγω της γεωγραφίας. Η Ελλάδα, παρόλο που ήταν πάντα πολύ σημαντική στον αμερικανικό σχεδιασμό, δεν μπορούσε να ανταγωνιστεί τη στρατηγική σημασία της Τουρκίας. Η Αθήνα καλλιεργούσε τις σχέσεις με την Ουάσινγκτον σε μια προσπάθεια να αποτρέψει την κατάχρηση από την Άγκυρα της μεγάλης σημασίας του “οικοπέδου Τουρκία” για την αμερικανική γεωστρατηγική. Η τουρκική διπλωματία έθετε τα πάντα υπό διαπραγμάτευση, επιτυγχάνοντας να αποσπά μεγάλης αξίας ανταλλάγματα.

Το Ισραήλ πάντα εθεωρείτο ακρογωνιαίος λίθος της πολιτικής των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή. Άρα, απολάμβανε εμπράκτως της αμερικανικής εγγύησης ασφαλείας. Η στρατιωτική του ισχύς χρηματοδοτούνταν ετησίως πλουσιοπάροχα. Παρά τις επιμέρους διαφωνίες, οι δυο χώρες σε γενικές γραμμές εμφανίζονταν ευθυγραμμισμένες σε όλα τα ζητήματα.

Ο πόλεμος της Ουκρανίας που άλλαξε τον κόσμο και η τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς στο νότιο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023 αποτελούν το πλαίσιο ανάπτυξης κάθε σχεδιασμού. Τουρκία και Ισραήλ αντιμετώπισαν τον πόλεμο στην Ουκρανία υπό το πρίσμα των εθνικών τους συμφερόντων, αφήνοντας την “ιδεολογική” αντιμετώπιση στην γεωπολιτικά αφελή Ευρώπη, της Ελλάδας συμπεριλαμβανομένης. Το άνοιγμα του μεσανατολικού μετώπου, πιθανότατα, δεν ήταν αποκομμένο από αυτό της Ουκρανίας.

Νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας

Οι επιπτώσεις σε πλανητικό επίπεδο είναι εμφανείς. Η νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας της Μέσης Ανατολής επηρεάστηκε, με το Ισραήλ να θέτει στο στόχαστρο το Ιράν, πέραν των “αντιπροσώπων” του (Χεζμπολάχ, Χαμάς, Χούθι), κατορθώνοντας να συμπαρασύρει τις ΗΠΑ. Η ανατροπή του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία αρχικά έδειξε να οδηγεί σε σύμπλευση τα ισραηλινά και τα τουρκικά συμφέροντα. Εν συνεχεία όμως εξελίχθηκε σε ανταγωνισμό ανάμεσα στις δυο χώρες, επηρεάζοντας Ελλάδα και Κύπρο.

 

Σε αυτό το περιβάλλον εντάσσεται η τριμερής Ελλάδα-Κύπρος-Ισραήλ. Ο Νετανιάχου σύνδεσε την Τριμερή με την απειλή των νεοθωμανικών οραματισμών του καθεστώτος Ερντογάν. Το περίεργο αμάλγαμα ακραίου εθνικισμού και ισλαμισμού έχει αλλάξει τα δεδομένα της περιφερειακής εξίσωσης ασφαλείας για όλους. Έχει, ωστόσο, ανοίξει αφανές μέτωπο ανάμεσα σε ΗΠΑ και Ισραήλ. Η Ουάσινγκτον αποφεύγει να συγκρουστεί με την Άγκυρα, παρόλο που η πρώτη έχει κάνει τη ζωή δύσκολη στη δεύτερη, με την άρνηση πώλησης των F-35 να αποτελεί απλά εμβληματική διένεξη που υποκρύπτει μια ιδιαίτερα προβληματική συμβίωση.

Η αδυναμία απεξάρτησης των Αμερικανών από τη γεωπολιτική εμμονή της “αναντικατάστατης Τουρκίας”, αντιμετωπίζεται χαλαρά από Αθήνα και Λευκωσία. Εξαντλείται σε μια γενική “γκρίνια” πίσω από κλειστές πόρτες, ενώ στην πράξη επιδιώκεται η προσέγγιση με την Άγκυρα, με τα “ήρεμα νερά” να έχουν αναχθεί σε δόγμα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.

Αυτό δεν συμβαίνει με το Ισραήλ, παρά τα 3,8 δισ. δολ. δωρεάν ετήσια στρατιωτική βοήθεια για μια δεκαετία (38 δισ. δολ.). Η συμφωνία συνομολογήθηκε το 2016 επί κυβέρνησης Ομπάμα και λήγει φέτος. Η νέα διαπραγμάτευση που ίσως έχει ήδη αρχίσει, ασφαλώς είναι παράμετρος που πρέπει να συνυπολογιστεί. Οι Ισραηλινοί, πλέον, θεωρούν την Τουρκία κορυφαία απειλή και εμφανώς δεν ακολουθούν την Ουάσινγκτον στην επαμφοτερίζουσα στάση της έναντι του Ερντογάν.

Οι επιλογές της Αθήνας

Η στάση αυτή δημιουργεί μια ιδιαίτερη κατάσταση προς διαχείριση στην Αθήνα, η οποία καλείται να αποφασίσει εάν θα ακολουθήσει Ιερουσαλήμ ή Ουάσινγκτον, αφού οι δυο αυτές ακολουθούν διαφορετική πορεία. Παρότι τυπικά η Ελλάδα ακολουθεί πολιτική αποτροπής, το πολιτικό της σύστημα φοβάται το ενδεχόμενο επιδείνωσης των ελληνοτουρκικών σχέσεων και στρατιωτικής κλιμάκωσης. Το πολιτικό σύστημα στην Αθήνα επιδίδεται σε εθνικοπατριωτικές κορώνες, αλλά δεν δείχνει διάθεση ή διανοητική ετοιμότητα να διαχειριστεί τις προκλήσεις.

Το εσωτερικό ακροατήριο χειραγωγείται με εύπεπτα αφηγήματα. Αυτό όμως δεν δουλεύει στο διεθνές περιβάλλον, που απειλεί αξιόπιστα να κατεδαφίσει την εικονική πραγματικότητα που χτίζει η κομματική ιδιοτέλεια στην Ελλάδα. Εφόσον η Τριμερής εστιάζει σε θέματα ασφαλείας στην Ανατολική Μεσόγειο, το κίνητρο του Ισραήλ για τη στρατηγική συνεργασία με Ελλάδα και Κύπρο είναι η συντονισμένη αντιμετώπιση της κοινής απειλής.

Η Ιερουσαλήμ, όμως, εστιάζει στην ουσία και δεν ενδιαφέρεται για “ήρεμα νερά”, εάν το τίμημα προβλέπει την αυτοπαραίτηση για να μην ενοχλείται η Άγκυρα. Έχοντας διαβάσει καλά την στάση της Αθήνας απέναντι στην Τουρκία, κρίνει ασυμβίβαστη την πολιτική της σκληρής αποτροπής με ανούσιες συζητήσεις, που έχουν στόχο να αποφύγουν την άσκηση των νομίμων δικαιωμάτων, τα οποία διακηρύσσει ότι θέλει να προστατεύσει η Τριμερής.

Όσο κι αν δεν το επιθυμεί, όσο κι αν την ξεβολεύει, η Αθήνα οφείλει να κάνει τις επιλογές της. Και με δεδομένη τη στάση της Ουάσινγκτον απέναντι στην Άγκυρα, κάθε επιλογή έχει κόστος. Η επιλογή της Ελλάδας θα ενισχύσει ή θα πλήξει την αξιοπιστία της Τριμερούς. Η Τουρκία γνωρίζει από πείρα ότι η άσκηση στρατιωτικής πίεσης στην Ελλάδα παράγει αποτελέσματα. Ακόμα κι αν αντισταθεί η Αθήνα -όπως το 2020- στο τέλος θα αναζητήσει ξανά την αποκλιμάκωση και τα ήρεμα νερά σε βάρος της δραστικής αλλαγής των δεδομένων επί του πεδίου.

Εάν για παράδειγμα επανέλθουμε στην κανονικότητα των καθημερνών παραβιάσεων και των αερομαχιών με οπλισμένα αεροσκάφη, θα ασχοληθεί κανείς να συζητήσει στο επίπεδο των στρατηγικών συνεργασιών το ενδεχόμενο δραστικής αντιμετώπισης των τουρκικών προκλήσεων; Ο Νετανιάχου δεν δίστασε να εξαγγείλει ως εθνικό στόχο την επένδυση 100 δισ. δολαρίων, κατά τη διάρκεια της επόμενης δεκαετίας, για τη συνολική απεξάρτηση από ξένους προμηθευτές, καθώς η χώρα του αντιμετώπισε εμπάργκο από διάφορες χώρες κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Γάζα.

Η εισβολή του 1974

Η περίπτωση θυμίζει την Τουρκία, μετά την εισβολή στην Κύπρο το 1974 και το αμερικανικό εξοπλιστικό εμπάργκο, που θεωρείται ως απαρχή της άνθησης της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας που βλέπουμε σήμερα. Η τουρκική αμυντική βιομηχανία, τότε, ήταν πιο πίσω και από την… ελληνική! Αντιλαμβάνεται κανείς τι μπορεί να σημάνει για την ισραηλινή βιομηχανία η επένδυση ενός τέτοιου ποσού, σε μια υπάρχουσα βιομηχανική υποδομή που θεωρείται από τις κορυφαίες στον κόσμο. Και παρότι στις χώρες που επέβαλλαν εμπάργκο λόγω της Γάζας δεν συμπεριλαμβάνονται οι ΗΠΑ, θα ήταν αφελές να τις εξαιρέσει κανείς από τους αποδέκτες του μηνύματος Νετανιάχου.

Η απόφαση μπορεί να προκαλέσει επιπλοκές, δεδομένης της πλουσιοπάροχης δωρεάν στρατιωτικής βοήθειας που λαμβάνει το εβραϊκό κράτος. Η συμφωνία που λήγει το 2026, προέβλεπε 3,8 δισ. δολ. ετησίως για μια δεκαετία! Κατά συνέπεια, στην καλύτερη των περιπτώσεων, ο Ισραηλινός πρωθυπουργός έχει δημιουργήσει ένα ισχυρότατο διαπραγματευτικό χαρτί, καθότι οι συζητήσεις για την ανανέωση της συμφωνίας, πιθανότατα έχουν ήδη ξεκινήσει.

“Οὐδεὶς δύναται δυσὶ κυρίοις δουλεύειν”

Όταν όμως το Ισραήλ προασπίζεται με πάθος την ανεξαρτησία του και τη δυνατότητα να αποφασίζει το ίδιο κι όχι η Ουάσινγκτον για την εθνική του ασφάλεια, αντιλαμβάνεται κανείς τα κριτήρια βάσει των οποίων αξιολογούνται οι στρατηγικές συνεργασίες του και η προοπτική να μετεξελιχθούν σε συμμαχίες… Απασχολεί αυτό σοβαρά την εθισμένη στο να τους έχει… όλους χαρούμενους Αθήνα; Αυτό είναι αντικειμενικά αδύνατο και εμπεριέχει τον πραγματικό κίνδυνο να βρεθούν όλοι δυσαρεστημένοι! Εκεί οδηγεί η κατευναστική διάθεση απέναντι σε δρώντες που προωθούν το δικό τους συμφέρον. Απαιτείται άμεσα, ορθολογικός εκ νέου καθορισμός των ελληνικών κόκκινων γραμμών, με γνώμονα όχι δήθεν εξισορροπήσεις τρίτων, αλλά το εθνικό συμφέρον.

Όταν ο Τραμπ δηλώνει ενώπιον του Νετανιάχου που μειδιά -συγκεκαλυμμένα ειρωνικά- ότι σκέφτεται να δώσει τα F-35 στον Τούρκο φίλο του Ερντογάν, ίσως λέει αυτό που θέλει να ακούσει ο πραγματικός παραλήπτης του μηνύματος. Εάν δεν συμβεί, “κακός” θα είναι ο Νετανιάχου. Μόνο που αν δεν βολεύεται πολιτικά κιόλας, τουλάχιστον αδιαφορεί αν κακοκαρδίσει τους Τούρκους!

Με δεδομένη την εικόνα της Ελλάδας, πόσο πιθανό είναι να στραφεί ο Τραμπ προς την Αθήνα, αναζητώντας “ηρεμιστικό” για τον Ερντογάν; Τι ακριβώς σκοπεύει να κάνει η Ελλάδα σε αυτήν την περίπτωση; Και πώς αυτό θα επηρεάσει τη στρατηγική συνεργασία με το Ισραήλ; Αυτό είναι το πραγματικό ερώτημα που θα έπρεπε να απασχολεί την Αθήνα… Χωρίς πρόθεση υποτίμησης της “ευρωπαϊκής οικογένειας”, θα ήταν λάθος να λησμονήσουμε το ισχυρό φιλοτουρκικό “λόμπι” (Γερμανία, Ισπανία, Πολωνία, Ουγγαρία). Με την προσθήκη της Βρετανίας, το πραγματικό μας πρόβλημα δεν είναι μόνο η Ουάσινγκτον και ο Τραμπ.

Έχουμε τη βούληση να κάνουμε χρήση των συμμαχιών και των όπλων που διαθέτουμε για να προασπίσουμε τα νόμιμα εθνικά συμφέροντα; Και φυσικά να πείσουμε τον αντίπαλο γι’ αυτό, στην προσπάθεια να ενισχύσουμε την αποτροπή; Εκεί καταλήγουν όλα. Το ευαγγελικό “οὐδεὶς δύναται δυσὶ κυρίοις δουλεύειν” δεν μπορεί να προβάλλεται με περισσή ελαφρότητα (σ.σ. με “προσαρμογές” στο εθνικό συμφέρον) όταν αφορά τις σχέσεις με ΗΠΑ-Ρωσία και να το ξεχνούμε όταν υπό εξέταση βρίσκονται οι σχέσεις με Ισραήλ και Τουρκία. Πολλώ δε μάλλον όταν στην περίπτωση της Ελλάδας οι “κύριοι” που ακολουθούμε τυφλά, μοιάζουν να είναι περισσότεροι…

Σε συνεργασία με το defencepoint