Καποδίστριας: Τι σημαίνει να κυβερνάς ανύπαρκτο κράτος και πεινασμένο λαό

Ο Ιωάννης Καποδίστριας υπήρξε μια από τις κορυφαίες μορφές του νεότερου Ελληνισμού, όχι επειδή ήταν αλάνθαστος ή “άγιος”, αλλά επειδή λειτούργησε σε μια εποχή των άκρων, των αντιφάσεων, μέσα σε συνθήκες χάους, και τόλμησε να αναλάβει ευθύνη εκεί όπου άλλοι δίσταζαν. Για να τον κατανοήσει κανείς, οφείλει να τον δει με το φαντασιακό της εποχής του και όχι με τις βεβαιότητες του σήμερα. Ο 19ος αιώνας δεν ήταν αιώνας ώριμων δημοκρατιών, αλλά σκληρών μεταβάσεων, απολυταρχιών, εμφυλίων και επίπονων εθνικών γεννήσεων. Οι επόμενες τρεις παράγραφοι, παρουσιάζονται εδώ σχεδόν αυτούσιες, όπως είχαν δημοσιευτεί στο SLpress το 2021 με την ευκαιρία των διακοσάχρονων της χώρας. Σε ένα κείμενο τότε, για τις σκοτεινές σελίδες της Ελλάδας.

Θρίαμβος μεγάλος είναι η δημιουργία της Ελλάδας, μετά από εκατονταετίες σκλαβιάς. Στον απόηχο του Πνεύματος του 1776 και του 1789, οι Έλληνες έκαναν την ισχυρή θέληση πράξη. Χρωστάμε πολλά στο σχέδιο του Ρήγα Βελεστινλή, τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, το καταστατικό της Φιλικής Εταιρείας, όσους ζούσαν τότε και αγωνίστηκαν το 1821, αλλά, και τους πολλούς Φιλέλληνες. Μέσα σε αυτό το ιστορικό ρεύμα εμφανίζεται ο Καποδίστριας, ένας Ευρωπαίος διπλωμάτης πρώτης γραμμής, που άφησε αξιώματα και ασφάλεια για να αναλάβει ένα σχεδόν αδύνατο έργο, να οργανώσει κράτος εκεί όπου υπήρχαν μόνο ερείπια.

Για μεγάλα διαστήματα, δυστυχώς, δέθηκαν με μαύρη κορδέλα, τα μάτια του ελληνικού έθνους και αυτό προχώρησε στα σκοτεινά. Είναι σημαντικό να θυμηθούμε μερικές τέτοιες στιγμές τραγωδίας της σύγχρονης Ελλάδας, που θίγουν τα γενικά κακά της μοίρας μας: Δολοφόνησε τον Ιωάννη Καποδίστρια, τον πρώτο Κυβερνήτη και πρώην υπουργό Εξωτερικών της Τσαρικής Ρωσίας. Πολλοί ακόμη και σήμερα τον κατηγορούν ότι ανέστειλε το Σύνταγμα της Τροιζήνας, ενώ ουσιαστικά, δεν υπήρχε κράτος και καμία ισχυρή κρατική δομή. Η κριτική αυτή αγνοεί το βασικό δεδομένο, ότι ο Καποδίστριας δεν παρέλαβε πολιτεία, αλλά διάλυση, που ούτε και τα χωριά της Πελοποννήσου ήσαν ενωμένα.

Αν κοιτούσες έξω από ένα παράθυρο, θα διέκρινες καμένη γη. Στους δρόμους, θα διέκρινες σκιές από ληστές και αγράμματους φτωχούς. Ο λαός ήταν πεινασμένος και εξουθενωμένος από τα χρόνια της σκλαβιάς, αλλά και από τους μικροεμφυλίους, που εξυπηρετούσαν ιδιωτικά συμφέροντα και όχι αυτά της νεοσύστατης Ελλάδας. Έφερε την πατάτα… Ίδρυσε σχολεία, ορφανοτροφεία, έκοψε νόμισμα, θεμελίωσε τη Σχολή Ευελπίδων. Αυτή είναι η ουσία: οργάνωση κράτους από το χάος.

Έτσι, ο Καποδίστριας ήταν ηγέτης ιστορικού μεγέθους, συγκρίσιμος ως προς το ειδικό βάρος με μορφές όπως ο George Washington, ο Franklin D. Roosevelt ή ο Winston Churchill. Όχι επειδή ήταν ίδιος, αλλά επειδή ανέλαβε ευθύνη σε οριακές στιγμές. Η πρόσφατη ταινία, ανεξάρτητα από τις καλλιτεχνικές της αδυναμίες ή “τις υπερβολές”, επιτελεί έναν κρίσιμο ρόλο, επαναφέρει στο δημόσιο διάλογο την έννοια της ανιδιοτελούς πολιτικής προσφοράς και της πατρίδας ως ευθύνης, όχι ως λάφυρου ή ως τρόπου για επαγγελματική αποκατάσταση.

Σε μια χώρα, που πάλι και σήμερα, δοκιμάζεται κοινωνικά και οικονομικά, το να μιλάμε για τον Καποδίστρια δεν είναι νοσταλγία, είναι υπενθύμιση μέτρου και σωστού προσανατολισμού. Η συζήτηση γύρω από το πρόσωπό του μπορεί να γίνει αφετηρία αυτογνωσίας. Και αυτό, ίσως, είναι το πιο πολύτιμο κέρδος. Μακάρι ο Ιωάννης Καποδίστριας να βρει συνεχιστές και στον 21ο αιώνα.

Εν κατακλείδι, η πρόσφατη ταινία, μιλά απευθείας στον σημερινό Έλληνα. Η φράση “πεινασμένος λαός” στον τίτλο δεν είναι ρητορική, είναι βιωματική. Όποιος δυσκολεύεται σήμερα να τα βγάλει πέρα με τις τιμές που αντικρίζει στα ελληνικά σούπερ μάρκετ, με την τιμή του ρεύματος, τα υψηλά ενοίκια, και τόσα άλλα, νιώθει ότι η ταινία τον αφορά και θα πρέπει σίγουρα να τη δει. Και να πει και ένα μεγάλο ευχαριστώ στον σκηνοθέτη Γιάννη Σμαραγδή!