Πρέπει να αποκλείεται μία δυτική επέμβαση στο Ιράν;

Ο τότε υπουργός εξωτερικών των ΗΠΑ αντιμετώπισε το Ιράν ως παράγοντα γεωπολιτικής σταθερότητας, όχι από συμπάθεια προς τον Σάχη, αλλά από επίγνωση των εναλλακτικών. Όπως αποδείχθηκε, η “συναίνεση στην ανατροπή” μετατράπηκε γρήγορα σε “συναίνεση στον Μεσαίωνα”. Το ερώτημα αυτό δεν τίθεται για να εξωραΐσει μια αυταρχική μοναρχία, αλλά για να φωτίσει ένα ιστορικό παράδοξο: Πώς η ανατροπή μιας κοσμικής εξουσίας οδήγησε στην εγκαθίδρυση μιας θεοκρατίας, με σαφώς εντονότερα χαρακτηριστικά καταστολής.

Στην ελληνική κοινή γνώμη, η συμπαράσταση στα ιρανικά κινήματα διαμαρτυρίας εμφανίζεται περιορισμένη, κυρίως λόγω της ισχύος του αντιαμερικανισμού στην πολιτική σκέψη. Όταν ένα καθεστώς συγκρούεται με τη Δύση, τείνει να εκλαμβάνεται ως “γεωπολιτικό αντίβαρο”. Έτσι, η εσωτερική του βαρβαρότητα – η καταστολή και οι εκτελέσεις – παραγκωνίζεται ως δευτερεύουσα λεπτομέρεια μπροστά στη διεθνή σκακιέρα.

Η σιωπή αυτή, ωστόσο, δεν είναι μόνο προϊόν ιδεοληψίας· συχνά αποτελεί μια ενστικτώδη άμυνα απέναντι στις ενδεχόμενες συνέπειες. Για μια χώρα όπως η Ελλάδα, η αποσταθεροποίηση ενός περιφερειακού παίκτη όπως το Ιράν γεννά εύλογους φόβους: Μεταναστευτικές ροές, ενεργειακές αναταράξεις, ευρύτερη γεωπολιτική αστάθεια. Η κατανόηση αυτών των φόβων είναι αναγκαία, δεν ισοδυναμεί όμως με πολιτική αθώωση του καθεστώτος.

Ίσως η περιορισμένη ευαισθησία μας να σχετίζεται και με τη φθορά των λέξεων. Όταν ο όρος “δικτατορία” εργαλειοποιείται αδιάκριτα για κάθε εγχώρια πολιτική αντιπαράθεση, χάνεται η ικανότητα αναγνώρισης της πραγματικής βίας. Στο Ιράν, όμως, η σύγκρουση είναι σαφής: Μια κοινωνία απέναντι σε ένα απολυταρχικό σύστημα που δεν ανέχεται καμία αμφισβήτηση.

Το δίλημμα της παρέμβασης: Μεταξύ ηθικής και χάους

Απέναντι σε τέτοια καθεστώτα, η διεθνής κοινότητα εμφανίζεται εγκλωβισμένη. Από τη μία πλευρά, η “παθητική παρακολούθηση” λειτουργεί ως άλλοθι αδράνειας, ενώ άνθρωποι φυλακίζονται, βασανίζονται και εκτελούνται. Από την άλλη, οι απόπειρες βίαιης “εξαγωγής δημοκρατίας” έχουν αφήσει πίσω τους κοινωνικά ερείπια.

Η πολιτική της “μέγιστης πίεσης”, όπως εφαρμόστηκε στη Βενεζουέλα, με τις εκτεταμένες κυρώσεις, ανέδειξε τα όρια τέτοιων επιλογών: το καθεστώς Μαδούρο επιβίωσε, ενώ η κοινωνία οδηγήθηκε σε βαθύτερη εξαθλίωση. Παράλληλα, η μονομερής δικαστική δίωξη ηγέτη ξένου κράτους από τις Ηνωμένες Πολιτείες εγείρει σοβαρά ερωτήματα για τη νομιμότητα και την αποτελεσματικότητα της παρέμβασης μιας υπερδύναμης στα εσωτερικά άλλης χώρας.

Στο Ιράν, η συζήτηση περί στρατιωτικής εμπλοκής περιπλέκει ακόμη περισσότερο το τοπίο. Οι εξεγέρσεις των Ιρανών πολιτών είναι αυθεντικές και εσωτερικές. Ωστόσο, η ξένη ανάμειξη επιτρέπει στο καθεστώς να τις παρουσιάζει ως προϊόν “ξένου δακτύλου”, συσπειρώνοντας τμήμα της κοινωνίας γύρω από τη σημαία. Επίσης, τα παραδείγματα του Ιράκ και της Λιβύης υπενθυμίζουν ότι η βίαιη ανατροπή αυταρχικών καθεστώτων μπορεί να ανοίξει τις πύλες του χάους αντί να οδηγήσει στη χειραφέτηση.

Οικονομικός αυταρχισμός και ιστορική ρήξη

Πίσω από τις ιδεολογικές αφηγήσεις συγκροτούνται κλειστές οικονομικές ελίτ. Στην Κούβα, ο στρατός που στήριξε το καθεστώς Κάστρο διαχειρίζεται την οικονομία μέσω της GAESA, ελέγχοντας τα έσοδα του τουρισμού, την ώρα που ο πληθυσμός στερείται βασικά αγαθά. Στο Ιράν, οι Φρουροί της Επανάστασης ελέγχουν κρίσιμες υποδομές, την ενέργεια και μεγάλο μέρος της οικονομικής δραστηριότητας. Η επίκληση της “αντίστασης στον ιμπεριαλισμό” λειτουργεί ως ιδεολογικό κάλυμμα για τη διατήρηση αυτού του ελέγχου.

Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν αποτελεί συνέχεια της ιρανικής παράδοσης, αλλά μια βίαιη ιστορική ρήξη. Η πολιτική εξουσία στον ισλαμικό κόσμο υπήρξε επί αιώνες κοσμική. Η άνοδος των μουλάδων το 1979 ήταν αποτέλεσμα της μοιραίας υποτίμησης του θρησκευτικού φανατισμού από ετερόκλητες πολιτικές δυνάμεις, που επεδίωκαν την ανατροπή του τότε καθεστώτος, χωρίς να αντιληφθούν το κενό που άνοιγαν.

Συμπέρασμα

Η αποτίμηση της διεθνούς ευθύνης παραμένει σύνθετη. Όμως η ηθική της εξωτερικής πολιτικής δοκιμάζεται εκεί όπου τελειώνουν οι διακηρύξεις και αρχίζει η προστασία της ανθρώπινης ζωής. Όταν βαφτίζουμε τον φόβο “ρεαλισμό” και την αδράνεια “σεβασμό στο διεθνές δίκαιο”, μεταθέτουμε το κόστος στους πλέον αδύναμους.

Το τέλος του θεοκρατικού αυταρχισμού των Αγιατολάχ δεν αποτελεί απώλεια που χρήζει συναισθηματικής υπεράσπισης. Αντιθέτως, η απελευθέρωση της ιρανικής κοινωνίας αποτελεί εξέλιξη καθαυτή θεμιτή, ακόμη και αν προκύψει μέσω εξωτερικής παρέμβασης, συμπεριλαμβανομένης της στρατιωτικής, όταν κάθε άλλη δυνατότητα έχει εξαντληθεί. Αυτό δεν συνεπάγεται αδιαφορία για το ανθρώπινο κόστος μιας ενδεχόμενης κατάρρευσης, αλλά άρνηση να εξισωθεί η διατήρηση ενός συστηματικά κατασταλτικού καθεστώτος με τη σταθερότητα.

Το ζήτημα της νομιμοποίησης μιας ενδεχόμενης ξένης επέμβασης παραμένει ανοιχτό και δεν μπορεί να παρακαμφθεί, χωρίς σοβαρό θεσμικό και πολιτικό έλεγχο. Ωστόσο, το επιχείρημα ότι “όλα γίνονται για τα συμφέροντα” είναι απλουστευτικό, αν όχι υποκριτικό, καθώς αποσιωπά ότι και η επιλογή της ανοχής απέναντι σε τέτοια καθεστώτα συνιστά πολιτική επιλογή συμφερόντων, συχνά εξίσου κυνική και εις βάρος των θεμελιωδών ελευθεριών.