Γιατί η σταθερότητα του Ιράν είναι κρίσιμη για την Τουρκία

Την ώρα που η Τουρκία, οι χώρες της περιοχής και οι παγκόσμιες πρωτεύουσες παρακολουθούν λεπτό προς λεπτό τις εξελίξεις στο Ιράν, μια εσωτερική αναταραχή ή μια εξωτερική επέμβαση ενέχει για την Τουρκία πολυεπίπεδους κινδύνους, που εκτείνονται από την ασφάλεια και τη μετανάστευση, έως το εμπόριο, την ενέργεια και τη γεωπολιτική.

Καθώς ο ιρανικός λαός, που έχει φτωχοποιηθεί λόγω της υποτίμησης του ριάλ και του υψηλού πληθωρισμού, αμφισβητεί εδώ και περίπου τρεις εβδομάδες το ισλαμικό καθεστώς με διαδηλώσεις στο εσωτερικό, οι πιέσεις από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ εντείνονται στο εξωτερικό.

Ειδικοί στην εξωτερική πολιτική συμφωνούν ότι τα πιο αρνητικά σενάρια για την Τουρκία σε αυτή τη φάση αβεβαιότητας στο Ιράν, είναι μια εξωτερική παρέμβαση, η κατάρρευση του καθεστώτος, ή ο κατακερματισμός της χώρας.

Γιατί είναι σημαντική η σταθερότητα του Ιράν

Ο πρόεδρος του Κόμματος Εθνικιστικής Δράσης (MHP), Ντεβλέτ Μπαχτσελί, αναφέρθηκε στις εξελίξεις στο Ιράν στην τελευταία κοινοβουλευτική του ομιλία (Τρίτη) υπογραμμίζοντας τη σημασία τους για την Τουρκία: «Η αναστάτωση στο Ιράν, η διάλυσή του, η ταλαιπωρία του, απειλούν την Τουρκία και τις χώρες της περιοχής από κάθε άποψη. Η πολιτική και εδαφική ακεραιότητα του γειτονικού Ιράν, η εσωτερική ειρήνη, η σταθερότητα και το κλίμα ηρεμίας είναι ζήτημα ζωής και θανάτου για την Τουρκία».

Ο πρώην διπλωμάτης και αναλυτής Μεχμέτ Ογκουττσού εκτιμά ότι η αποσπασματική ανάγνωση των γεγονότων στο Ιράν είναι παραπλανητική. «Χανόμαστε συνήθως ανάμεσα στα δέντρα και τα κλαδιά, ενώ πρέπει να δούμε τη μεγάλη εικόνα», λέει, επισημαίνοντας ότι το Ιράν έχει καταστεί συστηματικά στόχος τα τελευταία χρόνια.

Σύμφωνα με τον ίδιο, μετά τις κινήσεις εναντίον της Χαμάς, της Χεζμπολάχ, των σιιτικών ομάδων στο Ιράκ και των Χούθι, «το τελευταίο πλήγμα στο Ιράν δόθηκε στη Συρία, όπου σε μεγάλο βαθμό παραγκωνίστηκε». Και προσθέτει: «Πλέον είναι απολύτως σαφές ότι ο επόμενος στόχος είναι το Ιράν».

Ο ίδιος προειδοποιεί: «Αν καταρρεύσει το σύστημα στο Ιράν και εξεγερθούν οι εθνοτικές ομάδες, η κατάσταση θα είναι χειρότερη και από τη Συρία. Το Ιράν θα μετατραπεί σε καταστροφή». Κατά τον ίδιο, η κινητοποίηση Αζέρων, Κούρδων, και Αράβων θα δημιουργούσε ένα χάος που θα επηρέαζε άμεσα την Τουρκία.

Η βασική προσέγγιση της Τουρκίας

Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται και ο συντονιστής Μελετών Λεβάντε του ORSAM, δρ Οϊτούν Ορχάν, ο οποίος σημειώνει: «Το Ιράν είναι πολύ μεγαλύτερη χώρα από το Ιράκ και τη Συρία. Ένα τέτοιο σενάριο θα είχε πολύ βαρύτερες συνέπειες για την Τουρκία». Η κύρια στάση της Τουρκίας απέναντι στις εξελίξεις στο Ιράν είναι η διατήρηση της σταθερότητας. «Η Τουρκία λέει με όλες της τις δυνάμεις “να μη διαλυθεί το Ιράν”, γιατί μετά την κατάρρευση του καθεστώτος δεν είναι γνωστό τι θα ακολουθήσει», αναφέρει ο Ογκουτσού.

Αν και η οικονομία και η ενέργεια είναι σημαντικές – «αγοράζουμε 10 δισ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου, το Ιράν είναι ο τρίτος μεγαλύτερος εμπορικός μας εταίρος» – ο Ογκουτσού υπογραμμίζει ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι «τι θα φέρει η κατάρρευση του καθεστώτος». Αναφερόμενος στον αζερικό πληθυσμό του Ιράν, σημειώνει: «Το ένα τέταρτο ή και το ένα τρίτο του πληθυσμού είναι αζερικής καταγωγής. Αν καταρρεύσει το καθεστώς και ενισχυθεί ο περσικός εθνικισμός, ο καθένας θα ακολουθήσει τον δρόμο του».

Στο ίδιο πνεύμα, ο εκπρόσωπος του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) Ομέρ Τσελίκ, που δήλωσε πρόσφατα ότι «οποιαδήποτε εξωτερική παρέμβαση θα έχει εξαιρετικά αρνητικές συνέπειες για την περιοχή», αποτυπώνοντας τη στάση της Άγκυρας. Ο Ορχάν τονίζει επίσης ότι η επιλογή της Άγκυρας είναι «μεταρρυθμίσεις με βάση τις εσωτερικές δυναμικές του Ιράν και διατήρηση της κεντρικής δομής», υπενθυμίζοντας πως «η Τουρκία πλήρωσε πολύ βαρύ τίμημα στη Συρία και το Ιράκ και δεν θέλει να επαναληφθεί το ίδιο λάθος στο Ιράν».

Μετανάστευση και ασφάλεια

Μια σοβαρή αποσταθεροποίηση στο Ιράν θα μπορούσε να δημιουργήσει πρόσθετους κινδύνους ασφάλειας και μετανάστευσης για την Τουρκία, η οποία έχει ήδη επηρεαστεί αρνητικά επί δεκαετίες από τις εξελίξεις στο Ιράκ και τη Συρία. Προς το παρόν δεν έχει ξεκινήσει ένα σημαντικό μεταναστευτικό ρεύμα από το Ιράν προς την Τουρκία, ωστόσο η πορεία των εξελίξεων θα μπορούσε να το αλλάξει αυτό.

Ο Ορχάν επισημαίνει ότι στο Ιράν βρίσκονται περίπου δύο εκατομμύρια Αφγανοί πρόσφυγες και σημειώνει: «Σε μια τέτοια αστάθεια, η φυσική μεταναστευτική διαδρομή θα είναι και πάλι η Τουρκία». Κατά τη διάρκεια του συριακού εμφυλίου πολέμου, η Τουρκία έγινε η χώρα που φιλοξενεί τον μεγαλύτερο αριθμό προσφύγων στον κόσμο, με μεγάλο μέρος αυτών να μην έχει ακόμη επιστρέψει.

Αλλά και ο Ογκουτσού προειδοποιεί επίσης για νέο μεταναστευτικό κύμα: «Όπως από τη Συρία, έτσι και από το Ιράν θα υπάρξει ροή. Δεν είμαι βέβαιος αν η Τουρκία μπορεί να το αντέξει». Παράλληλα, η πιθανότητα ανασυγκρότησης κουρδικών ομάδων στο Ιράν μέσω αποσχιστικών τάσεων, αποτελεί ένα ακόμη αρνητικό σενάριο για την Άγκυρα.

Ο Ορχάν τονίζει ότι η ενίσχυση του PJAK, του ιρανικού βραχίονα του PKK, και άλλων αποσχιστικών δομών θα δημιουργούσε σοβαρό κίνδυνο για την ασφάλεια της Τουρκίας. Η Τουρκία και το Ιράν μοιράζονται σύνορα 534 χιλιομέτρων, τα οποία παραμένουν σχεδόν αμετάβλητα εδώ και 385 χρόνια. Η Άγκυρα ζητά εδώ και καιρό από την Τεχεράνη πιο αποτελεσματική συνεργασία κατά οργανώσεων, όπως το PKK και το PJAK.

Τι θα προκύψει αν “πέσει” το Ιράν;

Η αποδυνάμωση του Ιράν λόγω κατάρρευσης του καθεστώτος ή μιας ενδεχόμενης αμερικανικής επέμβασης ενέχει σοβαρούς κινδύνους για την Τουρκία, αλλά θα μπορούσε ταυτόχρονα να ανοίξει χώρο για μια νέα πολιτική ισορροπία. «Αν το Ιράν αποδυναμωθεί και πάψει να αποτελεί αντίπαλο για το Ισραήλ, η Τουρκία θα αναδειχθεί ως η μόνη χώρα που μπορεί να το εξισορροπήσει στην περιοχή», αναφέρει ο Ορχάν, προσθέτοντας ότι αυτό θα μπορούσε να εκληφθεί από το Ισραήλ ως «δυνητική απειλή».

Σύμφωνα με τον ίδιο, τα πρώτα σημάδια αυτής της αντίληψης είναι ήδη ορατά στη Συρία, όπου με τη μείωση της ιρανικής επιρροής η Τουρκία κάλυψε μέρος του κενού, ενώ το Ισραήλ προσπαθεί να επεκτείνει τη δική του ζώνη επιρροής από τον νότο. Ωστόσο, ο Ορχάν τονίζει ότι οι σχέσεις Τουρκίας-Ισραήλ δεν μπορούν να εξομοιωθούν με τις σχέσεις Ιράν-Ισραήλ. «Το Ισραήλ μπορεί να το αντιλαμβάνεται ως απειλή, αλλά οι σχέσεις Τουρκίας-Ισραήλ δεν είναι σαν τις σχέσεις Ιράν-Ισραήλ», επισημαίνει, εξηγώντας ότι πρόκειται για δομικά διαφορετικό ανταγωνισμό.

«Η Τουρκία είναι μέλος του ΝΑΤΟ, έχει πολυδιάστατες στρατιωτικές και πολιτικές σχέσεις με τις ΗΠΑ και, παρά τον ανταγωνισμό, οι διπλωματικοί δίαυλοι με το Ισραήλ δεν έχουν διακοπεί ποτέ πλήρως. Αντίθετα, στις σχέσεις Ιράν-Ισραήλ υπάρχει άμεση, υπαρξιακή εχθρότητα».

Για τον λόγο αυτό, ο Ορχάν θεωρεί χαμηλή την πιθανότητα να εξελιχθεί ο αυξανόμενος ανταγωνισμός Τουρκίας-Ισραήλ σε άμεση στρατιωτική σύγκρουση, προσθέτοντας ότι ο παράγοντας ΗΠΑ θα είναι καθοριστικός: «Η Αμερική δεν θα ήθελε μια άμεση σύγκρουση μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ· αντίθετα, θα προτιμούσε αυτός ο ανταγωνισμός να παραμείνει ελεγχόμενος».

Ο Ογκουτσού, τέλος, υπενθυμίζει ότι πίσω από τις εξελίξεις στο Ιράν βρίσκεται όχι μόνο η Ουάσινγκτον αλλά και το Ισραήλ, προειδοποιώντας ότι, παρότι οι σχέσεις Τουρκίας-Τραμπ είναι σήμερα καλές, η Άγκυρα πρέπει να λάβει υπόψη την απρόβλεπτη φύση του Αμερικανού προέδρου: «Δεν πρέπει να θεωρούμε δεδομένο ότι “τα πάμε καλά με τον Τραμπ”. Μπορεί να αλλάξει απόφαση ανά πάσα στιγμή».