Ποιος ήταν ο γλύπτης του αγάλματος του Τρούμαν

Τέτοια περίπτωση συνιστά ο γλύπτης που φιλοτέχνησε τον χάλκινο ανδριάντα του προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής Harry S. Truman (1884-1972) Felix Weihs de Weldon (1907-2003). Μία μέρα μετά από την κηδεία του Γρηγόρη Λαμπράκη (1912-1963), στις 29 Μαΐου 1963, ο πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής (1907-1998) αποκάλυψε τον ανδριάντα αυτόν στη διασταύρωση της λεωφόρου Βασιλέως Κωνσταντίνου και της οδού Παύλου Μελά (σημερινής οδού Βασιλέως Γεωργίου Β΄).

Το μνημείο έγινε με εντολή (order) της American Hellenic Educational Progressive Association (AHEPA), γνωστής με το ακρωνύμιο ΑΧΕΠΑ. Ως χώρος του είχε προταθεί από την κυβέρνηση Καραμανλή πλευρά του νεόδμητου ξενοδοχείου Χίλτον. Αντέδρασε όμως το Δημοτικό Συμβούλιο Αθηνών, το οποίο θεώρησε ότι αγνοήθηκε αλλά και εξέφρασε τη διαφωνία του για το πρόσωπο και τις ενστάσεις που θα προξενούσε.

Η Αμερική για την Ελλάδα

Ο δημοτικός σύμβουλος Θεόδωρος Κατριβάνος (1919-2004) πρότεινε να μπει στήλη με απόσπασμα από τη διακήρυξη ελευθερίας του αμερικανικού λαού, προκειμένου να αποφευχθεί υπόνοια προσβολής του! Υπερψηφίστηκε η πρόταση του πρώην δημάρχου Κωνσταντίνου Νικολόπουλου (1890-1972) να απόσχει ο Δήμος Αθηναίων και να μην εκφραστεί για τη θέση του μνημείου. Ο γλύπτης αναφέρεται σαν Felix Welton/Φέλιξ Γουέλτον αλλά έτσι δεν μπορεί να τον εντοπίσει κανείς και πουθενά!

Όπως αναγράφεται σε ένθετη μεταλλική επιγραφή στο βάθρο του ανδριάντα, το έργο ανιδρύθηκε στην Αθήνα σε έκφραση ευγνωμοσύνης για το δόγμα Τρούμαν, που το διακήρυξε ο πρόεδρος των ΗΠΑ το 1947 και με το οποίο η Αμερική θα βοηθούσε τον ελληνικό και τον τουρκικό λαό με βοήθεια 400.000.000 δολαρίων να προασπίσουν την ελευθερία και την εθνική ακεραιότητά τους σε κρίσιμη καμπή της ιστορίας της ανθρωπότητας, ενώ διαδήλωσε την προσήλωση του αμερικανικού λαού στο ιδεώδες της ελευθερίας.

Δεν αρκεί όμως μόνον η μία επιγραφή. Τη συμπληρώνουν άλλες τέσσερεις μαρμάρινες στήλες, στις οποίες είναι χαραγμένο στην αγγλική και στην ελληνική γλώσσα κεφαλαιογράμματο απόσπασμα του λόγου που εκφώνησε ο Τρούμαν σε κοινή συνεδρία του αμερικανικού Κογκρέσου, στις 12 Μαρτίου 1947. Το απόσπασμα αποκαλύπτει τον ρόλο που επιφύλασσε η Αμερική στην Ελλάδα, προϋπόθεση και όρο ιδιοτελούς γεωπολιτικής ομαλότητας: «Πιστεύω ότι η πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών οφείλει / να είναι η υποστήριξις των ανθισταμένων εις την υπο δούλωσιν των ελευθέρων λαών.

Εάν η Ελλάς ήθελε / περιέλθει υπό τον έλεγχον ενόπλου τινος μειοψηφίας / σύγχυσις και ανωμαλία θα ηδύναντο να εξαπλωθούν / ευχερώς εις ολόκληρην την Μέσην Ανατολήν. Έτι / μάλλον ο αφανισμός της Ελλάδος ως ανεξαρτήτου / κράτους θα είχεν βαθείαν επίδρασιν εφ’ όλων των ευρω / παϊκών χωρών. / Οι λαοί αγωνίζονται αντιμετωπίζοντες / μεγάλας αντιξοότητας προς διατήρησιν της ελευθερίας / και ανεξαρτησίας των καθ’ ον χρόνον επανορθώνουν / τας εκ του πολέμου καταστροφάς. Αν παραλείψωμεν να / βοηθήσωμεν την Ελλάδα κατά την κρίσιμον αυτήν στιγ / μήν βαρύταται θα είναι και συνέπειαι τόσον διά την Δύσιν / όσον και διά την Ανατολήν. Οφείλομεν να αναλάβωμεν άμεσον και αποτελεσματικήν δράσιν»…

Οι αντιδράσεις και οι βόμβες στον ανδριάντα

Σάλο μεταξύ των πνευματικών ανθρώπων προκάλεσε η υπόθεση του ανδριάντα, όπως διαβάζουμε σε τίτλο άρθρου αθηναϊκής εφημερίδας, με τον ποιητή Οδυσσέα Ελύτη (1911-1996) και με τον γλύπτη Χρήστο Καπράλο (1909-1993) να είναι από εκείνους που αντέδρασαν.

Τον Μάιο του 1963, σε τεύχος του μηνιαίου περιοδικού καλών και εφαρμοσμένων τεχνών “Ζυγός”, ο εκδότης του Φραντζής Κ. Φραντζισκάκης (1926-2010) σχολίαζε το έργο και την πρόκληση που υπέφωσκε: «Το άγαλμα του προέδρου Τρούμαν στήθηκε.  Φωτογραφίες του δημοσιεύτηκαν σ’ όλες τις εφημερίδες, επομένως σχόλια πάνω στην καλλιτεχνική του ποιότητα περιττεύουν. Ύψους 3 ή και 5 μέτρων, χάλκινο ή ορειχάλκινο, δεν έχει σημασία· ελπίζομε τουλάχιστον να διατηρηθή στο χρώμα του χρυσού, ώστε να συμβολίζη ακόμα καλύτερα την αμερικανική βοήθεια.

»Όσο για τη θέση που διαλέχτηκε για να στηθή, καλή είναι νομίζομε αυτή του μελλοντικού Πνευματικού Κέντρου της πρωτευούσης, αφού εκεί του εξασφαλίζεται ακόμη ένας νέος συμβολισμός: η διπλή εξάρτησις του σύγχρονου ελληνικού πνεύματος τόσο από την αμερικανική πατρίδα του, όσο και από την αιώνια και ακατάλυτη αξία του κίτρινου μετάλλου. Τέλος, για να μην λείπη τίποτε από αυτήν την συγχορδία των συμβόλων, που θυμίζει συμφωνία των αγγέλων, για τα αποκαλυπτήρια του τερατουργήματος, ορίστηκε η 29η Μαΐου, εθνική επέτειος της Αλώσεως»!

Ο ανδριάντας πρωταγωνίστησε στο θέατρο του αντιαμερικανισμού, υφιστάμενος αλλεπάλληλους διαδοχικούς βανδαλισμούς. Στις 26 Νοεμβρίου 1970 εξερράγη ωρολογιακή βόμβα στον χώρο του, την ευθύνη για την οποίαν την είχε αναλάβει η οργάνωση Κίνημα της 20ής Οκτώβρη· στις 14 Μαΐου 1971 ανάφλεξη δεύτερης ωρολογιακής βόμβας εκεί φόνευσε αστυφύλακα και τραυμάτισε άλλον· στις 24 Μαρτίου 1986 ωρολογιακή βόμβα της Επαναστατικής Ομάδας Χρήστος Κασσίμης γκρέμισε τον ανδριάντα, η ΑΧΕΠΑ απαίτησε την επανατοποθέτησή του, με τον δήμαρχο Δημήτρη Μπέη (1928-2012) να ζητεί την αντικατάστασή του από τον ανδριάντα του προέδρου της Αμερικής Αβραάμ Λίνκολν (1809-1865) και με την επανανίδρυσή του στις 7 Αυγούστου 1987, επί δημαρχίας Μιλτιάδη Έβερτ (1939-2011)· στις 28 Μαΐου 1989, στο συλλαλητήριο διαμαρτυρίας κατά των βομβαρδισμών που είχε διεξαγάγει η Βορειοατλαντική Συμμαχία (ΝΑΤΟ) στη Γιουγκοσλαβία, δύο μέλη της Κομμουνιστικής Νεολαίας Ελλάδας έκοψαν με αλυσοπρίονο και έριξαν με συρματόσχοινα τον ανδριάντα, που αποκαταστάθηκε στις 11 Νοεμβρίου, ενόψει του ταξιδιού του προέδρου της Αμερικής Bill Clinton (γ. 1946) στην Ελλάδα.

Τον Μάρτιο 2003 η αμερικανική επίθεση στο Ιράκ πυροδότησε νέα επίθεση στον ανδριάντα, με διαδηλωτές να τον τυλίγουν προς επιστροφή στην Αμερική· στις 25 Ιουλίου 2006, κατά τη διάρκεια αντιαμερικανικής πορείας, μέλη του Πανεργατικού Αγωνιστικού Μετώπου έριξαν με αλυσοπρίονο και συρματόσχοινα τον ανδριάντα· τον Νοέμβριο 2013 πέταξαν πάνω του χρώμα· στις 16 Απριλίου 2018, κατά τη διάρκεια αντιπολεμικού συλλαλητηρίου για την πυραυλική επίθεση των ΗΠΑ, της Γαλλίας και της Αγγλίας στη Συρία, μέλη του Πανεργατικού Αγωνιστικού Μετώπου προσπάθησαν να χτυπήσουν τον ανδριάντα, με τραυματίες φοιτητές. Ο ανδριάντας είχε αποκατασταθεί μέσω του επιχειρησιακού προγράμματος του Δήμου Αθηναίων “Αποκατάσταση υπαίθριων γλυπτών έργων τέχνης του κέντρου των Αθηνών-Αττική 2007-2013” (ΕΣΠΑ 2007-2013), συγχρηματοδότηση της Ελλάδας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Προεδρικός γλύπτης

Το διαδίκτυο παρέχει κάποιες βιογραφικές πληροφορίες για τον γλύπτη του ανδριάντα. Αυστριακής καταγωγής, o Felix Weihs de Weldon πολιτογραφήθηκε Αμερικανός το 1945. Είχε επιδείξει  την πρώιμη δεξιότητά του στη γλυπτική, την οποίαν του έδωσαν την ευκαιρία να την εμπεδώσει σπουδές προπτυχιακές, μεταπτυχιακές (1927) και διδακτορικές (1929) στην Ακαδημία Καλών Τεχνών και Αρχιτεκτονικής της Βιέννης, συνδυασμένες επίσης με ταξίδια σε χώρες της Ευρώπης – Γαλλία, Ιταλία και Ισπανία. Ολοκλήρωσε τις σπουδές του στην Αγγλία και άνοιξε εργαστήριο στο Λονδίνο, όπου φιλοτέχνησε την προτομή του βασιλιά Γεωργίου Ε’ (1865-1936), γεγονός που του προσπόρισε αρκετές παραγγελίες. Αφού εργάστηκε στον Καναδά, το 1937 πέρασε στη Νέα Υόρκη.

Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο υπηρέτησε στο Ναυτικό των ΗΠΑ. Το 1948, έτος που ο Τρούμαν κέρδισε τις εκλογές, ο Felix Weihs de Weldon δημιούργησε την προτομή του Τρούμαν, η οποία βρίσκεται στο Προεδρικό Μουσείο και Βιβλιοθήκη Χάρυ Σ. Τρούμαν, στην πόλη Independence του Μισούρι – ο πρόεδρος είχε μάλιστα ποζάρει για να γίνει το έργο. Ως αναγνώριση της αξίας του, ο Τρούμαν τον ενέταξε το 1950 στην Επιτροπή Καλών Τεχνών των ΗΠΑ, θέση που τη διατήρησε το 1951 με τον επόμενο πρόεδρο Dwight D. Eisenhower (1890-1969), και το 1961 με τρίτο τον πρόεδρο John F. Kennedy (1917-1963). Καταξιώθηκε – δημιούργησε 1200 έργα σε επτά χώρες – ώστε το 1951 να αποκτήσει σημαντική έκταση στο Rhode Island, που μπόρεσε να τη διατηρήσει έως το 1996, οπότε την έχασε λόγω οικονομικών προβλημάτων.

Όπως δείχνει και το βασισμένο σε φωτογραφία ηρώο Αμερικανών πεζοναυτών στη μάχη του ιαπωνικού νησιού Ivo Jima τον Φεβρουάριο του 1945, ηρώο το οποίο βρίσκεται στο Εθνικό Κοιμητήριο Άρλινγκτον, στη Βιρτζίνια, η προπαγανδιστική γλυπτική του Felix Weihs de Weldon υπηρέτησε την αμερικανική πολιτική, στο πλαίσιο επιβολής της παγκόσμιας μοναδικότητας που επιδίωκε η υπερδύναμη! Σκοπός της ήταν να υπογραμμίζει εμφατικά τη στάση της Αμερικής ως παράγοντα καθοριστικού των μεταπολεμικών εξελίξεων και ως μέσου ανασχετικού κάθε κομουνιστικού κινδύνου στην Ευρώπη…