Η κινεζική κουλτούρα πολιτικής και διαπραγματεύσεων

Παραδοσιακώς, τα βασικά της χαρακτηριστικά μπορούν να συνοψιστούν ως εξής:

1. Κομφουκιανισμός και ιεραρχία

Ο Κομφουκιανισμός αποτελεί τον θεμέλιο λίθο της κινεζικής πολιτικής κουλτούρας:

• Έμφαση στην ιεραρχία: Οι σχέσεις εξουσίας είναι σαφώς δομημένες (άρχοντας-υπήκοος, ανώτερος-κατώτερος).
• Ηθική νομιμοποίηση της εξουσίας: Ο ηγέτης οφείλει να κυβερνά με αρετή· αν αποτύχει, χάνει την “Ουράνια Εξουσιοδότηση”.
• Αποφυγή ανοικτής σύγκρουσης: Η αρμονία θεωρείται υπέρτατη αξία.

Στις διαπραγματεύσεις, αυτό μεταφράζεται σε προσεκτική γλώσσα, έμμεσες διατυπώσεις και αποφυγή δημόσιας αντιπαράθεσης.

2. Η έννοια του “κουανσί”

Το “κουανσί” (που, στα κινεζικά, σημαίνει σχέση) αναφέρεται στα δίκτυα προσωπικών σχέσεων και αμοιβαίων υποχρεώσεων. Η εμπιστοσύνη προηγείται της συμφωνίας. Οι συμφωνίες θεωρούνται δυναμικές (μεταβαλλόμενες στον χρόνο), και όχι απολύτως δεσμευτικές, αν αλλάξουν οι συνθήκες. Η μακροχρόνια σχέση υπερέχει του άμεσου οφέλους. Στην πολιτική, το “κουανσί” λειτουργεί ως μηχανισμός ευστάθειας και άτυπης διακυβέρνησης.

3. Η σημασία του “προσώπου” (μιάντζι, στα κινεζικά)

Η διατήρηση του κύρους και της αξιοπρέπειας είναι κρίσιμη. Η δημόσια κριτική ή ταπείνωση θεωρείται εξαιρετικώς επιθετική πράξη. Οι διαφωνίες εκφράζονται έμμεσα ή κατ’ ιδίαν. Οι υποχωρήσεις παρουσιάζονται ως αμοιβαίες ή ως πράξη γενναιοδωρίας. Στις διαπραγματεύσεις, αυτό συχνά οδηγεί σε αργούς ρυθμούς και πολυεπίπεδες διαδικασίες.

4. Στρατηγική σκέψη και υπομονή

Η κινεζική πολιτική παράδοση επηρεάζεται από τον Κινέζο στρατηγό και διανοούμενο Σουν Τζου (ορθή κινεζική προφορά: Σουν Ζι), και διέπεται από μια αντίληψη έμμεσης στρατηγικής. Προτιμάται η σταδιακή φθορά αντί της άμεσης σύγκρουσης. Η αναμονή θεωρείται εργαλείο ισχύος. Η ασάφεια μπορεί να είναι σκόπιμη. Η φράση “κέρδισε χωρίς μάχη” συνοψίζει αυτή τη λογική.

5. Κεντρικό κράτος και μακροπρόθεσμος ορίζοντας

Ιστορικά, η Κίνα αντιλαμβάνεται τον εαυτό της ως “Κεντρικό Βασίλειο”. Βασικά χαρακτηριστικά της παραδοσιακής κινεζικής πολιτικής κουλτούρας είναι τα εξής: Έμφαση στη συνέχεια του κράτους και όχι στις εναλλαγές προσώπων. Σχεδιασμός σε δεκαετίες, όχι σε εκλογικούς κύκλους. Προτίμηση σε σταθερές, προβλέψιμες σχέσεις ισχύος. Στις διεθνείς διαπραγματεύσεις, αυτή η πολιτική κουλτούρα συχνά εκλαμβάνεται από άλλους ως ακαμψία, αλλά αποτελεί αντανάκλαση μακροπρόθεσμης στρατηγικής.

6. Πραγματισμός αντί ιδεολογικής αντιπαράθεσης

Παρά τις ιδεολογικές διακηρύξεις (τόσο στο πλαίσιο της παλαιάς Κινεζικής Αυτοκρατορίας, όσο και στο πλαίσιο του Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας), η κινεζική διαπραγματευτική κουλτούρα είναι βαθύτατα πραγματιστική, υπό την έννοια ότι οι διαπραγματεύσεις εστιάζουν στο αποτέλεσμα, όχι στη ρητορική, χωρίς κατ’ ανάγκην αυτό να σημαίνει ότι φθάνουν στον αμοραλισμό. “Δεν έχει σημασία αν η γάτα είναι άσπρη ή μαύρη, αρκεί να πιάνει ποντίκια” (Ντενγκ Σιαοπίνγκ).

Οι διαφορές κινεζικού-δυτικού τρόπου επικοινωνίας 

Ο παραδοσιακός κινεζικός τρόπος επικοινωνίας είναι κυρίως έμμεσος και υπαινικτικός και χαρακτηρίζεται από ένα υψηλό επίπεδο συμφραζομένων. Επίσης, τείνει να αποφεύγει τη δημόσια σύγκρουση και δίδει προτεραιότητα στη “διάσωση του προσώπου” (να μην προσβληθούν το προσωπικό κύρος και η προσωπική αξιοπρέπεια). Αντιθέτως, ο σύγχρονος δυτικός τρόπος επικοινωνίας είναι κυρίως άμεσος και ρητός, και χαρακτηρίζεται από ένα χαμηλό επίπεδο συμφραζομένων.

Επίσης, σύμφωνα με τον δυτικό τρόπο επικοινωνίας, η ευθεία αντιπαράθεση είναι θεμιτή, και προτεραιότητα έχει η σαφήνεια έναντι της τιμής των επικοινωνούντων πλευρών. Γι’ αυτόν τον λόγο, αν ο ένας δεν έχει κατανοήσει και πλαισιώσει ορθώς τους κώδικες επικοινωνίας του άλλου, ένας Δυτικός θα μπορούσε να παρεξηγήσει την κινεζική ασάφεια ως δολιότητα και ένας Κινέζος θα μπορούσε να παρεξηγήσει τη δυτική ευθύτητα ως αγένεια.

Συνοπτικώς, η παραδοσιακή κινεζική κουλτούρα πολιτικής και διαπραγματεύσεων χαρακτηρίζεται από: (1) έμφαση στην αρμονία και στην ιεραρχία, (2) προτεραιότητα στις σχέσεις έναντι των κανόνων, (3) στρατηγική υπομονή και έμμεση προσέγγιση, καθώς και (4) μακροπρόθεσμο, κρατοκεντρικό ορίζοντα. Το Κομμουνιστικό Κόμμα Κίνας διατηρεί: την ιεραρχική αντίληψη της εξουσίας, την αποστροφή προς την πολυφωνία και τη δημόσια διαφωνία, τη μακροπρόθεσμη στρατηγική σκέψη, την έμφαση στην “αρμονία” (νοουμένη σήμερα ως “κοινωνική σταθερότητα”).

Ο Κομφουκιανισμός, παρότι, στα αρχικά στάδια της επιβολής του κομμουνιστικού συστήματος στην Κίνα, υπέστη κάποιες διώξεις, έχει επανενταχθεί επιλεκτικώς ως πολιτιστικό και ηθικό υπόβαθρο του κινεζικού συστήματος υπό το Κομμουνιστικό Κόμμα Κίνας. Ειδικότερα, το Κομμουνιστικό Κόμμα Κίνας συνδυάζει: την παραδοσιακή κινεζική έμμεση και μακροπρόθεσμη στρατηγική, τη λενινιστική αντίληψη της πειθαρχίας, και  σύγχρονα εργαλεία ισχύος (οικονομική μεγέθυνση και επέκταση, τεχνολογία, αφήγηση).