Η θεσμική διείσδυση της Τουρκίας στα Δυτικά Βαλκάνια

Με την επιστροφή του από το Νταβός, ο ΥΠΕΞ της Τουρκίας, Χακάν Φιντάν φιλοξένησε τη 2η συνεδρίαση της “Πλατφόρμας Ειρήνης των Βαλκανίων”, με τη συμμετοχή των υπουργών Εξωτερικών Αλβανίας, Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, Μαυροβουνίου, Κοσόβου, Βόρειας Μακεδονίας και Σερβίας. Η πρωτοβουλία στοχεύει στην αποκατάσταση στρατηγικής σταθερότητας μέσω διαλόγου, οικονομικής αλληλεξάρτησης και συμπεριληπτικής ασφάλειας, σε μια περίοδο κατά την οποία οι παραδοσιακοί ευρωπαϊκοί και διατλαντικοί μηχανισμοί εμφανίζουν αδυναμία ταχείας αντίδρασης.

Την ώρα που η ΕΕ παραμένει εγκλωβισμένη σε εσωτερικές συζητήσεις για το μέλλον της και η διαδικασία διεύρυνσης έχει ουσιαστικά παγώσει, η Τουρκία επιχειρεί να εμβαθύνει αθόρυβα τη σχέση της με τα Δυτικά Βαλκάνια. Παρά τις έντονες ιστορικές και πολιτικές διαφορές μεταξύ τους, οι χώρες της περιοχής μοιράζονται τον στρατηγικό στόχο της ένταξης στην ΕΕ. Στο Νταβός, ο πρόεδρος Μακρόν παραδέχθηκε δημόσια ότι η Ευρώπη πιέζεται, παρακάμπτεται και συχνά αιφνιδιάζεται, ακόμη και από τον στενότερο σύμμαχό της, τις ΗΠΑ. Η στρατηγική αυτονομία, τόνισε, δεν αποτελεί πλέον ρητορικό σύνθημα αλλά αναγκαιότητα.

Ωστόσο, η ΕΕ εξακολουθεί να αδυνατεί να μεταφράσει αυτή τη διαπίστωση σε πολιτική πράξη. Αυτό το κενό προσπαθεί να εκμεταλλευτεί η Άγκυρα, η οποία εδώ και χρόνια προσανατολίζεται στη συνεργασία με μικρές και μεσαίες δυνάμεις των Βαλκανίων, αναγνωρίζοντας ότι το μεταψυχροπολεμικό μοντέλο διαχείρισης κρίσεων δεν λειτουργεί πλέον. Όπως προειδοποίησε και ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ στο Νταβός, υπάρχουν τραπέζια όπου χώρες λαμβάνουν αποφάσεις και τραπέζια όπου χώρες απλώς συζητούνται. Τα Δυτικά Βαλκάνια ανησυχούν από την καθυστέρηση της ευρωπαϊκής διεύρυνσης, αλλά και από την απόσπαση της προσοχής των Αμερικανών.

Πολιτική πλατφόρμα

Σε αντίθεση με τις ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες που είναι κυρίως τεχνοκρατικές ή εξαρτημένες από χρηματοδοτικά εργαλεία, η προσέγγιση της Τουρκίας είναι πολιτική. Η “Πλατφόρμα Ειρήνης των Βαλκανίων” βασίζεται στη συμμετοχή, στον ανοιχτό διάλογο και στην απουσία ιδεολογικών ή ηθικών προϋποθέσεων. Για την Άγκυρα, τα Βαλκάνια δεν αποτελούν μια μακρινή περιφέρεια, αλλά μέρος του στρατηγικού της περιβάλλοντος.

Κάθε αποσταθεροποίηση στην περιοχή θεωρεί πως έχει άμεσες επιπτώσεις στην Τουρκία. Οι μεταναστευτικές ροές διέρχονται από την Τουρκία και οι ενεργειακές διαταραχές στα Βαλκάνια επηρεάζουν κρίσιμους διαδρόμους μεταφοράς, που συνδέονται με την τουρκική ενεργειακή ασφάλεια. Τέλος, οι πολιτικές κρίσεις δημιουργούν χώρο για οργανωμένο έγκλημα, παράνομα δίκτυα και ξένη κατασκοπευτική δραστηριότητα. Παράλληλα, τα Βαλκάνια παραμένουν μία από τις λίγες ευρωπαϊκές περιοχές όπου ο ανταγωνισμός των ΕΕ, Ρωσίας, Κίνας και κρατών του Κόλπου εκδηλώνεται με ένταση. Για την Τουρκία, μια σταθερή περιοχή επιτρέπει ρόλο εξισορρόπησης, δεδομένου ότι μια κατακερματισμένη περιοχή επιβάλλει διαρκή διαχείριση κρίσεων.

Η τουρκική προσέγγιση αποτυπώνεται καθαρά στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, η οποία πρόσφατα αντιμετώπισε μία από τις σοβαρότερες θεσμικές κρίσεις μετά τη Συμφωνία του Ντέιτον. Η αμφισβήτηση της κρατικής εξουσίας από τον ηγέτη της Σερβικής Δημοκρατίας, Μίλοραντ Ντόντικ, προκάλεσε τις αναμενόμενες διεθνείς αντιδράσεις: δηλώσεις, καταδίκες και προειδοποιήσεις.

Λιγότερη προσοχή δόθηκε στο γεγονός ότι η Άγκυρα προσπάθησε να διατηρήσει ανοιχτούς διαύλους με όλες τις πλευρές, συμπεριλαμβανομένου του Ντόντικ, με στόχο την αποτροπή της κλιμάκωσης. Πρόκειται για μια μορφή διπλωματίας χαμηλής ορατότητας, που συχνά επικρίνεται, αλλά που η Άγκυρα τη θεωρεί κρίσιμη όταν η εναλλακτική είναι η θεσμική αποσύνθεση.

Ο ρόλος της Τουρκίας

Κατά την Άγκυρα, η τουρκική εμπλοκή στα Βαλκάνια επιδιώκει σταθερότητα, να διασφαλίζει εμπορικές οδούς, να περιορίζει κινδύνους ασφαλείας και να αποτρέπει εξωτερικούς παίκτες από το να αναδιαμορφώσουν την περιοχή εις βάρος των τουρκικών συμφερόντων. Σήμερα, η Τουρκία συμμετέχει στα περισσότερα κρίσιμα διπλωματικά τραπέζια διεθνώς. Τα κράτη των Δυτικών Βαλκανίων, αντίθετα, συχνά συζητούνται χωρίς να συμμετέχουν.

Αυτή η ασυμμετρία θα έπρεπε να προκαλεί μεγαλύτερη ανησυχία στην περιοχή από την αυξανόμενη τουρκική παρουσία. Οι κατηγορίες περί νεο-οθωμανισμού, όπως αυτές που επανέφερε πρόσφατα ο Σέρβος πρόεδρος Αλεξάνταρ Βούτσιτς με αφορμή τη συνεργασία Άγκυρας-Κοσόβου στον τομέα των drones, παραβλέπουν –σύμφωνα με την τουρκική διπλωματία– το βασικό στοιχείο, ότι η Τουρκία επιδιώκει ανθεκτικότητα.

Η ένταξη στην ΕΕ παραμένει ο βασικός στρατηγικός στόχος των Δυτικών Βαλκανίων, αλλά οι αργοί ρυθμοί, η γραφειοκρατία και η απόσταση από τις πολιτικές πραγματικότητες δυσκολεύουν την επίτευξη αυτού του στόχου. Το ΝΑΤΟ προσφέρει ασφάλεια σε ορισμένους και καχυποψία σε άλλους. Έτσι, φιλοδοξία της Άγκυρας είναι να παρεμβαίνει εκεί όπου οι θεσμικοί μηχανισμοί αποδεικνύονται ανεπαρκείς, λειτουργώντας ως μηχανισμός πολιτικής ευελιξίας, σε μια περιοχή όπου οι κρίσεις δεν περιμένουν τις θεσμικές διαδικασίες.

Ο Χακάν Φιντάν έκανε τις εξής δηλώσεις:

“Πραγματοποιήσαμε σήμερα στην Κωνσταντινούπολη τη 2η συνάντηση της Πλατφόρμας Βαλκανικής Ειρήνης. Συγκεντρωθήκαμε οι υπουργοί Εξωτερικών της Τουρκίας, της Αλβανίας, της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, του Μαυροβουνίου, του Κοσόβου, της Βόρειας Μακεδονίας και της Σερβίας.

Συμφωνούμε ότι η πλατφόρμα αυτή, την οποία υλοποιήσαμε με πρωτοβουλία της χώρας μας, προσφέρει ένα σημαντικό πλαίσιο που ενισχύει την περιφερειακή ιδιοκτησία στα Βαλκάνια, εμβαθύνει τον διάλογο και παράγει συγκεκριμένους τομείς συνεργασίας. Με τον ενωτικό ρόλο της Τουρκίας, αποδίδουμε ιδιαίτερη σημασία στην περαιτέρω ανάπτυξη αυτού του αποτελεσματικού και χωρίς αποκλεισμούς μηχανισμού. Θα συνεχίσουμε να συμβάλλουμε στην ειρήνη, τη σταθερότητα.”