“Η κυρία χρυσάνθεμο”: Ένα μυθιστόρημα του Πιέρ Λοτί για τα ήθη στην Ιαπωνία

Μήπως είχε πεθάνει λόγω του χωρισμού από τον αγαπημένο της; Το θέμα δεν χρήζει πια εξετάσεως, μα οπωσδήποτε παραμένει ασαφές. Εν πάση περιπτώσει, ο Λοτί, εμπνευσμένος από την εκπληκτική περιπέτειά τους, της αφιέρωσε την Aziyadé, ένα από τα ωραιότερα κείμενα της Γαλλικής Λογοτεχνίας και ίσως το πιο θελκτικό που έχει ποτέ γραφεί για την “Κωνσταντινούπολη των Οθωμανών”.

Τι άνθρωπος αυτός ο Λοτί! Γεννήθηκε στο Ροσφόρ/Rochefort της νοτιοδυτικής Γαλλίας το 1850 και πέθανε το 1923 στο Αντάι/Hendaye, την πασίγνωστη, κοντά στα σύνορα με την Ισπανία, πόλη, που το όνομά της, στη γλώσσα των Βάσκων, σημαίνει: “Φουρναρόφτυαρο”. Εξυπακούεται ότι το “Πιερ Λοτί” υπήρξε λογοτεχνικό ψευδώνυμο: Το πραγματικό του όνομα ήταν Ζυλιάν Βιώ/Julien Viaud, αλλά σχεδόν κανείς δεν τον θυμάται πια έτσι.

Αγάπησε πολύ τη θάλασσα και έγινε αξιωματικός του Εθνικού (=Πολεμικού) Ναυτικού της πατρίδας του. Γύρισε λοιπόν κυριολεκτικώς “τον κόσμον όλο” και έζησε περιπέτειες συναρπαστικές, τις οποίες, χάρη στο ταλέντο του, μετέβαλε σε λογοτεχνικά διαμάντια της ηδυμόλπου των Γαλατών φωνής. Λογικό ήταν λοιπόν το ότι τον Μάιο του 1893 εκλέχτηκε μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας. Η οιονεί καθιέρωσή του πάντως δεν τον αδρανοποίησε:

Συνέχισε να ταξιδεύει και, μάλιστα, όταν το 1913, βρέθηκε ξανά στο ευρωπαϊκό τμήμα της οθωμανικής αυτοκρατορίας, προσπάθησε να αντιδράσει στην ήδη σαφή προοπτική κατάρρευσής της. Είχε πάντως την ευθύτητα σε σχετικό έργο του να τονίσει πως οι μόνοι από τους χριστιανικούς λαούς των Βαλκανίων, που τότε φέρθηκαν όχι μόνο με επιείκεια, αλλά και με ευγένεια στους ηττημένους Τούρκους, ήταν οι Έλληνες… Έχοντας υπόψη μας όλα αυτά, μπορούμε τώρα να ασχοληθούμε και με την Kikou-San, την “Κυρία Χρυσάνθεμο”.

Η Ιαπωνία του Λοτί και απέναντι ο Λευκάδιος Χέρν

Βρισκόμαστε στον Ιούλιο του 1885, και το καράβι του Λοτί έχει αράξει στο Ναγκασάκι της Ιαπωνίας. Και εκεί συμβαίνει κάτι αδιανόητο για τα ευρωπαϊκά ήθη, τα τότε, μα εν πολλοίς και τα τωρινά: Ο συγγραφέας μας κυριολεκτικώς νοικιάζει από τους γονείς της μία μουσμέ, δηλαδή ένα κοριτσάκι, με το οποίο τελεί γάμο διάρκειας περίπου τριάντα ημερών. Για κάθε μέρα του “γάμου” καταβάλλεται το συμφωνημένο χρηματικό ποσό και όταν ο “γαμπρός” φεύγει από την Ιαπωνία, η κυριούλα μπορεί να συνεχίσει τη ζωή της “σαν να μην έγινε τίποτα”.

Η βασισμένη σε προσωπικές εμπειρίες περιγραφή της Ιαπωνίας και των Ιαπώνων από τον Πιέρ Λοτί αποτελεί ακριβώς τον “αντίποδα” αυτών που σχετικώς έγραψε ο ημέτερος Λευκάδιος Χέρν/Lafcadio Hearn. Γιος Ελληνίδας ο δεύτερος, συγκεκριμένα της Ρόζας Κασιμάτη από τα Κύθηρα, αγάπησε τόσο πολύ τη “Χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου” και τον λαό της, ώστε, παρά το ότι παραμένει αμφίβολο το κατά πόσον έμαθε τελικώς τα γιαπωνέζικα, σταθερώς θεωρείται και προβάλλεται ως ο Εθνικός Ποιητής της Ιαπωνίας.

Ο Λοτί, από την πλευρά του, δεν βρίσκει λέξεις ικανές να εκφράσουν την απέχθειά του για αυτήν τη χώρα και τους ανθρώπους της. Εκφράσεις όπως “γελοίοι”, “πιθηκάνθρωποι”, “φοβισμένοι”, “δουλοπρεπείς” βρίθουν σε κάθε σχεδόν σελίδα του έργου του. Ακόμη και η Κikou-San, η έρμη πιτσιρίκα που για λίγα χρήματα υπήρξε συμβία του για τριάντα τρεις ημέρες, δεν ήταν για αυτόν παρά “μια κουκλίτσα για βιτρίνα” και τίποτα περισσότερο…

Τελικά, ποιος είχε δίκιο, ο Πιέρ Λοτί ή ο Λευκάδιος Χερν; Ε, εδώ είναι που αβίαστα επιτέλλει η απάντηση, την οποία οι φιλόσοφοι του δυτικοευρωπαϊκού Μεσαίωνα αφεύκτως έδιναν σε μεγάλης σημασίας ερωτήματα: Sic et non! (= Ναι και όχι!) Ασαφούς καταγωγής οι Ιάπωνες, επί αιώνες παλεύουν στα δυτικά ενάντια στους Κινέζους, στα ανατολικά ενάντια στους Αμερικανούς, ενώ στον ίδιο τους τον τόπο τους κρατάν σε συνεχή αγωνία οι αλλεπάλληλοι σεισμοί.

Λογικό λοιπόν είναι να βρίσκονται στην κατάσταση που περιγράφουν τόσο ο Λοτί, όσο και ο Χέρν. Από τον διαρκή φόβο τους ανέβλυσε η ανυπέρβλητη γενναιότητά τους· και από την έμφυτη δουλοπρέπειά τους αναδύθηκε η ακόρεστη, η μέχρις αυτοθυσίας φιλομάθειά τους. Αντίθετα, πράγματι, προς ό,τι γενικώς πιστεύουμε εμείς οι Έλληνες, συχνά τα διαμετρικώς αντίθετα αποδεικνύονται γενεσιουργά το ένα του άλλου. Senza l’odio non c’è l’amore (= χωρίς το μίσος δεν υπάρχει αγάπη), όπως και σήμερα ακόμη λένε οι Ιταλοί. Και last but not least (=έσχατον αλλ’ ουχὶ ασήμαντον): Η μετάφραση είναι εξαιρετική και η έκδοση ιδιαιτέρως επιμελημένη. Εάν λοιπόν συνυπολογιστούν πάντα τα ανωτέρω, γίνεται αντιληπτό το γιατί αυτό το μικρό βιβλίο πρέπει οπωσδήποτε να διαβαστεί…