Μια κυριακάτικη βόλτα σε δυο αθηναϊκά μουσεία

Θα σταθώ πρώτα στα γλυπτά που εκτίθενται στο μουσείο και που αποδεικνύουν ότι αυτή η τέχνη δεν σταμάτησε ν’ ασκείται δημιουργικά στην Αθήνα σ’ όλη την βυζαντινή περίοδο. Είναι ενδεικτικό ότι αρκετά έχουν βρεθεί στις παρόχθιες πλευρές του Ιλισσού:

Πρώτον: Ο Ορφέας – Καλός Ποιμένας, 4ος αι. μ. Χ. Βρέθηκε στην Αίγινα και είναι σπουδαίο δείγμα συγκρητισμού δηλαδή της ομαλής μετάβασης από τον παγανισμό στη νεόκοπη θρησκεία – για την εξεικόνιση της οποίας όμως ισχύουν ακόμη τα παλιά, δοκιμασμένα υλικά. Έτσι ο Ορφέας με την λύρα ή κιθάρα του σαγηνεύει τα αγρίμια, όπως κι ο Χριστός με την μουσική των λόγων του σώζει τους αποθηριωμένους ανθρώπους.

Φορά φρυγικό σκούφο σαν Διόνυσος ενώ η φύση γύρω του με την χλωρίδα και την πανίδα αποδίδεται σαν δοξαστική ώα (φωτοστέφανο-αύρα-mandorla). Η συγκεκριμένη μαρμάρινη κατασκευή χρησίμευε για στήριγμα (πόδι) τραπεζιού: δηλαδή τραπεζοφόρο. Σπουδαίο ντιζάιν!

Στη βάση του, ένας λέων κατασπαράσσει δορκάδα ή κάτι ανάλογο. Στην κορυφή της σύνθεσης δεσπόζει αετός με ανοιγμένα φτερά, σύμβολο του Δία, του ρωμαϊκού imperium αλλά και της πτήσης του αναστάντος Χριστού προς τον Πατέρα Του. Βρισκόμαστε σ’ ένα μεταίχμιο τόσο για τα σύμβολα όσο και για τις σημασίες τους. Αλλά και γύρω από τον Ορφέα – Καλό Ποιμένα τα άγρια κυνηγάνε τα ήμερα αδιακρίτως. Δηλαδή ο ουρανός κάνει μεν τα δικά του κι η φύση όμως κάνει αυτά που ανέκαθεν έκανε.

Η γλυπτική στο Βυζάντιο

Δεύτερον: Σπάραγμα από σαρκοφάγο της Σιδαμάρας, πόλης κοντά στο Ικόνιο, 2-3ος αι. μ. Χ. που εικονίζει τον Μέγα Αλέξανδρο να κυνηγάει λιοντάρι με το σκύλο του κι έναν ακόλουθο. Αριστούργημα τεχνικής λεπτουργίας, καθώς το μάρμαρο δουλεύεται σε δύο και τρία επίπεδα βάθους! Εν προκειμένω το μοναδικό επιτύμβιο του Δεξίλεω από τον Κεραμεικό του 4ου αι. π. Χ. προλαβαίνει τον καβαλάρη Άη Γιώργη και τον φίλο του Άγιο Δημήτριο. Η τέχνη συνενώνει γλυκά τα διεστώτα.

Τρίτον: Η γλυπτική παράδοση στην λεπτόγεω Αττική δεν τελειώνει ποτέ. Ιδού ένα λαϊκό επιτύμβιο, αρκετά χονδροειδές, του 4ου αι. π.Χ. που μάλλον εικονίζει έναν ζευγολάτη με το υποζύγιο και το άροτρό του, 1700 χρόνια μετά(!) δηλαδή τον 13ο αι. μ.Χ. το αρχαίο γλυπτό επαναχρησιμοποιείται, αυτή τη φορά για να σκαλιστεί στο φόντο του μία σκηνή τρυγητού. Είναι προφανής η ιδιωτική χρήση αυτού του έργου αφ’ ης στιγμής στη δημόσια, τουλάχιστον, σφαίρα η γλυπτική δεν αξιοποιείται θεωρούμενη ως ειδωλολατρική.

Τέταρτον: Τέλος, ένα απαστράπτον θωράκιο από τον Παρθενώνα! Πρόκειται για μοναδικό εύρημα του 6ου μ.Χ. αι. από το πρώιμο, μαρμάρινο τέμπλο της Παναγίας της Αθηνιώτισσας, δηλαδή της μετατροπής του ναού της Αθηνάς Παρθένου σε χριστιανικό καταπίστευμα. Οι θρησκείες εν προκειμένω ανταλλάσσουν τόσο τις παρθένες τους όσο και την λατρεία τους. Η πατριαρχία διολισθαίνει προς την αποθέωση του θήλεος. Θυμίζω πως ο Παρθενώνας ως χριστιανικός ναός, ήταν η μητρόπολη της μεσαιωνικής Αθήνας.

Ενδεχομένως το τμήμα αυτό του θωρακίου προέρχεται από κάποια κλασική κατασκευή του Ιερού Βράχου και με την τοποθέτηση του σταυρού στο κέντρο επαναχρησιμοποιείται και βαφτίζεται από παγανιστικό σε χριστιανικό. Εν προκειμένω ο σταυρός χρησιμοποιείται ως σφραγίδα βαπτισμού και εξορκισμός. Και μόνο να σκεφτεί κανείς ότι αυτό το μαρμάρινο κομμάτι στεκόταν κάποτε στο κράσπεδο του Παρθενώνα!

Πολεμικό Μουσείο – Μια χαμένη ευκαιρία

Μετά το Βυζαντινό, που έκλεινε στις 3.30 μ.μ., επισκέφθηκα δίπλα το Πολεμικό που διαθέτει καλύτερο ωράριο. Κι εδώ μέσα σ’ ένα φύρδην μίγδην χάος εντόπισα στον λίγο χρόνο που είχα, μερικά, μοναδικά αριστουργήματα. Είναι πάντως κρίμα που ένα σύγχρονο μουσείο με τέτοια εθνική αποστολή δεν προσλαμβάνει ειδικούς μουσειολόγους, σκηνογράφους-φωτιστές και ιστορικούς τέχνης για να το διαμορφώσουν, ώστε να καταστεί πάλι ελκυστικό κι ενδιαφέρον. Είναι κρίμα που ισχύει κι εδώ ένα κλίμα εγκατάλειψης και επιμένουν οι υπεύθυνοι –ένστολοι να υποθέσω– στο παραδοσιακό παλαιομοδίτικο στήσιμο.

Πρώτον: Η κομψή, μπρούτζινη μακέτα για τον έφηβο έφιππο Μέγα Αλέξανδρο του ακαδημαϊκού Γιάννη Παππά (1913-2005) σπουδαίου γλύπτη της γενιάς του ’30 και γαμπρού του στρατάρχη Αλέξανδρου Παπάγου (άθλια πεταμένη και φωτισμένη). Ένα τέτοιο έργο στήνεται στο κέντρο της αίθουσας. Και για την ιστορική και για την αισθητική του σημασία.

Δεύτερον: Εύρημα! Ο εντυπωσιακός απαγχονισμός του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄. Λαϊκό, πολυπρόσωπο έπος από τα χέρια του ζωγράφου Νίκου Κεσσανλή από το χωριό Κέσσανη της Ανατολικής Θράκης και παππού του αείμνηστου φίλου και δασκάλου Νίκου Κεσσανλή (1930-2004), πρωτοπόρου πρύτανη της ΑΣΚΤ.

Τρίτον: Μια σπάνια, θαλασσογραφία του Βασιλείου Χατζή (1870-1915) υστερορομαντικού ύφους που εικονίζει τη διάσπαση από τον μυθικό Φλαντανελά του αποκλεισμού του Κερατίου κόλπου από τον στόλο του Μωάμεθ. Στο βάθος λυπημένη η σκιά της Αγίας του Θεού Σοφίας…

Τέταρτον: Η “γοτθική” γύψινη μακέτα για το ένα κενοτάφιο του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου από τον Βάσο Φαληρέα (1905-1979) αγαπημένο γλύπτη της ελληνικής βασιλικής οικογένειας και σπουδαίο πορτρετίστα. Θυμάστε το προφίλ του Παύλου στα παλιά κέρματα; Εικοσάρικο νομίζω.

Συμπέρασμα: Σώστε τα μουσεία, δηλαδή την ζωντανή, πολιτιστική κληρονομιά μας από τα χέρια των αδιάφορων, των άσχετων και των γραφειοκρατών. Και μην τα θυμάστε μόνο όταν κάποιος σαλεμένος αποκαθηλώνει πίνακες. Επειδή η τέχνη –εν προκειμένω τα μουσεία είναι οι κιβωτοί της– διασώζει εκείνη την πολύτιμη ταυτότητα του τόπου, εκείνο το ιδιαίτερο όλον που μας εκφράζει όλους και το οποίο κανένας πολιτικός λόγος ή κομματική ιδεολογία δεν είναι σε θέση είτε να προωθήσουν αισθητικά είτε να υπερασπιστούν ιστορικά.