Το “φαινόμενο της πεταλούδας” καθόρισε την έκβαση της μάχης του Βατερλό!
12/02/2026
Μελετώντας την Ιστορία, πόσες φορές δεν έχουμε προβληματισθεί για δραματικές εξελίξεις και ανατροπές, που ήταν επακόλουθα ενός τυχαίου γεγονότος; Στις 18 Ιουνίου 1815, έγινε μια από τις καθοριστικές μάχες της Παγκόσμιας Ιστορίας: Η Μάχη του Βατερλό, που διεξήχθη στην ομώνυμη περιοχή του σημερινού Βελγίου, που τότε υπαγόταν στην Γαλλία.
Σε αυτήν συνέβη το ιστορικό παράδοξο, να συντριβεί ο Μέγας Ναπολέων, αντίθετα από τα αριθμητικά και στρατηγικά δεδομένα, εξ αιτίας του… φαινομένου της πεταλούδας! Αποτέλεσμα; Να ισχυροποιηθούν Βρετανία και Πρωσία (μετέπειτα γερμανικό Ράιχ) τόσο, ώστε από τον ανταγωνισμό τους να υποστεί αργότερα η ανθρωπότητα δύο Παγκόσμιους Πολέμους! Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία…
Το φαινόμενο της πεταλούδας (butterfly effect) είναι μια έννοια της Θεωρίας του Χάους, που υποδηλώνει ότι μικρές, φαινομενικά ασήμαντες, αλλαγές στις αρχικές συνθήκες ενός πολύπλοκου συστήματος μπορούν να προκαλέσουν τεράστιες, απρόβλεπτες διαφορές στο τελικό αποτέλεσμα. Η μεταφορά υπονοεί ότι το πέταγμα μιας πεταλούδας στον Αμαζόνιο μπορεί να προκαλέσει τυφώνα στην Κίνα.
Η θεωρία διατυπώθηκε από τον μετεωρολόγο Έντουαρντ Λόρεντζ (Edward Lorenz) την δεκαετία του 1960, όταν παρατήρησε πως μικρές διαφορές στα δεδομένα εισαγωγής ενός υπολογιστικού μοντέλου καιρού οδηγούσαν σε εντελώς διαφορετικές προβλέψεις. Τα χαοτικά συστήματα (όπως ο καιρός, η οικονομία, η ανθρώπινη ζωή) είναι εξαιρετικά ευαίσθητα. Μια ανεπαίσθητη διαφορά σήμερα, μπορεί να αλλάξει δραματικά το μέλλον.
Το φαινόμενο υπογραμμίζει ότι όλα τα γεγονότα είναι συσχετισμένα και ότι τα απρόβλεπτα αίτια μπορούν να έχουν καταλυτικές συνέπειες, καταρρίπτοντας την ιδέα ότι οι κανόνες ορίζουν πάντα το αποτέλεσμα. Ένα τυχαίο γεγονός, όπως η ορατότητα πάνω από μια πόλη, μπορεί να αποτρέψει έναν πυρηνικό βομβαρδισμό (π.χ. Κοκούρα) και να οδηγήσει σε άλλη τοποθεσία (Ναγκασάκι), αλλάζοντας την ιστορία.
Έτσι και στην μάχη του Βατερλό, αν δεν προηγείτο η κατακλυσμιαία καταιγίδα τη νύχτα της 17ης προς τη 18η Ιουνίου, ο Ναπολέων θα έβγαινε θριαμβευτής και η τύχη της Ευρώπης και του κόσμου θα ήταν διαφορετική. «Ένα σύννεφο που πέρασε στον ουρανό έξω από την ώρα του χρόνου, έφτασε για να γκρεμίσει έναν κόσμο», έγραφε ο Βίκτωρ Ουγκό στους “Άθλιους”. Μόνο που τότε δεν υπήρχε ούτε σαν αόριστη ιδέα η Θεωρία του Χάους…
Ηφαιστειακή έκρηξη και Βατερλό
Αυτή η χειμωνιάτικη αλλαγή του καιρού κατακαλόκαιρο, ήταν αποτέλεσμα της έκρηξης του ηφαιστείου Mount Tambora στο νησί Sumbawa της Ινδονησίας, τον Απρίλιο του 1815, καθώς η ηλεκτρικά φορτισμένη ηφαιστειακή τέφρα άλλαξε τον καιρό σε ολόκληρη την Ευρώπη! Αξιοσημείωτο είναι ότι πριν από το 1815, το βουνό είχε ύψος περίπου 4.300 μέτρα, ενώ μετά την έκρηξη το ύψος του μειώθηκε στα 2.851 μέτρα. Η τεράστια ποσότητα τέφρας και αερίων (όπως το διοξείδιο του θείου), που εκτοξεύτηκαν στη στρατόσφαιρα, μπλόκαραν την ηλιακή ακτινοβολία. Η έκρηξη είχε ως συνέπεια η μέση παγκόσμια θερμοκρασία να μειωθεί κατά 0,4-0,7°C. Το αποτέλεσμα ήταν να υπάρχει έλλειψη τροφής σε όλο το βόρειο ημισφαίριο.
Έχει υπολογιστεί ότι ο δείκτης μεγέθους της ηφαιστειακής έκρηξης (VEI – Volcanic Explosivity Index) ήταν ίσος με 7 (με μέγιστο της κλίμακας το 8) και ο όγκος των υλικών που εκτοξεύτηκαν έφτασε τα 100 κυβικά χιλιόμετρα. Τα δεδομένα αυτά κατατάσσουν την τότε έκρηξη του ηφαιστείου ως την μεγαλύτερη και πιο θανατηφόρα έκρηξη στην καταγεγραμμένη ανθρώπινη ιστορία*. Αυτό οδήγησε στο διαβόητο “Έτος χωρίς Καλοκαίρι”, το 1816 (!), με χιονοπτώσεις τον Ιούνιο στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική, προκαλώντας παγκόσμιο λιμό. Υπολογίζεται ότι πάνω από 71.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, κυρίως από τον λιμό και τις ασθένειες που ακολούθησαν την καταστροφή των καλλιεργειών.
Επιστρέφοντας στο Βατερλό, βρίσκουμε τον Ναπολέοντα να έχει παρατάξει στις 17 Ιουνίου 71.947 άνδρες και 246 πυροβόλα, έχοντας στο απέναντι ύψωμα της τοποθεσίας Μπελ Αλιάνς, τον Δούκα του Ουέλιγκντον με 67.661 άνδρες (24.000 Βρετανοί και οι υπόλοιποι Βέλγοι και Γερμανοί) και 156 πυροβόλα. Παράλληλα, ο στρατάρχης Γκρουσί με 33.000 άνδρες να καταδιώκει τον Πρώσο στρατάρχη Γκέμπαρτ φον Μπλύχερ και τον στρατό του.
Ξημερώνοντας η 18η Ιουνίου, ο Ναπολέων ανέλαβε την πρωτοβουλία και κινήθηκε κατά του βρετανικού πεζικού. Στην αρχή αυτής της μάχης όλα έδειχναν πως εύκολα ή δύσκολα θα έβγαινε αυτός νικητής, καθώς Άγγλοι και Πρώσοι έχαναν διαρκώς έδαφος και μάχες. Και τότε άρχισε να “στραβώνει το πράγμα”. Πριν ολοκληρωθεί η συντριβή των Πρώσων, ο Ναπολέων ακολούθησε τον Ουέλιγκντον στη στρατηγική του υποχώρηση προς τα χωράφια του Βατερλό.
Εκεί όμως, καθυστέρησε να ξεκινήσει την επίθεσή του γιατί οι κατακλυσμιαίες βροχές είχαν μετατρέψει τα χωράφια του Βατερλό σε βάλτο, καθιστώντας αδύνατο για το γαλλικό πυροβολικό και ιππικό, ακόμη και για το πεζικό, να κινηθούν στο πεδίο, όπως απαιτούσε ο Ναπολέων. Έτσι, αν και έφεξε νωρίς, περίμενε ως το μεσημέρι για να μπορέσει να στήσει τις πυροβολαρχίες του σε πιο στεγνό έδαφος. Αυτή η καθυστέρηση της μισής μέρας είχε ως αποτέλεσμα, αφ’ ενός ο Ουέλιγκντον να προλάβει να οχυρωθεί αφ’ ετέρου ο Μπλύχερ να ανασυνταχθεί και να προλάβει να συνδράμει καθοριστικά τους Άγγλους το απόγευμα, ανατρέποντας την πορεία της μάχης. Το τελικό αποτέλεσμα είναι γνωστό…
*Τονίζω το “καταγεγραμμένη”, καθότι η καταστροφική έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας έχει μόνο εκ του εικαζομένου αποτελέσματος.
