Τα μυστικά του Πολιτιστικού Κεφαλαίου

Στο βιβλίο του “La Distinction”, υποστηρίζει ότι οι αισθητικές κρίσεις δεν είναι καθαρές, αλλά αποτελούν εργαλεία κοινωνικής, οικονομικής και πολιτιστικής διάκρισης. Οι προτιμήσεις μας (τα γούστα μας) είναι ένα σύστημα που μαθαίνεται ή ένας δείκτης κοινωνικής τάξης, παρά ένα τεκμήριο ανώτερων ή εγγενών προτιμήσεων. Κανείς δεν γεννιέται με μια ιδιαίτερη εκτίμηση για τον Μπαχ. Αυτό μαθαίνεται. Γι’ αυτόν τον λόγο, ο Μπουρντιέ έχει αναλύσει μια ακόμα βασική έννοια, το “πολιτιστικό κεφάλαιο”.

Η θεωρία του Μπουρντιέ για το πολιτιστικό κεφάλαιο αναφέρεται στα μη οικονομικά, κοινωνικά περιουσιακά στοιχεία (όπως η γνώση, οι δεξιότητες, η εκπαίδευση και τα γούστα) που προωθούν την κοινωνική κινητικότητα και ενισχύουν τις ταξικές διακρίσεις. Το πολιτιστικό κεφάλαιο υπάρχει σε ενσωματωμένη μορφή (συνήθειες, τρόποι συμπεριφοράς), σε αντικειμενοποιημένη μορφή (υλικά αγαθά όπως η τέχνη), και σε θεσμοθετημένη μορφή (πτυχία, προσόντα), και συχνά μεταδίδεται από γενιά σε γενιά για να εξασφαλίσει κοινωνικά πλεονεκτήματα.

Τι είναι το πολιτιστικό κεφάλαιο

Αν κάποιος έχει μεγαλώσει σε ένα σπίτι όπου έλαβε υψηλά αισθητικά ερεθίσματα, συζητούνταν ιδέες, οι γονείς του ήταν κοινωνοί και πομποί σημαντικών διανοητικών πληροφοριών, λάμβανε ποικίλα ιδιαίτερα ιδιωτικά μαθήματα, και επισκεπτόταν μουσεία με τους γονείς του (αντί μόνο στο πλαίσιο σχολικών εκδρομών), τότε έχει κληρονομήσει ένα αόρατο πολιτιστικό κεφάλαιο, εξαιτίας του οποίου έχει μια αόρατη αλλά σημαντική ταξική υπεροχή έναντι κάποιου που δεν έχει μια τέτοια κληρονομιά.

Η όντως ανώτερη τάξη δεν κληρονομεί μόνο χρήματα, αλλά και μια ιδιαίτερη κουλτούρα, στην οποία βασίζεται αυτό που ο Μπουρντιέ έχει ονομάσει “κοινωνική αναπαραγωγή”. Με τον όρο “κοινωνική αναπαραγωγή”, ο Μπουρντιέ αναφέρεται σε ένα αόρατο σύστημα κληρονομιάς μεταξύ των ανώτερων τάξεων. Αν ένα σπίτι είναι ήδη ευθυγραμμισμένο με τη σχολική κουλτούρα, τότε το παιδί αναπτύσσει αυτό που ο Μπουρντιέ έχει ονομάσει “σχολαστική προδιάθεση” (π.χ., κάνει βαθύτερες ερωτήσεις, αναπτύσσει μια πιο ερευνητική συνείδηση, έχει διανοητική αυτοπεποίθηση, κ.ο.κ.).

Ούτε ο Μπουρντιέ ούτε εγώ επικρίνουμε την κληρονομιά πολιτιστικού κεφαλαίου, αλλά, αναλύοντας αυτό το θέμα, θέλουμε να καταδείξουμε ότι η έννοια της αξιοκρατίας είναι πιο πολύπλοκη από όσο νομίζουν πολλοί (διότι υποκρύπτει διαφορά κληρονομημένου πολιτιστικού κεφαλαίου), και, κατ’ επέκταση, θέλουμε να προτείνουμε μια πολιτική πολιτιστικής αναβάθμισης όλων των ανθρώπων. Γι’ αυτόν τον λόγο, εισηγούμαι τη μελέτη της πολιτικής και κοινωνικής φιλοσοφίας του Πλάτωνα, όπου το κεντρικό ζήτημα της πολιτικής είναι η διανοητική και ηθική αναβάθμιση των ανθρώπων.

Η αποκλειστική πολιτική των ελίτ

Οποιαδήποτε υπερφίαλη προσπάθειά σας να ενσωματωθείτε όντως στις ελίτ είναι καταδικασμένη σε αποτυχία. Αυτό το έχει εξηγήσει ο Μπουρντιέ επισημαίνοντας ότι οι προτιμήσεις αποτελούν ένα αόρατο κριτήριο ταξικού χαρακτηρισμού και ταξικού αποκλεισμού. Πολλοί νομίζουν ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα περιοδικά lifestyle αποτελούν ένα μέσο εξίσωσης των ανθρώπων ως προς τις προτιμήσεις των ελίτ.

Όχι, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα περιοδικά lifestyle δεν κλείνουν το χάσμα προτιμήσεων μεταξύ των αυθεντικών ελίτ και των υπολοίπων. Για δύο λόγους: Πρώτον, οι κώδικες θα είναι πάντοτε μεταβαλλόμενοι. Ένα παράδειγμα αυτού του γεγονότος είναι το τι έχει συμβεί με τις πολυτελείς επωνυμίες (luxury logos). Στις δεκαετίες του 1980 και του 1990, περίβλεπτες επωνυμίες σηματοδοτούσαν πολυτέλεια, αλλά ύστερα έγιναν μαζικώς προσβάσιμες. Αντίγραφα (counterfeits) εισήλθαν μαζικώς στην αγορά, άνθρωποι της μέσης τάξης άρχισαν να αγοράζουν αντικείμενα αξιοπρόσεκτων επωνυμιών, ακόμα και “αεριτζήδες” και κοινοί αριβίστες ενέταξαν τις επωνυμίες στις τεχνικές τους, και, τελικώς, οι επωνυμίες (τουλάχιστον πολλές από αυτές) έγιναν déclassé.

Τι έκαναν, λοιπόν, οι αυθεντικές ελίτ (διαφοροποιούμενες από τον μιμητισμό των μικροαστών και των νεόπλουτων); Μετέβησαν στη λεγόμενη “ήσυχη πολυτέλεια” (quiet luxury). Για παράδειγμα, έτσι αναπτύχθηκαν επωνυμίες “ήσυχης πολυτέλειας”, όπως Loro Piana, The Row, Brunello Cucinelli, Richard Mille Skull Watches, Hublot, Jacob & Co., κ.λπ. Ο νέος κώδικας είναι “αν γνωρίζεις, γνωρίζεις”.

Αν δεν γνωρίζεις και φοράς ακόμα ζώνες με επιδεικτικές επώνυμες αγκράφες και κρατάς τσάντες με επιδεικτικά γράμματα επωνυμιών, τότε αποκαλύπτεσαι (ότι δεν γνωρίζεις τους κώδικες των πραγματικών ελίτ). Με το που μαζικοποιείται η γνώση ενός κώδικα, ο κώδικας των πραγματικών ελίτ έχει αλλάξει πάλι. Ο Μπουρντιέ ονόμασε αυτό το φαινόμενο ως το “πολιτιστικό αυθαίρετο”. Δεν υπάρχει κάτι το εγγενές στις ιεραρχίες της κοινωνίας μας.

Οι ιεραρχίες

Οι ιεραρχίες είναι κοινωνικώς κατασκευασμένες και ασκούν εξουσία μέσω κοινωνικών κατασκευών. Με το που η μεσαία τάξη υιοθετεί μάρκες και σύμβολα των ελίτ (π.χ., γεμίζει Louis Vuitton), οι ελίτ αλλάζουν τους κώδικές τους για να διατηρήσουν την απόστασή τους από τους άλλους, ακριβώς επειδή η αξία αυτών των ιεραρχικών κωδίκων δεν είναι εγγενής, αλλά μια κοινωνική κατασκευή, προκειμένου να ασκείται συμβολική και πραγματική εξουσία.

Ο δεύτερος λόγος περιγράφεται από τον Μπουρντιέ με τον όρο “habitus”, που είναι η ιδέα ότι η προτίμησή σου είναι εσωτερικευμένη στο πλαίσιο της ανατροφής σου. Κάποιος που έχει λάβει μια ελιτιστική εκπαίδευση έχει μάθει να απολαμβάνει ιδιαίτερες εμπειρίες χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια. Ο Μπουρντιέ έχει επισημάνει ότι το πολιτιστικό κεφάλαιο δεν έχει να κάνει μόνο με το τι γνωρίζεις, αλλά κυρίως έχει να κάνει με το να απολαμβάνεις με άνεση.

Η διαφορά μεταξύ κάποιου που μεγάλωσε μέσα σε σημαντικές διανοητικές και αισθησιακές μαθησιακές εμπειρίες και κάποιου που τις απέκτησε αργότερα (έστω κι αν απέκτησε περισσότερες με την προσπάθειά του) φαίνεται. Ο Μπουρντιέ λέγει ότι, ακόμα κι αν αποκτήσεις τη γνώση, είναι πολύ δύσκολο να αποκτήσεις την προδιάθεση, εκείνη την ιδιαίτερη άνεση που μοιάζει με το να νοιάζεσαι και να μην νοιάζεσαι ταυτοχρόνως και σε ισορροπία.