Μας γύρισε στη “μαύρη Αθηνά” με τη μαύρη Ωραία Ελένη ο Νόλαν!

Η ενδυμασία της είναι εξίσου όμορφη και μεγαλεπήβολη, καθώς εμφανίζεται με μακρύ πέπλο ή φόρεμα (τανύπεπλος, Ιλ. Γ 228, Οδ. δ 305, ο 171). Επειδή είναι γέννημα του υψίστου Δία (Ιλ. Γ 199, 426, Z 292, Οδ. χ 227) και θετή κόρη του ισχυρού Τυνδάρεω (βασιλιά της Σπάρτης), ο ποιητής την αποκαλεί εὐπατέρεια, δηλαδή “κόρη ενός εκλεκτού πατέρα”.

Οι επικοί ποιητές Όμηρος και Ησίοδος τονίζουν με επιμονή τα ωραία μαλλιά της Ελένης, όπως προκύπτει από το γεγονός ότι χρησιμοποιούν περισσότερο από όλα τα άλλα το επίθετο ἠΰκομος (βλ. Ησιόδ. Έργα 165 Ἑλένης ἠυκόμοιο, απ. 199.2 M.-W., κ.α.). Σίγουρα σε παραδοσιακές κοινωνίες τα μακριά πλούσια μαλλιά αποτελούν στολίδι για τη γυναίκα, αλλά αξίζει να επισημανθεί ότι οι ανωτέρω ποιητές αποδίδουν το συγκεκριμένο επίθετο είτε σε θεές (π.χ. Ήρα, Αθηνά, Λητώ, Θέτις, Καλυψώ, Δήμητρα, Ρέα, Τηθύς) ή σε θνητές ιδιαίτερης ομορφιάς (Νιόβη, Βρισηίδα, Πηρώ, κ.ά.).

Ωστόσο, αποφεύγουν να προβούν σε μία πιο εξειδικευμένη και δεσμευτική περιγραφή της Ελένης, προφανώς για να μην αμφισβητηθούν από το κοινό τους ή το απογοητεύσουν. Διότι από ένα σημείο και μετά αποτελεί θέμα υποκειμενικού γούστου το πώς αντιλαμβάνεται ο καθένας την ομορφιά. Πρώτοι οι λυρικοί ποιητές των αρχαϊκών χρόνων, όπως ο Στησίχορος (περ. 632-556 π.Χ.), η Σαπφώ (δεύτερο μισό του 7ου αι. π.Χ.) και ο Ίβυκος (6ος αι. π.Χ.), περιγράφουν την Ελένη ως ξανθομαλλούσα (ή έστω “καστανόξανθη” ή “πυρόξανθη”, καθώς ποικίλλει η σημασία του αρχαίου επιθέτου, βλ. Στησίχ. απ. S103.5 ξανθὰ δ’ Ἑλένα, απ. 23.5 V. ξάνθᾳ δ’ Ἑλένᾳ, S151.5 ξανθᾶς Ἑλένας περὶ εἴδει, “για την ομορφιά της ξανθής Ελένης”).

Όμως, εκεί όπου όλοι συμφωνούν είναι ότι η ομορφιά της Ελένης ξεπερνούσε τα ανθρώπινα μέτρα (Σαπφώ απ. 16.7). Ο Όμηρος την παρομοιάζει όμοια πότε με τις αθάνατες θεές και πότε με την Άρτεμη (αντιστοίχως Ιλ. Γ 157, Οδ. δ 122)· αδιαμφισβήτητο παραμένει πάντως ότι καμία θνητή γυναίκα δεν μπορούσε να τη συναγωνιστεί (Ιλ. Ι 140). Σύμφωνα με τον Ησίοδο, η Ελένη έμοιαζε στην όψη με τη χρυσή Αφροδίτη και διέθετε τη λάμψη των Χαρίτων (απ. 196.5-6). Ακόμη, είχε ωραίους βραχίονες χεριών και αστραγάλους ποδιών (εὐώλενος, καλλίσφυρος, αππ. 23a.20, 204.81).

Ο ίδιος ποιητής εξαίρει τη μεγάλη δόξα (μέγα κλέος), που η ηρωίδα είχε αποκτήσει για το κάλλος της, ώστε να τη διεκδικούν για γυναίκα τους όλα τα φημισμένα αρχοντόπουλα της Ελλάδας, προσφέροντας πανάκριβα δώρα (όπως κοπάδια από αιγοπρόβατα και βόδια ή διάφορα χρυσά και χάλκινα αντικείμενα, βλ. Ησιόδ. αππ. 196-204).

Εκτός από πανέμορφη, η Ελένη ήταν ευφυέστατη· μπορούσε να αντιληφθεί πράγματα, να αναγνωρίσει τους δόλους του πονηρού Οδυσσέα ή να ερμηνεύσει θεϊκά σημάδια πρώτη από όλους (Οδ. δ 138-46, 250-1, ο 160-78). Γνώριζε διάφορα βοτάνια για να ανακουφίζει τους οικείους της από τις στενοχώριες και για να τους θεραπεύει (πρβλ. Οδ. δ 219-30). Μιλούσε μειλίχια και ήξερε πώς να συμπεριφερθεί στον καθένα (π.χ. Ιλ. Γ 171 κ.ε., Ζ 343)· μπορούσε να μιμείται άριστα τις φωνές των γυναικών όλων των πολεμάρχων, που είχαν κλειστεί μέσα στον Δούρειο Ίππο, ξεσηκώνοντάς τους τον πόθο για αυτές (Οδ. δ 277-89).

Τέλος, ήταν άριστη υφάντρα και καλή νοικοκυρά (Ιλ. Γ 125-8, Ζ 323-4, Οδ. ο 104-8). Ο θνητός Μενέλαος ως σύζυγος της Ελένης και γαμπρός του Δία, είχε το δικαίωμα να απολαύσει μία μακάρια μεταθανάτια ζωή στο Ηλύσιο πεδίο, την οποία ελάχιστοι ήρωες μπορούσαν να επιτύχουν (Οδ. δ 561-9). Στη Σπάρτη και σε άλλες δωρικές περιοχές του ελληνικού κόσμου η Ελένη λατρευόταν ως θεά που προστάτευε τη χλωρίδα και γονιμότητα της γης, που φρόντιζε για την ομορφιά και την καλή ανάπτυξη των κοριτσιών προκειμένου να καλοπαντρευτούν (Ηρόδ. 6.61, Θεόκρ. 18.41-8).

Η Ωραία Ελένη διά χειρός Νόλαν

Σχετικά τώρα με το εγχείρημα του σημαντικού και πολυβραβευμένου σκηνοθέτη Κρίστοφερ Νόλαν (Christopher Edward Nolan) να γυρίσει μία επική ταινία δράσης-φαντασίας με θέμα την Οδύσσεια του Ομήρου, προσαρμοσμένη στις δικές του επιδιώξεις, και σχετικά με την ενδεχόμενη επιλογή της ωραιότατης και ταλαντούχας Λουπίτας Νιόγκο (Lupita Nyong’o) ως ωραίας Ελένης, έχω να πω τα εξής: από τη στιγμή που ο σκηνοθέτης αποφάσισε να γυρίσει μία ταινία βασισμένη στην ομηρική Οδύσσεια, έχει αστοχήσει τουλάχιστον ως προς την εμφάνιση μιας μελαμψής και κοντοκουρεμένης Ελένης. Διότι, όπως έχω προαναφέρει, η μορφή της ομηρικής ηρωίδας αφήνει μεν ανοιχτές αρκετές επιλογές, αλλά δεσμεύει όσον αφορά σε ορισμένες άλλες, όπως η λευκότητα του δέρματος και τα όμορφα, πλούσια μαλλιά.

Άλλο πράγμα είναι ο μύθος και άλλο μία συγκεκριμένη λογοτεχνική πραγμάτωσή του. Και με αυτή την παρατήρηση έρχομαι να απαντήσω σε Έλληνες σκηνοθέτες και καλλιτεχνικούς διευθυντές διαφόρων θεσμών, οι οποίοι έσπευσαν να δικαιολογήσουν την επιλογή του Νόλαν, μπερδεύοντας μυθολογία με λογοτεχνία ή μυθική πραγμάτευση με λογοτεχνική πραγμάτωση. Εάν ο κ. Νόλαν ήθελε να γυρίσει μία ταινία γύρω από την ″οδύσσεια″ ενός σύγχρονου μετανάστη ή πολιτικού φυγάδα παρουσιάζοντας διάφορες περιπέτειες και δοκιμασίες σε ένα δικό του σενάριο, θα ήταν απεριόριστα ελεύθερος να επιλέξει και να παρουσιάσει ό,τι σκεφτεί σε οποιονδήποτε τύπο ή χρώμα ανθρώπου ή φανταστικού αντικειμένου.

Εάν πάλι ήθελε να κάνει μία αλληγορική ταινία μυθολογικού περιεχομένου με δικό του σενάριο ή ενός σύγχρονου σεναριογράφου θα ήταν ελεύθερος να παρουσιάσει τους μυθικούς ήρωές του σε οποιοδήποτε συμβολικό χρώμα ή μορφή –είτε δηλαδή ως ανθρώπους είτε ως πράγματα, ζώα, δέντρα, εξωγήινους, κ.λπ.

Από τη στιγμή όμως που κάποιος επιλέγει να κάνει μία ταινία βασισμένη σε ένα λογοτεχνικό έργο, τότε οφείλει να σεβαστεί τη διάνοια, την ευφυΐα και τον πνευματικό κόπο του λογοτέχνη δημιουργού. Δεν μπορεί δηλαδή ο κάθε σκηνοθέτης να αυθαιρετεί όπου και όπως του αρέσει, κόβοντας, ράβοντας ή αλλοιώνοντας το πνευματικό έργο ενός καταξιωμένου λογοτέχνη και μάλιστα εκ του ασφαλούς, επειδή ο καημένος ο δημιουργός δεν ζει για να προστατεύσει το δημιούργημά του και να διεκδικήσει το δίκαιο του.

Δεν υπάρχει “πρέπει” στην τέχνη;

Το καλλιτεχνικό σινάφι της εποχής μας από τη μία αντιφάσκει όταν λέει ότι “δεν υπάρχει πρέπει στην τέχνη” και από την άλλη με απόλυτο και αυταρχικό τρόπο διακηρύσσει ότι “η τέχνη πρέπει να παραμένει ελεύθερη, ρευστή, ανατρεπτική”. Αφού δεν υπάρχει ″πρέπει″ στην τέχνη, τότε πώς αυτή πρέπει να παραμείνει έτσι και όχι αλλιώς; Και μη προσπαθούν να μας πείσουν για δήθεν “ελευθερία της τέχνης” διότι όλοι ζούμε σε μία κοινωνία και έχουμε αντιληφθεί τι σημαίνει συμβιβασμός, παραχώρηση, υποταγή σε διάφορες εξουσίες για συμφεροντολογικούς ή άλλους λόγους. Επιπλέον, το κίνημα Me Too μας βοήθησε να νιώσουμε πόσο “ελεύθερη” είναι η τέχνη και οι θεράποντές της. Σε ποια κοινωνία και ποια εποχή η τέχνη υπήρξε ή υπάρχει πραγματικά ελεύθερη;

Επιπλέον, εάν κάποιος σύγχρονος σκηνοθέτης επιχειρήσει να μεταφέρει στον κινηματογράφο το λογοτεχνικό έργο ενός συγγραφέα που βρίσκεται ακόμη στη ζωή και αυθαιρετήσει αλλοιώνοντας το πνεύμα του έργου χωρίς τη συγκατάθεση του συγγραφέα, δεν θα σημειωθεί αντίδραση ή δικαστική διαμάχη; Δεν θα στενοχωρηθεί ο συγγραφέας διότι ο σκηνοθέτης τού χάλασε το δημιούργημά του; Επομένως, καλό είναι οι καλλιτέχνες να αρχίσουν να σέβονται τόσο τους συγγραφείς, όσο το κοινό τους. Η πραγματική ευφυΐα ενός σκηνοθέτη φαίνεται όταν πετυχαίνει να φωτίσει τις βαθύτερες πλευρές ενός λογοτεχνήματος, χωρίς να το προδώσει.