Σίριαλ τροφοδοτεί την αντιπαράθεση κοσμικών-ισλαμιστών στην Τουρκία

Μια τηλεοπτική σειρά προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων σε ολόκληρη τη χώρα, με επικριτές να υποστηρίζουν ότι το σενάριο παρουσίασε τους κοσμικούς Τούρκους ως αλαζόνες, αποκομμένους από την κοινωνία και ασεβείς απέναντι στις θρησκευτικές ευαισθησίες. Το περιστατικό αναζωπύρωσε τα υπόγεια ρήγματα της τουρκικής κοινωνίας, τη στιγμή που η Τουρκία εισερχόταν στο Ραμαζάνι, περίοδο που παραδοσιακά συνδέεται με κοινωνική ηρεμία.

Οι αντιδράσεις ξέσπασαν έπειτα από επεισόδιο της δραματικής σειράς “Aynı Yağmur Altında” (“Κάτω από την ίδια βροχή”) στο οποίο μια κοσμική γυναίκα προσφέρει στους ευσεβείς καλεσμένους της χοιρινό κρέας, το οποίο απαγορεύεται στο Ισλάμ. Απόσπασμα της σκηνής που κυκλοφόρησε ευρέως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προκάλεσε οργή, με θεατές να κάνουν λόγο για προσβολή των θρησκευτικών ευαισθησιών και για σκόπιμη πρόκληση. Η νέα σειρά, που έκανε πρεμιέρα στις 9 Φεβρουαρίου, έχει θέμα τις εντάσεις μεταξύ μιας συντηρητικής, θρησκευόμενης οικογένειας και μιας κοσμικής, δραματοποιώντας το διαχρονικό χάσμα μεταξύ των δύο στρατοπέδων στην Τουρκία.

Η διαμάχη κορυφώθηκε στο δεύτερο επεισόδιο, όταν η συντηρητική οικογένεια επισκέπτεται για δείπνο το σπίτι της κοσμικής οικογένειας και διαπιστώνει ότι η οικοδέσποινα, παρουσιαζόμενη ως χαρακτήρας αρνητικά, σερβίρει χοιρινό ψητό. Όταν οι ευσεβείς καλεσμένοι της τη φέρνουν προ των ευθυνών της, εκείνη απαντά ότι το ετοίμασε για τη μέλλουσα χριστιανή νύφη της, προσθέτοντας με εμφανή αιχμή: «Ούτε εγώ το τρώω, αλλά σέβομαι όσους το τρώνε. Σε αντίθεση με κάποιους άλλους, εμείς δεν είμαστε μισαλλόδοξοι».
Πολλοί επικριτές υποστήριξαν ότι η σκηνή ξεπερνά τα όρια της μυθοπλασίας και αναζωπυρώνει έναν μακροχρόνιο πολιτισμικό πόλεμο.

«Μέσα από ένα εξαιρετικά φθηνό και κατασκευασμένο σενάριο επιχειρείται η αναβίωση της αντιπαράθεσης μεταξύ μουσουλμάνων και κοσμικών και η σκηνοθεσία μιας πρόκλησης», δήλωσε η βουλευτής του φιλοκουρδικού κόμματος DEM, Περιχάν Κοτζά, σε συνέντευξη Τύπου στο Κοινοβούλιο. Οι επικριτές της κυβέρνησης στην Τουρκία υποστηρίζουν εδώ και χρόνια ότι το χάσμα μεταξύ κοσμικών και θρησκευόμενων πολιτών έχει διευρυνθεί την τελευταία δεκαετία, με τη συντηρητική βάση να παρουσιάζεται συχνά ως ένα κοινωνικό στρώμα που αισθάνεται περιθωριοποιημένο και αντιμετωπίζει την περιφρόνηση των κοσμικών ελίτ.

Κοσμικότητα και Ισλάμ

Αν και η πολιτική και πολιτισμική κυριαρχία της ιδεολογίας της κοσμικότητας, που θεμελίωσε το τουρκικό κράτος, έχει σταδιακά αποδυναμωθεί κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης Ερντογάν, η προηγούμενη περίοδός της άφησε βαθιά τραύματα στη συντηρητική κοινωνία. Περιοριστικές πολιτικές, όπως η απαγόρευση της μαντίλας σε πανεπιστήμια και δημόσιους θεσμούς, η οποία ίσχυσε από τη δεκαετία του 1950 έως το 2013, τροφοδότησαν αισθήματα αδικίας, πολύ πριν ο Ερντογάν αναλάβει την εξουσία.

Παρότι περίπου το 98% του πληθυσμού της Τουρκίας αυτοπροσδιορίζεται ως μουσουλμανικό, έρευνες καταδεικνύουν σημαντικές διαφοροποιήσεις ως προς τον βαθμό τήρησης θρησκευτικών κανόνων, με ορισμένους να δηλώνουν πολιτισμικά μουσουλμάνοι, χωρίς να είναι ενεργά θρησκευόμενοι. Το χοιρινό, ωστόσο, αποφεύγεται ευρέως στη χώρα και σπανίως καταναλώνεται, ακόμη και από τους χριστιανούς της Τουρκίας, γεγονός που καθιστά την προσφορά του σε καλεσμένους, ιδίως κατά τη διάρκεια του Ραμαζανιού, ιδιαίτερα ασυνήθιστη και, για πολλούς, προκλητική.

Η βουλευτής Κοτζά συνέδεσε επίσης απευθείας την επίμαχη πλοκή με την κυβέρνηση, καθώς το κανάλι που προβάλλει τη σειρά, ATV, ανήκει σε όμιλο μέσων ενημέρωσης που ελέγχεται από την οικογένεια του μεγαλύτερου γαμπρού του Ερντογάν, Μπεράτ Αλμπαϊράκ. Η κυβέρνηση «εργαλειοποιεί για ακόμη μία φορά τη θρησκεία, εκμεταλλεύεται το Ισλάμ και χειραγωγεί την πίστη των ανθρώπων», ανέφερε.

Αντικρουόμενες κατηγορίες εν μέσω Ραμαζανιού

Η χρονική συγκυρία εντείνει την ευαισθησία, καθώς η προβολή της σειράς συμπίπτει με την έναρξη του Ραμαζανιού, περιόδου που παραδοσιακά συνδέεται με εγκράτεια, περισυλλογή και κοινωνική ειρήνη. Το Ανώτατο Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης (RTÜK), υπέβαλε καταγγελία για τη σειρά, ζητώντας «ειδική διερεύνηση του γεγονότος ότι προκλητικές και εμπρηστικές σκηνές μεταδόθηκαν κατά τη διάρκεια του Ραμαζανιού». Η αρχή έχει κατ’ επανάληψην επιβάλει πρόστιμα και απαγορεύσεις μετάδοσης σε μέσα ενημέρωσης ή σε περιεχόμενο που κρίνει προκλητικό.

Ενώ οι επικριτές καταλόγισαν στους δημιουργούς της σειράς πρόθεση να οξύνουν τις πολιτισμικές εντάσεις κατά τη διάρκεια του Ραμαζανιού, ο Ερντογάν αντέδρασε κατηγορώντας κοσμικούς κύκλους ότι επιχειρούν να υπονομεύσουν τη θρησκευτική ζωή και το κλίμα ηρεμίας του μήνα. Οι δηλώσεις του Τούρκου προέδρου ακολούθησαν ανακοίνωση που είχαν εκδώσει νωρίτερα περισσότεροι από 150 ακαδημαϊκοί, καλλιτέχνες και διανοούμενοι, απορρίπτοντας αυτό που χαρακτήρισαν προσπάθειες «διάβρωσης της κοσμικής εκπαίδευσης, του δικαίου και της δημόσιας ζωής».

Η ανακοίνωση εκδόθηκε μετά από οδηγία του υπουργείου Παιδείας της Τουρκίας προς τα σχολεία σε όλη τη χώρα να διοργανώσουν δραστηριότητες για το Ραμαζάνι. Επικριτές υποστήριξαν ότι η οδηγία θα μπορούσε να διαχωρίσει μαθητές που νηστεύουν από εκείνους που δεν νηστεύουν και να ασκήσει πίεση στα παιδιά να αποκαλύψουν τις πεποιθήσεις τους, προειδοποιώντας ότι παραβιάζεται η ελευθερία της θρησκείας. «Δεν θα μείνουμε άπραγοι ενώ όσοι επιδιώκουν να σκιάσουν τη χαρά του Ραμαζανιού των 86 εκατομμυρίων πολιτών μας, μέσω των ανακοινώσεων που δημοσιεύουν, επιχειρούν να σπείρουν διχόνοια στο έθνος μας», δήλωσε ο Ερντογάν.

Εν μέσω της αυξανόμενης κατακραυγής, η εταιρεία παραγωγής της σειράς εξέδωσε ανακοίνωση, απορρίπτοντας τις κατηγορίες ότι η σκηνή αποσκοπούσε στην όξυνση των διαιρέσεων, θρησκευτικών ή τρόπων ζωής. Αντιθέτως, υποστήριξε ότι η σκηνή αποτύπωνε «τον διαχρονικό αγώνα ανάμεσα στην αλαζονεία και την ευπρέπεια», παρουσιάζοντας την αντιπαράθεση ως ηθική σύγκρουση χαρακτήρων και όχι ως θρησκευτική ή πολιτισμική διαμάχη.

Το κανάλι ATV, από την πλευρά του, δεν έχει εκδώσει επίσημη ανακοίνωση για τις αντιδράσεις, ωστόσο τουρκικά μέσα ενημέρωσης ανέφεραν ότι προστέθηκε νέο όνομα στην ομάδα σεναριογράφων της σειράς, κίνηση που ερμηνεύθηκε ευρέως ως έμμεση παραδοχή της πίεσης που προκάλεσε η δημόσια κατακραυγή.