Ποιος ήταν ο ξεχωριστός Τζέημς Πέτρας

Στο σημείο αυτό μπορεί να ανιχνευθεί μια αντίστοιχη ιδεολογική διαδρομή με εκείνη του Ανδρέα Παπανδρέου και ίσως αυτό να ήταν ένα επιπλέον στοιχείο που τους έφερνε κοντά. Ο Πέτρας ανήκε στην παράδοση του κριτικού μαρξισμού, όπως ιδίως αυτός διαμορφώθηκε στα κινήματα του “παγκόσμιου 68”,  διατηρώντας και τις δύο αυτές ιδιότητες στην ενότητά τους και μετά τους “σεισμούς του ‘89”, επικαιροποιώντας διαρκώς την ιδεολογικο-πολιτική του ταυτότητα μέχρι το τέλος της ζωής του, σταθερά σε αντιιμπεριαλιστική και ταξική οπτική.

Μολονότι πανεπιστημιακός, δεν τον χαρακτήριζε ο “ακαδημαϊσμός”. Απεναντίας η πολιτική-κινηματική του δραστηριοποίηση, αποτέλεσε ένα σταθερό στοιχείο που εγγράφεται στις αναλύσεις του, καθιστώντας αυτές ιδιαίτερα διεισδυτικές σε πολλά σημεία λόγω ακριβώς της κοινωνικής του γείωσης.

Η διαδρομή του, χαρακτηρίζεται από τη μελέτη και την ενεργό συμμετοχή του σε εγχειρήματα σοσιαλιστικής μετάβασης, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη Νότια Αμερική. Είναι στη Χιλή την περίοδο του Σαλβαδόρ Αλιέντε, 1970-1973, κινούμενος μεταξύ του σοσιαλιστικού κόμματος και του MIR (Κίνημα Επαναστατικής Αριστεράς), στο πλαίσιο της Λαϊκής Ενότητας και ειδικότερα βρίσκεται στο Σαντιάγο την 11^η Σεπτεμβρίου 1973, ημέρα του πραξικοπήματος και δολοφονίας του Αλιέντε. Θα έχει παρουσία και στο εγχείρημα της Μπολιβαριανής Δημοκρατίας του Ούγκο Τσάβες την 1^η δεκαετία του 21^ου αιώνα.

Τζέημς Πέτρας και ΠΑΣΟΚ

Με έναν ανάλογο προσανατολισμό και τρόπο δουλειάς θα έρθει στην Ελλάδα, με πρόσκληση του Ανδρέα Παπανδρέου στις αρχές της δεκαετίας του ’80, για να στηρίξει το εγχείρημα της μετάβασης στο σοσιαλισμό, που επαγγελλόταν το ΠΑΣΟΚ εκείνη την περίοδο. Στα σημερινά επίσημα στελέχη του ΠΑΣΟΚ-Κινήματος Αλλαγής, αλλά και ευρύτερα στα στελέχη του κόμματος που αντλούν την περίοδο της πολιτικοποίησής τους από τα χρόνια της δεκαετίας του ’90 και μετά, δηλαδή από την περίοδο που η εσωκομματική διαλεκτική και οι πολιτικές ταυτότητες άρχισαν να καθορίζονται από εξωκομματικούς δρώντες, από τα ιδιωτικά τηλεοπτικά κανάλια, εποχή της τηλεκρατίας, μια διαδικασία που μεταξύ άλλων συρρίκνωσε, αν δεν εξαφάνισε τελείως, τη συλλογική κομματική μνήμη, βασικό στοιχείο απώλειας της σχετικής αυτονομίας ενός πολιτικού υποκειμένου, αλλά και του μεταμορφισμού του, ο Τζέημς Πέτρας παραμένει παντελώς άγνωστος.

Στις αρχές της δεκαετίας του ’80 όμως, την εποχή “της επανάστασης της ελπίδας”, όπως διακήρυσσε το ΠΑΣΟΚ στη συγκέντρωση στο Σπόρτινγκ, για τις 100 ημέρες από την νίκη στις εκλογές της 18^ης Οκτωβρίου 1981, τα πράγματα ήταν διαφορετικά και σίγουρα δεν υπήρξαν ευθύγραμμα όπως τα θέλει το ενιαίο, βολικό, αυτοδικαιωτικό “γραφειοκρατικό αφήγημα”.

Ο Τζέημς Πέτρας θα έρθει στην Ελλάδα το 1982 και θα αναλάβει τη διεύθυνση του Κέντρου/Ιδρύματος Μεσογειακών Μελετών. Το ΙΜΜ αποτέλεσε εκείνη την εποχή ένα χώρο συσπείρωσης σοσιαλιστών και προοδευτικών νέων διανοουμένων, που κινούνταν εντός ΠΑΣΟΚ ή σε κάθε περίπτωση φιλικά προς το ΠΑΣΟΚ, ως εγχειρήματος σοσιαλιστικής αλλαγής.

Ο Πέτρας ως διευθυντής του ΙΜΜ, την περίοδο 1982-1985, είχε συναντήσεις με τον Ανδρέα Παπανδρέου σε τακτική βάση, ενεργό παρουσία και συμμετοχή στην κίνηση των ιδεών, στην έκδοση βιβλίων, σε συνέδρια  οργανώσεων και συνδικάτων με θέμα τη διαδικασία μετάβασης στο σοσιαλισμό, τις κοινωνικοποιήσεις, την ανάπτυξη σε μια αντιιμπεριαλιστική-αντικαπιταλιστική κατεύθυνση κλπ  Στο πλαίσιο αυτό είχε διαμορφώσει ιδιαίτερες σχέσεις με την αριστερή πτέρυγα του ΠΑΣΟΚ, ιδίως με την υπό διαμόρφωση εργατο-συνδικαλιστική εσωκομματική αντιπολίτευση.

Σε ένα συνέδριο της Ομοσπονδίας Βιομηχανικών Εργατοϋπαλληλικών Σωματείων για τα 5 χρόνια δράσης της ΟΒΕΣ, το 1984, εντοπίζοντας την ήδη διαφαινόμενη κυρίαρχη κυβερνητική τάση του καπιταλιστικού εκσυγχρονισμού και τονίζοντας την κεντρικότητα της εργατικής τάξης σε σχέση με τη νέα βιομηχανική στρατηγική, αναφέρει μεταξύ άλλων:

«Μια συγκροτημένη και συστηματική προσπάθεια με στόχο την εκβιομηχάνιση της Ελλάδας πρέπει να λάβει υπόψη της το εξής: ότι, οι δομικές, διοικητικές και πολιτιστικές αλλαγές που επιδιώκονται μπορούν να ολοκληρωθούν με επιτυχία μόνον όταν οι παραγωγικές τάξεις είναι στην πρώτη γραμμή της μάχης και έχουν τη δυνατότητα να απειλήσουν ανοιχτά την κυριαρχία των μη παραγωγικών τάξεων, του μπλοκ των μικρομεσαίων και των γραφειοκρατών. Τα νέα προγράμματα επενδύσεων είναι απαραίτητα, αλλά κι αυτά δεν είναι αρκετά. Τα πενταετή προγράμματα είναι απαραίτητα, αλλά κι αυτά δεν είναι αρκετά. Οι ειδικοί οικονομολόγοι είναι απαραίτητοι κι αυτοί, αλλά ούτε αυτοί είναι αρκετοί. Η βιομηχανική εργατική τάξη είναι η πολιτική και κοινωνική δύναμη που είναι και απαραίτητη και αρκετή για να στηρίξει τη νέα βιομηχανική στρατηγική που συμβαδίζει με τα συμφέροντά της… Η σοσιαλιστική εκβιομηχάνιση θα προχωρήσει μαζί με τη βιομηχανική εργατική τάξη ή δεν θα προχωρήσει καθόλου» (Βλ. Ασημακόπουλος, “Πρώτη Φορά Αριστερά. Αντιθέσεις, αντιφάσεις, εσωτερικές συγκρούσεις στο ΠΑΣΟΚ την περίοδο 1974-1990 και οι βάσεις του πολιτικού μεταμορφισμού του”, σ. 276).

Από την περίοδο εκείνη και στο πλαίσιο του Ιδρύματος Μεσογειακών Μελετών αλλά και του υπό διαμόρφωση ρεύματος της εργατο-συνδικαλιστικής εσωκομματικής αντιπολίτευσης ο Πέτρας θα αναπτύξει συντροφικές σχέσεις με τους Δημήτρη Πιπεργιά, Χρήστο Κοκκινοβασίλη, Αλέξη Μητρόπουλο, οι οποίοι στο 1^ο συνέδριο του ΠΑΣΟΚ, το 1984, εκλέγονται στην ΚΕ του κόμματος.

Ο Πέτρας εκείνη την περίοδο θα αναπτύξει συντροφικές σχέσεις και με το άλλο ρεύμα της αριστερής εσωκομματικής αντιπολίτευσης, τους “Ιταλούς” του Μιχάλη Χαραλαμπίδη. Ο Χαραλαμπίδης μαζί με τον Νίκο Μανίκα, στο πλαίσιο του Ιδρύματος Μεσογειακού Μελετών θα κυκλοφορήσουν, την περίοδο 1982-1984, το περιοδικό “Συμβούλια για τον Εργατικό Έλεγχο και την Αυτοδιαχείριση”.

Στα μέσα της δεκαετίας του ’80, ο Πέτρας διαφωνώντας με τον Ανδρέα Παπανδρέου και την κατεύθυνση που λαμβάνει το εγχείρημα της Αλλαγής, θα αποχωρήσει τόσο από το Κέντρο Μεσογειακών Μελετών, όσο και από την Ελλάδα. Σε μια πολύ ενδιαφέρουσα μαρτυρία αποτίμησης της εμπειρίας του στην Ελλάδα του α΄ μισού της δεκαετίας του ’80, του Ανδρέα Παπανδρέου και της μεταξύ τους σχέσης και συνεργασίας, μετά 20 έτη, θα κάνει λόγο για τις δύο ψυχές του Παπανδρέου, τη μαρξιστική σοσιαλιστική και τη φιλελεύθερη, αναφέροντας μεταξύ άλλων τα εξής:

«Ο Ανδρέας ήταν μαρξιστής, αλλά την ίδια ώρα έβλεπε τα πράγματα και διαφορετικά ως προοδευτικός φιλελεύθερος. Είχε μια “σχιζοφρένεια” στη σκέψη του. Ήταν πολύ μεγάλος, αλλά είχε κι αυτό το περίεργο, να βλέπει πότε έτσι και πότε αλλιώς τα πράγματα. Κι αυτό ήταν εντυπωσιακό.» [Πέτρας Τ, “Το Κέντρο Μεσογειακών Μελετών”, στο Β. Παναγιωτόπουλος, (επιμ.), Ο Ανδρέας Παπανδρέου και η εποχή του, Ελληνικά Γράμματα, 2006, σ. 221].

Το πνευματικό του έργο

Την περίοδο 1982-1985, θα κυκλοφορήσουν στα ελληνικά τρία βιβλία του, “Ο Νέος Ψυχρός Πόλεμος. Η πολιτική του Ρήγκαν στην Ευρώπη και τον Τρίτο Κόσμο” (Μηνιαία Επιθεώρηση, 1982, σε συνεργασία με τον Μόρρις Μόρλεϋ), “Ιμπεριαλισμός, κοινωνικές τάξεις και οικονομική ανάπτυξη” (Στοχαστής, 1983), “Ακμή και παρακμή της σοσιαλδημοκρατίας στη Νότια Ευρώπη. Δοκίμια για τον ελληνικό καπιταλισμό” (Στοχαστής, 1985). Επίσης κείμενά του τη δεκαετία του ’80, θα δημοσιευθούν στο περιοδικό Τετράδια, και στην ελληνική έκδοση του Μonthly Review-Μηνιαία Επιθεώρηση. Απ’ αυτές τις συνεργασίες ο Τζέημς Πέτρας θα αναπτύξει συντροφικές και φιλικές σχέσεις με τους Λουκά Αξελό, Σταύρο Λυγερό, Λευτέρη Ριζά, Βαγγέλη Χωραφά.

Ειδικότερα το βιβλίο του “Ακμή και παρακμή της σοσιαλδημοκρατίας στη Νότια Ευρώπη. Δοκίμια για τον ελληνικό καπιταλισμό”, παραμένει μέχρι και σήμερα απαραίτητη και ιδιαίτερα χρήσιμη βιβλιογραφική αναφορά για όποιον/α θέλει να μελετήσει τα πολιτικά εγχειρήματα στη Νότια Ευρώπη, στα οποία πρωταγωνίστησαν ή μετείχαν σοσιαλιστικά κόμματα κατά το α΄ μισό της δεκαετίας του ’80 σε συγκριτική προοπτική (Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία, Πορτογαλία, Ελλάδα). Πολύ περισσότερο που πρόκειται για δοκίμια που γράφονται τη στιγμή που λαμβάνουν χώρα τα εγχειρήματα, ένα στοιχείο που ακριβώς αντανακλά το τρόπο γραφής και παρέμβασης του Πέτρας.

Στο ίδιο βιβλίο περιλαμβάνονται μερικές εξαιρετικά διεισδυτικές παρατηρήσεις για στοιχεία της κοινωνικής διαστρωμάτωσης στην Ελλάδα που διατηρούν την αναλυτική τους αξία. Αυτό το επισημαίνει ο καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, Ανδρέας Λύτρας στο ιδιαίτερα κατατοπιστικό βιβλίο του “Προλεγόμενα στη θεωρία της ελληνικής κοινωνικής δομής” (Νέα Σύνορα-Α.Α.Λιβάνη, 1993). Ο Πέτρας στα συγκεκριμένα δοκίμια εισάγει αναλυτικά σχήματα και όρους όπως : “κατοχή από άτομα περισσότερων της μιας ταξικών θέσεων”, το “εισοδηματικό κεφάλαιο”, “η κρατική δομή ως σχήμα πολλαπλών κρατών”, “κλεπτοκρατία-κλεπτοκαπιταλιστές” κ.α., αναλύοντας τη σημασία τους για τον ρόλο που διαδραματίζουν στον κοινωνικό και πολιτικό αγώνα στη χώρα.

Ειδικά για το ζήτημα “κλεπτοκρατία-κλεπτοκαπιταλιστές”, ο υπεύθυνος των εκδόσεων Στοχαστής, Λουκάς Αξελός, παραθέτει 20 χρόνια μετά, το σχετικό του διάλογο με τον Τζέημς Πέτρας, τα ελληνικά του οποίου σημειωτέον  υπήρξαν  “σπαστά” : «Διαβάζοντας τα χειρόγραφα του βιβλίου του Ακμή και παρακμή της σοσιαλδημοκρατίας στη Νότια Ευρώπη. Δοκίμια για τον ελληνικό καπιταλισμό, που μου είχε δώσει να εκδώσουμε στον “Στοχαστή”, διαπίστωσα έκπληκτος ότι κατά τον Πέτρας, οι Έλληνες καπιταλιστές χωρίζονταν σε επιχειρηματίες και κλεπτο-καπιταλιστές και ότι η κυρίως ελληνική οικονομική δραστηριότητα ήταν η κλεπτοκρατία.

Όταν στην επόμενη συνάντησή μας, με σχετικά έντονο ύφος παρατήρησα ότι: “Μα Τζιμ, εμείς ως μαρξιστές και – κυρίως – ως επιστήμονες, δεν μπορούμε να υιοθετούμε και το χειρότερο, να δημιουργούμε όρους του τύπου κλεπτοκρατία και κλεπτοκαπιταλιστές’”, μου απάντησε, αφήνοντάς με άναυδο : “Άκου να σου πω Λούκας, δεν ξέρω τι είμαστε εμείς, όμως το ελληνικό κράτος και οι Έλληνες καπιταλιστές είναι κλέφτες” (περιοδικό Τετράδια, τχ 50-51/2005, σ. 13).

Κριτική στην παγκοσμιοποίηση

Στα χρόνια μετά το “89”, ο Τζέημς Πέτρας συνέχισε σε  μια ριζοσπαστική γραμμή. Συνδέθηκε με τα κινήματα  κατά της παγκοσμιοποίησης την περίοδο 1998-2008. Στο πλαίσιο αυτό άσκησε κριτική στα θεωρητικά σχήματα περί παγκοσμιοποίησης, είτε αυτά αντλούσαν  από τα απολογητικά σχήματα του πλουραλισμού, είτε στα μετα-μαρξιστικά/μετα-εθνικά  σχήματα της “Αυτοκρατορίας”. Κατανοούσε την εξέλιξη του παγκοσμιοποιημένου νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού, ως μια φάση του ιμπεριαλισμού, που διευρύνει τις εθνικές και κοινωνικές ανισότητες.

Ως ηγέτιδα δύναμη του σύγχρονου καπιταλισμού θεωρούσε το κράτος των ΗΠΑ. Ασκούσε ιδιαίτερη κριτική στο ρόλο των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων που εγκλωβίζουν τα λαϊκά κοινωνικά κινήματα βάσης. Σύμφωνα με τον Πέτρας οι ΜΚΟ αποτελούν στη μεγάλη τους πλειοψηφία όργανα του ιμπεριαλισμού. Κινούνται με μια επιχειρηματική λογική, διαμορφώνοντας ένα “στρώμα επαγγελματιών της κοινωνικής αλλαγής”, καριεριστών της πολιτικής δράσης, στη βάση των χρηματοδοτούμενων προγραμμάτων από κράτη και υπερεθνικούς οργανισμούς.

Με τις ανωτέρω προσεγγίσεις, την 1^η δεκαετία του 21^ου αιώνα, κυκλοφόρησε στα ελληνικά το βιβλίο του “Η παγκοσμιοποίηση χωρίς μάσκα. Ο ιμπεριαλισμός στον 21^ο αιώνα” (από κοινού με τον Χένρι Βελτμέγιερ,  ΚΨΜ, 2005), ενώ το περιοδικό “Σήματα Καπνού-Δελτίο Αντιπληροφόρησης για την Άλλη Αμερική”, είχε φιλοξενήσει θέσεις του για την Νότια Αμερική και την πάλη ενάντια στις σύγχρονες μορφές του ιμπεριαλισμού. Στο πλαίσιο αυτό την περίοδο 2005-2006, επισκέφθηκε την Αθήνα, κάνοντας ομιλίες στο Πολυτεχνείο και στην ΕΣΗΕΑ.

Την περίοδο  2010-2015  με παρεμβάσεις και αρθρογραφία τοποθετήθηκε ενάντια στα μνημόνια, ενώ μετά την υπογραφή του 3^ου μνημονίου, τον Αύγουστο 2015, άσκησε σκληρή κριτική στην κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ. Τα τελευταία χρόνια η εφημερίδα Δρόμος της Αριστεράς, είχε δημοσιεύσει άρθρα και συνεντεύξεις του. Σ’ ένα μήνυμά του,  προς την εφημερίδα και τους αναγνώστες της, στις 3-6-2020,  σημείωνε εμφατικά : «Η παρακμή και αποσύνθεση των αρχουσών τάξεων –οι οποίες αποδεικνύονται ολωσδιόλου ανίκανες να εξυπηρετήσουν ακόμη και τις στοιχειώδεις ανάγκες των εργαζομένων, των μικρομεσαίων στρωμάτων και των μικροεπιχειρηματιών– έχει υψώσει πάνω από τον κόσμο ένα φάντασμα: είτε του σοσιαλισμού είτε του φασισμού».

Καλό του ταξίδι…