Πως οι ΗΠΑ μετατρέπονται από μποξέρ σε street fighter!

Οι διαπραγματεύσεις βρίσκονταν σε εξέλιξη όταν εκδηλώθηκε η αμερικανική-ισραηλινή επίθεση. Δεν είχε καταστεί σαφές ότι η διπλωματική οδός είχε εξαντληθεί, ούτε ότι το Ιράν δεν θα μπορούσε, υπό πίεση και ανταλλάγματα, να αποδεχθεί ένα αυστηρό καθεστώς επιτήρησης και περιορισμών. Εάν πράγματι η οριστική και αμετάκλητη παύση του πυρηνικού προγράμματος ήταν το ζητούμενο, τότε θα ανέμενε κανείς μια διαφορετική στρατηγική κι όχι συμπεριφορά street fighter.

Σε ένα ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο, προκαλεί εντύπωση ότι δεν επιχειρήθηκε – τουλάχιστον εμφανώς – μια συντονισμένη στρατηγική περικύκλωσης του Ιράν από τις υπόλοιπες πυρηνικές δυνάμεις, κυρίως τη Ρωσία και την Κίνα. Συχνά υιοθετείται η απλουστευτική άποψη ότι Μόσχα και Πεκίνο είναι σύμμαχοι της Τεχεράνης και άρα θα την στήριζαν άνευ όρων. Μια τέτοια προσέγγιση, όμως, αγνοεί την πολυπλοκότητα των διεθνών σχέσεων και τη λογική του πυρηνικού ολιγοπωλίου.

Οι ΗΠΑ, η Ρωσία και η Κίνα συγκροτούν τον πυρήνα της παγκόσμιας πυρηνικής ιεραρχίας. Η ισχύς τους δεν είναι μόνο ποσοτική, αλλά και θεσμική-κανονιστική. Μια πυρηνικοποίηση του Ιράν θα εγκυμονούσε σοβαρό κίνδυνο πυρηνικού πληθωρισμού. Η Σαουδική Αραβία, η οποία εδώ και δεκαετίες έχει αποκτήσει από την Κίνα βαλλιστικούς πυραύλους υψηλών επιδόσεων και διατηρεί στενές σχέσεις με το Πακιστάν, θα δεχόταν ισχυρότατη πίεση να αποκτήσει πυρηνική δυνατότητα.

Η Τουρκία περιμένει εναγωνίως αυτήν την ευκαιρία, ενώ η Αίγυπτος και ενδεχομένως άλλες περιφερειακές δυνάμεις θα επανεξέταζαν τις στρατηγικές τους επιλογές. Στην Ασία, η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα θα μπορούσαν να κινηθούν προς ανάλογη κατεύθυνση. Ένα τέτοιο σενάριο δεν εξυπηρετεί ούτε τα μακροπρόθεσμα κινεζικά συμφέροντα, ούτε τη ρωσική στρατηγική αυτοαντίληψη ως πυρηνικής υπερδύναμης.

Ένα πληθωριστικό πυρηνικό σύστημα θα απομείωνε την αποκλειστικότητα της ισχύος τους και στην περίπτωση της Κίνας θα απομείωνε δραματικά τις ικανότητες υλοποίησης περιφερειακής ηγεμονίας. Στην δε περίπτωση της Ρωσίας είναι πολύ πιθανόν ότι θα ενεργοποιούσε σκέψεις για πυρηνικοποίηση της Ευρώπης, στερώντας τη Μόσχα από έναν αποφασιστικό παράγοντα άσκησης πιέσεων στη Δυτική Ευρώπη. 

ΗΠΑ: Από μποξέρ street fighter

Υπό αυτή τη λογική, θα μπορούσε να είχε διαμορφωθεί ένας άτυπος συνασπισμός των μεγάλων πυρηνικών δυνάμεων με στόχο την άσκηση συνδυασμένης πίεσης προς το Ιράν. Από τη μία θα είχαμε προσφορά εγγυήσεων ασφαλείας και οικονομικών ανταλλαγμάτων και από την άλλη σαφείς και αξιόπιστες απειλές συνεπειών. Μια τέτοια προσέγγιση θα επέτρεπε στην Τεχεράνη να συναινέσει χωρίς να εμφανιστεί ως ηττημένη, ενώ ταυτόχρονα θα ενίσχυε τη διεθνή νομιμοποίηση ενδεχόμενης αυστηρότερης δράσης σε περίπτωση άρνησης. Ωστόσο, δεν φαίνεται να επιχειρήθηκε σοβαρά μια τέτοια στρατηγική.

Το γεγονός αυτό μας επιτρέπει να υποθέσουμε ότι η αμερικανική στόχευση ενδέχεται να υπερέβαινε το πρόβλημα του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος καθαυτό. Ενδεχομένως βρισκόμαστε ενώπιον μιας ευρύτερης μεταβολής στη φιλοσοφία χρήσης της αμερικανικής στρατιωτικής ισχύος. Μιας μετάβασης από το μοντέλο της κανονιστικής ηγεμονίας —όπου η ισχύς υποτίθεται ότι ασκείται εντός πλαισίου θεσμών, πρωτοκόλλων και προβλεψιμότητας— σε ένα μοντέλο πιο απρόβλεπτης και αποδεσμευμένης ισχύος.

Η ταυτόχρονη διεξαγωγή διαπραγματεύσεων και στρατιωτικών ενεργειών, η στοχοποίηση ηγεσιών εν μέσω διπλωματικών διεργασιών και η κατεδάφιση άγραφων κανόνων δημιουργούν την εικόνα μιας δύναμης που δεν αυτοπεριορίζεται. Από “μποξέρ” που αγωνίζεται με συγκεκριμένους κανόνες, η υπερδύναμη εμφανίζεται σαν street fighter που χρησιμοποιεί κάθε μέσο, ακόμη και βρώμικο. Η απρόβλεπτη συμπεριφορά μπορεί πράγματι να λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής: Αυξάνει το κόστος στρατηγικού σχεδιασμού του αντιπάλου και ενισχύει την ψυχολογική πίεση.

Ωστόσο, αυτή η στρατηγική έχει σοβαρές παρενέργειες. Η ισχύς των ΗΠΑ δεν βασίστηκε ιστορικά μόνο στη στρατιωτική τους υπεροχή, αλλά και στην αξιοπιστία τους ως πυλώνα ενός διεθνούς κανονιστικού πλαισίου. Η αποδόμηση της διπλωματικής παράδοσης –εν προκειμένω της αρχής ότι δεν πλήττουμε τον αντίπαλο ενώ διαπραγματευόμαστε μαζί του– διαβρώνει την εμπιστοσύνη. Σε ένα πυρηνικό περιβάλλον, η εμπιστοσύνη δεν είναι ηθική κατηγορία, είναι μηχανισμός σταθερότητας.

Ο κίνδυνος της απρόβλεπτης ισχύος

Η εμπειρία της επίθεσης στο καθεστώς Καντάφι στη Λιβύη στο παρελθόν, λειτούργησε ήδη ως αρνητικό προηγούμενο. Η Λιβύη είχε εγκαταλείψει το πρόγραμμα όπλων μαζικής καταστροφής για να επανενταχθεί στη διεθνή κοινότητα, αλλά κατέρρευσε έπειτα από δυτική στρατιωτική επέμβαση. Αντιθέτως, η Βόρεια Κορέα, έχοντας αποκτήσει πυρηνικά όπλα, απέφυγε παρόμοια μοίρα. Το μήνυμα που εισέπραξαν πολλοί διεθνείς δρώντες, μεταξύ των οποίων και το Ιράν, ήταν σαφές: Η πυρηνική αποτροπή αποτελεί εγγύηση επιβίωσης. Είτε αυτή η ανάγνωση είναι πλήρως ακριβής είτε όχι, η αντίληψη έχει στρατηγικό βάρος.

Η αξιοπιστία στις διεθνείς σχέσεις έχει δύο όψεις. Είναι η αξιοπιστία της απειλής και η αξιοπιστία της δέσμευσης. Όταν ενισχύεται υπέρμετρα η πρώτη, η δεύτερη μπορεί να υπονομευθεί. Εάν οι δρώντες στο διεθνές σύστημα καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι οι κανόνες μπορούν να ανασταλούν κατά το δοκούν, τότε κάθε διαπραγμάτευση καθίσταται παιχνίδι παγίδευσης. Σε έναν κόσμο με πυρηνικά όπλα, η αυξημένη καχυποψία συνεπάγεται μικρότερα περιθώρια απόφασης και υψηλότερο κίνδυνο παρερμηνείας.

Το πρόβλημα, συνεπώς, δεν είναι μόνο ιρανικό. Είναι συστημικό. Αν η διεθνής τάξη μεταβεί από κανονιστική ηγεμονία σε καθεστώς απρόβλεπτης ισχύος, τότε αυξάνεται η ρευστότητα και μαζί της αυξάνεται και η επικινδυνότητα. Οι κανόνες δεν είναι απλώς ρομαντικά κατάλοιπα ενός παρελθόντος, είναι εργαλεία διαχείρισης κινδύνου. Ακόμη και οι ισχυροί έχουν συμφέρον να λειτουργούν εντός προβλέψιμου πλαισίου.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η σημερινή στάση των ΗΠΑ συνιστά παροδική τακτική αναπροσαρμογή ή βαθύτερη μεταβολή στρατηγικής κουλτούρας. Εάν πρόκειται για το δεύτερο, τότε εισερχόμαστε σε περίοδο αυξημένης αστάθειας. Η απελευθέρωση από τους κανόνες μπορεί να προσφέρει βραχυπρόθεσμα πλεονεκτήματα, αλλά μακροπρόθεσμα ενδέχεται να διαβρώσει το ίδιο το θεμέλιο της αμερικανικής ηγεμονίας.

Σε έναν κόσμο όπου τα πυρηνικά όπλα συνυπάρχουν με τη διάβρωση των πρωτοκόλλων, η ανάγκη επαναβεβαίωσης κανόνων δεν αποτελεί ηθική πολυτέλεια, αλλά στρατηγική αναγκαιότητα. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να αποτραπεί η απόκτηση πυρηνικών όπλων από το Ιράν, αλλά να διατηρηθεί μια διεθνής τάξη όπου η ισχύς συνυπάρχει με την προβλεψιμότητα. Διότι όταν το παιχνίδι της ισχύος παύει να διέπεται από κανόνες, το ρίσκο δεν κατανέμεται ισομερώς, διαχέεται ανεξέλεγκτα. Και σε ένα πυρηνικό σύστημα, η ανεξέλεγκτη διάχυση ρίσκου είναι το πιο επικίνδυνο σενάριο από όλα.