Πως ο νεαρός Χίτλερ στράφηκε στη ζωγραφική…

Κάπου ήταν “καταχωνιασμένα” τα έργα αυτά – και μόλις τώρα βγήκαν στη δημοσιότητα. Το πιο περίεργο, μάλιστα, είναι το ότι αισθητικώς παραμένουν αξιοπρόσεκτα. Πρόκειται για υδατογραφίες (ακουαρέλλες) όπου απεικονίζονται τοπία, κτήρια εντυπωσιακά και ακόμη η Παναγία με το Θείο Βρέφος! Σχεδόν όλα τους έχουνε γίνει κατά το πρώτο μισό της δεκαετίας του 1910, όταν δηλαδή ο μελλοντικός ηγέτης των Γερμανών Αδόλφος Χίτλερ διαβιούσε στη Βιέννη πρώτα, μετά στο Μόναχο και, στη συνέχεια, πολεμούσε κατά των Γάλλων στο Δυτικό Μέτωπο.

Πώς εξηγείται η καλαισθησία αυτή; Πώς γίνεται άνθρωπος που κυριολεκτικώς ενσάρκωσε την ιδέα του πολέμου να έχει, έστω και για μικρό χρονικό διάστημα, τόσο μεγάλη ευαισθησία; Το ερώτημα είναι καιρίως οξύ· και προκειμένου να δοθεί σωστή απάντηση, πρέπει να επιχειρηθεί μία – μικρής εμβέλειας! – ιστορική αναδρομή.

Η οικογένεια Χίτλερ

Τα σχετικά με την παιδική, εφηβική και νεανική ηλικία του Χίτλερ παραμένουν γνωστά. Γεννήθηκε το 1889 στο Mπραουνάου/Braunau, κωμόπολη της Άνω Αυστρίας πάνω στον ποταμό Ιν/Inn και κοντά στα σύνορα με τη Βαυαρία, κρατίδιο της Γερμανικής Ομοσπονδίας. Μητέρα του υπήρξε η Κλάρα Πελτσλ/Klara Pölzl, γυναίκα άσημη αλλά στοργική προς τα παιδιά της, με την οποία ο μελλοντικός δικτάτορας ανέπτυξε συναισθηματικό δεσμό ιδιαιτέρως ισχυρό. Το πρόβλημα, κατά συνέπεια, εστιάζεται στον πατέρα του, Αλόις (καθαρολόγως: Αλοΐσιο)/Alois, τα σχετικά με τον οποίο παραμένουν εν πολλοίς άγνωστα.

Ο εν λόγω Αλόις υπήρξε κυριολεκτικώς “υιός αγνώστου πατρός”. Ήταν, πράγματι, τέκνο εξώγαμο κάποιας Μαρίας Σικελγκρούμπερ/Maria Schicklgruber την οποία, μετά από πολλές περιπέτειες, το 1842 παντρεύτηκε σε δεύτερο γάμο ο μυλωνάς Ιωάννης-Γεώργιος Χίντλερ/Johann Georg Hiedler (1792-1857). Aυτός, ενόσω ζούσε, δεν αναγνώρισε ως δικό του παιδί τον Αλοΐσιο που, συνακολούθως, έφερε το επώνυμο της μητέρας του και όχι εκείνο του θετού του πατέρα. Μόνο μετά τον θάνατο του τελευταίου εμφανίστηκε ο αδελφός του, Ιωάννης Νέπομουκ Χίντλερ/Johann Nepomuk Hiedler, και δήλωσε στην αρμόδια εκκλησιαστική αρχή πως ο Αλόις ήτανε πράγματι παιδί τού μακαρίτη μυλωνά – με αποτέλεσμα ο γυιος της Μαρίας Σικελγκρούμπερ να προσλάβει το επώνυμο Χίτλερ/Hitler.

Όλα αυτά δημιουργούν ερωτήματα μεγάλης σημασίας, στα οποία δεν έχει ακόμη δοθεί απάντηση πειστικώς τεκμηριωμένη. Την πρώτη – και ίσως σημαντικότερη – επίπτωση αυτών των οιονεί μυθιστορηματικών μεταπτώσεων επισήμανε ο Aμερικανός δημοσιογράφος και ιστορικός Γουίλιαμ Σίρερ/William Lawrence Shirer (1904-1993) στο κλασικό (και μεταφρασμένο στη γλώσσα μας) έργο του “Άνοδος και Πτώση του Γ’ Ράιχ”.

Το “Χίτλερ”, πράγματι, προφέρεται ευχερώς στα γερμανικά – με αποτέλεσμα την εύκολη καθιέρωσή του ως συνθήματος και, ακόμη, χαιρετισμού: Χάιλ Χίτλερ/Heil Hitler. Εάν όμως ο Αλόις είχε παραμείνει με το επίθετο “Σικελγκρούμπερ”, αυτό θα είχε κληροδοτηθεί και στον Αδόλφο, γυιό του – κάτι που, δεδομένης της σχεδόν κωμικής σημασίας του στη γλώσσα των Γερμανών, οπωσδήποτε θα δυσχέραινε την προβολή του τελευταίου ως “Φύρερ/Führer” (= Oδηγού) του Γερμανικού Λαού. Το να κραυγάζει κανείς “Χάιλ Σικελγκρούμπερ” μάλλον γέλια θα προκαλούσε παρά ενθουσιασμό…

Οι περιπέτειες ενός επωνύμου

Επιπλέον, γιατί το “Χίντλερ” έγινε “Χίτλερ”; Και πώς εξηγείται η ύπαρξη στην οικογένεια αυτού που τελικώς αναγνωρίστηκε ως βιολογικός πατέρας τού μελλοντικού δικτάτορα τού ονόματος Νέπομουκ/Nepomuk, που κατά κανόνα έπαιρναν και συνεχίζουν να παίρνουν κυρίως Τσέχοι; Μήπως για αυτόν ακριβώς τον λόγο, ο στρατάρχης Παύλος φον Χίντεμπουργκ/Paul von Hindenburg (1847-1934), ηγήτορας των Γερμανών κατά τον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο και στη συνέχεια Πρόεδρος της “Δημοκρατίας της Βαϊμάρης”, μονίμως αποκαλούσε τον Χίτλερ “Βοημό (= Τσέχο) δεκανέα”;

Ο Χίντεμπουργκ, ως γνωστόν, καταγόταν από την ευρύτερη περιοχή του Πόζεν/Posen (σήμερα : Poznań) η οποία, αν και τότε προσαρτημένη στη γερμανική επικράτεια, είχε πληθυσμό κυρίως πολωνικό. Κατά συνέπεια, ο Στρατάρχης γνώριζε την Ανατολική Ευρώπη “των Σλάβων” και – οπωσδήποτε!- κάτι ήξερε, για να ανεβοκατεβάζει τον Χίτλερ ως «Βοημό». Και τώρα «το κερασάκι στην τούρτα». Μετά το αποτυχημένο “πραξικόπημα της Μπυραρίας” που εκδηλώθηκε στο Μόναχο το 1923, ο Χίτλερ πιάστηκε και φυλακίστηκε. Ευτυχώς, το περιεχόμενο της ιατροδικαστικής έκθεσης, η σύνταξη της οποίας συνόδευσε τη σύλληψή του, έχει διασωθεί: Σε αυτήν ο μελλοντικός δικτάτορας φυλετικώς χαρακτηρίζεται ως “μιγάς”!

Όσο και αν αυτό ηχεί παράδοξο στην τωρινή Ελλάδα, ακριβώς αυτή η οιονεί νόθα καταγωγή του μπορεί να εξηγήσει και τη γοητεία που το πρόσωπό του προκάλεσε στην πλειοψηφία των τότε Γερμανών. Πράγματι, ένας λαός γίνεται πλήρως κατανοητός μόνο από πρόσωπα που οικειοθελώς και πλήρως εντάσσονται σε αυτόν. Τη σημερινή Ιταλία τη δημιούργησε ο Κάμιλλος ντε Καβούρ/Camille de Cavour (1810-1861), του οποίου μητρική γλώσσα ήτανε τα γαλλικά· τη Γαλλία διαμόρφωσαν κατά βάση γόνοι της οικογένειας Βοναπάρτη, που ήταν Ιταλοί απώτερης ελληνικής καταγωγής· η βρεταννική αυτοκρατορία έφτασε στο απόγειό της υπό την αιγίδα της βασίλισσας Βικτωρίας (1837-1901), Γερμανίδας, η οποία επέμενε να μιλάει γερμανικά με τον επίσης Γερμανό σύζυγό της, πρίγκιπα Αλβέρτο· την κομμουνιστική Ρωσία δόμησε ο γεωργιανής προέλευσης Ιωσήφ Στάλιν κ.ο.κ. Καιρός όμως να επιστρέψουμε στις καλλιτεχνικές επιδόσεις του Αδόλφου Χίτλερ.

Η καλλιτεχνική κλίση

Όπως είπαμε, ο νεαρός Χίτλερ ήταν συναισθηματικώς προσκολλημένος στη μάνα του, ενώ – σύμφωνα με τα σήμερα γνωστά στοιχεία – δεν συμπαθούσε τον πατέρα του. Ο Αλόις είχε καταφέρει να ενταχθεί και δεόντως προαχθεί στο σώμα των αυστριακών τελωνοφυλάκων· κατά συνέπεια ήθελε να δει τον γυιό του να φτάνει σε κρατική θέση ανάλογη με τη δική του. Ο νεαρός Χίτλερ όμως αντιδρούσε σφοδρώς: Τα σχολικά μαθήματα που τον γοήτευαν ήταν η Ιστορία και η Γεωγραφία· κατά συνέπεια, ήθελε να κάνει τις εγκύκλιες σπουδές του σε Γυμνάσιο Κλασικό. Ο πατέρας του όμως τον υποχρέωσε να εγγραφεί σε Σχολή Επαγγελματική (= Πρακτικής κατεύθυνσης), αλλά μόλις ο τελευταίος, στις αρχές του 20ού αιώνα, ξεψύχησε, ο μελλοντικός δικτάτορας παράτησε το σχολείο – χωρίς, εξυπακούεται, να πάρει το σχετικό “Απολυτήριο”.

Σε αυτό οπωσδήποτε συνέβαλε και το καλλιτεχνικό του ταλέντο που κυριολεκτικώς άνθησε κατά την περίοδο της εφηβείας του. Με τη χρηματική υποστήριξη λοιπόν της μητέρας του, εγκαταστάθηκε στη Βιέννη και έδωσε “εισιτήριες εξετάσεις” στην εκεί Ακαδημία των Καλών Τεχνών: Τον κόψανε – και μάλιστα όχι μόνο μία αλλά δύο φορές. Και πάλι σύμφωνα με όσα σήμερα είναι γνωστά, βασικός λόγος της απόρριψής του υπήρξε η αμέλειά του ως προς την απόκτηση “Απολυτήριου δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης”. Άρχισε, κατά συνέπεια, να φυτοζωεί στην αυστριακή πρωτεύουσα και, αφότου πέθανε και η μάνα του, ζούσε κυρίως ζωγραφίζοντας και πουλώντας σε περιηγητές υδατογραφίες όπου απεικονίζονταν βιεννέζικα κτήρια και τοπία.

Όπως θα μπορούσε να περιμένει κανείς, η μέσω καλλιτεχνημάτων προσπόρισής του των “προς το ζην” θεματικώς περιόρισε τις θεματικές επιλογές του. Οι ζωγραφιές του ήταν κυρίως ό,τι σήμερα θα λέγαμε “καρτ-ποστάλ”. Υπήρξαν όμως και στιγμές όπου άφηνε τον εαυτό του ελεύθερο να ασχοληθεί με ό,τι πραγματικά τον συνάρπαζε – με αποτέλεσμα να απεικονίσει τόπους που διαπνέονταν από τον ρωμαντικής υφής μυστικισμό των Γερμανών και, ακόμη, θέματα αυτόχρημα θρησκευτικά.

Αυτό το τελευταίο δεν πρέπει να εκπλήσσει. Τόπος αγαπημένος του, όπου συχνά πήγαινε, ήταν Μονή Βενεδικτίνων εγκατεστημένων όχι μακριά από τη γενέτειρά του. Κάποια στιγμή μάλιστα, είχε σκεφτεί πως η καλλίτερη για αυτόν λύση θα ήταν να καλογερέψει! Όπως και να είναι, συνέχισε να ζωγραφίζει και στο Μόναχο, όπου μετανάστευσε το 1913, αλλά και στη Γαλλία όπου πολέμησε στη διάρκεια της Πρώτης Παγκόσμιας Σύρραξης. Μετά τον απορρόφησε τελείως η πολιτική· μέχρι το τέλος του όμως θεωρούσε τον εαυτό του ως καλλιτέχνη και είχε, συνακολούθως, υιοθετήσει πρόγραμμα καθημερινής διαβίωσης τελείως καλλιτεχνικό: Κοιμόταν μέχρι αργά το πρωί, συχνά ξενυχτούσε συζητώντας γενικώς για τις Τέχνες κτλ.

Σήμερα λέγεται ότι ακριβώς αυτή η καλλιτεχνική πλευρά τού χαρακτήρα του, την οποία ποτέ του δεν έστερξε να απολακτίσει, υπήρξε βασική αιτία πολλών καίριων διακυμάνσεων και επεισοδίων του Β’ Παγκόσμιου πολέμου.
Σωστό αυτό ή λάθος; Η εν προκειμένω αντικειμενική απάντηση παραμένει εκκρεμής…