Η Αθηναϊκή Ριβιέρα έγινε τσιμεντούπολη!

Η Αθηναϊκή Ριβιέρα παρουσιάστηκε αρχικά ως το μεγάλο όραμα της χώρας στη μεταμνημονιακή εποχή. Στην πραγματικότητα μετατρέπεται σε κάτι πολύ διαφορετικό. Σε μια τσιμεντούπολη δίπλα στη θάλασσα. Η μεταμόρφωση αυτή δεν είναι απλώς πολεοδομική. Είναι βαθιά πολιτική. Οι πόλεις είναι οι καθρέφτες των κοινωνιών. Στα κτίρια, στις λεωφόρους και στα τοπία τους αποτυπώνονται οι αξίες κάθε εποχής. Το νέο τοπίο της αθηναϊκής ακτογραμμής αναδεικνύει κάτι βαθύτερο από ένα μονοδιάστατο και παρωχημένο επενδυτικό σχέδιο. Αποκαλύπτει την κρίση ενός ολόκληρου πολιτικού και οικονομικού μοντέλου.

Η μεταμόρφωση της αθηναϊκής ακτογραμμής δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο ως πολεοδομική επιλογή. Είναι η αντανάκλαση ενός βαθύτερου οικονομικού και πολιτισμικού φαινομένου. Της λατρείας του χρήματος ως σύγχρονης ψυχασθένειας. Αποσκοπώντας μόνο στο εύκολο κέρδος –με το αφήγημα της συνεχούς ανάπτυξης– το πολιτικό σύστημα εντατικοποιεί την υπερεκμετάλλευση των φυσικών πόρων και εξακολουθεί να περιορίζει το ρόλο της οικονομίας μόνο στους δείκτες των αγορών.

Η αίσθηση της ασφάλειας στην καθημερινή ζωή έχει χαθεί. Οι τιμές των αγαθών αυξάνονται χωρίς όρια, οι θεσμοί έχουν αποδομηθεί, η αίσθηση της δικαιοσύνης έχει απολεσθεί, τα ψυχολογικά προβλήματα διευρύνονται. Η απληστία, η διαφθορά, το τσιμέντο, η κερδοσκοπία, επιβλήθηκαν σαν να ήταν ιδεολογία.

Για να εξυπηρετήσουν αυτήν την ψυχαναγκαστική ψευδαίσθηση, τα κράτη έχουν συσσωρεύσει τεράστια δημόσια χρέη, σε βαθμό που δεν μπορούν να αποπληρωθούν με τους παραδοσιακούς όρους της οικονομίας. Ο μόνος τρόπος διαχείρισής τους είναι η συνεχής αναχρηματοδότηση και η σταδιακή απομείωσή τους μέσα από τον πληθωρισμό. Όταν οι τιμές αυξάνονται, η πραγματική αξία του χρέους μειώνεται. Όμως, η αξία του χρήματος απομειώνεται και οι αποταμιεύσεις χάνουν τη δύναμή τους. Τα κράτη κερδίζουν χρόνο και οι κοινωνίες πληρώνουν το κόστος. Έτσι ο πληθωρισμός λειτουργεί σαν ένα σιωπηλό μνημόνιο. Πολύ μεγαλύτερο σε κόστος για την κοινωνία από όλα τα άλλα.

Η χρεοκοπία της παλιάς Μεταπολίτευσης

Η ψυχασθένεια της λατρείας του χρήματος δεν εμφανίστηκε τυχαία. Βρήκε το έδαφος για να αναπτυχθεί σε ένα πολιτικό σύστημα που είχε ήδη εξαντλήσει τα όριά του. Η Μεταπολίτευση υπήρξε την πρώτη εικοσιπενταετία μια ιστορική περίοδος δημοκρατικής αποκατάστασης. Δημιούργησε θεσμούς, εδραίωσε ελευθερίες και ενσωμάτωσε τη χώρα στην Ευρώπη. Σταδιακά, όμως, μετατράπηκε σε ένα σύστημα εξουσίας που στηρίχθηκε σε μια εύθραυστη οικονομική και κοινωνική ισορροπία.

Η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη, χωρίς κανένα παραγωγικό σχεδιασμό, στηρίχθηκε μόνο στον δανεισμό, στην οικοδομή και στην κατανάλωση. Οι κυβερνήσεις εναλλάσσονταν, αλλά το οικονομικό μοντέλο παρέμενε το ίδιο. Οι πόλεις μεγάλωναν χωρίς σχέδιο, η επαρχία ερήμωνε και το δημόσιο χρέος αυξανόταν χωρίς όρια. Η κρίση της δεκαετίας του 2010 αποκάλυψε το αδιέξοδο αυτού του μοντέλου. Όμως η πολιτική δεν ανασχεδίασε την οικονομία. Δεν αναζήτησε έναν νέο παραγωγικό δρόμο. Αντίθετα, επέστρεψε στα γνώριμα εργαλεία της.

Η μετατροπή του παραθαλάσσιου μετώπου της Αθήνας είναι η τελευταία φάση του ίδιου προτύπου. Το Μαϊάμι της Ευρώπης ήταν το σχέδιο της Χούντας. Εκεί κατέληξε τελικά το παραγωγικό μοντέλο της παλιάς Μεταπολίτευσης. Η Αθηναϊκή Ριβιέρα δεν είναι μια ολοκληρωμένα σχεδιασμένη επένδυση. Είναι η αντιγραφή του γνωστού μοντέλου της αντιπαροχής που κατέστρεψε την Αθήνα. Η κατοικία, που επί δεκαετίες αποτελούσε έναν από τους βασικούς πυλώνες κοινωνικής σταθερότητας, μετατρέπεται σταδιακά σ’ ένα όλο και πιο δυσεύρετο αγαθό.

Πολλοί κάτοικοι των νοτίων προαστίων δεν μπορούν να αντέξουν τις τιμές για να παραμείνουν σπίτια τους. Έγιναν εσωτερικοί μετανάστες. Τα ενοίκια έχουν εκτοξευτεί πέρα από κάθε λογική. Οι γειτονιές αντικαταστάθηκαν από Airbnb. Οι αθλητικές εγκαταστάσεις του Αγίου Κοσμά κατεδαφίστηκαν. Το όραμα του Κωνσταντίνου Καραμανλή πετάχτηκε στα μπάζα. Οι Ολυμπιακές εγκαταστάσεις του 2004 γκρεμίστηκαν.

Οι Ολυμπιονίκες εκδιώχτηκαν από τους χώρους προετοιμασίας τους. Οι τιμές εισόδου στις παραλίες έγιναν απαγορευτικές. Το καζίνο, που όλα τα κόμματα είχαν δεσμευτεί ότι δεν θα κατασκευαστεί, θα είναι εκεί να συμβολίζει τα έργα και τις ημέρες της παλιάς Μεταπολίτευσης.

Βαλκανικός νεοπλουτισμός στη Ριβιέρα

Στο νέο τοπίο που διαμορφώνεται στην αθηναϊκή ακτογραμμή, η αισθητική που κυριαρχεί δεν είναι ούτε ελληνική ούτε κοσμοπολίτικη. Η Ριβιέρα των Βαλκανίων που χτίζεται δεν θυμίζει τη Μεσόγειο των πόλεων που σέβονται το τοπίο τους. Δεν έχει σχέση με το μέτρο. Αποτυπώνει την αισθητική του νεοπλουτισμού. Η Γλυφάδα, η Βούλα, η Βάρκιζα, η Βουλιαγμένη, περιοχές με συγκεκριμένη φυσιογνωμία, μνήμη, κοινωνική σύνθεση και τοπική ζωή, αλλάζουν χαρακτήρα με βίαιο τρόπο. Πύργοι, συγκροτήματα και καζίνο αντικαθιστούν τις γειτονιές, αντιμετωπίζοντας το τοπίο ως σκηνικό κατανάλωσης. Η αρχιτεκτονική δεν υπηρετεί την πόλη. Υπηρετεί την επίδειξη.

Ο βαλκανικός νεοπλουτισμός δεν είναι  γεωγραφικός χαρακτηρισμός, αλλά μια νοοτροπία που βλέπει την ανάπτυξη ως επίδειξη πλούτου και όχι ως δημιουργία πολιτισμού. Οι ξένες πινακίδες αντικαθιστούν κάθε ημέρα, όλο και περισσότερο, τα αυτοκίνητα των Ελλήνων που αλλάζουν τόπο κατοικίας. Με το σύνθημα της συνεχούς ανάπτυξης έγινε τελικά το μεγάλο ξεπούλημα. Η Αθηναϊκή Ριβιέρα δεν είναι πια ελληνική. Ανήκει σε υπεράκτιες εταιρίες, αγνώστων λοιπών στοιχείων.

Η εικόνα που διαμορφώνεται σήμερα στην αθηναϊκή ακτογραμμή είναι το αποτύπωμα των καιρών μας. Μιας εποχής όπου η ψυχασθένεια της λατρείας του χρήματος υπαγορεύθηκε σαν να ήταν ιδεολογία, η παλιά Μεταπολίτευση χρεοκόπησε κοινωνικά και η αισθητική του βαλκανικού νεοπλουτισμού επιβλήθηκε ως παραγωγικό πρότυπο. Οι πόλεις, όμως, δεν είναι μόνο χώροι οικονομικής δραστηριότητας. Είναι χώροι πολιτισμού. Όταν ο δημόσιος χώρος μετατρέπεται σε εμπόρευμα, όταν η πόλη σχεδιάζεται αποκλειστικά με όρους αγοράς, τότε η πολιτική έχει ήδη παραιτηθεί από τον ρόλο της. Οι πόλεις δεν λένε ψέματα. Και η Αθήνα σήμερα πνίγει ακόμη και τη θάλασσα στο τσιμέντο.

Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα χρειάζεται μια διαφορετική αντίληψη για τον τόπο. Όχι ένας πατριωτισμός συνθημάτων, αλλά ένας πατριωτισμός ευθύνης απέναντι στον χώρο, στην κοινωνία και στον πολιτισμό. Η υπεράσπιση του δημόσιου χώρου ως κοινού αγαθού. Η αποκατάσταση του μέτρου στην πόλη και στην οικονομία. Το ξεπούλημα δεν είναι ανάπτυξη. Η Αθηναϊκή Ριβιέρα δεν είναι απλώς μια ακτογραμμή. Είναι ένας καθρέφτης. Στον καθρέφτη αυτόν βλέπουμε καθαρά την εποχή μας. Είναι το σύμβολο μιας χώρας που βρίσκεται σε παρακμή.  Η Αθηναϊκή Ριβιέρα δεν είναι το όραμα μιας νέας Ελλάδας. Είναι το τελευταίο μνημείο της παλιάς Μεταπολίτευσης. Εκεί που κάποτε άνοιγε η θέα του Σαρωνικού, υψώνεται σήμερα μία  τσιμεντούπολη δίπλα στη θάλασσα. Ένας τόπος χωρίς Έλληνες.