Γιατί η ηθική φιλοσοφία γίνεται επίκαιρη σήμερα

Η αξία υπερβαίνει την πράξη και ταυτοχρόνως είναι ενσωματωμένη μέσα στην πράξη και καθοδηγεί την πράξη, αφού η αξία είναι η δομή της πράξης, και η πράξη επιβεβαιώνει την ύπαρξη κάποιας αξίας. Η κατανόηση της πράξης βασίζεται στην κατανόηση των αξιών που την καθοδηγούν. Έτσι, καθίσταται σαφής η στρατηγική σημασία της ηθικής. Όποιος δεν την κατανοεί ή την υποτιμά πάσχει από σοβαρό έλλειμμα σκέψης ή συμπεριφέρεται εντελώς μηχανικά ή, ακόμα χειρότερα, είναι παράφρων.

Επιπλέον, η ηθική ανάπτυξη οδηγεί σε μια αριστοκρατική και ηρωική υπαρξιακή στάση, η οποία διαμορφώθηκε ήδη στο πλαίσιο των αρχαίων ινδοάρειων πολιτισμών. Μια καλώς αναπτυγμένη και σαφώς προσανατολισμένη ηθική συνείδηση αποβαίνει θεμέλιο και προϋπόθεση εσωτερικής ισχύος, διευρύνει τη συνείδησή μας και μας δίδει τη δυνατότητα να υπερβούμε την κατάσταση του κόσμου και να τον αναδομήσουμε σύμφωνα με την προθετικότητα της συνείδησης.

Βασικά βιβλία ηθικής φιλοσοφίας

Ορισμένα από τα σημαντικότερα βιβλία που εξασκούν και εμπλουτίζουν τη σκέψη αναφορικώς με τα προαναφερθέντα ζητήματα είναι τα ακόλουθα:

• Το βιβλίο του Αριστοτέλη με τίτλο “Ηθικά Νικομάχεια“.

Περιλαμβάνει εμβριθείς αναλύσεις για τις έννοιες της μεσότητας, της λειτουργίας και του τέλους-σκοπού.

• Το βιβλίο του Immanuel Kant με τίτλο “Θεμελίωση της Μεταφυσικής των Ηθών“.

Μας καλεί να σκεφθούμε περί της λογικής συνέπειας των αξιών μας και των αποφάσεών μας. Η πρώτη διατύπωση της κατηγορηματικής προσταγής του Kant έχει ως εξής: οφείλουμε να πράττουμε μόνο με τέτοιον τρόπο, ώστε να μπορούμε επίσης να θέλουμε ο κανόνας που διέπει τη συμπεριφορά μας να γίνει καθολικός νόμος. Αν δεν κρίνεται λογικό μια πράξη (που θεωρείται ηθική) να μετατραπεί σε γενικό κανόνα συμπεριφοράς ή διευθέτησης ζητημάτων, τότε αυτή δεν είναι η βέλτιστη ηθική πράξη.

Αυτή η διατύπωση της κατηγορηματικής προσταγής σημαίνει ότι πρέπει να κάνουμε αυτό που είναι ορθολογικώς (δηλαδή, βάσει της λογικής, ανεξαρτήτως τόπου και χρόνου) ορθό για τα ανθρώπινα όντα. Η δεύτερη, συμπληρωματική διατύπωση της κατηγορηματικής προσταγής του Kant έχει ως εξής: οφείλουμε να πράττουμε με τέτοιον τρόπο ώστε, πάντοτε, να μεταχειριζόμαστε την ανθρωπότητα, είτε στην περίπτωση του προσώπου μας, είτε στην περίπτωση οποιουδήποτε άλλου προσώπου, ως έναν σκοπό και όχι απλώς ως ένα μέσο.

• Το βιβλίο του Derek Parfit με τίτλο “Λόγοι και Πρόσωπα“.

Ο Parfit υποστηρίζει ότι δεν μπορούμε να κατανοήσουμε την ηθική αλήθεια αν προηγουμένως δεν έχουμε κατανοήσει την προσωπική ταυτότητα. Αυτό το βιβλίο καλεί τον αναγνώστη, κάθε φορά που λαμβάνει μια απόφαση, να σκεφθεί και να απαντήσει στην εξής ερώτηση: Ποια στοιχεία της προσωπικής μου ταυτότητας, συχνά ανεξέταστα, κρύβονται πίσω από τις αποφάσεις μου; Μήπως έχω αποδεχθεί κάποιες αναπόδεικτες υποθέσεις;

• Το βιβλίο του John Rawls για τη “Θεωρία της Δικαιοσύνης“.

Εισηγείται μια ακόμα διαφορετική προοπτική για τη λήψη αποφάσεων, προσφέροντάς μας συγκεκριμένα εργαλεία. Διατύπωσε μια ιδέα γνωστή ως το “πέπλο της άγνοιας”: μια υποθετική κατάσταση, όπου τα άτομα δεν γνωρίζουν την κοινωνική τους θέση, τις ικανότητες ή την τύχη τους, επιλέγοντας έτσι δικαιότερους κανόνες. Με αυτό το διανοητικό πείραμα, επιχειρεί να μας εκπαιδεύσει στο να σκεπτόμαστε πιο αντικειμενικά γύρω από το τι είναι δίκαιο και θεμιτό.

• Το βιβλίο του John Stuart Mill με τίτλο “Ωφελιμισμός“.

Μας καλεί να διερευνήσουμε τις αξίες μας, τα πρότυπά μας, και τις αποφάσεις μας από μια ακόμα διαφορετική προοπτική. Αντί για τις αρχές του Kant και τη θεωρία της αρετής του Αριστοτέλη, ο Mill ζητεί αξιολογήσεις με βάση αποτελέσματα, και συγκεκριμένα, θέτει ως κριτήριο τη μέγιστη ευτυχία για τον μέγιστο αριθμό ανθρώπων. Δεν χρειάζεται να αποδεχθούμε τον ωφελιμισμό ως έναν γενικό τρόπο θεμελίωσης της ηθικής (και προσωπικώς δεν τον θεωρώ ως μια γενική θεωρία της ηθικής), αλλά η ανάπτυξη της σκέψης μας ωφελείται από την εξέταση μιας ακόμα ηθικής θεωρίας, καθώς μάλιστα ο Mill επιχειρεί να συνδυάσει την ηδονή, τη βούληση, και τη σκέψη.

Σύμφωνα με τον ωφελιμισμό του Mill, και σε αντιδιαστολή προς άλλες εκδοχές του ωφελιμισμού, μια ηδονή είναι άξια να βιωθεί από τον άνθρωπο μόνο αν είναι μια εγγενώς ευγενής ηδονή. Στο προαναφερθέν βιβλίο του, ο Mill αποφάνθηκε ότι «είναι καλύτερα να είσαι ένας δυσαρεστημένος άνθρωπος παρά ένα ικανοποιημένο γουρούνι».

• Το βιβλίο του Terence Cuneo με τίτλο “Το Δεοντικό Δίκτυο“.

Σε αυτό το βιβλίο, καταπολεμά την άποψη ότι οι ηθικές κρίσεις δεν έχουν αντιστοιχία στην πραγματικότητα. Αντιτείνει ότι, αν οποιαδήποτε κρίση αναφορικώς με το τι οφείλουμε να κάνουμε και το τι οφείλουμε να μην κάνουμε δεν έχει καμία βάση στην πραγματικότητα, τότε, με παρόμοιο τρόπο, μπορούμε να οδηγηθούμε στην άποψη ότι δεν έχουμε λόγο να πιστεύουμε σε τίποτε, περιλαμβανομένων των επιστημονικών αληθειών. Η ηθική φιλοσοφία του Cuneo καταπολεμά τον ηθικό μηδενισμό και καλλιεργεί το κριτικό πνεύμα, διακρίνοντάς το σαφώς από το πνεύμα κριτικής.