Γιατί η Τουρκία δεν εμπλέκεται στον πόλεμο κατά του Ιράν

Η Τουρκία είναι απίθανο να εμπλακεί σε πόλεμο με το Ιράν, εκτός εάν η συμμετοχή καταστεί πολιτικά χρήσιμη, ή στρατηγικά αναπόφευκτη. Προς το παρόν, η Τουρκία έχει περισσότερα να κερδίσει παραμένοντας εκτός σύγκρουσης, παρά συμμετέχοντας σε αυτήν. Η στάση της δείχνει συνειδητή στρατηγική ουδετερότητας, καθώς η άμεση εμπλοκή θα συνεπαγόταν υψηλό οικονομικό κόστος, μαζικές προσφυγικές ροές και εσωτερική πολιτική αβεβαιότητα, χωρίς να προσφέρει άμεσο εκλογικό όφελος.

Ιστορικά, η Άγκυρα πραγματοποιεί στρατιωτικές επεμβάσεις στο εξωτερικό μόνο όταν εκτιμά ότι θίγεται η τουρκική κυριαρχία, ή προς ενίσχυση του εθνικισμού (και της νομιμοποίησης της εξουσίας). Η τρέχουσα σύγκρουση μοιάζει περισσότερο με μία αντιπαράθεση ΗΠΑ-Ισραήλ, παρά με κρίση που αφορά άμεσα την ασφάλεια της Τουρκίας, καθιστώντας παράλογη μια εθελοντική εμπλοκή. Μέχρι να ξεπεραστεί κάποιο από αυτά τα όρια, η ασφαλέστερη στρατηγική για την Άγκυρα είναι η ελεγχόμενη απόσταση:

• Διατήρηση στρατιωτικής ετοιμότητας σε μεγάλο βαθμό.
• Ενεργή διπλωματική δραστηριότητα, αλλά σκόπιμη αποφυγή εμπλοκής στις εχθροπραξίες.

Ο πρόεδρος της Τουρκίας έχει πολλούς λόγους να αντιτίθεται στον πόλεμο ΗΠΑ-Ισραήλ κατά του Ιράν, αλλά δεν μπορεί να διακινδυνεύσει να εξοργίσει τον Τραμπ, κάτι που αποκαλύπτει τις φιλοδοξίες του (σ.σ. του Ερντογάν) να καταστήσει την Τουρκία βασική δύναμη στη Μέση Ανατολή.

Κεντρικός πυλώνας της τουρκικής ασφάλειας παραμένει η συμμετοχή στο ΝΑΤΟ, αποτελεί μέλος της συμμαχίας από το 1952. Για τον Ερντογάν, το ΝΑΤΟ ισοδυναμεί ουσιαστικά με τις ΗΠΑ, επομένως, για τα επόμενα τρία χρόνια με τον Τραμπ, βρίσκεται σε ιδιαίτερα λεπτή θέση.

Σχέσεις Τουρκίας-Ιράν

Η Τουρκία συνορεύει με το Ιράν σε μήκος 560 χιλιομέτρων, γεγονός που εντείνει τον κίνδυνο μιας μαζικής προσφυγικής εισροής, σε περίπτωση εμπλοκής. Κατά την κορύφωση του συριακού εμφυλίου, πάνω από τρία εκατομμύρια Σύροι βρήκαν καταφύγιο στην Τουρκία, προκαλώντας κοινωνικές εντάσεις και, σε ορισμένες πόλεις, ακόμη και αντι-συριακές ταραχές. Το ζήτημα αυτό επηρέασε και εκλογικές αναμετρήσεις.

Η Άγκυρα ανησυχεί επίσης για την οικονομική κρίση που θα προκαλούσε ο πόλεμος, από τη σταθερότητα της λίρας, έως την αύξηση των τιμών του πετρελαίου. Εδώ και σχεδόν μια δεκαετία, οι Τούρκοι αντιμετωπίζουν συνεχείς πληθωριστικές πιέσεις και άνοδο του κόστους ζωής.

Επιπλέον, οι πληροφορίες για πιθανή στήριξη κουρδικής εξέγερσης στο Ιράν από τη CIA, προκαλούν ανησυχία στην Άγκυρα. Πέρυσι, το PKK ανακοίνωσε τη διάλυσή του και το τέλος της ένοπλης σύγκρουσης που στοίχισε τη ζωή σε 40.000 Τούρκους. Μια κουρδική εξέγερση στο Ιράν θα μπορούσε να διακινδυνεύσει την πορεία επίλυσης του κουρδικού ζητήματος, στο εσωτερικό της χώρας. Το τελευταίο που χρειάζεται η Τουρκία είναι βροχή ιρανικών πυραύλων, ή drones πάνω από τον εναέριο χώρο της. Σε αντίθεση με τα αραβικά κράτη του Κόλπου, η Τουρκία έχει δεχθεί μόλις τρεις πυραύλους, αρκετούς για να θεωρούνται επικίνδυνοι.

Παρά τις συναντήσεις του Ερντογάν με Ιρανούς ηγέτες και τις συμφωνίες συνεργασίας, οι διμερείς σχέσεις παραμένουν περιορισμένες. Η Τουρκία δεν αγοράζει ιρανικά όπλα ή πετρέλαιο, ενώ λαμβάνει φυσικό αέριο σε ποσότητα 10 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων ετησίως, περίπου το 15% της ετήσιας κατανάλωσης, ένα ποσοστό που είναι αντικαταστάσιμο. Το διμερές εμπόριο με το Ιράν ανέρχεται σε αρκετά δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως, αλλά ωχριά σε σύγκριση με τις συναλλαγές με Ευρώπη και Βόρεια Αμερική.

Τουρκία και ΝΑΤΟ

Στον τομέα της ασφάλειας, παρά τη στρατιωτική εμπλοκή της Τουρκίας στη Λιβύη, στη Συρία και τη διατήρηση βάσεων από τη Σομαλία έως το Ιράκ, το ΝΑΤΟ παραμένει η κύρια ασπίδα ασφάλειας για τη χώρα. Το Άρθρο 5 της Συνθήκης προβλέπει ότι επίθεση σε ένα μέλος ισοδυναμεί με επίθεση σε όλα τα μέλη. Η συμμετοχή στη συμμαχία παρέχει επίσης συμμετοχή σε ασκήσεις, ανταλλαγή πληροφοριών, στρατηγικό σχεδιασμό, εκπαίδευση και συνεργασία, με μερικούς από τους καλύτερους στρατούς του κόσμου.

Η συμμετοχή στο ΝΑΤΟ προσφέρει κύρος, διευκολύνει προμήθειες εξοπλισμού και οπλικών συστημάτων, και η αναπτυσσόμενη τουρκική αμυντική βιομηχανία εξακολουθεί να βασίζεται σε εξαρτήματα από κράτη-μέλη. Η συμμαχία λειτουργεί, επίσης, ως σημαντικός αποτρεπτικός παράγοντας στα ιρανικά πλήγματα, σε αντίθεση, για παράδειγμα, με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, που έχουν δεχθεί εκατοντάδες βαλλιστικούς πυραύλους και χιλιάδες drones.

Δίκοπο μαχαίρι η σχέση Ερντογάν-Τραμπ

Με τον Τραμπ στην προεδρία, ο Ερντογάν ξέρει ότι αν πει ανοικτά όσα σκέφτεται πραγματικά, ενδέχεται να έχει επιπτώσεις, όπως π.χ. την αύξηση δασμών στο εμπόριο. Το 2018, κατά την πρώτη θητεία του Τραμπ, όταν ο Ερντογάν αρνήθηκε να απελευθερώσει τον φυλακισμένο Αμερικανό πάστορα Άντριου Μπράνσον, η Τουρκία αντιμετώπισε κυρώσεις.

Από την άλλη, η Άγκυρα κινδυνεύει να βρεθεί ξανά στο περιθώριο του ΝΑΤΟ και να χάσει την προοπτική απόκτησης των F-35. Τους τελευταίους μήνες έχουν γίνει διαπραγματεύσεις για την επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα, από το οποίο είχε αποκλειστεί λόγω της αγοράς του ρωσικού συστήματος S-400.

Έτσι, ενώ ο Ερντογάν δήλωσε μετά τα αμερικανοϊσραηλινά πλήγματα ότι πρόκειται για «σαφή παραβίαση του διεθνούς δικαίου», και μετά τη δολοφονία του Αλί Χαμενεΐ ότι είναι «βαθιά λυπημένος», οι δηλώσεις αυτές απέχουν πολύ από τη ρητορική του παρελθόντος. Τότε απειλούσε με «οθωμανικό χαστούκι» τις αμερικανικές δυνάμεις στη Συρία, κατηγορούσε τον Ομπάμα ότι μετέτρεψε τη Μέση Ανατολή σε «θάλασσα αίματος» και επί προεδρίας Μπάιντεν έλεγε ότι «ένας δικαιότερος κόσμος είναι εφικτός, αλλά χωρίς την Αμερική».

Ακόμη και πριν τον πόλεμο με το Ιράν, η ρητορική της Άγκυρας ήταν συγκρατημένη. Τον Ιανουάριο, όταν ο Τραμπ ζήτησε αμερικανικό έλεγχο της Γροιλανδίας, η Γερμανία, η Γαλλία, η Ιταλία, η Ισπανία, η Δανία και το Ηνωμένο Βασίλειο απάντησαν ότι μόνο η Δανία και η Γροιλανδία μπορούν να αποφασίσουν για το μέλλον τους. Η Τουρκία δήλωσε ότι παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις και ελπίζει οι συνομιλίες μεταξύ ΗΠΑ, Δανίας και Γροιλανδίας να οδηγηθούν σε κοινό τόπο, αλλά δεν υπέγραψε μαζί με τις ευρωπαϊκές χώρες τη δήλωση για τη Γροιλανδία.

Επίσης τον Ιανουάριο, όταν αμερικανικές δυνάμεις συνέλαβαν τον πρόεδρο της Βενεζουέλας Μαδούρο, στενό σύμμαχο του Ερντογάν, η Τουρκία περιορίστηκε σε δηλώσεις: «Δεν εγκρίνουμε καμία ενέργεια που παραβιάζει το διεθνές δίκαιο». Ακόμη, όταν ο Τραμπ κατηγόρησε τις μη αμερικανικές δυνάμεις του ΝΑΤΟ ότι «έμειναν λίγο πιο πίσω» στο Αφγανιστάν, η Τουρκία, που είχε χάσει 15 στρατιώτες κατά τη διάρκεια της αποστολής της, δεν αντέδρασε επισήμως.

Μέχρι να λήξει ο πόλεμος στο Ιράν, η Άγκυρα κρατά ελεγχόμενη απόσταση μέσω της διπλωματίας και αποφεύγει την αντι-αμερικανική ρητορική, καθώς η ασφάλεια της χώρας εξαρτάται κυρίως από αυτήν την επιλογή.