Φταίνε μόνο οι κυβερνώντες για τη σημερινή κατάντια;

Έτσι δημιουργείται μια εικονική πραγματικότητα, ένα κυρίαρχο αφήγημα που τα ΜΜΕ επιβεβαιώνουν. Απέναντι σ’ αυτό ο αντίλογος είναι άτολμος, φτωχός και κυρίως συχνά μονομερής, λαθεμένος ή και ιδιοτελής. Ο λαός δεν είναι ενιαίο και απόλυτο μέγεθος. Συγκροτείται από διαφορετικά στρώματα και τάξεις που τις  διαπερνούν ιδιαίτερα πολιτιστικά-πολιτικά ρεύματα αξιών, αλλά και ιδιοτέλειας. Έλληνες πολέμησαν τον κατακτητή (Τούρκο ή Γερμανό) και Έλληνες συνεργάστηκαν μαζί του. Η επισήμανση έχει σημασία γιατί εντοπίζει  την σχετικότητα και την ρευστότητα των πραγμάτων, υποδεικνύοντάς ότι οι γενικές αναφορές πρέπει να υποβάλλονται στην διαλεκτική του συγκεκριμένου. Πρέπει, λοιπόν, να αντιμετωπίσουμε το μείζον ζήτημα της απόδοσης ευθυνών χωρίς λαϊκισμούς, αλλά και με επίγνωση ότι ο γραμμικός αντιλαϊκισμός μπορεί να οδηγήσει σε άλλου τύπου αδιέξοδο.

Δεν χρειάζεται να επιχειρηματολογήσω σ’ αυτό που προσπάθησα να καταδείξω σε σειρά άρθρων μου. Για το ότι το κυρίαρχο συγκρότημα εξουσίας που σχηματίστηκε μετά την δολοφονία του Καποδίστρια είναι μέχρι και σήμερα «ένα σύστημα ανεπαρκές, εξαρτημένο, διεφθαρμένο και συνειδητά ενταγμένο στην λογική εξυπηρέτησης της ανάπηρης ανεξαρτησίας». Επίσης, ότι το σύστημα αυτό στηρίχθηκε σε «μια κομματοκρατία που έχει πάντα ύψιστο σκοπό την διατήρηση της κατάληψης του κράτους».

Η ανάλυση αυτή εστιάζεται στο να καταδείξει τον κατεξοχήν υπεύθυνο της κατάντιας μας, χωρίς όμως να κλείνει το ζήτημα, που, προφανώς, είναι πολύ πιο σύνθετο, στον βαθμό που ο συβαριτισμός έχει απλωθεί σε ευρύτερα στρώματα της κοινωνίας μας. Ως εκ τούτου λ.χ. η παρουσίαση του όλου ζητήματος ως ευθύνη κάποιων λίγων, μιας “χούφτας μονοπωλίων ή πολιτικών”, με σταθερό υπόβαθρο ότι ο καλός λαός και οι ασκούντες υπέρ αυτού κριτική στο σύστημα είναι αμέτοχοι του δράματος, δεν πείθει πλέον ούτε αυτούς που την εκφέρουν.

Έχοντας πειστεί ότι “το ψάρι βρομάει από το κεφάλι”, δεν αποτυπώνει την εν τω γίγνεσθαι πραγματική εικόνα, αλλά μιαν ενδεχόμενα αρχική φάση της, θέλω να επιμείνω ότι όταν το ψάρι βρομάει στο κεφάλι έχει βρομίσει ολόκληρο. Ότι, με δύο λόγια, η χρεοκοπία ενός κινήματος, μιας κοινωνίας, μιας χώρας, ενός λαού, ενός έθνους δεν είναι ποτέ μονοδιάστατη αλλά πολυπαραγοντική. Και επειδή θα ήταν αντιιστορικό να ζητήσουμε από τους θύτες να πάψουν να άρχουν, θα επιμείνω στα λόγια του Θουκυδίδη ότι «ου μέμφομαι τοις άρχειν βουλομένοις, αλλά τοις ετοιμοτέροις ούσιν υπακούειν» (Θουκ. 4.61.5).

Επισημαίνω, λοιπόν, ότι η κριτική μου στρέφεται σε αυτούς που από δειλία, καιροσκοπισμό ή “καλλιεργημένη αβουλία” αντιμετωπίζουν παθητικά τους δυνάστες τους. Από το “Άσε τα γύναια και το μαστροπό Λαό σου, Ρώμε Φιλύρα” του Καρυωτάκη, τους “Νέους της Σιδώνος” και τους “Ποσειδωνιάτες” του Καβάφη και τους “δειλούς, μοιραίους και άβουλους αντάμα” του Βάρναλη, η ίδια η ποίηση συλλαμβάνει με τις κεραίες της ότι τα πράγματα κινούνται και πέραν από το “δυστυχισμένε μου λαέ, καλέ κι ηγαπημένε, πάντοτ’ ευκολοπίστευτε και πάντα προδομένε” του Σολωμού.

Το κρίσιμο ζήτημα: Εμείς δεν φταίμε καθόλου;

Δυστυχώς στην ελληνική πολιτική σκηνή και ιδιαιτέρως την αριστερή δεν υπάρχει Καβάφης, Καρυωτάκης και Βάρναλης, (για Σολωμό, ούτε λόγος), έτσι αναγκαστικά ψάχνοντας γυρίζουμε 100 χρόνια πίσω για να βρούμε μιαν επαρκή, αλλά μονομερή προσέγγιση. Η προσέγγιση γίνεται από τον πρώτο εισηγητή του Μαρξισμού στην Ελλάδα, τον Γεώργιο Σκληρό. Ας δούμε, λοιπόν, πώς προσεγγίζει χωρίς ταμπού το ζήτημα, για το ποιοι σε τελευταία ανάλυση έχουν ευθύνες για τα όσα συμβαίνουν γύρω τους.

Λέει λοιπόν ο Σκληρός: «Ο πολύς κόσμος, όταν κρίνη για τέτοια δύσκολα θεωρητικά ζητήματα, σχεδόν πάντοτε λέει ανοησίες γιατί νομίζει πως του αρκεί η καθημερινή πραχτική πείρα της ζωής για να λύση οποιοδήποτε ζήτημα. Δεν υποψιάζεται το πολύπλοκο του πράγματος, το ότι χρειάζονται ένα σωρό γνώσεις, ιδίως ιστορικές και κοινωνιολογικές, για να μπορέση να σχηματίση μια γνώμη που να πλησιάζη λιγάκι την αλήθεια». Συνεχίζει απευθυνόμενος στον λαό: «Καλά, λαέ, όλα αυτά που λες είναι άγια, αλλά πώς συμβαίνει, ώστε όλοι οι βουλευταί, που εσύ ο ίδιος τους εκλέγεις, και που βέβαια δεν είναι τα χειρότερα στοιχεία της κοινωνίας, να είναι συμφεροντολόγοι, ατομικισταί, αριβίστες, ρουσφετολόγοι, ελαστικοί στις ιδέες και τα καθήκοντά τους, μικρολόγοι, μικροφιλότιμοι, επιπόλαιοι και ανίκανοι για δημιουργική εργασία; Από πού βγήκαν αυτοί; Πέσανε από τον ουρανό ή είναι σαρξ εκ της σαρκός και οστούν εκ των οστών σου;

»Και αφού λοιπόν είναι γνήσια τέκνα σου και οι καλύ­τεροι αντιπρόσωποι του πολιτισμού σου και των φυλετικών ιδιοτήτων σου, τότε τι φωνάζεις εναντίον τους και δεν φωνάζεις εναντίον του εαυτού σου; Δεν κατάλαβες ακόμα πως όλα τα ελαττώματα αυτά, που αποδίδεις στους πολιτικούς σου, τα ’χεις κι εσύ ο ίδιος σε μικρότερο βαθμό; Και εάν οι βουλευταί σου ρουσφετολογούν, μικρολογούν, δεν κοιτάζουν τα κοινά συμφέροντα, αλλά μόνον τα ατομικά τους, δεν κατάλαβες ότι αυτό προέρχεται γιατί και συ, ελληνικέ λαέ, ολόκληρος, απ’ τον καθηγητή του πανεπιστημίου ίσαμε τον τελευταίο τσαγκάρη και χωρικό, με τη μεγαλύτερη ευκολία ρουσφετολογείς, συμφεροντολογείς, μικρολογείς, ψεύδεσαι, σοφιστεύεις, δεν κρατείς καμιά σταθερή ηθική αρχή, κανένα ορισμένο ιδεολογικό κοινωνικό χαρακτήρα;…».

Ο Σκληρός, όμως, προχωρεί ακόμα βαθύτερα αναδεικνύοντας τα διαχρονικά ελαττώματά μας: «Σατανικός ατομικισμός και σφαγιασμός του κοινού συμ­φέροντος στο ατομικό και οικογενειακό. Επιείκεια της κοινής γνώμης απέναντι των καταχρήσεων και ανηθικοτήτων που εγίνοντο εις βάρος του δημοσίου και της κοινωνίας εν γένει. Θεοποίηση της ευστροφίας του πνεύματος, της στρεψοδικίας, του ψεύδους και της “καπατσοσύνης” εις βάρος της ηθικής. Ελαστικότης συνειδήσεως. Έλλειψη θερμών αιστημάτων σε ζητήματα κοινωνικά και ανθρωπιστικά. Έλλειψη μεγάλων χαρακτήρων, που να μπορούν να υψωθούν υπεράνω του μικρολόγου, στενοκεφάλου και στενοκάρδου πνεύματος του τό­που. Έλλειψη γενικών ιδεών και αφιλοκερδών ιδανικών με ευρείς ηθικούς και πνευματικούς ορίζοντας».

Είναι προφανές ότι ο Σκληρός δεν διστάζει να στραφεί με πρωτοφανή βιαιότητα σ’ όλο το πλέγμα ιδεολογικής, πολιτικής και ιστορικής στρέβλωσης που έπαιξε κατεξοχήν αρνητικό ρόλο, στο να πάρουν τα πράγματα μια θετική τροπή. Η πένα του επιμένει στις αλήθειές του, φέροντάς τον αντιμέτωπο με τα συντηρητικά-αμυντικά αντανακλαστικά της κοινωνίας, αλλά και τον αθεράπευτο λαϊκισμό ή την αιδήμονα σιωπή της πλειοψηφίας των ομοϊδεατών του.

Ο Σκληρός είναι σαφής: «Η κύρια αιτία του κακού βρίσκεται μέσα στην ίδια την κοινωνία μας, στον ίδιο το λαό μας!» Αυτά «τα ελαττώματα της κοινωνίας μας γυμνά πλέον» δεν διστάζει να τα αποκαλύψει σε όλη τους την έκταση. Πολλά χρόνια μετά, το 1997, ένας εμπνευσμένος στιχουργός και τραγουδιστής ο Μανώλης Ρασούλης, που πιθανόν να αγνοούσε τον Σκληρό, έγραψε τους παρακάτω στίχους ως… επιβεβαίωση της αρνητικής κριτικής του Σκληρού. «Κακοί ντυθήκανε καλοί και πιάσαν εξουσία / Αυτοί που ξεγελάστηκαν φταίγανε κατ’ ουσία».

Είναι, άραγε, τα πράγματα όπως τα καταγράφει ο Σκληρός; Η απάντηση δεν μπορεί να εγκλωβιστεί σε ένα απλό Ναι ή Όχι. Γιατί, πράγματι ένα μεγάλο μέρος αυτών που καταγράφει ο Σκληρός ως ελαττώματα και συμπεριφορές είναι ακριβές, αλλά ποτέ δεν καλύπτει το σύνολο του λαού, ούτε ποτέ όλες τις περιόδους της ιστορίας του. Δίπλα στα παραδείγματα έκπτωσης που παραθέτει ο Σκληρός, θα μπορούσε να παρατεθεί και μια σειρά αρετών, ατομικών και συλλογικών, με κορυφαίες στιγμές συλλογικής ανύψωσης, όχι μόνο το πνεύμα αντίστασης που βγαίνει από τα έπη του 1821, 1940 και 1955-59, αλλά και το πνεύμα υπέρβασης και αυτοθυσίας που μας προσέφεραν οι πλείστοι όσοι εκούσια θυσιάστηκαν χάριν της ελευθερίας όλων μας ή ενός ιδανικού.

Είναι προφανές ότι τα νερά είναι βαθιά. Το βέβαιο είναι ότι οι υπάρχουσες αναλύσεις αποδεικνύουν καθημερινά ή την ανεπάρκεια ή την υποκρισία τους. Γι’ αυτό κλείνοντας την παρένθεση, θα σταθώ σε μιαν αναφορά του Μίλαν Κούντερα, που είναι κατά την γνώμη μου, άμεσα επηρεασμένη από το καντιανό πρόταγμα και που φωτίζει με θάρρος το ζήτημα από την μια του όμως πλευρά. «Αν ήμασταν υπεύθυνοι μόνο για όσα συνειδητοποιούμε, οι ηλίθιοι θα απαλλάσσονταν προκαταβολικά από κάθε ευθύνη. Μόνο που ο άνθρωπος οφείλει να γνωρίζει, αγαπητέ μου. Ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος για την άγνοιά του. Η άγνοια αποτελεί παράπτωμα. Γι’ αυτό και τίποτα δεν σε απαλλάσσει απ’ τις ευθύνες σου».

Όταν οι πλειοψηφίες υποτάσσονται στις μειοψηφίες

Αν σε όσα παραπάνω διακρίνετε τις αναλογίες και στα όσα σήμερα συμβαίνουν, το ερώτημα είναι πώς και με ποιο τρόπο μπορεί σε έναν εκμαυλισμένο λαό να επικρατήσει ένα μειοψηφικό κομμάτι της κοινωνίας. Θα σταθώ σε ένα παράδειγμα που ο Γκράμσι παραθέτει στο βιβλίο του “Παρελθόν και Παρόν”. Στην διάρκεια του τριακονταετούς πολέμου, 45 Ούγγροι ιππείς είχαν στρατοπεδεύσει στην Φλάνδρα και επειδή ο πληθυσμός ήταν άοπλος και διεφθαρμένος, κατάφεραν να διοικούν την χώρα τυραννικά για έξι μήνες.

Συνέβη άραγε αυτό μόνο στην Φλάνδρα; Νομίζω ότι είναι δυνατόν να παρουσιαστούν 45 Ούγγροι ιππείς, εκεί που οι πολίτες μετατρέπονται σε μάζα απολίτικων πληθυσμών, που διασκορπισμένοι και κλεισμένοι στο καβούκι τους περιορίζονται στην εργασία για την επιβίωση, στα παρακάλια, την παραίτηση και τον εκμαυλισμό, μην έχοντας έτσι την δυνατότητα να αναχαιτίσουν τους διάφορους επιδρομείς-καταληψίες του κράτους. Κι όμως στους περισσοτέρους φαίνεται ότι είναι αδύνατον μια κατάσταση σαν αυτή των 45 Ούγγρων ιππέων να επαναληφθεί ιστορικά.

Πίσω από αυτήν την δυσπιστία θα πρέπει να διακρίνουμε έναν εφησυχασμό, προϊόν του κυρίαρχου στην μεταπολίτευση συβαριτισμού-ωχαδελφισμού, που έχει οδηγήσει στον μαζικό εκμαυλισμό, αλλά και μια παραίτηση που ζευγαρώνει με μια δόση “λαϊκού δόλου”. Αυτή παίρνει τα χαρακτηριστικά της επιτηδευμένης πολιτικής αφέλειας από τον “αγνό και άδολο λαό”, που αρέσκεται στον ρόλο της Κοκκινοσκουφίτσας. Επιτέλους, ας κοιταχθούμε στον καθρέφτη. Η δειλία, ναι η δειλία, περισσεύει. Ακόμα και η αποδεκατισμένη, εναπομείνασα μάχιμη πατριωτική Αριστερά δεν μπορεί να συμφιλιωθεί με την πραγματικότητα.

Κι αυτό γιατί, όλοι και προπάντων οι αριστεροί, θέλουμε να φανταζόμαστε ότι ο λαός πάντα αντιστέκεται ενάντια στους τυράννους και καταπιεστές του. Κι όμως, πόσο μισή αλήθεια είναι αυτό! Δεν αποτελεί στυφή διαπίστωση η προσγείωση στην πραγματικότητα που μας δείχνει ότι σχεδόν πάντα μια ενεργητική και καλά οργανωμένη μειοψηφία κονιορτοποιεί αυτό που ονομάζουν μάζα σε εκατομμύρια άτομα χωρίς θέληση και προσανατολισμό; Ότι οι πλειοψηφίες υποτάσσονται σε εκείνη την μειοψηφία που μπορεί να επιδείξει αποφασιστικότητα, δύναμη, αποτελεσματικότητα, αναλγησία και αναισθησία, όπως αποδεικνύουν τα γεγονότα στην σημερινή Ελλάδα, των Τεμπών και του ΟΠΕΚΕΠΕ;

Τι άλλο, λοιπόν, από μια ιστορία 45 Ούγγρων ιππέων είναι η σημερινή άλωσή μας από τους κοστουμαρισμένους κονκισταδόρες; Και τι άλλο από την κονιορτοποιημένη μάζα που περιορίζεται στην βαθμιαία συρρίκνωση είναι ένας κόσμος ολόκληρος που, κατ’ εξακολούθησιν, αρνείται την πραγματικότητά του, εναποθέτοντας εξ αντικειμένου την μοίρα του ή σε ανάλγητη κυβέρνηση ή σε πρωτοφανούς ανεπάρκειας αντιπολίτευση, ανίκανη να παράξει ένα ηθικά, ιδεολογικά και πολιτικά αντίρροπον δέος. Όσο και αν είναι σκληρά, τα παρακάτω λόγια του Λαοκράτη Βάσση φαίνεται να επαληθεύονται. «Πράγματι η χρεοκοπία μας έφερε ξανά στις συντεταγμένες του παλιού προτεκτοράτου». Μια κατάσταση απόλυτης παρακμής στην οποία αιωρείται το ερώτημα αν υπάρχουν ή θα υπάρξουν κάποιοι να πολεμήσουν υπέρ της Αχαϊκής Συμπολιτείας.