Οι αόρατοι κανόνες που καθορίζουν τις κοινωνίες

Η διερεύνηση της αόρατης σφαίρας της κοινωνικής πραγματικότητας συστηματοποιήθηκε από τον Giuliano Di Bernardo, καθηγητή της Λογικής και της Φιλοσοφίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Τρέντο, με βάση τη δεοντική λογική και ειδικές εργασίες του John Rawls και του John Searle περί συστατικών κανόνων.

Η θέσπιση συστατικών κανόνων, δηλαδή η διαμόρφωση της αόρατης σφαίρας της κοινωνικής πραγματικότητας, αποτελεί την ύψιστη μορφή εξουσίας, καθώς δημιουργεί τους όρους του κοινωνικού παιγνίου. Ο John Rawls εξήγησε ότι υπάρχουν δύο είδη κανόνων:

• Οι ρυθμιστικοί κανόνες (regulative rules): ρυθμίζουν συμπεριφορές και δραστηριότητες που προϋπάρχουν (υπάρχουν ανεξαρτήτως) των κανόνων. Για παράδειγμα, οι κανόνες οδικής κυκλοφορίας είναι ρυθμιστικοί κανόνες, αφού οι δρόμοι και η οδική κυκλοφορία υπάρχουν ανεξαρτήτως αυτών των κανόνων.
• Οι συστατικοί κανόνες (constitutive rules): δεν ρυθμίζουν απλώς, αλλά δημιουργούν το αντίστοιχο πράγμα.

Ένα κλασικό παράδειγμα συστατικών κανόνων είναι το σκάκι. Για να παίξετε σκάκι, είναι απαραίτητο να γνωρίζετε τόσο τους ρυθμιστικούς κανόνες, που εν προκειμένω αφορούν στις στρατηγικές για να κάνετε ματ στον αντίπαλο, όσο και τους συστατικούς κανόνες σύμφωνα με τους οποίους έχουν δημιουργηθεί τα σκακιστικά κομμάτια (Βασιλέας, Βασίλισσα, Ίππος, Πύργος κ.λπ.). Για παράδειγμα, σύμφωνα με τους συστατικούς κανόνες του σκακιού, ο Ίππος, το σκακιστικό κομμάτι που έχει το σχήμα κεφαλής ίππου, κινείται σε σχήμα Γ.

Συνεπώς, στο σκάκι, οποιαδήποτε αντικείμενο κινείται σε σχήμα Γ είναι Ίππος. Αντιθέτως, αν κάποιος τοποθετούσε έναν πραγματικό ίππο, δηλαδή το τετράποδο που χλιμιντρίζει, σε μια σκακιέρα, αλλά δεν το μετακινούσε σύμφωνα με το σχήμα Γ, αυτός ο φυσικός ίππος δεν θα ήταν Ίππος από τη σκοπιά του σκακιού. Στο σκάκι, το αντικείμενο του Ίππου δημιουργείται από τον αντίστοιχο συστατικό κανόνα. Το ίδιο ισχύει και για όλα τα άλλα σκακιστικά κομμάτια. Ο συνδυασμός των συστατικών κανόνων δημιουργεί κάτι που δεν υπήρχε πριν, δηλαδή το παίγνιο του σκακιού.

Η αόρατη οντολογία της κοινωνικής πραγματικότητας

Σύμφωνα τον John Searle, η κατασκευή της κοινωνικής πραγματικότητας αρχίζει με τη διάκριση μεταξύ φυσικών γεγονότων και κοινωνικών γεγονότων. Συγκεκριμένα, αναφέρει το εξής παράδειγμα: Ας υποθέσουμε ότι πηγαίνετε σε ένα καφέ στο Παρίσι, κάθεστε σε μια καρέκλα σε ένα τραπέζι, και έρχεται ο σερβιτόρος, στον οποίο παραγγέλνετε μια μπύρα, ομιλώντας στα γαλλικά. Έστω ότι ο σερβιτόρος σερβίρει την μπύρα, την πίνετε και ύστερα αφήνετε κάποια χρήματα στο τραπέζι και φεύγετε.

Ο Searle επισημαίνει ότι δεν υπάρχει επαρκής φυσικοχημική περιγραφή για τον ορισμό των εξής εννοιών που περιλαμβάνονται στο προαναφερθέν παράδειγμα: “εστιατόριο”, “σερβιτόρος”, “γαλλική φράση” για την παραγγελία της μπύρας, “χρήμα”, ή ακόμα και “καρέκλα” και “τραπέζι”, μολονότι τα εστιατόρια, οι σερβιτόροι, οι γαλλικές φράσεις, τα χρήματα, οι καρέκλες και τα τραπέζια αποτελούν φυσικά φαινόμενα. Τα εστιατόρια, οι σερβιτόροι, οι γαλλικές φράσεις, τα χρήματα, οι καρέκλες και τα τραπέζια, εκτός από φυσικά φαινόμενα, είναι και συγκεκριμένες κοινωνικές κατασκευές.

Συγκεκριμένα, η σκηνή που περιγράφεται στο προαναφερθέν παράδειγμα περιέχει μια τεράστια αόρατη οντολογία, δηλαδή: 1) τον κοινωνικό ρόλο του σερβιτόρου και τους συστατικούς κανόνες που καθιστούν αυτόν τον άνθρωπο σερβιτόρο και τον διαφοροποιούν από τον ιδιοκτήτη του εστιατορίου, στο οποίο ανήκει η μπύρα• 2) τους συστατικούς και τους ρυθμιστικούς κανόνες που προσδιορίζουν τη λειτουργία του εστιατορίου• 3) τα δικαιώματα του τουρίστα γενικά και του πελάτη του εστιατορίου ειδικά• 4) την αισθητική της μπύρας• 5) την αισθητική του εστιατορίου• 6) το ήθος του σερβιτόρου• 7) τη δομή της γαλλικής γλώσσας• 8) τους συστατικούς κανόνες που καθιστούν συγκεκριμένα κομμάτια χαρτιού “χρήμα” κ.ο.κ.

Η κοινωνική πραγματικότητα έχει μια διπλή οντολογία: η μία είναι ορατή, παρατηρήσιμη (μέσω των αισθήσεων), αποτελούμενη, λ.χ., από τον σερβιτόρο, την μπύρα, το τραπέζι, τα χρήματα κ.ο.κ., ενώ η άλλη είναι αόρατη, αποτελούμενη από τις κρίσεις μας για τον σερβιτόρο, για την μπύρα και για τα τραπέζια, τη σημασία του χρήματος, τους κανονισμούς που αφορούν στη διαχείριση των εστιατορίων κ.ο.κ. Η οντολογία της κοινωνικής πραγματικότητας βασίζεται τόσο στο ορατό μέρος (που είναι παρόμοιο με την οντολογία της φυσικής και της βιολογίας) όσο και στο αόρατο μέρος (που δεν μπορεί να αναχθεί στη φυσική και στη βιολογία, και αποτελεί την ιδιαιτερότητα των κοινωνικών επιστημών).

Η νοητική κατασκευή του κόσμου που ζούμε

Το χρήμα, η γλώσσα, η ιδιοκτησία, ο γάμος, η κυβέρνηση, οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων, τα πανεπιστήμια, οι δικηγόροι, οι λογιστές, οι λέσχες, οι μεγάλοι διδάσκαλοι, οι θρησκευτικοί θεσμοί και πολλά άλλα κοινωνικά πράγματα συγκροτούνται εν μέρει με βάση δεδομένες περιγραφές επειδή οι αντίστοιχες ανθρώπινες κοινότητες θεωρούν αυτά τα κοινωνικά πράγματα κατ’ αυτόν τον τρόπο. Αν αλλάξει ο τρόπος θεώρησης αυτών των πραγμάτων από τους ανθρώπους, τότε αυτά τα πράγματα αλλάζουν ή καταρρέουν.

Όπως συστατικοί κανόνες δημιουργούν το παίγνιο του σκακιού, έτσι και πάλι συστατικοί κανόνες δημιουργούν εκείνα τα κοινωνικά γεγονότα που έχουν ονομαστεί θεσμικά γεγονότα. Τα κοινωνικά γεγονότα είναι γεγονότα που χαρακτηρίζονται από κοινωνική προθετικότητα. Τα θεσμικά γεγονότα είναι κοινωνικά γεγονότα που δημιουργούνται από συστατικούς κανόνες και επιτρέπουν στις κοινωνίες να δημιουργηθούν και να αναπτυχθ