Τα μουσικά όργανα Αγωνιστών του ’21: Οι ήχοι του χθες φτάνουν στο σήμερα

Τα επώνυμα μουσικά όργανα, που διασώζονται έως σήμερα, δεν αποτελούν απλώς λαογραφικά τεκμήρια. Είναι ζωντανοί φορείς ιστορίας, υλικά αποτυπώματα της ψυχής του Αγώνα. Μέσα από αυτά, μπορούμε να αφουγκραστούμε την καθημερινότητα, την ψυχολογία και την πολιτισμική συνέχεια των ανθρώπων του 1821:

• Ο ταμπουράς του Φώτου Τζαβέλλα, ένα όργανο με διαδρομή και αποκαλύψεις

Ο ταμπουράς του Σουλιώτη πολέμαρχου Φώτου Τζαβέλλα σώζεται σήμερα στα χέρια του απογόνου του, Κωνσταντίνου Τζαβέλλα. Η διάσωσή του δεν είναι τυχαία, αποτελεί αποτέλεσμα οικογενειακής συνέχειας και ιστορικής συνείδησης. Η πορεία του μέσα στον χρόνο είναι ενδεικτική της ίδιας της περιπέτειας του ελληνισμού: Σούλι – Κέρκυρα – Ναύπακτος – Αθήνα. Παρά την ηλικία του (περί το 1790), το όργανο διατηρήθηκε σε εξαιρετικά καλή κατάσταση. Με πρωτοβουλία και επιμέλεια του γράφοντος, αποφασίστηκε η πλήρης αποκατάστασή του, όχι ως στατικό έκθεμα, αλλά ως λειτουργικό μουσικό όργανο.

Την απαιτητική αυτή εργασία ανέλαβε ο διακεκριμένος οργανοποιός και συντηρητής παλαιών οργάνων, Νίκος Φρονιμόπουλος. Πριν την επέμβαση, το όργανο υποβλήθηκε σε αξονική τομογραφία, επιβεβαιώνοντας τόσο την παλαιότητά του, όσο και τη μικρή έκταση των φθορών. Το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό, ένα όργανο άνω των δύο αιώνων, εκ νέου λειτουργικό. Τα τεχνικά χαρακτηριστικά του ήδη ανατρέπουν καθιερωμένες αντιλήψεις για την οργανοποιία των ταμπουράδων, ενώ εκτιμάται ότι κατασκευάστηκε από Ηπειρώτη τεχνίτη, πιθανώς ταλλαδιώρο ξυλογλύπτη. Σημειωτέον ότι είναι τουλάχιστον τέσσερις δεκαετίες παλαιότερο από τον ταμπουρά του Μακρυγιάννη.

• Ο ταμπουράς του Μακρυγιάννη: από το Μουσείο στη σύγχρονη ηχητική αναπαράσταση

Ο ταμπουράς του στρατηγού Ιωάννη Μακρυγιάννη, κατασκευής του Λεωνή Γαΐλα/Γαϊλού (περί το 1835), σώζεται και εκτίθεται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο (Παλαιά Βουλή). Το όργανο επισκευάστηκε τη δεκαετία του 1990 από το Νίκο Φρονιμόπουλο και παραμένει λειτουργικό. Η σημασία του δεν περιορίζεται στη μουσειακή του αξία.

Μέσω αντιγράφου, που κατασκεύασε ο ίδιος οργανοποιός και βρίσκεται στην κατοχή του γράφοντος, επιχειρείται σήμερα η ανασύσταση του αυθεντικού ηχοχρώματος της εποχής. Το αντίγραφο αυτό χρησιμοποιείται σε ηχογραφήσεις και παρουσιάσεις δημοτικών τραγουδιών, λειτουργώντας ως γέφυρα ανάμεσα στον ιστορικό χρόνο και τη σύγχρονη ακουστική εμπειρία.

• Το λαούτο των Πλαπουταίων: οικογενειακή μνήμη και μουσική παράδοση

Ένα ακόμη σημαντικό κειμήλιο είναι το λα(γ)ούτο της οικογένειας Πλαπούτα, που βρίσκεται στην κατοχή του Κωνσταντίνου Πλαπούτα, απογόνου των αγωνιστών του 1821. Σύμφωνα με την οικογενειακή παράδοση, οι Πλαπουταίοι του Μοριά έπαιζαν λα(γ)ούτο, στοιχείο που αναδεικνύει τη διάδοση και σημασία του οργάνου στην Πελοπόννησο. Το σωζόμενο όργανο χρονολογείται περίπου στο 1860 και παρουσιάζει τεχνικά χαρακτηριστικά που παραπέμπουν πιθανώς στον κατασκευαστή Εμμανουήλ Βελούδιο.

Η διαδρομή του μέσα στον χρόνο περιλαμβάνει διαδοχικές επισκευές: στην Πάτρα (1914–17) από τον Δημήτριο Καλαπόδη και στον Πειραιά τη δεκαετία του 1950 από τον Ζοζέφ Τερζιβασιάν. Στη σύγχρονη εποχή, με επιμέλεια του γράφοντος και την εργασία του οργανοποιού Γιώργου Καρανδρέα, το όργανο αποκαταστάθηκε πλήρως και κατέστη εκ νέου λειτουργικό.

Όργανα ως ιστορικά τεκμήρια – όχι μουσειακά απολιθώματα

Τα όργανα αυτά δεν είναι απλώς αντικείμενα προς θέαση. Είναι τεκμήρια, που επιτρέπουν την ανασύνθεση της ιστορικής πραγματικότητας με όρους βιωματικούς. Αναδεικνύουν ότι ο Αγώνας του 1821 δεν διεξήχθη σε πολιτισμικό κενό. Αντιθέτως, στηρίχθηκε σε μια ήδη συγκροτημένη πολιτισμική ταυτότητα, όπου η μουσική κατείχε κεντρική θέση.

Η σημασία της ηχητικής συνέχειας: Σε μια εποχή όπου η ιστορία συχνά αποκόπτεται από την καθημερινή εμπειρία, η επαναλειτουργία αυτών των οργάνων αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Δεν πρόκειται μόνο για συντήρηση υλικών αντικειμένων, αλλά για αναβίωση ενός ήχου που διέσχισε αιώνες. Ο ήχος αυτός δεν είναι απλώς αισθητικό γεγονός. Είναι φορέας μνήμης, ταυτότητας και συνέχειας. Και ίσως αυτό να αποτελεί το βαθύτερο μήνυμα, ότι η ελευθερία του 1821 δεν εκφράστηκε μόνο με τη φωνή των όπλων, αλλά και με τη φωνή της μουσικής.

 

---

 

*Το παρόν αποτελεί αναδιαμορφωμένο και επικαιροποιημένο απόσπασμα εισήγησης του γράφοντος από το 10ο Διεθνές Συνέδριο της Εκκλησίας της Ελλάδος για την Ελληνική Επανάσταση.