Η ρητορική του Τραμπ φιλτραρισμένη από τον Γοργία και την ψυχανάλυση

Ο σοφιστής Γοργίας ο Λεοντίνος (περ. 485-380 π.Χ.) είναι μία από τις πιο σημαντικές μορφές της σοφιστικής σκέψης. Το έργο του θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ριζοσπαστικό. Αναδεικνύει την ρητορική ως μια επιδεικτική και συνάμα αποδομητική πρακτική του λόγου, που θέτει υπό αμφισβήτηση θεμελιώδεις παραδοχές της οντολογίας-της αλήθειας-της γνώσης και της επικοινωνίας.

Σύμφωνα με τον Γοργία στην «αλήθεια» δεν υπάρχει αντιστοιχία λόγου-πράγματος, αλλά η δύναμη του λόγου : «Λόγος δ’ ἔχει τὴν αὐτὴν δύναμιν ὅσην καὶ λόγῳ, πιστὸν ποιῶν καὶ ἀληθὲς δόξαν», που λειτουργεί εν δυνάμει ως δυνάστης : «ὁ λόγος δυνάστης μέγας ἐστίν» μας λέει στο «Ἑλένης ἐγκώμιον». Η Ελένη είναι «αθώα» γιατί υπέκυψε στον λόγο, όπου μέσα από την «πλάνη» που της δημιούργησε, έπαυσε ταυτόχρονα και την ευθύνη της ως υποκείμενο : Ο Λόγος την από-πλάνησε.

Ο Γοργίας δεν λέει: «Δεν υπάρχει αλήθεια» αλλά «Ό,τι ονομάζεις αλήθεια είναι αποτέλεσμα λόγου». Το νόημα δεν είναι ότι «δεν υπάρχει τίποτα», αλλά ότι ο λόγος περί του όντος δεν εγγυάται την αλήθεια όπως αναδεικνύει στο «Περὶ τοῦ μὴ ὄντος ἢ περὶ φύσεως». Συνεπώς, ο λόγος για τον Γοργία δεν αναπαριστά το ον, αλλά παράγει αποτελέσματα στο ψυχικό και πολιτικό πεδίο. Ο λόγος λειτουργεί ως φάρμακον (και ίσως ψυχό-τρόπο) και λειτουργεί όπως τα φάρμακα στο σώμα, έχει φαρμακευτική και δηλητηριώδη δράση. Μπορεί να προκαλέσει ίαση αλλά και φόβο, ηδονή, πλάνη.

Ο Λόγος δεν επιβάλλεται (μόνο) με την βία αλλά χρησιμοποιεί την πειθώ η οποία δεν είναι ένα ηθικό γεγονός αλλά ψυχοσωματικό φαινόμενο. Βρίσκουμε στην ανάγνωση του έργου του μια αποδόμηση της έννοιας της αντικειμενικής αλήθειας και την αποκάλυψη/ αποπλάνηση της αυτονομία του λόγου, αναδύοντας την γνώση ως επίδραση λόγου στο υποκείμενο. Ο λόγος δεν πείθει μόνο με επιχειρήματα, αλλά με μορφή, ήχο και ρυθμό, δεν πείθει μέσω αλήθειας, αλλά μέσω επίδρασης στο πάθος.

Δεν μεταφέρει πράγματα, μεταφέρει σημαίνοντα, και τα σημαίνοντα δεν ταυτίζονται με τις εμπειρίες. Ο λόγος δεν μεταφέρει την εμπειρία, κατά συνέπεια, η επικοινωνία είναι πάντα αστοχία και δεν είναι ποτέ πλήρης μετάδοση νοήματος. Για τον Γοργία η λογική επιχειρηματολογία μπορεί να κατασκευάσει αθωότητα χωρίς αλήθεια. Στο κείμενο του: «Ὑπὲρ Παλαμήδους ἀπολογία», ο Παλαμήδης δεν αθωώνεται επειδή «είναι αθώος», αλλά επειδή δεν συμφέρει λογικά να είναι ένοχος και έτσι η δικαιοσύνη παρουσιάζεται ως ρητορικό αποτέλεσμα, όχι ως αποκάλυψη της αλήθειας.

Ψυχανάλυση: Φρόυντ-Λακάν

Η σύνδεση του Γοργία με την Φρουδική – Λακανική ψυχανάλυση είναι εξαιρετικά γόνιμη, γιατί κινούνται σε ένα πεδίο όπου ο λόγος δεν αναπαριστά την αλήθεια αλλά την παράγει ως αποτέλεσμα, και όπου το υποκείμενο υφίσταται τον λόγο περισσότερο απ’ όσο τον ελέγχει.

Ο Γοργίας δείχνει ότι ο λόγος δρα ως φάρμακον – επιδρά στο σώμα και στην ψυχή. Ο Φρόυντ, ιδιαίτερα στο Πέραν της αρχής της ηδονής, μετατοπίζει αυτό το σχήμα. Ο λόγος δεν είναι μόνο πειθώ αλλά είναι και φορέας της ενόρμησης και κατ’ επέκτασιν ο λόγος δρα ως ψυχική βία. Για τον Φρόυντ, υπάρχει η ενόρμηση του θανάτου όπου πρόκειται για μια τάση προς καταστροφή, επανάληψη, επιστροφή στο ανόργανο. Μέσα από τον καταναγκασμό της επανάληψης, Ο Φρόυντ μας δείχνει ότι το τραύμα επαναλαμβάνεται ακόμη και χωρίς συνειδητό σκοπό.

Στον Λακάν, η ενόρμηση κυκλοφορεί μέσα στη γλώσσα. Για την Λακανική ψυχανάλυση το «Σημαίνον» δεν περιγράφει το υποκείμενο αλλά το παράγει. Το υποκείμενο είναι αποτέλεσμα του σημαίνοντος : «Το υποκείμενο αναπαριστάται από ένα σημαίνον για ένα άλλο σημαίνον», και συνεπώς είναι ένα προϊόν του λόγου (Ὁ ἄναξ, οὗ τὸ μαντεῖόν ἐστι τὸ ἐν Δελφοῖς, οὔτε λέγει οὔτε κρύπτει ἀλλὰ σημαίνει» όπως έλεγε και ο Ηράκλειτος – απόσπασμα 93).

Το υποκείμενο μιλά, αλλά λέει πάντα περισσότερα ή άλλα απ’ όσα νομίζει. Η πλάνη δεν είναι σφάλμα αλλά είναι δομική. Το υποκείμενο είναι υπεύθυνο χωρίς να είναι κύριο των λόγων του. Η ευθύνη του δεν αφορά την αλήθεια του λόγου, αλλά τη θέση του ως υποκείμενου μέσα στον λόγο.

Στον Λακάν, η φαντασίωση δεν είναι απλώς «σωστή ή λανθασμένη πεποίθηση». Είναι η λογική της κατασκευής του υποκειμένου εντός του λόγου. Με άλλα λόγια, η φαντασίωση κρατά μαζί: την εικόνα που καλύπτει το «πρῶτον ψεῦδος» (την αρχική έλλειψη νοήματος), την επιθυμία του υποκειμένου να πιστέψει σε μια συνεκτική αφήγηση, και την εικόνα προς την οποία το υποκείμενο προσανατολίζεται.

Τραμπ

Αν επιχειρήσουμε να συνοψίσουμε τον λόγο που εκφώνησε ο πρόεδρος Τραμπ στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός 21 Ιανουαρίου 2026, αλλά επίσης από την αρχή του πολέμου στο Ιράν μέχρι σήμερα, ως προς την ρητορική και τις πρακτικές του λόγου του, θα διαπιστώσουμε κάποια πολύ χρήσιμα στοιχεία ως προς την επίδραση τους στην πολιτική και διπλωματική του θέση σε σχέση με την νέα πραγματικότητα, όπως αυτή αναδύεται επί της θητείας του. Ας ξεκινήσουμε από τα ίδια τα δεδομένα του λόγου στο Νταβός όπου στα κύρια χαρακτηριστικά του συναντάμε:

1. Την προβολή μιας παραμορφωμένης εικόνας της πραγματικότητας: υπερβολές για επιτεύγματα, αμφισβητούμενες ή ψευδείς αξιώσεις για ειρήνη και οικονομικά αποτελέσματα, συνεπώς ένα είδος αντιφατικού λόγου που δεν ανταποκρίνεται στα στοιχεία.
2. Απειλές, διλήμματα επαναλήψεις, προβολές: Προτάσεις όπως «…θα το θυμόμαστε», αν δεν δεχθεί κάποιος τις απαιτήσεις των ΗΠΑ για τη Γροιλανδία, ή δεν βοηθήσει στον πόλεμο εναντίον του Ιράν.
3. Εξιδανίκευση του κεντρικού ρόλου των ΗΠΑ ως διεθνούς προστάτιδας και ηγεμονεύουσας δύναμης.
4. Μετατόπιση της πολιτικής σε μια εικόνα ηγεμονικής ισχύος, όπου η προβολή της ισχύος/δύναμης και η αποφασιστικότητα αντικαθιστούν οποιαδήποτε άλλη μορφή επίλυσης προβλημάτων όπως το διεθνές δίκαιο, ή ο ΟΗΕ κλπ.

Σε ποια συμπεράσματα θα μπορούσαμε να οδηγηθούμε για τον λόγο που εκφώνησε ο Τραμπ υπό  το πρίσμα του Γοργία και της Ψυχανάλυσης; Ο Τραμπ επιχειρεί να καταστήσει τις ΗΠΑ στον λεγόμενο αναδυόμενο πολυπολικό κόσμο ως ο  Ένας που εγγυάται την κυριαρχία του στον λεγόμενο «Δυτικό κόσμο», και προβάλει την ισχύ του πλανητικά (πλάνη-τικα) μέσα από την επιθετικότητα του.

Παρουσιάζει αριθμούς, αποτελέσματα ή ιστορικές αφηγήσεις που δεν συμφωνούν με τα στοιχεία, αλλά παραμένουν δομικά και κεντρικά στην αφήγηση του. Δεν πρόκειται περί “ψευδούς ισχυρισμού”, αλλά ως δομική θέση λόγου που διεκδικεί μια πλήρη εικόνα του κόσμου, ανεξάρτητα από την πραγματικότητα.

Ακριβώς όπως στον Γοργία: Συγκροτείται ένα πολιτικό υποκείμενο που πιστεύει στην αφήγηση, και καλεί σε δράση όχι τόσο μέσω απόδειξης, αλλά κυρίως μέσω πειθούς: Έτσι μπορεί ως δύναμη να απαγάγει στην Βενεζουέλα τον εκλεγμένο Πρόεδρο ή να βομβαρδίζει το Ιράν. Στον λόγο του προέδρου Τραμπ σε οποιαδήποτε περίσταση τα σημαίνοντα: «Ποτέ»-«Τέλος»-«Τρόμος» επανέρχονται εμμονικά, υπάρχει ένας καταναγκασμός στο να τα επαναλαμβάνει.

Ο λόγος του για το Ιράν

Αυτό δεν είναι ένα ρητορικά τυχαίο σχήμα αλλά πρόκειται για μια δομική επανάληψη που παράγει ψυχική ένταση. Ομοίως στον λόγο του για το Ιράν όπου το προβάλει ως: «Καθοδηγητή-σπόνσορα της τρομοκρατίας» λειτουργεί ως προβολή επιθετικότητας. Πρόκειται δηλαδή για τον κλασσικό φροϋδικό μηχανισμό όπου ο εχθρός ως προβολή και αυτό που είναι εσωτερικό αποδίδεται στον Άλλο. Ο λόγος του κινητοποιεί το άγχος, παράγει ταύτιση με τον ισχυρό, εκτονώνει την  επιθετικότητα μέσω Άλλου Κακού. Το Ιράν δεν εμφανίζεται ως γεωπολιτικός παράγοντας, αλλά ως αντικείμενο φόβου-τρόμου.

Στον λόγο του Τραμπ, η φαντασίωση έχει τη μορφή: «Η Αμερική ως μοναδική δύναμη που διασφαλίζει την ειρήνη, την οικονομία και την τάξη». Αυτή η φαντασιωτική εικόνα υπερβαίνει τη σφαίρα των στοιχείων: Δεν λέει απλώς «τα πράγματα είναι έτσι», δημιουργεί έναν κόσμο όπου αυτό είναι η αλήθεια που πρέπει να την δεχτούμε για να μπορέσουμε να ενεργήσουμε. Έτσι, ο λόγος του πείθει, όχι κατ’ ανάγκην επειδή είναι αλήθεια, αλλά επειδή επενεργεί πάνω στην ψυχή του ακροατήριου του. Δεν χρειάζονται απαραίτητα τεκμήρια  για να πείσει, αρκεί να τα επικαλείται μέσω της προβολής ισχύος και μιας εικόνας που καθηλώνει.

Η αποπλάνηση που επιχειρεί βρίσκεται στην αναντιστοιχία μεταξύ της πραγματικής ισχύος των ΗΠΑ και της πραγματικότητας. Αυτή η κατά Γοργία, σχέση του λόγου και της πλάνης βασίζεται στην δημιουργία ενός κόσμου όπου οι ΗΠΑ είναι η απόλυτη δύναμη, όπου οι άλλοι πρέπει να υποκύψουν ή να αναγνωρίσουν αυτή τη δύναμη, και όπου η πραγματικότητα π.χ. δεδομένα για οικονομία (ελλείμματα, δολάριο), συμπεριφορές συμμάχων, στατιστικά, άλλοι πόλοι ισχύος κλπ. υποτάσσονται σε αυτή τη πολιτική φαντασιακή δομή μέσω της πειθούς.

Δεν ισχυριζόμαστε ότι οι ΗΠΑ δεν είναι μια πολύ μεγάλη – πυρηνική δύναμη, απλώς ότι επιχειρείται μια προβολή της ισχύος τους μέσω της πειθούς, όπως μας δείχνει και ο σοφιστής Γοργίας. Η πλάνη εδώ λειτουργεί ως παραγωγική πειθώ, μια ποιητική του λόγου που παράγει αντί για να περιγράφει την πραγματικότητα.

«Πρῶτον ψεῦδος»

Ο λόγος του Τραμπ λειτουργεί ως ένα «πρῶτον ψεῦδος», ως η αρχική ρήξη μεταξύ λόγου και πράγματος, όπου ο λόγος μιλά σαν να υπάρχει αντιστοιχία εκεί όπου δεν υπάρχει. Ακριβώς όπως είδαμε πιο πάνω στον Λακάν ο λόγος δεν αποκαλύπτει κατ’ ανάγκη μια αλήθεια, αλλά συγκροτεί το υποκείμενο, έτσι και εδώ λειτουργεί ως μια αφηγηματική φαντασίωση — μια αφήγηση που ορίζει το υποκείμενο και τον κόσμο του. Είναι μια φαντασιωτική θέση (ή αλλιώς ο φαντασιωτικός αυταρχισμός) που οργανώνει την επιθυμία, τις προσδοκίες και τη δράση του ακροατηρίου.

Όταν ο Τραμπ λέει, για παράδειγμα: «…θα το θυμόμαστε αν πείτε όχι», «μόνο οι ΗΠΑ μπορούν να προστατεύσουν…», αυτές οι φράσεις δεν είναι λογικές προτάσεις με αλήθεια/ψεύδος, αλλά δομικές λειτουργίες που καθορίζουν τρόπους ύπαρξης και δράσης. Αυτό είναι το υποκείμενο της πολιτικής – όχι η απλή μεταφορά πληροφοριών. Στον λόγο του Τραμπ, η πολιτική φαντασίωση  έχει θέση λόγου, ισχύος, πειθούς, πλάνης και «πρῶτου ψεῦδους».

Δεν αναπαριστά την πραγματικότητα όπως αυτή διαμορφώνεται επί του πεδίου ή στην βάση της ρεαλιστικής ισχύος με εμπειρικά δεδομένα, αλλά συγκροτεί έναν ιδιαίτερο κόσμο για το ακροατήριο του. Όπως στον Γοργία, έτσι και εδώ ο λόγος πείθει όχι επειδή είναι αλήθεια αλλά επειδή ενεργεί ψυχολογικά και κοινωνικά. Και όπως στον Λακάν, η φαντασίωση – όχι η αλήθεια – είναι αυτό που συγκροτεί το υποκείμενο που επενδύει στις πολιτικές του θέσεις και πράξεις.

Εν κατακλείδι, ο λόγος του προέδρου Τραμπ για το Ιράν μπορεί να κατανοηθεί ως Γοργιανός: Λόγος-φάρμακον που επιβάλλει πραγματικότητα, Φροϋδικός: Εκφόρτωση της ενόρμησης θανάτου μέσω επανάληψης και προβολής. Λακανικός: ως δομή των σημαίνοντων που παράγουν μια πολιτική φαντασίωση – πρώτον ψεύδος. Ο πολιτικός του λόγος δεν είναι ούτε απλώς μια ρητορική, ούτε απλώς μια ιδεολογία, αλλά είναι το πεδίο όπου ο λόγος, η ενόρμηση και η φαντασίωση συγχέονται.

 

---

 

Ο Στέλιος Κοντακιώτης έχει κάνει σπουδές Ψυχολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και μεταπτυχιακές σπουδές στην Γαλλία πάνω στην Κλινική Ψυχολογία και Ψυχοπαθολογία καθώς επίσης και στην Ψυχανάλυση. Εργάστηκε στην Γαλλία και τα τελευταία χρόνια εργάζεται ως κλινικός ψυχολόγος στην Ελλάδα.