Ο Τραμπ και το μεταφιλελεύθερο στοίχημα

Ήταν η τραμπική επέλαση ωστόσο που επιβεβαίωσε και υπογράμμισε το γεγονός αυτό με θόρυβο προκλητικό, τέτοιο που η αγχώδης ραθυμία στη Δύση δεν μπορεί να αγνοήσει. Γκροτέσκο στυλ και στομφώδεις αντιφάσεις, Βενεζουέλα και Γροιλανδία, Ιράν και Ισραήλ, Νόμπελ Ειρήνης κι Ουκρανία του αναξιόπιστου-φίλου Πούτιν, περιφρόνηση του ΟΗΕ, των δυτικών συμμάχων αλλά και του βαθέος αμερικανικού κράτους, κτλ. δεν επιτρέπουν πια τις τακτοποιημένες βεβαιότητες για την εικόνα του κόσμου. Όσο κι αν αυτές αναζητούν στηρίγματα σε επιφανειακές αναλύσεις, σε αντιφατικές κοινοτυπίες του τύπου “πολιτική δυστυχώς ίσον ισχύς” και “την πάτησε στο Ορμούζ” ή σε ερμηνείες του τύπου “αλλοπρόσαλλος επιχειρηματίας κι όχι πολιτικός”.

Αγουροξυπνημένη κι επιθυμώντας να ξανακοιμηθεί βαθιά, η φιλελ-αλλοτριωμένη Δύση ξορκίζει το πορτοκαλί ξυπνητήρι νοσταλγώντας το σχιζοφρενικό ενύπνιο – καταγγέλλοντας την παγκοσμιοποίηση αλλά επιμένοντας σε αδασμολόγητη κατανάλωση αδιεξόδων, καταγγέλλοντας το βαθύ κράτος αλλ’ απ’ αυτό αναμένοντας προστασία ύπνου. Κι εδώ μια απογοήτευση: Μίντια, Χόλυγουντ, Δικαστές, Δολοφόνοι, μόνο λίγο αίμα στ’ αυτί που δεν ιδρώνει. Προς τι τόση ταραχή όμως;

Οι φιλελεύθερες βεβαιότητες για το “τέλος της ιστορίας” στον μονόδρομο της από δεκαετίες παγκόσμιας επέλασης της φιλελέ αμερικανιάς δεν αντέχουν διαψεύσεις εκ των έσω, οι σταλινοειδείς κατανοήσεις κι επαγγελίες μόνον αναμασήματα εξορκισμών διαθέτουν, η σοσιαλδημοκρατική αναδιανομή του τίποτα παραπαίει απορημένη ανάμεσα στα παραπάνω. Ημιάστεγοι ιδεοπολιτικά κι άοπλοι, αγουροξυπνημένοι απλοί πολίτες, συχνά μπροστά απ’ τα υπο-πολιτικά κόμματά τους, αντιμετωπίζουν καυτά ερωτήματα και επιχειρούν δύσκολους πλοηγητικούς συμβιβασμούς σε κρίσιμα βιοτικά δίπολα όπως “καθημερινότητα και μέλλον”, “δίκαιο και πολιτική”, “ειρήνη κι ασφάλεια”, ερωτήματα που υπερβαίνουν τις βολικές φιλελέ ή αντιφιλελέ συνταγές, ψευδ-εύκολες όσο και διχαστικές.

Μ’ αυτά κι άλλα, στην ατζέντα της νέας σελίδας που θ’ απασχολήσουν τον κόσμο εφεξής με όρους ανα-θεωρίας και νέας ιστορικής εμπειρίας, επιχειρούμε εδώ μια σκιαγράφηση της αναγκαίας “μεγάλης εικόνας” του σήμερα.

Διπλή Ανάσχεση και Νέα Στρατηγική

Το τέλος του αποικιακού ιμπεριαλισμού, η κατάρρευση του σοβιετισμού, η πυρηνική ισορροπία του τρόμου, ο πολυπολικός κόσμος κτλ. είναι ήδη εδώ από καιρό.  Όπως και η σοβούσα κοινωνικοπολιτική κρίση στις ΗΠΑ της χαμένης μονοκρατορίας και της κινεζικής επέλασης στην παγκόσμια οικονομία, τεχνολογία και ισχύ. Κρίση, ορατή ως “εμφύλιος χαμηλής έντασης” στις ΗΠΑ, σ’ ένα τοπίο “παγκοσμιοποίησης” ασφυκτικό γι’ αυτές,  υποχρεωμένης πλέον σε δύσκολες εσωτερικές κοινωνικοπολιτικές μεταβολές και γεωπολιτικές επιλογές.

Η αμερικανική ελίτ, προέκρινε αρχικά τη “διπλή ανάσχεση”, δηλ. το στόχο ενός “νέου αμερικανικού αιώνα” με την περίσφιξη-κατάρρευση αρχικά της Ρωσίας κι ακόλουθα της Κίνας. Επιλογή που ηττήθηκε στην Ουκρανία όπως μέρος της αμερικανικής ελίτ φοβόταν (μαζί κι ο πολύς Κίσινγκερ), χωρίς πάντως να έχει αντιπρόταση διεξόδου. Με εξαίρεση την τραμπική εναλλακτική MAGA που βρίσκεται σε εξέλιξη. Σε επίπεδο Στρατηγικής η πολιτική αυτή περιλαμβάνει:

1) Μια Νέα παγκόσμια αρχιτεκτονική ασφαλείας με αποφυγή μεγάλων ρήξεων και συνύπαρξη-συνεξέλιξη των μεγάλων πολικών συστημάτων στο πλαίσιο μιας “αμοιβαίως επωφελούς σχέσης”. Με την Κίνα όχι αρνητική κατ’ αρχήν σε κάτι τέτοιο, ο Πούτιν, εύλογα αμυνόμενος αρχικά στην περίσφιξη, κινείται πλέον μαξιμαλιστικά, καιροσκοπικά κι οπισθοπορικά, ερμηνεύοντας στενά τα ρήγματα κι εξελίξεις στο εσωτερικό της Δύσης.

2) Στο πλαίσιο αυτό, ανατροπή των οικονομικών όρων “παγκοσμιοποίησης” όπου και το ανταγωνιστικό μειονέκτημα των ΗΠΑ, κυρίως με δασμολογικά μέσα και ειδικές “αμοιβαία επωφελείς” συμφωνίες με τρίτες χώρες σε βάρος κινεζικών προγεφυρωμάτων εκεί καθώς και ντόπιων ληστρικών ελίτ. Παράλληλα παράταση της πετρελαϊκής εποχής (drill baby) ευνοϊκής για τις ΗΠΑ, με συμπλήρωμα την ως άνω πρόσβαση σε πολύτιμες ύλες και σπάνιες γαίες.

3) Η ανατροπή αυτή με όρους “καρότου μεγαλύτερου απ’ το ραβδί” κρίθηκε ρεαλιστική όσο κι επείγουσα καθώς μεταφέρει έγκαιρα το πρόβλημα του συνολικότερου οικονομοστρατιωτικού “κόστους-οφέλους” σε Κίνα και Ρωσία, ενώ κλονίζει και τη συνοχή των BRICS. Γιατί επίσης, μεταφέρει το πολύπλευρο “επιθετικό κόστος” σ’ αυτές, ενώ αντιστρέφει υπέρ των ΗΠΑ και το πλεονέκτημά τους ότι “ο χρόνος δουλεύει για μας”. Γιατί τέλος, ξεπερνά την παγίδευση κάθε “σλίπυ Τζο” που απ’ τη μια αγνοεί την πυρηνική απειλή μέχρι να του ‘ρθει στο κεφάλι κι απ’ την άλλη ελπίζει κάποιος Ζελένσκι να πετύχει τη “διπλή ανάσχεση”.

4) Ανακατανομή του οικονομοστρατιωτικού κόστους στο εσωτερικό της Δύσης σε βάρος των συμμάχων “που εκμεταλλεύονται τις ΗΠΑ” με δασμολογικά, εξοπλιστικά κτλ. μέσα.

5) Εξάλειψη των Εστιών Αστάθειας κι Απειλής, ιδίως των πυρηνικών, που δρούν “αυτόνομα” κι εκτός εγγυημένου ελέγχου των μεγάλων πόλων του επιδιωκόμενου Deal, με παράλληλη στήριξη κρίσιμων γεωπολιτικών συμμάχων. Εδώ εντάσσεται κι ο πόλεμος με το Ιράν του πυρηνικού προγράμματος, των βαλλιστικών όπλων, της παραγωγής κι εξαγωγής ισλαμικού φονταμενταλισμού, της απειλής εξαφάνισης του Ισραήλ, αναγκαίου γεωστρατηγικά στη Δύση.

6) Εξασφάλιση κρίσιμων γεωστρατηγικών περιοχών, όπως η Γροιλανδία, ευάλωτων στις αντιδράσεις Κίνας-Ρωσίας που ασφαλώς μακροπρόθεσμα θα αντιμετωπίσουν αντιαυταρχικές εσωτερικές δυναμικές και θα αναζητήσουν επιθετικές διεξόδους.

7) Αξιοποίηση της ισχύος των ΗΠΑ για τα παραπάνω, όπως και συχνά στο παρελθόν, με παράκαμψη του ΟΗΕ και του ισχύοντος Διεθνούς Δικαίου, απαξιωμένου κατά βάση ως η ΚΤΕ του μεσοπολέμου (παρά την οριακή προστασία των αδυνάτων), στην προοπτική ενός νέου ΟΗΕ, εγγυητή μιας “αμοιβαίως επωφελούς” συνύπαρξης. Εν ταυτώ παράκαμψη των Συμμάχων, άτολμων, κοντόφθαλμων, τζαμπατζήδων ασφαλείας και στάσιμων στρατηγικά “που δεν ακούν τους λαούς τους”.

8) Παράκαμψη του “βαθέος αμερικανικού κράτους”, ομοίως κοντόφθαλμου και γραφειοκρατικού, και μιας διπλωματίας αγκυλωμένης και συνώνυμης με την αυταπάτη κάποιων κυριλέ, ανούσιων “συνομιλιών”. Εν ταυτώ γενικότερη κίνηση στα όρια του Συντάγματος των ΗΠΑ, στην ανομολόγητη προοπτική κι ορισμένης αναθεώρησής του εν καιρώ.

9) Προς το παρόν, η έντονη άσκηση Προεδρικής κι Ομοσπονδιακής εξουσίας σε βάρος άλλων θεσμών εξισορρόπησης αλλά και λόμπυς, η ρητορική κατά του ακραίου φιλελευθερισμού κτλ. προσμετρά και την κοινωνική απόκριση (πχ. το κόστος των ενδιάμεσων εκλογών) διατηρώντας πάντως σε προτεραιότητα την επενδυτική κι αντιμεταναστευτική πολιτική.

Σε επίπεδο Τακτικής, η πολιτική Τραμπ προβλέπει ευελιξία στο έπακρο, προσαρμογή του παιχνιδιού “στον Μέσι”, πρωτοβουλία κι αιφνιδιασμούς, απρόβλεπτο κι εναλλαγές του Ναι και Οχι, ταχύτητα και διαμόρφωση σχεδίων “εν πτήσει”. Τακτική υψηλού ρίσκου, δημιουργώντας ανασφάλεια κι επιφυλάξεις στις ΗΠΑ και τους Συμμάχους, ποντάρει πολλά στα άμεσα αποτελέσματα και την ακόλουθη δικαίωση κι αποδοχή.

Νέα ιστορική σελίδα για τη Δύση

Στο σύνολό της η πολιτική Τραμπ για πολλούς αλλοπρόσαλλη καθώς περιλαμβάνει και το ειδικότερο γκροτέσκο Στύλ, στην πραγματικότητα είναι κάτι πέρα απ’ αυτό. Είναι μια πολιτική απόπειρα ανάσχεσης της ύστερης-παρακμιακής φάσης του ακραίου καπιταλο-φιλελευθερισμού κι επιστροφής στον “υγιή καπιταλισμό”. Μια πολιτική με στοιχεία συντηρητισμού αλλά και μετα-παγκοσμιοποιημένου καπιταλιστικού οικουμενισμού σ’ ένα πακέτο τολμηρού ιδιόμορφου-λαϊκιστικού πραγματισμού.

Ο πραγματισμός, εξ ορισμού στενά-μυωπικά ιδιοτελής, κυνικός, κοντόθωρος, εκδοχή ενός απλουστευτικού κι άρα προκρούστειου ρεαλισμού, είναι επίσης και εξ όλων αυτών ιδιαίτερα εκτεθειμένος σε σχεδιαστικά-εκτιμητικά λάθη. Αν και υπερβαίνει συχνά τον στάσιμο-άπραγο ψευδορεαλισμό και τον άγονο ρομαντισμό, διαφέρει όμως κι απέχει απ’ τον κοινωνικά-ιστορικά και γεωπολιτικά αναγκαίο παραγωγικό-υπερβατικό ρεαλισμό. Εδώ εξαντλούνται και οι προοπτικές επιτυχίας του τραμπισμού, δηλ. στο μάταιο επιβολής του “υγιούς καπιταλισμού”.

Αυτό δεν αποκλείει επιτυχίες “τύπου Μαδούρο” και σχετική επιτυχία στο Ιράν, πιθανότατα μικρότερη από μια σαρωτική νίκη όπως θέλει το Ισραήλ, αφού μια τέτοια νίκη απαιτεί μεγάλες χερσαίες επιχειρήσεις σε καιρούς απροθυμίας της Δύσης για ανάλογες θυσίες. Μιας Δύσης πιεσμένης ήδη απ’ την ιρανική διασπορά χάους κι ενεργειακής ακρίβειας, η οποία και αποτελεί το μεγάλο πρόβλημα του Τραμπ. Μια τέτοια εξέλιξη φυσικά θα μεταθέσει το όλο πρόβλημα Δύσης-Ιράν στο μέλλον, προς χαρά των λύκων που επιθυμούν την αντάρα, όπως η Τουρκία.

Ωστόσο, ανεξάρτητα απ’ την έκβαση του πολέμου αλλά κι απ’ τις προθέσεις του επελαύνοντος καουμπόϋ, οι εξελίξεις που δρομολογούνται, με τη συμβολή και του τραμπισμού, είναι ιστορικές. Ήδη, οι αναστοχασμοί στις ΗΠΑ, η εσωτερική χαλάρωση των BRICS (Ινδία κα) η ωρίμαση της αργοκίνητης ΕΕ με αφετηρία την αμυντική της ενίσχυση κι αλληλεγγύη (όπου ας μην υποτιμηθεί η ελληνική συμβολή) και η ενεργοποίησή της στη συνδιαμόρφωση του κόσμου, έχουν εκκινήσει. Όπως και οι αναστοχασμοί για μια συντεταγμένη σχετική πολιτική ολόκληρης της Δύσης, όπου ΗΠΑ κι ΕΕ έχουν ανάγκη η μια την άλλη.

Φυσικά η διαδικασία αυτή, σύνθετη και πολύπλευρη, θα χρειαστεί το χρόνο της όσο και την αποφυγή των πυρηνικών πειρασμών και “λύσεων”. Εντάσσεται ήδη πάντως εξ αντικειμένου στις ψηλαφήσεις και τους σπασμούς αναζήτησης ενός μετα-φιλελεύθερου κόσμου, πέραν του φιλελέ αδιεξόδου (οικονομικού κι ακραίου ατομο-δικαιωματικού), του προ-φιλελεύθερου φονταμενταλισμού και του αντιφιλελεύθερου αυταρχολαϊκισμού.  Ψηλαφήσεις για την ώρα δύσμορφες κι αντιφατικές όχι μόνον στις πολιτικές των ελίτ αλλά και στην κοινωνική “κραυγή του συλλογικού” όπως εκφράζεται στην απανταχού “δεξιά στροφή” στον “κανένα”, ακόμα και στη “συμπάθεια στην Κίνα”, κυρίαρχη στην ΕΕ κατά πρόσφατη δημοσκόπηση.

Και φυσικά η ιδεοπολιτική μορφοποίηση της κοινωνικής αυτής κραυγής του συλλογικού, θα περάσει μέσα απ’ την κινητοποίηση και συνεισφορά του πνευματικού δυναμικού της Δύσης. Η παγκόσμια ασφάλεια, η κατά βήματα οικονομο-πολιτισμική συνεξέλιξη-σύγκλιση των τριών κόσμων, η εγκατάσταση του κοινωνικού σχεδιασμού κι ελέγχου στην πλαισίωση της ελεύθερης παραγωγικής πρωτοβουλίας, η γενικότερη αρμονία ατομικού-συλλογικού και η αναμόρφωση των πολιτικών συστημάτων στην αναγκαία ιστορική βαθμίδα κοινωνικού αυτεξούσιου, συνοψίζουν τα βασικά κι αλληλένδετα στοιχεία στην ατζέντα της μορφοποίησης της αναγεννητικής αυτής κραυγής.

---

 

Ο Δημήτρης Τζουβάνος είναι γεωπόνος και έχει εργασθεί στην παραγωγή και σε αναπτυξιακά προγράμματα. Έχει διατελέσει Γενικός Γραμματέας του υπουργείου Γεωργίας.