Η αρχαία Ελλάδα στο στόχαστρο της ακροδεξιάς – Τι διαβάζει ο Φιντάν

Τα βιβλία, που επέλεξε να διαβάζει ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, Χακάν Φιντάν, κατά την επιστροφή του από την περιοδεία στον Κόλπο, δεν πέρασαν απαρατήρητα. Αντιθέτως, άνοιξαν μια ευρύτερη συζήτηση γύρω από τη χρήση της αρχαίας ελληνικής σκέψης στη σύγχρονη ιδεολογία και, κυρίως, από την ευρωπαϊκή ακροδεξιά.

Σύμφωνα με την Milliyet, ο Φιντάν διάβαζε δύο βιβλία: το “Η Ελλάδα για εμάς: Η συναρπαστική αρχαία Ελλάδα που διαμόρφωσε τον κόσμο μας” του John Davie και το “Λευκό Βάθρο: Πώς οι λευκοί εθνικιστές χρησιμοποιούν την αρχαία Ελλάδα και τη Ρώμη για να νομιμοποιήσουν το μίσος τους” του Curtis Dozier. Ιδίως το δεύτερο βιβλίο εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο τα σύγχρονα ακροδεξιά κινήματα στη Δύση αντλούν ιδεολογικά επιχειρήματα από την αρχαιότητα.

Το βασικό επιχείρημα του Dozier είναι ότι η αρχαία Ελλάδα και η Ρώμη επανερμηνεύονται επιλεκτικά από τα “λευκά εθνικιστικά” ρεύματα, ώστε να στηρίξουν συγκεκριμένες ιδεολογικές αφηγήσεις. Ο δυτικός πολιτισμός παρουσιάζεται ως εγγενώς “λευκός”, “καθαρός” και “ανώτερος”, ενώ η πολυπολιτισμικότητα και οι σύγχρονες αξίες ισότητας προβάλλονται ως σημάδια παρακμής. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η κλασική κληρονομιά παύει να αποτελεί αποκλειστικά ένα πολιτιστικό και πνευματικό απόθεμα και μετατρέπεται σε εργαλείο πολιτικής και ιδεολογικής χρήσης.

Την ίδια στιγμή, ο Τούρκος ακαδημαϊκός, Ιλκέρ Τσαϊλά, επισημαίνει ότι η αναφορά στην αρχαία Ελλάδα δεν είναι ένα νέο φαινόμενο, αλλά συνδέεται άμεσα με τη συγκρότηση της ευρωπαϊκής ταυτότητας, ήδη από τον 19ο αιώνα. Όπως εξηγεί, ο φιλελληνισμός λειτούργησε ως ένα σύνθετο ιδεολογικό εργαλείο. Από τη μία πλευρά, καλλιέργησε μια συναισθηματική ταύτιση με βάση την κοινή θρησκεία, τον πολιτισμό και την ιστορία. Από την άλλη, εξυπηρέτησε συγκεκριμένα πολιτικά και γεωστρατηγικά συμφέροντα, όπως ο έλεγχος των εμπορικών δρόμων στην Ανατολική Μεσόγειο, η αποδυνάμωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και η επιρροή των ευρωπαϊκών δυνάμεων.

Στο πλαίσιο αυτό, η υποστήριξη προς την Ελληνική Επανάσταση εντάχθηκε σε μια ευρύτερη διαδικασία, μέσω της οποίας η Ευρώπη αυτοπροσδιορίστηκε ως κληρονόμος μιας κοινής πολιτισμικής και ιστορικής παράδοσης. Ωστόσο, αυτή η διαδικασία είχε και έναν σαφώς αποκλειστικό χαρακτήρα: η Οθωμανική Αυτοκρατορία τοποθετήθηκε ως “ο άλλος”, ως το αντίθετο της ευρωπαϊκής προόδου.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα της δυναμικής του φιλελληνικού κινήματος υπήρξε η συμμετοχή του Λόρδου Βύρωνα στον ελληνικό αγώνα, όπου και άφησε την τελευταία του πνοή. Ο θάνατός του μετέτρεψε την ελληνική υπόθεση σε ένα ρομαντικό αφήγημα ηρωισμού, ενισχύοντας την απήχηση του φιλελληνισμού στην ευρωπαϊκή κοινή γνώμη. Ταυτόχρονα, οργανώθηκαν μεγάλες εκστρατείες οικονομικής υποστήριξης προς τους Έλληνες, που αποτέλεσαν από τα πρώτα παραδείγματα διακρατικής κινητοποίησης.

Το συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι η αρχαία ελληνική κληρονομιά δεν λειτουργεί απλώς ως σημείο αναφοράς του δυτικού πολιτισμού, αλλά αποτελεί πεδίο διαρκούς ιδεολογικής διαπραγμάτευσης. Από τον 19ο αιώνα έως σήμερα, αξιοποιείται τόσο για την οικοδόμηση συλλογικών ταυτοτήτων, όσο και για τη νομιμοποίηση πολιτικών αφηγήσεων, συχνά με αποκλειστικούς όρους. Στο σημερινό ευρωπαϊκό περιβάλλον, όπου η ακροδεξιά εμφανίζεται ενισχυμένη, η επίκληση της αρχαιότητας αποκτά εκ νέου πολιτική βαρύτητα, αποδεικνύοντας ότι το παρελθόν παραμένει ένα ισχυρό εργαλείο για την ερμηνεία και τη διαμόρφωση του παρόντος.