Η σύγκρουση κρατικής εξουσίας και χρηματοπιστωτικού συστήματος σήμερα

Η Αμερική, ως παγκόσμια δύναμη, δεν στηρίζεται μόνο στη στρατιωτική ή πολιτική της ισχύ. Η δύναμή της βασίζεται στη δυνατότητα να εκδίδει το παγκόσμιο νόμισμα, να χρηματοδοτεί τα ελλείμματά της και να ελέγχει τις βασικές ροές κεφαλαίου. Αυτή η δυνατότητα δεν είναι αυτονόητη. Προϋποθέτει την ύπαρξη ενός παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος που αποδέχεται αυτή τη δομή και τη συντηρεί. Χωρίς αυτό, η αμερικανική ισχύς θα ήταν πολύ πιο περιορισμένη και ασταθής.

Από την άλλη πλευρά, το ίδιο το χρηματοπιστωτικό σύστημα δεν μπορεί να υπάρξει στο κενό. Χρειάζεται ένα κράτος που να εγγυάται τη
σταθερότητα, την ασφάλεια και την εμπιστοσύνη. Χρειάζεται μια δύναμη που να μπορεί να επιβάλει κανόνες, να προστατεύει τις ροές και να παρεμβαίνει σε περιόδους κρίσης. Στη σημερινή ιστορική φάση, αυτόν τον ρόλο τον επιτελεί κυρίως η Αμερική. Χωρίς αυτήν, το σύστημα θα αποσταθεροποιείτο και θα κινδύνευε να κατακερματιστεί.

Έτσι διαμορφώνεται μια σχέση αλληλεξάρτησης με εσωτερική ένταση. Η Αμερική χρειάζεται το σύστημα για να ασκήσει την ισχύ της, αλλά δεν αποδέχεται να εξαρτάται πλήρως από αυτό. Το σύστημα χρειάζεται την Αμερική για να επιβιώσει, αλλά τείνει να αυτονομείται και να επιβάλλει τους δικούς του κανόνες. Και οι δύο πλευρές επιδιώκουν να χρησιμοποιήσουν η μία την άλλη, χωρίς καμία να αποδέχεται θέση υποταγής.

Αυτή η αντίφαση γίνεται πιο ορατή στις σημερινές συγκρούσεις. Η τάση που εκφράζεται από την αμερικανική πολιτική επαναφέρει την ιδέα ότι το κράτος πρέπει να κυριαρχεί και να χρησιμοποιεί το σύστημα ως εργαλείο. Αντίθετα, σε άλλες δυτικές δομές, κυριαρχεί η λογική ότι τα κράτη πρέπει να προσαρμόζονται στους κανόνες ενός ευρύτερου συστήματος που τα υπερβαίνει. Δεν πρόκειται απλώς για διαφορετικές πολιτικές επιλογές, αλλά για δύο διαφορετικές αντιλήψεις περί εξουσίας.

Η σύγκρουση των δύο ελίτ

Εκεί ακριβώς εντοπίζεται και η διαφωνία του Τραμπ με τους ευρωπαίους ηγέτες: Στο αν το χρηματοπιστωτικό σύστημα θα υπηρετεί την κρατική εξουσία, ή αν η κρατική εξουσία θα λειτουργεί εντός των ορίων του συστήματος. Στην αντίθετη κατεύθυνση, ο προηγούμενος πρόεδρος Μπάιντεν κινήθηκε σε πλήρη εναρμόνιση με τη δεύτερη λογική, ενισχύοντας τη συνεργασία με τις υπερεθνικές δομές και τη σταθερότητα του ίδιου του συστήματος.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αναδύεται καθαρά και η ύπαρξη δύο διαφορετικών ελίτ στο εσωτερικό της Δύσης. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η παραδοσιακή αμερικανική ελίτ, που έχει τις ρίζες της στην παραγωγή, στη βιομηχανία, στην ενέργεια και στη γεωπολιτική ισχύ του κράτους. Από την άλλη, αναπτύσσεται μια διεθνής ελίτ, συνδεδεμένη με τις χρηματοπιστωτικές ροές, τα δίκτυα και τους υπερεθνικούς θεσμούς, η οποία τείνει να υπερβαίνει τα εθνικά πλαίσια και να λειτουργεί με όρους παγκόσμιου συστήματος. Η άνοδος του Τραμπ δεν μπορεί να κατανοηθεί έξω από αυτή τη σύγκρουση.

Σε μεγάλο βαθμό, εκφράζει την αντίδραση της πρώτης ελίτ, η οποία επιχείρησε να επαναφέρει τον έλεγχο του κράτους πάνω στο σύστημα και να υπερασπιστεί τα συμφέροντά της απέναντι στη δυναμική της διεθνούς ελίτ. Ο πόλεμος στο Ιράν φωτίζει αυτή τη σχέση με ιδιαίτερη καθαρότητα. Η περιοχή δεν είναι σημαντική μόνο γεωπολιτικά, αλλά και χρηματοπιστωτικά. Οι ενεργειακές ροές, τα στενά από τα οποία διέρχεται το εμπόριο και η σταθερότητα των αγορών συνδέονται άμεσα με τη λειτουργία του παγκόσμιου συστήματος.

Χρηματοπιστωτικό σύστημα και αμερικανική ισχύ

Κάθε σύγκρουση εκεί δεν είναι μόνο στρατιωτική· είναι ταυτόχρονα και σύγκρουση για τον έλεγχο των ροών που τροφοδοτούν το σύστημα. Σε μια τέτοια κρίση, αποκαλύπτεται η αμοιβαία ανάγκη. Το χρηματοπιστωτικό σύστημα χρειάζεται την αμερικανική ισχύ για να
διατηρήσει την ομαλή λειτουργία του. Η Αμερική χρειάζεται το σύστημα για να χρηματοδοτήσει και να στηρίξει την παρέμβασή της. Κανένα από τα δύο δεν μπορεί να κινηθεί μόνο του. Και όμως, μέσα σε αυτή την κοινή ανάγκη, ενεργεί πάντα και ο αγώνας για το ποιος θα καθορίζει τους όρους.

Εκεί βρίσκεται και το βαθύτερο νόημα της εποχής. Δεν ζούμε απλώς μια σειρά από κρίσεις, αλλά μια διαρκή διαπραγμάτευση ανάμεσα στην κρατική εξουσία και το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Υπό την εξέλιξη του πολέμου στο Ιράν, ο οποίος αφορά μια ευρύτερη σύγκρουση ιστορικών κοσμοσυστημάτων, βρίσκει έκφραση και αυτή η διαμάχη, με τους Ευρωπαίους ηγέτες να εκπροσωπούν διαφορετικά συμφέροντα από αυτά του προέδρου της Αμερικής.

Το ερώτημα δεν είναι ποιος θα νικήσει οριστικά, αλλά ποιος θα επιβάλει το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα συνεχίσουν να συνυπάρχουν.

 

---

Ο Δημοσθένης Μιχόπουλος είναι συγγραφέας και αναλυτής της νεωτερικότητας, με έμφαση στη σχέση κράτους, οικονομίας και διεθνών
συγκρούσεων.