Ήταν ο Καποδίστριας αυταρχικός κυβερνήτης;

Ήταν, λοιπόν, ο Ι. Καποδίστριας “αυταρχικός”; Ας εξετάσουμε αυτή την πτυχή εις βάθος… Αρχικά, τί παρέλαβε ο Ι. Καποδίστριας τον Ιανουάριο του 1828; Με μία λέξη, ο Ι. Καποδίστριας παρέλαβε “χάος”. Η Ελλάδα ήταν ένα κράτος μόνο κατ’ όνομα, χωρίς οικονομία, στρατό ή εδαφική κυριαρχία. Συγκεκριμένα, δεν υπήρχε κεντρική διοίκηση. Ακόμα και η έδρα της κυβέρνησης στο Ναύπλιο βρισκόταν υπό τον έλεγχο δύο αντιμαχόμενων φρουράρχων (Γρίβα και Στράτου) που βομβάρδιζαν ο ένας τον άλλον από το Παλαμήδι και την Ακροναυπλία.

Δεν υπήρχε ενιαίο δικαστικό σύστημα ή δημόσια διοίκηση. Το δημόσιο ταμείο ήταν κυριολεκτικά άδειο και η χώρα ήταν υποθηκευμένη λόγω των δύο αγγλικών δανείων (1824-1825). Η γεωργία είχε καταστραφεί, τα αμπέλια και οι ελιές είχαν καεί από τον Ιμπραήμ, και το εμπόριο είχε νεκρώσει λόγω της πειρατείας. Σημειωτέον ότι, ο Ιμπραήμ ήταν ακόμα στην Πελοπόννησο και κατέστρεφε την ενδοχώρα.

Μερικοί οπλαρχηγοί διοικούσαν “μισθοφορικά” σώματα που δεν υπάκουαν στην κεντρική κυβέρνηση και συχνά λεηλατούσαν τον ντόπιο πληθυσμό για να επιβιώσουν. Το Αιγαίο ήταν υπό τον έλεγχο πειρατών, γεγονός που καθιστούσε την Ελλάδα “κράτος-παρία” για τη διεθνή ναυσιπλοΐα.

Ο πληθυσμός ήταν σε τραγική κατάσταση. Υπήρχαν χιλιάδες ορφανά, πρόσφυγες από τις κατεστραμμένες περιοχές, και η πείνα και οι αρρώστιες (όπως ο τύφος) θέριζαν. Οι διεθνείς δυνάμεις αναγνώριζαν ένα αυτόνομο κρατίδιο φόρου υποτελή στο Σουλτάνο μόνο με Πελοπόννησο και κάποια νησιά χωρίς την Στερεά Ελλάδα. Οι ελληνικές ένοπλες δυνάμεις είχαν τεθεί υπό την αρχηγία των Βρετανών Τζώρτζ και Κόχραν με απόφαση της Γ’ Εθνοσυνέλευσης της Τροιζήνας. Ικανότατοι στρατιωτικοί όπως ο Ανδρούτσος και ο Καραϊσκάκης είχαν εκλείψει.

Και τί είπε ο ίδιος ο Καποδίστριας; Σε επιστολή του στον Εϋνάρδο τον Φεβρουάριο του 1828 γράφει «είδα πολλά εις την ζωήν μου, αλλά το θέαμα της Ελλάδος με κατέθλιψε. Η χώρα είναι ένας σωρός ερειπίων, ο λαός πεινά, οι στρατιώται είναι γυμνοί και ανυπότακτοι, και το ταμείον είναι κενόν». Και στον Κολοκοτρώνη «ήλθα και βλέπω την Ελλάδα εις μίαν κατάστασιν οικτράν. Είμαι μόνος, χωρίς χρήματα, χωρίς στρατόν, χωρίς τίποτε… αλλά έχω την απόφασιν να σώσω την πατρίδα, ή να χαθώ μαζί της».

Πώς ήρθε ο Ι. Καποδίστριας στην Ελλάδα;

Ο Ι. Καποδίστριας ήρθε στην Ελλάδα ύστερα από πρόταση του Κολοκοτρώνη και των στρατιωτικών συμπεριλαμβανομένου του αποθανόντος Καραϊσκάκη στο πλαίσιο της Γ’ Εθνοσυνέλευσης της Τροιζήνας. Το ΣΤ’ Ψήφισμα της Εθνοσυνέλευσης γράφει σχετικά «επειδή η πολυαρχία απέδειξε δεινά αποτελέσματα… η Εθνική Συνέλευση ψηφίζει: Ο παρακληθείς παρά του Έθνους να αναδεχθεί την ηνίαν της Κυβερνήσεως Κόμης Ιωάννης Καποδίστριας εκλέγεται παρά της Συνελεύσεως ταύτης, εν ονόματι του Ελληνικού Έθνους, Κυβερνήτης της Ελλάδος…».

Ωστόσο, η αντιπολίτευση ήδη είχε ναρκοθετήσει τη διαδικασία γιατί δεν αναγνώριζε τον τίτλο του πρώτου “Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας” – έστω κι αν στα διεθνή έγγραφα αναγνωρίζεται ως Πρόεδρος- και συνάμα είχε προβλέψει βουλή 150 ατόμων. Ποιοι άραγε θα αποτελούσαν τη βουλή 150 ατόμων σε αυτές τις συνθήκες αν όχι από τους ίδιους, με σκοπό βεβαίως να περιορίσουν την εξουσία του Προέδρου; Και πιο συγκεκριμένα σύμφωνα με το άρθρο 73, η βουλή συνέτασσε τους νόμους, τους στέλνει στον Κυβερνήτη και αυτός έχει το δικαίωμα να τους επιστρέψει δύο φορές.

Μετά προβλέπεται ότι: «…το πέμπει και τρίτον εις τον Κυβερνήτην, όστις χρεωστεί αμέσως να το επικυρώσει και να το δημοσιεύσει, και τότε τούτο γίνεται νόμος». Δηλαδή η εξουσία ανήκε στη Βουλή και όχι στον Κυβερνήτη, ο οποίος δεν είναι καν δικαίωμα να συμμετέχει στις εργασίες της Βουλής (άρθρο 103). Γενικά, οι συντάκτες του συντάγματος της Τροιζήνας ανήκαν στο αγγλικό κόμμα (Πολυζωίδης, Γλαράκης, Τρικούπης) στην αντιπολίτευση, οπότε και το διαμόρφωσαν ανάλογα.

Ποια ήταν η αντιπολίτευση;

Η αντιπολίτευση ήταν μια πολιτικογενής ολιγαρχία (Μαυροκορδάτος, Κουντουριώτης, Κωλέττης κ.α.) υπό την ισχυρή επιρροή κυρίως των Βρετανών. Είχε χρησιμοποιήσει τα συντάγματα της Επιδαύρου και του Άστρους, καθώς και τα βρετανικά δάνεια για να εξοντώσουν τον Ανδρούτσο, να δικάσουν ως προδότη τον Καραϊσκάκη, να δολοφονήσουν τον Πάνο Κολοκοτρώνη, να φυλακίσουν τον ίδιο τον Γέρο του Μοριά. Ήταν ένα μίγμα από τοπικούς κοτζαμπάσηδες, φαναριώτες και μετεστραμμένους οπλαρχηγούς, η οποία όμως είχε νικήσει στους εμφυλίους πολέμους. Μέρος της ιστοριογραφίας θεωρεί ότι οι αντιπολιτευόμενες ελίτ εξέφραζαν και εγχώρια συμφέροντα εξουσίας, πέραν της ξένης επιρροής, αλλά υπήρχε σχέση της ελίτ ειδικά με τους Βρετανούς;

Ο Στράτφορντ Κάνιγκ, πρεσβευτής της Βρετανίας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία συναντιέται με τον Καποδίστρια στο Λονδίνο, τον Αύγουστο του 1827. Εκεί «o Κάνινγκ κατέστησε σαφές στον Κόμη Καποδίστρια ότι η εκλογή του θεωρήθηκε από τη βρετανική κυβέρνηση ως νίκη της ρωσικής επιρροής. Του διεμήνυσε ότι, αν δεν αποδεσμευόταν πλήρως από την Πετρούπολη, θα αντιμετώπιζε τη συστηματική αντίδραση των ισχυρών οικογενειών της Ελλάδας, οι οποίες διέθεταν τα μέσα να καταστήσουν τη διακυβέρνησή του αδύνατη». Το ίδιο διαβεβαιώνει, ο Γερμανός ιστορικός Carl Mendelssohn-Bartholdy «στο Λονδίνο, ο Καποδίστριας έλαβε το μήνυμα πως η Αγγλία θα θεωρούσε κάθε προσπάθειά του για συγκεντρωτική εξουσία ως “ρωσικό δεσποτισμό”, και ότι οι οπλαρχηγοί και οι πρόκριτοι που είχαν δεσμούς με το Λονδίνο θα αποτελούσαν μια σφοδρή και αμείλικτη αντιπολίτευση». Σημαντική είναι και η μαρτυρία και του Αντιβασιλέα του Όθωνα, Μάουρερ, ο οποίος παρατηρεί ότι ο Βρετανός Πρέσβης Ντώκινς με το δεξί του χέρι, Henry Parish, «κυβερνούσαν την αντιπολίτευση στον Καποδίστρια πίσω από τις κουρτίνες».

Περί της “Αναστολής” του Συντάγματος & “τυραννίας”

Υπό αυτές τις συνθήκες έρχεται ο Ι. Καποδίστριας τον Ιανουάριο του 1828 ύστερα από εκλογή του από την Γ’ Εθνοσυνέλευση. Χωρίς βία και με το ψήφισμα της 18ης Ιανουαρίου του 1828, η βουλή ψηφίζει την αυτοκατάργησή της, ιδρύεται το Πανελλήνιον ως συμβουλευτικό όργανο και ο Καποδίστριας αναλαμβάνει να λογοδοτήσει στην Δ’ Εθνοσυνέλευση (1829). Τον Ιούλιο του 1829 στην Εθνοσυνέλευση του Άργους, ιδρύεται η Γερουσία και καταργείται το Πανελλήνιον. Δηλαδή, οι αλλαγές αυτές έγιναν απολύτως νόμιμα, χωρίς βία.

Σε αυτήν την συγκέντρωση εξουσίας στον Πρόεδρο Ι. Καποδίστρια εστιάζουν αρκετοί ώστε να στηρίξουν την “αντιδημοκρατικότητα” του. Ωστόσο, όλα τα επαναστατικά έθνη όπως οι ΗΠΑ και ο Μπολιβάρ (ο Ελευθερωτής) είχαν υιοθετήσει Προεδρικά κρατικά μοντέλα, τα οποία είναι διαφορετικά από τα κοινοβουλευτικά, μεν, αλλά απολύτως δημοκρατικά, δε. Επιπρόσθετα και σε χώρες με μακρά κρατική συνέχεια υπήρξαν Πρόεδροι με έκτακτες εξουσίες όπως ο Λίλκολν (και αυτός κατηγορήθηκε για “τύραννος”), ο Σααρ Ντε Γκωλ και ο Φρανκλίνος Ρούσβλελτ, για 16 χρόνια κυβερνούσε αντιμετωπίζοντας τη Μεγάλη Ύφεση και τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι συγκρίσεις αυτές δεν είναι θεσμικά ταυτόσημες, αλλά χρησιμοποιούνται ενδεικτικά για να αναδείξουν το φαινόμενο της έκτακτης συγκέντρωσης εξουσίας σε περιόδους κρίσης

O I. Καποδίστριας είχε ενεργό συμμετοχή στο σύνταγμα της Επτανήσου Πολιτείας (1803), στο Πολωνικό Σύνταγμα του 1814 και στο Ελβετικό (προ)Σύνταγμα του 1815. Και επίσης είχε σχεδιάσει ένα Προεδρικό Σύνταγμα με Γερουσία μαζί με τον Σπηλιάδη (1831) προς ψήφιση από την Ε’ Εθνοσυνέλευση αλλά ματαιώθηκε λόγω της δολοφονίας του. Όλα τα συντάγματα, τα οποία συνέταξε χαρακτηρίζονται ως “φιλελεύθερα” και όχι απολυταρχικά. Γιατί δεν έκανε καινούργιο Σύνταγμα το 1828; Το 1828, υπήρχε χάος. Ποιο σύνταγμα μπορούσε να γίνει τότε; Και όμως το έκανε τρία χρόνια μετά με τον Σπηλιάδη.

Η εφημερίδα “Απόλλων” ανοιχτά ζητούσε τη δολοφονία του “τύραννου” Καποδίστρια ενώ και ο Δούκας του Ουέλλινγκτον, ως πρωθυπουργός της Βρετανικής Αυτοκρατορίας ζήτησε από τον Υπουργό Εξωτερικών, Κόμη Αμπερντίν, στις 10 Μαϊου του 1829, ο Βρετανός πρέσβης στην Ελλάδα Ντώκινς να μεταφέρει ένα πόλεμο εφημερίδων (University of Southampton, Wellington Papers). Τί έπρεπε να κάνει ο Καποδίστριας και κάθε δημοκρατικό κράτος;

Ο Καποδίστριας ήταν πλούσιος σε κοινωνικό έργο με ίδρυση σχολείων, οργάνωση τακτικού στρατού, εισαγωγή της πατάτας, ίδρυση δικαστηρίων και κοπή νομίσματος. Ζούσε ο ίδιος λιτά, αρνήθηκε μισθό και ξόδεψε όλη την περιουσία του για το ελληνικό κράτος. Αυτό δεν συνάδει με το προφίλ ενός κλασικού τυράννου που επιζητά πλούτο και εξουσία.

Η δολοφονία του

Η δολοφονία του δεν προήλθε από τον λαό που τον αποκαλούσε “μπαρμπα Γιάννη” αλλά από την πολιτικογενή ολιγαρχία, τους Μαυρομιχαλαίους. Ο λαός λυπήθηκε βαθιά, όπως περιγράφει ο αυτόπτης μάρτυρας Κασομούλης, ενώ ένας από τους δύο δράστες λιντσαρίστηκε επιτόπου.

Γιατί δεν έκανε εκλογές; Ο Καποδίστριας προχώρησε σε δημοκρατικές εκλογές, ήρεμες, νόμιμες, και με καθολική ψηφοφορία την άνοιξη του 1829, όταν είχε απελευθερωθεί η Πελοπόννησος και μεγάλο μέρος της Στερεάς με στρατιωτικές και διπλωματικές ενέργειες του Κυβερνήτη (Ο Καποδίστριας με τον Δ. Υψηλάντη συνέχισε τον πόλεμο κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στη Στερεά το 1829). Αυτές τις εκλογές τις κέρδισε.

Βεβαίως όπως ο Σπυρίδων Τρικούπης μας ενημερώνει, είναι ότι η πολιτικογενής ολιγαρχία απαίτησε να μην ψηφίσουν όλοι οι άρρενες πολίτες της Ελλάδας άνω των 25 ετών, αλλά μόνο «οι αυτόχθονες και οι κτηματίαι». Αποκλείονταν δηλαδή οι αγωνιστές που δεν είχαν γεννηθεί στη Στερεά ή την Πελοπόννησο, οι εργάτες, οι ναυτικοί και η μεγάλη πλειοψηφία των πολιτών, οι ακτήμονες αγρότες. Ο Καποδίστριας όμως επέμεινε, έβαλε εννιά νέα μέλη στο Πανελλήνιο και πέρασε το δικό του, δηλαδή η ψηφοφορία να είναι καθολική.

Παρότι κέρδισε αυτές τις εκλογές, ο Καποδίστριας κυβέρνησε συνολικά 3.5 χρόνια από τον Ιανουάριο του 1828 μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1831, δηλαδή ένα πολύ μικρό χρονικό διάστημα συνολικά. Πόσο κυβερνάει σήμερα ένας πρωθυπουργός; Πόσο κυβερνάει ένας πρόεδρος σε μια ευρωπαϊκή χώρα; Στην Κύπρο είναι 5 χρόνια και σε μερικές χώρες φτάνει και τα 6 χρόνια.

Ο Καποδίστριας ήταν ο πρώτος που ίδρυσε ένα οργανωμένο, δίκτυο τακτικών δικαστηρίων, αλλά η δικαιοσύνη παρέμενε υπό τον στενό έλεγχο της κεντρικής εξουσίας. Σε αντίθεση με την περίοδο των εμφυλίων (1823-1825), όπου η δικαιοσύνη ήταν υποτυπώδης και συχνά όργανο των οπλαρχηγών ή των τοπικών προκρίτων, ο Καποδίστριας θεσμοθέτησε τη δικαστική λειτουργία. Με το ψήφισμα της 15ης Δεκεμβρίου 1828, ο Κυβερνήτης έθεσε τις βάσεις του δικαστικού συστήματος, ιδρύοντας τρεις τύπους δικαστηρίων: ειρηνοδικεία, πρωτόκλητα δικαστήρια, ανέκκλητο.

Ο Πετρόμπεης έμεινε στη φυλακή οκτώ μήνες χωρίς δίκη. Σωστά, έμεινε στη φυλακή γιατί έγινε ένοπλη ανταρσία του Κατσάκου Μαυρομιχάλη στη Μάνη για να μην αποδίδονται τα έσοδα από το Λιμένι και το Οίτυλο στο κράτος αλλά στην οικογένεια Μαυρομιχαλαίων. Σήμερα, πόσο χρόνο παίρνουν τέτοιες δίκες από το ελληνικό κράτος;

Ο Καποδίστριας δεν ήταν αυθαίρετος τύραννος. Υπήρξε σοβαρή θεσμική οικοδόμηση και υπήρχε πρόθεση για κράτος δικαίου. Μπορούμε να πούμε ότι πρόκειται για μια προ-συνταγματική συγκεντρωτική διακυβέρνηση με θεσμικά στοιχεία. Ότι ο Καποδίστριας ήταν κρατικός αρχιτέκτονας σε φάση συγκρότησης κράτους, και ότι εκπροσωπούσε μία εκλεγμένη εκτελεστική εξουσία με έκτακτες αρμοδιότητες σε συνθήκες κρίσης. Άρα υπήρχε μορφή θεσμικής ισορροπίας. Ήταν ένα σύστημα με πραγματική νομιμοποίηση και μερική θεσμική λογοδοσία, αλλά χωρίς πλήρως ανεπτυγμένη διάκριση εξουσιών.

Ο Καποδίστριας δεν επιδίωξε μια μόνιμη συγκεντρωτική εξουσία, αλλά χρησιμοποίησε την ισχύ του για να δημιουργήσει τις κοινωνικές και θεσμικές προϋποθέσεις ενός ευρύτερα συμμετοχικού κράτους (ιδιοκτησία, παιδεία, αντι-ολιγαρχική κατεύθυνση, συνταγματική προετοιμασία). Ήταν μία εν εξελίξει διαδικασία γιατί η διανομή των Εθνικών Γαιών (75% όλης της γης) ξεκίνησε αλλά δεν γενικεύτηκε, η πολιτική συμμετοχή διευρυνόταν αλλά δεν θεσμοποιήθηκε πλήρως και το σύνταγμα Σπηλιάδη σχεδιάστηκε αλλά δεν εφαρμόστηκε. Η κατεύθυνση αυτής της εξουσίας ήταν μετασχηματιστική, όχι αυτοσκοπός.

Συμπερασματικά, ο Ι. Καποδίστριας υπήρξε ένας ασυμβίβαστος, εθνικός ηγέτης, στιβαρός και όχι αυταρχικός. Δολοφονήθηκε από την πολιτικογενή ολιγαρχία με το πρόσχημα ότι ήταν “αυταρχικός τύραννος” και εγκαθίδρυσε το δικό της κρατικό μοντέλο για την Ελλάδα.