Ο νεοφιλελευθερισμός ροκανίζει τον ανθρωπισμό

Στο πλαίσιο της αποτίμησης του ανθρώπου, απορρίπτονται αφηρημένες ηθικές έννοιες (π.χ. αξιοπρέπεια), εστιάζοντας σε μετρήσιμα μεγέθη, με το σκεπτικό ότι η “αξία” δεν είναι κάτι εγγενές, αλλά το αποτέλεσμα μιας συγκεκριμένης διαδικασίας μέτρησης. Έτσι, η αξία του ατόμου καθορίζεται από την παραγωγικότητα, δηλαδή από τη συνεισφορά στο ΑΕΠ ή στα έσοδα ενός οργανισμού, από το κόστος συντήρησης, δηλαδή η αξία μειώνεται από τους πόρους που καταναλώνει το άτομο (υγεία, πρόνοια) και από την αποδοτικότητα, αν δηλαδή μια μέτρηση δείχνει ότι η επένδυση π.χ. στην εκπαίδευση ενός ανθρώπου δεν αποδίδει το αναμενόμενο “output”, τότε η αξία του ατόμου θεωρείται χαμηλή.

Ο άνθρωπος αποτιμάται όχι ως αυτοσκοπός, αλλά ως μέσον για έναν σκοπό. Η σχέση μεταξύ “νεοφιλελευθερισμού-επιχειρησιοκρατίας” και “αξιοπρέπειας”, στο πλαίσιο της οποίας θεμελιώνονται τα ανθρώπινα δικαιώματα (Οικουμενική Διακήρυξη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα 1948) αποτελεί ένα από τα πιο κρίσιμα πεδία στη σύγχρονη πολιτική. 

Η επιχειρησιοκρατία βοηθά τον νεοφιλελευθερισμό να παρουσιάζει πολιτικές αποφάσεις ως “ουδέτερες” και “επιστημονικές”. Έτσι, η πολιτική συζήτηση για τη φτώχεια δεν διεξάγεται με βάση την έννοιες της ηθικής και της δικαιοσύνης, αλλά χρησιμοποιούνται αλγόριθμοι και δείκτες λιτότητας κι αν ο δείκτης “κόστους-οφέλους” δείξει ότι το δικαίωμα είναι “ασύμφορο”, τότε αυτό υποβαθμίζεται σε κουπόνια και η αξιοπρέπεια γίνεται εξαρτώμενη από τον προϋπολογισμό, ενώ τη λήψη αποφάσεων αναλαμβάνουν οι “ειδικοί” τεχνοκράτες, οι οποίοι χρησιμοποιούν μοντέλα για να αποδείξουν ότι “δεν υπάρχει εναλλακτική λύση” (το περίφημο TINA – There Is No Alternative).

Τα μοντέλα παρουσιάζονται ως “αναγκαία”/”μοιραία” κατάσταση και λειτουργούν ως κανονιστικές αρχές, δηλαδή προβάλλονται ως φυσική νομοτέλεια που δεν είναι δυνατόν να αμφισβητηθεί. Κατά συνέπεια αφαιρείται από τον δημόσιο διάλογο ο ιδεολογικο-πολιτικός και εν τέλει ταξικός χαρακτήρας  της φτώχειας παρουσιάζοντάς την ως “διαχειριστικό” πρόβλημα. Έτσι επέρχεται η κανονικοποίηση της φτώχειας και το σημαντικότερο η χειραγώγηση των πολιτών. Μαζί με την παραβίαση του δικαιώματος στην τροφή, τη στέγη και την εργασία, έρχεται και η υπονόμευση έως και ακύρωση της ελευθερίας βούλησης και κριτικού στοχασμού, δηλαδή όλα όσα θεμελιώνονται στο σεβασμό της αξιοπρέπειας του ανθρώπου. 

Η μετατροπή των πάντων σε μετρήσιμα μεγέθη

Ο νεοφιλελευθερισμός επιδιώκει να επεκτείνει τη λογική της αγοράς σε όλες τις πτυχές της ζωής. Οι διοικητές των νοσοκομείων επιλέγονται συχνά ως managers που πρέπει να ισοσκελίσουν προϋπολογισμούς κι έτσι  “μη αποδοτικά” τμήματα (π.χ. μονάδες ψυχικής υγείας) περικόπτονται γιατί το αποτέλεσμά τους δεν είναι άμεσα μετρήσιμο σε χρήμα. Το να αρνηθείς θεραπεία σε κάποιον επειδή “κοστίζει πολύ” προσβάλλει την αξιοπρέπειά του και τον μετατρέπει σε αναλώσιμο λογιστικό μέγεθος.

Για μια επιχείρηση, τα μέτρα ασφαλείας είναι “κόστος” που μειώνει την ανταγωνιστικότητα. Όμως το δικαίωμα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας ορίζει ότι ο εργαζόμενος δεν είναι “εργαλείο”, αλλά άνθρωπος που δικαιούται να επιστρέψει σπίτι του σώος. Στην παιδεία η αξία ενός μαθητή αποτιμάται μέσα από συστήματα τυποποιημένων εξετάσεων και τα πανεπιστήμια αντιμετωπίζονται ως “επιχειρήσεις” γιατί η έρευνα που χρηματοδοτείται είναι αυτή που έχει άμεση εμπορική εφαρμογή παραμερίζοντας τις ανθρωπιστικές σπουδές που δεν παράγουν άμεσο κέρδος.

Ο στόχος δεν είναι η διαμόρφωση σκεπτόμενων πολιτών με αξιοπρέπεια, αλλά η γνώση υποβαθμίζεται σε “skills” για την κατασκευή εξειδικευμένου προσωπικού που “κουμπώνει” στις τρέχουσες ανάγκες των επιχειρήσεων. Όταν τομείς που συνδέονται με την αξιοπρέπεια του ανθρώπου λειτουργούν αποκλειστικά με κριτήρια μέτρησης, δημιουργείται μια κοινωνία δύο ταχυτήτων: Εκείνοι που έχουν την οικονομική ισχύ να αγοράσουν την “αξιοπρέπειά” τους (ιδιωτική υγεία/παιδεία) και εκείνοι που περιορίζονται σε ένα δημόσιο σύστημα που τους αντιμετωπίζει αποκλειστικά ως “κόστος”. 

Επιτηρούμενος άνθρωπος

Για την επιχειρησιοκρατία μια προσωπική συνομιλία δεν είναι μια ιδιωτική στιγμή επικοινωνίας δύο ανθρώπων, αλλά μια πηγή δεδομένων και η παραβίαση του απορρήτου βαφτίζεται “αναγκαία επιχειρησιακή ενέργεια”. Το απόρρητο παραβιάζεται επειδή το σύστημα (είτε κρατικό είτε εταιρικό) έχει την “επιχειρησιακή ανάγκη” να τροφοδοτήσει τους αλγορίθμους του με πληροφορία. Η παραβίαση του απορρήτου – πλην των πραγματικά νόμιμων περιπτώσεων άρσης – γίνεται το εργαλείο μέτρησης της αξιοπιστίας. Αν δεν σε παρακολουθήσω, δεν μπορώ να σε “λειτουργικοποιήσω” ως ασφαλή ή επικίνδυνο πολίτη κι έτσι από την “καμπαρτίνα” περνάμε στα λογισμικά παρακολούθησης και στην κανονικοποίηση της επιτήρησης που θεμελιώνεται στην άποψη η οποία προβάλλεται με χαρακτηριστικά φυσικής αιτιότητας: “αν δεν έχεις τίποτα να κρύψεις, δεν έχεις τίποτα να φοβηθείς”. 

Όμως το απόρρητο δεν είναι ατομική επιλογή, είναι δημόσιο αγαθό, είναι θεμέλιο της προσωπικής ελευθερίας η οποία προϋποθέτει την ικανότητα του ατόμου να διαμορφώνει πεποιθήσεις μακριά από το βλέμμα της εξουσίας. Η ελευθερία του λόγου πεθαίνει όταν το άτομο φοβάται ότι μια ιδιωτική σκέψη που εκφράστηκε σε μια συνομιλία θα χρησιμοποιηθεί εναντίον του μελλοντικά γιατί, όπως αναφέρει ο Foucault, όταν ο άνθρωπος νιώθει ότι παρακολουθείται, εσωτερικεύει την εξουσία και γίνεται ο ίδιος δεσμοφύλακας του εαυτού του. Στη δημοκρατία, το απόρρητο είναι το “καταφύγιο” της διαφωνίας. Η παραβίαση του απορρήτου δίνει σε εκείνον που κατέχει την πληροφορία (Κράτος ή Big Tech) μια τεράστια δύναμη χειραγώγησης.

Ιστορικά, κάθε αυταρχικό καθεστώς ξεκίνησε με την κατάργηση του απορρήτου των επικοινωνιών. Χωρίς απόρρητο, οποιαδήποτε κριτική στην εξουσία καθίσταται αδύνατη. Το απόρρητο είναι η αναγκαία συνθήκη για να παραμείνει ο άνθρωπος υποκείμενο της ζωής του και όχι αντικείμενο επεξεργασίας. Η διαφάνεια πρέπει πρωτίστως να αφορά την εξουσία (κράτος/εταιρείες) και όχι τους πολίτες. Σήμερα δεν χρειάζεται η κατασταλτική κρατική βία για να στερηθεί ο άνθρωπος την προσωπική του ελευθερία και κατ’ επέκταση την αξιοπρέπειά του.  

Η φύση της σύγκρουσης: Η σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα εσωκλείει μία σύγκρουση δύο εκ διαμέτρου αντίθετων κοσμοθεωριών. Αφενός την ανθρωπιστική θεώρηση που βασίζεται στην ιδέα ότι ο άνθρωπος έχει εγγενή αξία και εκλαμβάνει τα θεμελιώδη δικαιώματα ως οικουμενικά και απαραβίαστα γιατί αποτελούν τη βάση για τη δημοκρατία και αφετέρου την νεοφιλελεύθερη θεώρηση που δεν αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως αυτοσκοπό, αλλά ως σύνολο δεδομένων που πρέπει να βελτιστοποιηθούν και ως “εργαλείο” συσσώρευσης κεφαλαίου. Κλείνοντας, οφείλουμε να θυμόμαστε τον  Immanuel Kant από την “Μεταφυσική των Ηθών”: ο άνθρωπος δεν έχει τιμή, τιμή έχουν τα πράγματα, ο άνθρωπος έχει αξία, την αξιοπρέπειά του.