Ο Ερντογάν προωθεί τη βαθύτερη ενσωμάτωση της Τουρκίας στη Δύση

Ταυτόχρονα, αποδίδοντας την ευθύνη στο Ισραήλ, η Τουρκία αποφεύγει να κατονομάσει άμεσα τις ΗΠΑ και τον πρόεδρο Τραμπ ως βασικούς υπεύθυνους του πολέμου, ενώ παράλληλα προχωρά σε μια σειρά σημαντικών κινήσεων που δείχνουν μια νέα φάση στις σχέσεις της με την Δύση:

• Η πρώτη ήταν η απόφαση για την ίδρυση, για πρώτη φορά στην Τουρκία, ενός πολυεθνικού σώματος του ΝΑΤΟ.
• Η δεύτερη, αν και όχι τυπικά συνδεδεμένη με το ΝΑΤΟ, ήταν η δημιουργία Διοίκησης Ναυτικού Τομέα στην Κωνσταντινούπολη, στο πλαίσιο της Διεθνούς Δύναμης Κρούσης που συνδέεται με τα ευρωπαϊκά σχέδια για την Ουκρανία.

Γιατί, λοιπόν, η Άγκυρα αποφεύγει να ενοχλήσει τον Τραμπ, ενώ ταυτόχρονα προχωρά σε βήματα που σηματοδοτούν βαθύτερη ενσωμάτωση με τη Δύση; Τι σημαίνουν αυτές οι κινήσεις; Οι σημαντικότερες επιπτώσεις του πολέμου ΗΠΑ-Ισραήλ κατά του Ιράν εντοπίζονται στην οικονομία, υπερβαίνοντας τα γεωγραφικά όρια της περιοχής. Η αξιοποίηση από το Ιράν του “χαρτιού” του Ορμούζ για την αναχαίτιση της επιθετικότητας, στόχευσε στην αναταραχή της παγκόσμιας οικονομίας, μέσω της ενέργειας. Και λειτούργησε.

Όταν προστέθηκαν και οι επιθέσεις σε ενεργειακές εγκαταστάσεις στον Περσικό Κόλπο, οι τιμές φυσικού αερίου και πετρελαίου αυξήθηκαν ραγδαία, προκαλώντας πληθωριστικές πιέσεις και διαταραχές στις εφοδιαστικές αλυσίδες. Σύμφωνα με ειδικούς, οι επιπτώσεις του πολέμου στην παγκόσμια οικονομία θα είναι μεγαλύτερες από την κρίση πετρελαίου του 1973. Χώρες όπως η Τουρκία, που εξαρτώνται από εισαγωγές ενέργειας και διαθέτουν εύθραυστες οικονομίες, πλήττονται ακόμη περισσότερο.

Η μείωση των αποθεμάτων της τουρκικής Κεντρικής Τράπεζας κατά τη διάρκεια του πολέμου το κατέδειξε ξεκάθαρα. Τις τελευταίες εβδομάδες, τα τουρκικά μέσα συζητούν έντονα την ανησυχητική πτώση των αποθεμάτων. Με την έναρξη του πολέμου, σημειώθηκε ταχεία εκροή ζεστού χρήματος από την Τουρκία. Για να αποφευχθεί νομισματική κρίση λόγω αυξημένης ζήτησης ξένου συναλλάγματος, η Κεντρική Τράπεζα πούλησε μέρος των αποθεμάτων χρυσού, αγόρασε συνάλλαγμα και το διοχέτευσε στην αγορά. Οικονομολόγοι στην Τουρκία ανέφεραν ότι η Κεντρική Τράπεζα πούλησε σχεδόν 50 τόνους χρυσού, καταγράφοντας τη μεγαλύτερη πτώση αποθεμάτων από τις 17 Αυγούστου του 2018.

Στροφή προς τη Δύση

Ο Αμερικανός πάστορας Άντριου Μπράνσον είχε συλληφθεί στην Τουρκία για την εμπλοκή του στην απόπειρα πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου 2016. Κατά την πρώτη προεκλογική του εκστρατεία, ο Τραμπ είχε υποσχεθεί ότι ο Μπράνσον θα απελευθερωθεί. Ενώ η δίκη του συνεχιζόταν, ο Τραμπ έγραψε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ότι, αν δεν απελευθερωνόταν, θα κατέστρεφε την τουρκική οικονομία με μεγάλες κυρώσεις. Την ίδια ημέρα, η τουρκική λίρα κατέρρευσε έναντι του δολαρίου και η χώρα βίωσε μία από τις μεγαλύτερες νομισματικές κρίσεις των τελευταίων ετών.

Σχεδόν οκτώ χρόνια αργότερα, η Κεντρική Τράπεζα αναγκάστηκε να λάβει έκτακτα μέτρα και να πουλήσει τόνους χρυσού για να αποτρέψει νέα κρίση. Τα μέτρα δεν σταμάτησαν εκεί. Ο Ερντογάν εμφανίστηκε ικανοποιημένος από την αποχώρηση του Μπάιντεν και την επιστροφή του Τραμπ.

Αυτή τη φορά, σε αντίθεση με την πρώτη θητεία του, δεν θα έκανε τίποτα που θα μπορούσε να τον ενοχλήσει. Όποιος παρακολουθεί στενά την τουρκική πολιτική το βλέπει. Από την έναρξη του πολέμου στο Ιράν, η Άγκυρα δεν αναφέρεται στον ρόλο των ΗΠΑ και του Τραμπ. Αντίθετα, αποδίδει την ευθύνη κυρίως στο Ισραήλ.

Στην τελευταία του ομιλία στη Βουλή, ο πρόεδρος της Τουρκίας, επανέλαβε ότι «έχει γίνει σαφές ποιος επωφελείται από αυτόν τον πόλεμο». Σύμφωνα με αυτή την οπτική, τόσο η έναρξη του πολέμου, όσο και η εμπλοκή του Τραμπ αποδίδονται στην κυβέρνηση Νετανιάχου. Υπό αυτό το πρίσμα, η Άγκυρα υποστηρίζει ότι η μόνη λύση είναι ο περιορισμός και η αναχαίτιση του Ισραήλ. Ωστόσο, τόσο η Τουρκία, όσο και το Ισραήλ ανήκουν – με τον τρόπο της η κάθε χώρα – στη Δύση.

Στο πλαίσιο αυτό, η προοπτική ενός πολεμικού μετώπου μεταξύ τους παραμένει εξαιρετικά απίθανη, αν όχι εντελώς φαντασιακή. Η οξεία ρητορική τόσο του Νετανιάχου, όσο και του Ερντογάν εξυπηρετεί κυρίως εσωτερικές πολιτικές ανάγκες και την ενίσχυση της εκλογικής τους βάσης. Η σιωπή της Άγκυρας απέναντι στον Τραμπ είναι επίσης ενδεικτική των νέων ισορροπιών. Μετά τις εκλογές του 2023, ο Ερντογάν τοποθέτησε τον Μεχμέτ Σιμσέκ στο υπουργείο Οικονομικών, ο οποίος ξεκίνησε πρόγραμμα σταθεροποίησης για τη μείωση του πληθωρισμού. Βασική προϋπόθεση για την επιτυχία του είναι η διατήρηση καλών σχέσεων με ΗΠΑ και Ευρώπη και η συνέχιση της ροής δυτικών κεφαλαίων.

Κραδασμοί στο εσωτερικό

Το ζήτημα δεν είναι μόνο οικονομικό. Καθώς το κυβερνών κόμμα χάνει μέρος της υποστήριξής του στο εσωτερικό, αναζητά ολοένα και περισσότερο στήριξη από τη Δύση και ιδιαίτερα από τον Τραμπ. Οι ρωσικοί πύραυλοι S-400 ουσιαστικά παραμερίστηκαν, ενώ η Τουρκία επιχειρεί επανένταξη στο πρόγραμμα F-35. Μετά την πτώση του Άσαντ, εμφανίστηκε ως προστάτιδα δύναμη της νέας Συρίας του Σαράα, ενώ ο Τραμπ έδωσε στην Άγκυρα ευρύ περιθώριο κινήσεων.

Ο πρέσβης των ΗΠΑ, Τομ Μπάρακ, δήλωσε: «Ο πρόεδρος Τραμπ λέει… ας τους δώσουμε ό,τι χρειάζονται… νομιμοποίηση». Ο ίδιος ο Τραμπ έχει επανειλημμένα επαινέσει τον Ερντογάν και έχει δείξει πρόθεση διατήρησης στενών σχέσεων. Ταυτόχρονα, η Άγκυρα επιδιώκει να ενταχθεί στη νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας της Ευρώπης. Ο υπουργός Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν, έχει δηλώσει ότι «αν αναδιαμορφωθεί η ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφαλείας, είναι αδύνατο να γίνει χωρίς την Τουρκία».

Στο πλαίσιο αυτό, η Τουρκία επιχειρεί να ενισχύσει τη θέση της στο ΝΑΤΟ και να συμμετάσχει σε ευρωπαϊκές δομές ασφαλείας με μειωμένο αμερικανικό ρόλο. Βρετανία, Γερμανία και Γαλλία έχουν ήδη αναγνωρίσει τη σημασία της. Οι πρόσφατες αναφορές για πυραύλους, που φέρονται να στόχευαν την Τουρκία κατά τα αντίποινα του Ιράν, ενισχύουν επιπλέον τη συζήτηση. Σύντομα ακολούθησε συμφωνία για κοινή επιτροπή με το Ιράν.

Το βαθύτερο διακύβευμα

Λίγο μετά, όμως, ανακοινώθηκαν εξελίξεις που ενισχύουν τον άξονα Τουρκίας-Δύσης: Η δημιουργία πολυεθνικού σώματος του ΝΑΤΟ στα Άδανα και Ναυτικής Διοίκησης στην Κωνσταντινούπολη. Το πολυεθνικό σώμα που σχεδιάζεται να δημιουργηθεί στα Άδανα φαίνεται να αποσκοπεί στην περαιτέρω εμβάθυνση αυτής της ενσωμάτωσης. Δεδομένου ότι τέτοια σώματα αριθμούν συνήθως από 20.000 έως 80.000 στρατιώτες, πρόκειται για την πρώτη φορά στην ιστορία της Τουρκίας που χιλιάδες ξένοι στρατιώτες θα σταθμεύουν σε τουρκικό έδαφος.

Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι ο βασικός στόχος αυτού του σώματος φαίνεται να είναι η Ρωσία. Η Διοίκηση Ναυτικού Τομέα στην Κωνσταντινούπολη δεν αποτελεί τυπικά πρωτοβουλία του ΝΑΤΟ, ωστόσο είναι δύσκολο να αποσυνδεθεί από αυτό. Η φετινή Σύνοδος Κορυφής του ΝΑΤΟ θα πραγματοποιηθεί στην Τουρκία τον Ιούλιο και οι αποφάσεις που θα ληφθούν εκεί αναμένεται να παίξουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της θέσης και της σημασίας της Τουρκίας εντός της Συμμαχίας.

Η τουρκική άρχουσα τάξη επιχειρεί να διαμορφώσει ένα νέο πλαίσιο διαπραγμάτευσης με τις ΗΠΑ και την Ευρώπη μέσω στρατιωτικών συμμαχιών, προσδοκώντας πολιτική και οικονομική στήριξη. Η τουρκική οικονομία παραμένει εξαρτημένη από το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα, το εμπόριο και τις ροές κεφαλαίων, μετατρέποντας την Τουρκία σε οικονομία φθηνής και επισφαλούς εργασίας για το διεθνές κεφάλαιο.

Στο εσωτερικό, η κοινωνική δυσαρέσκεια αυξάνεται λόγω της οικονομίας- και κυρίως της ακρίβειας, ενώ η αντιπολίτευση ζητά πρόωρες εκλογές χωρίς όμως να έχει διαμορφώσει πειστική εναλλακτική πρόταση. Η κυβέρνηση αυξάνει την πίεση στην αντιπολίτευση, επιχειρώντας να υπερβεί την κρίση εξουσίας με τη “σιωπηρή” στήριξη ΗΠΑ και Ευρώπης, προβάλλοντας την εικόνα ότι εξυπηρετεί τα δυτικά συμφέροντα.