Μπορεί το Ορμούζ να επιστρέψει στο προπολεμικό καθεστώς;

Παρότι, λοιπόν, όλα τα βλέμματα στρέφονται, τώρα, στις εξελίξεις γύρω από το Στενό, που διαμορφώνονται κυρίως από τις κινήσεις της Τεχεράνης και της Ουάσινγκτον, ένα ερώτημα παραμένει: Την “επόμενη μέρα”, μετά το τέλος των εχθροπραξιών, όποτε γίνει αυτό, οι διελεύσεις από το Στενό του Ορμούζ θα συνεχιστούν όπως γινόταν πριν από τον πόλεμο, ή θα υπάρξουν μόνιμες αλλαγές, όπως η επιβολή τελών σε διερχόμενα πλοία, που θα δημιουργήσουν νέα δεδομένα;

Η απάντηση δεν είναι εύκολη, καθώς υπάρχουν ιδιαιτερότητες στο νομικό καθεστώς που διέπει το Στενό, με κάθε μια από τις εμπλεκόμενες πλευρές να επιδιώκει να προασπίσει τα συμφέροντά της. Κορυφαίο παράδειγμα των αντιφάσεων που υπάρχουν είναι το εξής: Ενώ το Ιράν δεν έχει επικυρώσει τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), οι περισσότερες χώρες, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ που επίσης δεν την έχουν επικυρώσει, διεκδικούν το δικαίωμα διέλευσης, όπως κωδικοποιείται στη Σύμβαση!

Ορμούζ: Μια ιστορία γεμάτη συγκρούσεις

Η στρατηγική σημασία του Στενού, της πλωτής οδού μεταξύ του Περσικού κόλπου και του Κόλπου του Ομάν, είναι γνωστή εδώ και πολλούς αιώνες. Γι’ αυτό έγινε πολλές φορές θέατρο συγκρούσεων. Για πρώτη φορά το Στενό, που πήρε το όνομά του από την πόλη-λιμάνι του Ορμούζ, στο ομώνυμο μικρό νησί, στο βόρειο τμήμα του, περιγράφεται, χωρίς να κατονομάζεται, στον “Περίπλου της Ερυθράς Θάλασσας”, ένα ναυτικό οδηγό του 1ου μ.Χ αιώνα.

Από τον 3ο αιώνα οι Πέρσες ηγεμόνες αναγνώρισαν το Στενό ως αυτοκρατορική “σανίδα” ζωής και κρίσιμη θαλάσσια πύλη για τη μεταφορά κεραμικών, ελεφαντόδοντου, μεταξιού και μπαχαρικών από την Κίνα και την Ινδία. Μεταξύ του 1507 και του 1515 καταγράφεται η πρώτη δυτική στρατιωτική κυριαρχία στο Στενό. Ήταν οι Πορτογάλοι, που κατέλαβαν το Ορμούζ και έχτισαν ένα φρούριο. Πήραν τον έλεγχο των εμπορικών δρόμων και έκαναν αυτό που κάνουν σήμερα οι Ιρανοί: Aνάγκαζαν τα πλοία να πληρώσουν διόδια για τις διελεύσεις του μέσω ενός συστήματος αδειοδότησης.

Οι Πορτογάλοι συγκρούστηκαν πολλές φορές με τους Οθωμανούς για τον έλεγχο της πλωτής οδού και κατάφεραν να τον διατηρήσουν μέχρι το 1622. Τότε οι συνδυασμένες δυνάμεις της Περσικής Αυτοκρατορίας των Σαφαβιδών και της Αγγλικής Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών εκδίωξαν τους Πορτογάλους και μετέφεραν τον εμπορικό κόμβο στην ηπειρωτική χώρα, στο Μπαντάρ Αμπάς.

Κατά τον 20ο αιώνα, με την ανακάλυψη πετρελαίου το 1908 στη νοτιοδυτική Περσία και στη συνέχεια, τη δεκαετία του 1930, στη Σαουδική Αραβία και το Μπαχρέιν, η γεωπολιτική σημασία του Στενού αυξήθηκε κατακόρυφα. Όλα αυτά τα χρόνια, μέχρι το 1971, η Βρετανία είχε τον απόλυτο έλεγχο της διαχείρισης της ασφάλειας, διατηρώντας ισχυρή ναυτική δύναμη στην περιοχή.

Πως φτάσαμε στο σημερινό status quo

Οι… περιπέτειες για την κυριαρχία και τον έλεγχο των Στενών αρχίζουν ουσιαστικά το 1959. Τότε το Ιράν άλλαξε το νομικό καθεστώς του Στενού, καθώς επέκτεινε τα χωρικά του ύδατα στα 12 ναυτικά μίλια (περίπου 22 χλμ.) και δήλωσε ότι θα επέτρεπε τη διέλευση πλοίων σε αυτήν την περιοχή με «αβλαβή διέλευση» (safe passage). Επίσης, το 1971, το Ιράν κατέλαβε τα νησιά Μεγάλο και Μικρό Τούνμπ (Greater and Lesser Tunbs), δυτικά του Ορμούζ, επεκτείνοντας έτσι τον έλεγχο των διαύλων ναυσιπλοΐας.

Ένα χρόνο αργότερα, το 1972, “απάντησε” το Ομάν, που επίσης επέκτεινε, με διάταγμα, τα χωρικά του ύδατα στα 12 ναυτικά μίλια. Έτσι, από τότε το Στενό του Ορμούζ είχε “κλείσει” εντελώς από τα συνδυασμένα χωρικά ύδατα του Ιράν και του Ομάν. Αποτέλεσμα ήταν τα πλοία για να διασχίσουν όλο το μήκος του Στενού, που είναι περίπου 90 ναυτικά μίλια (περίπου 167 χιλιόμετρα), διέρχονται από τα χωρικά ύδατα και των δύο κρατών.

Στο στενότερο σημείο του, μεταξύ των ακτών του Ιράν και του Ομάν, το πλάτος του Στενού φθάνει τα 21 ναυτικά μίλια (περίπου 39 χιλιόμετρα) και για να μειωθεί ο κίνδυνος σύγκρουσης, τα πλοία ακολουθούν ένα σύστημα διαχωρισμού κυκλοφορίας (TSS), δηλαδή, τα πλοία που εισέρχονται χρησιμοποιούν μία λωρίδα, τα πλοία που εξέρχονται μια άλλη, με κάθε λωρίδα να έχει πλάτος δύο μίλια. Οι λωρίδες διαχωρίζονται από μια “διάμεση γραμμή” πλάτους δύο μιλίων. Το TSS βρίσκεται στα χωρικά ύδατα του Ομάν.

“Διέλευση” ή “αβλαβής διέλευση”;

Μετά από αυτές τις κινήσεις που έγιναν στις αρχές της δεκαετίας του 1970 δεν υπήρξε κάποια αλλαγή στις διελεύσεις οποιουδήποτε πλοίου, καθώς μέχρι το τέλος της δεκαετίας, ούτε το Ιράν, ούτε το Ομάν επιχείρησαν να εμποδίσουν τη διέλευση πολεμικών πλοίων. Όμως, από τη δεκαετία του 1980 και τα δύο κράτη αμφισβήτησαν το παλαιό (εθιμικό) καθεστώς και τροφοδότησαν μια περίπλοκη νομική συζήτηση μεταξύ δύο διεθνών προτύπων: “Διέλευση” (transit passage) και “ασφαλής διέλευση” (safe passage).

Η διαφορά τους πέραν του νομικού ορισμού έχει να κάνει με το πεδίο εφαρμογής: Η “διέλευση” (transit passage) είναι ένα νόμιμο δικαίωμα, που εκπορεύεται από την UNCLOS για την πλοήγηση σε διεθνή Στενά, ενώ η “ασφαλής διέλευση” (safe passage) αναφέρεται σε μια γενική εγγύηση “παροχής” προστασίας από βλάβες ή άλλους κινδύνους σε δύσκολες – για τη ναυσιπλοΐα – περιοχές. Σε αντίθεση με τη “διέλευση”, η “αβλαβής διέλευση” μπορεί να ανασταλεί για λόγους ασφαλείας.

Να πούμε ότι τόσο το Ομάν όσο και το Ιράν απαιτούν από τα τέλη της δεκαετίας του 1980, αρχές της δεκαετίας του 1990, τα πολεμικά πλοία να παίρνουν άδεια από τις αρχές των δύο κρατών για να μπορούν να πλεύσουν από το Στενό. Οι ΗΠΑ δεν αναγνωρίζουν καμία από τις αξιώσεις του Ομάν και του Ιράν και τις έχουν αμφισβητήσει.

Πάντως, το μεγαλύτερο μέρος της διεθνούς κοινότητας, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Εθνών και του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού (IMO), χαρακτηρίζει το Ορμούζ ως “διεθνές στενό“ που διέπεται από τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS).

Σύμφωνα με την UNLCOS, τα πλοία και τα αεροσκάφη έχουν το δικαίωμα “διέλευσης” που είναι συνεχής και ταχεία. Τα παράκτια κράτη δεν μπορούν να αναστείλουν τη διέλευση, ακόμη και σε καιρό πολέμου, και δεν μπορούν να επιβάλουν διόδια, ή φόρους για απλή διέλευση. Το Ιράν έχει υπογράψει την UNCLOS, αλλά δεν την έχει επικυρώσει, όπως δεν την έχουν επικυρώσει και οι ΗΠΑ…

Η επόμενη μέρα

Τώρα, το Ιράν έχει προχωρήσει περισσότερο από την απαίτηση ελέγχου των πολεμικών πλοίων. Όπως διαβάζουμε έχει προχωρήσει στον ασφυκτικό έλεγχο του Στενού, χρεώνοντας έως και δύο εκατομμύρια δολάρια ανά δεξαμενόπλοιο (ή ένα δολάριο ανά βαρέλι) για τη διέλευση, κάτι που ισχυρίζεται ότι είναι απαραίτητο για την “ανασυγκρότηση” της χώρας.

Νομικοί εμπειρογνώμονες, εξειδικευμένοι στα ναυτιλιακά, υποστηρίζουν ότι αυτά τα τέλη είναι παράνομα βάσει του διεθνούς δικαίου, καθώς τα παράκτια κράτη μπορούν να επιβάλουν χρεώσεις μόνο για συγκεκριμένες υπηρεσίες, όπως η πλοήγηση, όχι για το ίδιο το δικαίωμα διέλευσης.

Σε αυτό το σημείο, θα πρέπει να πούμε ότι το Στενό του Ορμούζ είναι μια φυσική πλωτή οδός, όπως π.χ τα Στενά της Μαλάκα στη Σιγκαπούρη, τα Στενά της Δανίας, που συνδέουν τη Βαλτική με τη Βόρεια Θάλασσα και τα Στενά του Βοσπόρου και όχι ένα τεχνητό πέρασμα, όπως η Διώρυγα του Σουέζ, ή η Διώρυγα του Παναμά.

Ένα άλλο πρόβλημα που έχει ανακύψει αφορά την πολιτική του Ιράν, που επιτρέπει μόνο σε πλοία “φιλικών” εθνών (όπως η Κίνα, η Ρωσία και η Ινδία) να περνούν, ενώ εμποδίζει τα πλοία που συνδέονται με τις ΗΠΑ ή το Ισραήλ. Αυτό θεωρείται παραβίαση των ρητρών μη διάκρισης της UNCLOS.

Τελικά, θα έχει ενδιαφέρον για τη ναυτιλιακή κοινότητα και όχι μόνο να δούμε αν στις επερχόμενες διαπραγματεύσεις θα υπάρξει ουσιαστική συζήτηση για αυτά τα θέματα και πως θα ξεπεραστούν οι αντικρουόμενες απόψεις. Είναι γεγονός ότι αυτή η κρίση έφερε στην επιφάνεια μια θεμελιώδη αδυναμία του διεθνούς ναυτικού δικαίου: Ενώ οι κανόνες του είναι σαφείς, δεν υπάρχει αξιόπιστος μηχανισμός για τον έλεγχο της εφαρμογής τους, ειδικά σε κράτη που επιθυμούν να το εφαρμόζουν, ανάλογα με τα συμφέροντά τους…