Οι ΗΠΑ ως κράτος και η ΕΕ ως κανονιστική ένωση

Στις ΗΠΑ, η αφετηρία είναι καθαρά πολιτική. Υπάρχει -ή συγκροτείται- ένας δήμος, ένα συλλογικό υποκείμενο που αναλαμβάνει να θεμελιώσει την εξουσία του. Το Σύνταγμα δεν είναι απλώς ένα νομικό κείμενο, αλλά η έκφραση αυτής της συντακτικής πράξης. Το “We the People” δεν είναι απλώς συμβολική φράση· είναι η ίδια η πηγή νομιμοποίησης. Εδώ χρειάζεται ακρίβεια.

Ο λαός δεν είναι “πρόσωπο” με την κυριολεκτική έννοια. Είναι όμως ένα υποκείμενο που θεσμικά προσωποποιείται. Δηλαδή λειτουργεί ως ενιαία βούληση μέσα από το Σύνταγμα και τους θεσμούς. Αυτή η προσωποποίηση είναι που καθιστά δυνατή την πολιτική ενότητα. Η σειρά είναι σαφής: υποκείμενο, εξουσία, κανόνας.

Κανονιστική συγκρότηση και λειτουργική αφετηρία (ΕΕ)

Η ΕΕ ακολουθεί την αντίστροφη πορεία. Δεν ξεκινά από έναν λαό, ούτε από μια συντακτική πράξη. Ξεκινά από τη λειτουργία. Από την ανάγκη δημιουργίας ενός ενιαίου χώρου οικονομικής δραστηριότητας. Η ενιαία αγορά δεν είναι απλώς οικονομική επιλογή· είναι η αρχική συνθήκη, που καθιστά αναγκαία την παραγωγή κανόνων. Χωρίς αυτούς, η ίδια η λειτουργία του χώρου καθίσταται αδύνατη. Έτσι, η κανονιστική διάσταση προηγείται της πολιτικής.

Οι κανόνες δεν εκφράζουν μια προϋπάρχουσα ενότητα· τη συγκροτούν. Καθώς το σύστημα επεκτείνεται, η κανονιστικότητα αποκτά όλο και μεγαλύτερη εμβέλεια∙ από την οικονομία στην ενέργεια, από το περιβάλλον στην ψηφιακή σφαίρα. Η ενότητα της ΕΕ δεν είναι πολιτική με την κλασική έννοια. Είναι κανονιστική συνοχή.

Αυτό σημαίνει ότι η ΕΕ δεν είναι απλώς ένας συνεταιρισμός. Σε έναν συνεταιρισμό, τα μέλη διατηρούν πλήρη κυριαρχία και οι κανόνες είναι συμβατικοί. Στην ΕΕ, το δίκαιο έχει δεσμευτική ισχύ και σε κρίσιμους τομείς υπερισχύει του εθνικού δικαίου. Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης διασφαλίζει αυτήν τη δομή, κατοχυρώνοντας την υπεροχή και την άμεση εφαρμογή. Πρόκειται για ένα υπερεθνικό κανονιστικό σύστημα, όχι για απλή συνεργασία κρατών. Κι όμως, παρά αυτή την ισχύ, υπάρχει ένα κενό∙ η απουσία ενιαίου πολιτικού υποκειμένου. Η ΕΕ διαθέτει αρχές -θεσμικές, νομικές, λειτουργικές- αλλά δεν διαθέτει συντακτική αρχή ενιαίου λαού. Η νομιμοποίηση είναι κατανεμημένη, έμμεση, πολυεπίπεδη. Και αυτό έχει άμεσες συνέπειες για τη δυναμική της.

Δομικά όρια και ιστορική δοκιμασία των δύο μοντέλων

Στις ΗΠΑ, ακόμη και αν το σύστημα αποκλίνει από τις αρχικές του αρχές, υπάρχει -τουλάχιστον θεωρητικά- δυνατότητα επαναφοράς. Η αναφορά στο “We the People” λειτουργεί ως θεμέλιο, που μπορεί να ενεργοποιηθεί εκ νέου. Υπάρχει σημείο επιστροφής, γιατί υπάρχει αρχική πολιτική συγκρότηση. Στην ΕΕ, κάτι τέτοιο δεν υφίσταται με τον ίδιο τρόπο. Δεν υπάρχει ενιαίο υποκείμενο, στο οποίο μπορεί να επιστρέψει η ένωση. Σε συνθήκες κρίσης, οι διαθέσιμες κατευθύνσεις είναι δύο: είτε εμβάθυνση της ενοποίησης προς πολιτική ένωση, είτε αναδίπλωση προς τα κράτη-μέλη. Η ενότητα δεν έχει ένα αρχικό πολιτικό θεμέλιο, στο οποίο μπορεί να επανέλθει.

Από αυτήν τη σκοπιά, η μέχρι σήμερα συνύπαρξη των δύο αυτών μορφών δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη ή διαχρονικά σταθερή. Πράγματι, για μια μακρά περίοδο -μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και έως πρόσφατα- το διεθνές περιβάλλον χαρακτηρίστηκε από σχετική σταθερότητα, επέκταση της παγκοσμιοποίησης και ενίσχυση των οικονομικών αλληλεξαρτήσεων. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τόσο οι ΗΠΑ όσο και η ΕΕ μπόρεσαν να λειτουργήσουν αποτελεσματικά, παρά τις δομικές τους διαφορές.

Ωστόσο, η ιστορική συγκυρία φαίνεται να μεταβάλλεται. Η είσοδος σε μια περίοδο πολλαπλής κρίσης -οικονομικής, γεωστρατηγικής και ευρύτερα κοσμοσυστημικής- επαναφέρει το ερώτημα υπό νέους όρους∙ δεν είναι πλέον αυτονόητο ότι τα δύο αυτά μοντέλα μπορούν να συνυπάρχουν απρόσκοπτα μέσα στο ίδιο πλαίσιο. Η αυξανόμενη ένταση, ο ανταγωνισμός ισχύος και η αναδιάταξη των διεθνών συσχετισμών δοκιμάζουν τα όρια τόσο της πολιτικής, όσο και της κανονιστικής συγκρότησης.

Σε αυτό το περιβάλλον, η εσωτερική δομή κάθε συστήματος αποκτά κρίσιμη σημασία. Στις ΗΠΑ, η ύπαρξη πολιτικού υποκειμένου προσφέρει -τουλάχιστον θεωρητικά- δυνατότητα αναπροσανατολισμού. Στην ΕΕ, η εξάρτηση από τη συνεχή λειτουργία ενός κανονιστικού πλαισίου δημιουργεί διαφορετικού τύπου ευαισθησίες. Η Ένωση οφείλει να αναπαράγει διαρκώς τη συνοχή της μέσα από κανόνες· αν αυτοί αμφισβητηθούν ή αποδειχθούν ανεπαρκείς, η συνοχή αυτή μπορεί να διαρραγεί.

Η βασική διάκριση ΗΠΑ-ΕΕ παραμένει

Οι ΗΠΑ είναι κράτος που συγκροτείται από πολιτικό υποκείμενο και παράγει κανόνες. Η ΕΕ είναι κανονιστική ένωση, που παράγει κανόνες και μέσω αυτών επιχειρεί να συγκροτήσει ενότητα. Και το ανοιχτό ερώτημα της εποχής μας δεν είναι απλώς η εξέλιξη της καθεμίας ξεχωριστά, αλλά το αν και με ποιον τρόπο μπορούν να συνεχίσουν να συνυπάρχουν σε έναν κόσμο που παύει να είναι σταθερός. Σε έναν κόσμο όπου οι κρίσεις δεν είναι παρεκκλίσεις, αλλά γίνονται ο ίδιος ο κανόνας της ιστορικής κίνησης.