Άλλο “Ανήκομεν εις την Δύσιν” άλλο “λέμε ότι μας λένε”!

Η Τουρκία έγινε εχθρός του Άσαντ, αλλά αυτό δεν σήμανε ότι έπρεπε να γίνουμε κολλητοί με Άσαντ (είχαμε όμως περισσότερους λόγους από την Τσεχία να διατηρήσουμε διπλωματική επαφή, όπως και με την μετα-Καντάφι Λιβύη). Επίσης, ό,τι είναι επιθυμητό από τον φίλο δεν σημαίνει αυτόματα ότι είναι καλό για μένα, εκτός του ότι μπορεί να μην είναι καλό ούτε για τον ίδιο. Και ό,τι είναι επιθυμητό από τον εχθρό δεν σημαίνει αυτόματα ότι είναι κακό για μένα. Τα παραπάνω αποτελούν στοιχειώδεις αρχές στις διεθνείς σχέσεις στα δεκάδες τρίγωνα που σχηματίζονται στον πλανήτη. Δεν αποτελούν αρχές, όπως φαίνεται, για πολλούς διεθνολόγους, σχολιαστές, απόστρατους που παρελαύνουν σε κανάλια.

Δεν απασχολούνται αν το ένα ή το άλλο γεγονός ή εξέλιξη ωφελεί ή βλάπτει την Ελλάδα. Αρκεί που ωφελεί Δύση, ΗΠΑ, Ισραήλ ή βλάπτει την Τουρκία. Αλλά ούτε και αυτό πολυεξετάζεται. Λαμβάνεται ως δεδομένο ότι αυτό που επιδιώκει κάποιος από τους προηγούμενους τρεις είναι θετικό για εκείνον και “βεβαίως” για μας. Κατά τα άλλα υψηλή γεωπολιτική και ξερό ψωμί.

Η οπτική τρίτων ως “εθνική υπευθυνότητα”

«Η Ελλάς, και θα το επαναλάβω παρ’ ότι γνωρίζω ότι θα ενοχλήσω τον πρόεδρο του ΠΑΣΟΚ, η Ελλάς, πολιτικά, αμυντικά, οικονομικά, πολιτιστικά, ανήκει εις την Δύσιν», 1976, Κωνσταντίνος Καραμανλής (το ΠΑΣΟΚ ήταν ακόμη τρίτο κόμμα). «Η Ελλάς ανήκει στον Δυτικό κόσμο, θέλετε από παράδοση, θέλετε από συμφέροντα, ανήκει στον Δυτικό κόσμο… όπως άλλοι λαοί ανήκουν στους Αδεσμεύτους, ανήκουν στους Ανατολικούς, ανήκουν στους Αφρικανούς, υπό την έννοιαν αυτήν ανήκομεν εις την Δύσιν».

Η Ελλάδα δεν “ανήκει ή δεν ανήκει”, είναι όμως οργανικά ενταγμένη στη Δύση (ΕΕ, ΝΑΤΟ κλπ), περισσότερο σήμερα από το 1976, η οικονομία της είναι προσδεμένη στη Δύση (επί παγκοσμιοποίησης με όρους παραπληρωματικότητας, ένταση του μεταπρατισμού και υποβάθμισή της στις διεθνείς αλυσίδες αξίας), η οικονομική της ελίτ εξαρτάται από τη Δύση, το πολιτικό σύστημα, που συνδέεται με αυτή την ελίτ, ελέγχεται από θεσμικά και κυρίως άτυπα δίκτυα της Δύσης, αμυντικά είναι εξαρτημένη από τη Δύση. Μια χώρα μεσογειακή, βαλκανική, ευρωπαϊκή, οργανικά ενταγμένη στη Δύση, με σημαντικές καθυστερήσεις ως προς την ανεπτυγμένη Δύση, και την καθοριστική ιδιαιτερότητα μιας υπαρξιακής απειλής, που αναπτύχθηκε ανατολικά πιο πρόσφατα.

Προσπερνούμε προσωρινά την ιδιαιτερότητα. Η φιλοδυτική οπτική των πραγμάτων χαρακτηρίζει σχεδόν όλες τις δυτικές χώρες. Μόνο που εδώ το πράγμα έχει πάει παραπέρα. Δεν έχουμε να κάνουμε πια με την επιλογή/εκτίμηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή, που μπορούσε κάποιος να συμφωνεί/διαφωνεί το 1976. Έχουμε κάτι άλλο. Ο πόλεμος στο Ιράν ήταν μια ακόμη ευκαιρία αποτύπωσης. Όχι τόσο της γνώσης ή άγνοιας, ευστοχίας ή αστοχίας ή τήρησης μιας στοιχειώδους αντικειμενικότητας.

Αυτό που ενδιαφέρει εδώ είναι η δυτική, αμερικάνικη ή ισραηλινή οπτική των πραγμάτων. Όχι απλώς φιλοδυτική, φιλοαμερικάνικη ή φιλοϊσραηλινή. Η διαφορά είναι μεγάλη. Και επικίνδυνη, στο βαθμό που τέτοιες οπτικές ορίζουν την εξωτερική πολιτική της χώρας, που όπως και άλλες δυτικές χώρες έχει τις δικές της ανάγκες, που δεν ταυτίζονται με της Δύσης, των ΗΠΑ, του Ισραήλ. Πολύ περισσότερο λόγω της ιδιαιτερότητας.

Αστοχίες, σιωπές και άκομψες ευθυγραμμίσεις είχαν κυριαρχήσει και στην κρίση της Ουκρανίας το 2022. Στην περίπτωση του Ιράν, οι χρόνοι διάψευσης είναι συντομότεροι και οι ευθυγραμμίσεις πιο έκδηλες. Δεν ενδιαφέρουν εδώ ανοησίες, όπως αντιστράτηγου ε.α. ότι ο «ιρανικός στρατός δεν διαθέτει στρατιωτική κουλτούρα, είναι σαν να βάζουμε μητροπολίτες να διοικήσουν μεραρχίες». Πιο επικίνδυνες είναι οι πιο συγκροτημένες απόψεις και βεβαιότητες, που ενδύονται μια υποτιθέμενη γεωπολιτική στόχευση, την “εθνική υπευθυνότητα” ή έναν φτηνό αντιτουρκισμό.

Αν διαψευστούν ΗΠΑ και Ισραήλ;

Αν το Ιράν αντέξει, οι περισσότεροι αναλυτές συγκλίνουν ότι η Τουρκία θα βγει σε πολλά επίπεδα κερδισμένη. Προς τον Καύκασο, προς τον Κόλπο, πιθανώς προς Συρία και Ιράκ, προς εξισορρόπηση των νέων συσχετισμών με το Ιράν κλπ. Όταν ξεκινούσε ο πόλεμος το μόνο που εκπεμπόταν από τους εγχώριους υπευθυνολόγους είναι ότι η Τουρκία ευνοείται από τη διατήρηση της ιρανικής παραφωνίας στη Μέση Ανατολή. Ωραία, και τι θα γίνει αν ο νέος αμερικανοϊσραηλινός τυχοδιωκτισμός αποτύχει, και οι ευσεβείς πόθοι (wishful thinking) ΗΠΑ-Ισραήλ διαψευστούν; Γιατί έπρεπε να είναι και δικός μας ευσεβής πόθος;

Δεύτερον, ακόμη και αν η Τουρκία ευνοούταν από τη διατήρηση της ιρανικής παραφωνίας, αυτό δεν αρκεί να κρίνει τι είναι συμφέρον για την Ελλάδα ανάμεσα στη διατήρηση του περιφερειακού τριγώνου Τουρκία-Ισραήλ-Ιράν (ή τετραγώνου αν προσθέσουμε τη Σαουδική Αραβία) και την υπέρβασή του με την υποταγή του Ιράν. Καμιά σοβαρή μελέτη δεν προηγήθηκε. Απλώς έπρεπε να περάσει η “γραμμή” τρίτων. Και βρέθηκε κάτι πιασάρικο (“η Τουρκία ευνοείται”). Όπως στην περίπτωση της Ουκρανίας εφευρέθηκε ο “φιλοπουτινισμός” για όσους θεωρούσαν την επέκταση του ΝΑΤΟ κύρια αιτία της κρίσης και πρόκριναν μια πιο ουδέτερη στάση της Ελλάδας.

Υπάρχουν και άλλα πιο γενικά ή ειδικά ζητήματα των διεθνών εξελίξεων. Η μετάβαση σε έναν πολυπολικό κόσμο είναι ανεπιθύμητη από τις ΗΠΑ και τις ευρωπαϊκές ελίτ. Για την Ελλάδα; Για τους λαούς του Κόσμου; Στη μεγάλη σύγκρουση και επιδίωξη ανάσχεσης της Κίνας από τις ΗΠΑ, που πλαισιώνει και την παρούσα κρίση στο Ιράν, η ενταγμένη στη Δύση Ελλάδα ωφελείται αυτόματα από την επικράτηση των ΗΠΑ; Προφανώς περιορίζεται στο τι μπορεί να κάνει. Πέραν όμως συμβατικών υποχρεώσεων, εκμετάλλευσης κενών και διαχείρισης ευκαιριών και κινδύνων, έχει συμφέρον η Ελλάδα να σπεύσει να “πάρει θέση”; Όπως για παράδειγμα “έσπευσε” στην περίπτωση της Ουκρανίας;

Το “εθνικό δόγμα” συμβολής της Ελλάδας στη συγκράτηση της Τουρκίας στη Δύση ήταν ευθεία μετάφραση του σχετικού συλλογικού συμφέροντος της Δύσης. Πέραν του αν συμφέρει ή όχι τη χώρα, δεν φαίνεται καν να διασφαλίζεται ότι η “συγκράτηση” δεν θα επιτευχθεί σε βάρος της Ελλάδας. Ισχύει και σήμερα το δόγμα; Η διαχείριση του Ισραήλ σε Γάζα, Δυτική Όχθη, Λίβανο, Συρία, όπως και η επίθεση στο Ιράν, είναι κάτι που συμφέρει αυτόματα την Ελλάδα επειδή έχει στρατηγική σχέση με Ισραήλ; Η επιτυχία τους θα ωφελήσει τη χώρα μας; Στην περίπτωση της Ουκρανίας τα συμφέροντα της χώρας ήρθαν σε δεύτερη μοίρα, γιατί υποτίθεται ότι η Ελλάδα έχει αρχές, ιεραρχεί την παραβίαση του Διεθνούς Δικαίου ή ο αναθεωρητισμός δικαιώνει την αναθεωρητική Τουρκία (το συγκεκριμένο διπλωματικό επιχείρημα πυροβολεί τα πόδια μας, αλλά είναι άλλη συζήτηση).

Η περίπτωση του Ισραήλ

Στην περίπτωση του Ισραήλ έρχονται σε δεύτερη μοίρα οι αρχές, ο βιασμός του Διεθνούς Δικαίου, ο εξόφθαλμος αναθεωρητισμός και νέες κατοχές εδαφών (που αποκαλούνται “ζώνες ασφαλείας”), η κατά σύστημα και στοχευμένη καταστροφή σχολείων, νοσοκομείων και δολοφονία δημοσιογράφων, η παραβίαση κάθε ηθικής του πολέμου, γιατί εκεί προέχει η γεωπολιτική και η εθνική υπευθυνότης. Αλλά από πού ακριβώς προκύπτει εθνικό όφελος, αν το Ισραήλ καταλάβει το μισό Λίβανο και εξοντώσει τη Χεσμπολά ή επικρατήσει στο Ιράν; Και γιατί δεν έπρεπε να ληφθεί υπόψιν η γεωπολιτική στην περίπτωση της Ουκρανίας; Το νήμα που συνδέει την ελληνική στάση σε Ουκρανία και Ιράν είναι η ευθυγράμμιση με δυτικούς πάτρονες. Ούτε οι αρχές, ούτε υψηλή γεωπολιτική.

Οποιοσδήποτε στη θέση της ηγεσίας του Ισραήλ δεν θα επιθυμούσε μια Ελλάδα υποχείριο της Τουρκίας, αλλά δεν θα επιθυμούσε και μια Ελλάδα που μπορεί διαχειριστεί μόνη της το πρόβλημα, μια πιο ανεξάρτητη χώρα με δική της φωνή, όχι τόσο εξαρτημένη από τις ΗΠΑ ή και το Ισραήλ. Δεν υπάρχει κανένα στοιχείο στην ελληνική πολιτική, που να λαμβάνει υπόψη της αυτό το προφανές συμφέρον του Τελ Αβίβ. Αντίστοιχα, το τι συμφέρει την Ελλάδα για όσα συμβαίνουν στην περιοχή μας είναι συνάρτηση πολλών παραγόντων και σίγουρα δεν είναι αυτόματα καλό για μας ό,τι είναι επιθυμητό από το Ισραήλ.

«Είναι ξεκάθαρο σε εμένα και στην Ελλάδα ότι η επίθεση του Ισραήλ που λαμβάνει χώρα επί του παρόντος [στο Λίβανο] είναι αντιπαραγωγική». Η δήλωση Μητσοτάκη ήταν η πρώτη φορά που η κυβέρνησή του αποστασιοποιήθηκε από πολιτικές του Ισραήλ. Όχι, δεν άλλαξε κάτι. Απλώς το μεγάλο αφεντικό είχε περιστασιακά πρόβλημα με το συνεχιζόμενο πόλεμο στο Λίβανο. Η δήλωση δεν έγινε γιατί σταθμίστηκε το συμφέρον της χώρας. Η Ελλάδα έχει προ πολλού πάψει να έχει δική της φωνή στα διεθνή πράγματα και δεν φταίει το μέγεθος για αυτό.

Ελληνοτουρκικά: Πώς φτάσαμε στη διαχείριση Μητσοτάκη 

Ανάμεσα σε δυο χώρες σε ανταγωνισμό, που η μια σταθμίζει τα ευρύτερα και μακροπρόθεσμα και η άλλη καθορίζεται περισσότερο από τον ανταγωνισμό τους, η πρώτη αποκτά μαθηματικά πλεονέκτημα έναντι της δεύτερης. Στο δίπολο Τουρκία-Ελλάδα, το ΑΕΠ, το δημογραφικό, το ευρύτερο πλέγμα διεθνών σχέσεων και ισχύς που προσθέτει, η βιομηχανία και ειδικά η αμυντική βιομηχανία, οι βαθμοί αυτάρκειας και ανθεκτικότητας, η ασφάλεια εφοδιασμού, είναι ορισμένοι μόνο δείκτες του διευρυνόμενου πλεονεκτήματος. Εδώ ο δεξιός “πατριωτισμός” αποκαλύπτεται όχι πολύ πατριωτικός και αυστηρός με επιλογές που στήριξε διαχρονικά, ιδιαίτερα στην οικονομία.

Το πράγμα είναι πολύ χειρότερο. Ο αντιτουρκισμός για εσωτερική κατανάλωση είναι συνήθως το φύλο συκής μιας πολιτικής που δεν καθορίζεται καν από τον ανταγωνισμό της Ελλάδας με την Τουρκία, αλλά από μια ευθυγράμμιση με συμφέροντα τρίτων, που στο τέλος καταλήγει στη διαρκή επιδείνωση των όρων αντιμετώπισης αυτής της ίδιας της τουρκικής απειλής που επικαλείται. Δεξιός “πατριωτισμός” και σημιτισμός, αντίπαλοι στα των ελληνοτουρκικών, συναγωνίζονται στις ευθύνες για την επιδείνωση των δεικτών, γιατί τους συνδέει το κοινό πλαίσιο πολιτικών και ευθυγράμμισης με συμφέροντα τρίτων.

Η επταετία Μητσοτάκη στα ελληνοτουρκικά που συνέπεσε με την ιστορική αναβάθμιση των τουρκικών επιδιώξεων είναι μακράν η (επιεικώς) πιο ανεπαρκής διαχείριση, συγκρινόμενη με όλες ανεξαίρετα τις ανεπαρκείς κυβερνήσεις από Σημίτη και Κώστα Καραμανλή μέχρι Σαμαρά και Αλέξη Τσίπρα. Στο έλλειμμα εθνικής στρατηγικής που προϋπήρχε και επιδεινώνεται με την αναβάθμιση της τουρκικής απειλής, προστέθηκε η συστηματική αποφυγή αντιμετώπισης έστω και σε τακτικό επίπεδο τουρκικών κινήσεων που δημιουργούν τετελεσμένα, αποφυγή σε βαθμό που δεν χαρακτήριζε καμιά μεταπολιτευτική κυβέρνηση. Περιττεύει κάθε συζήτηση με κάποιον που αρνείται να το διακρίνει (πχ εξαιτίας αντι-ΣΥΡΙΖΑ συνδρόμου).

Ένα κρίσιμο ερώτημα εδώ είναι: πώς φτάσαμε σε αυτή την “κορυφαία” για τα ελληνοτουρκικά επταετία; Η απάντηση ότι η ΝΔ κέρδισε τις εκλογές του 2019 ξεχνά κάποιες επιπλέον “λεπτομέρειες”, που άπτονται των εθνικών θεμάτων. Πρώτον, η επιλογή Μητσοτάκη της γνωστής οικογενείας με τις γνωστές απόψεις για τα εθνικά θέματα, πριμοδοτήθηκε τόσο εντός ΝΔ, όσο και ως Πρωθυπουργού και από τις δύο πτέρυγες του πολιτικού αστισμού, σημιτισμό και δεξιό “πατριωτισμό”.

Δεύτερον, και πιο σημαντικό, ειδικά η διαχείριση Μητσοτάκη στα ελληνοτουρκικά πριμοδοτήθηκε έμμεσα από την γενναιόδωρη στήριξή του σχεδόν σε όλα τα “εθνικά θέματα” από το σύνολο του δεξιού “πατριωτισμού” τόσο στην περίοδο 2015-19, όσο και 2019-23. Εξωτερική πολιτική γενικά, σχέσεις με τις ΗΠΑ, επιλογές στην Άμυνα, πλέρια κάλυψη Μητσοτάκη στην πονηρή αναγωγή του μεταναστευτικού σε πρωτεύον τάχα ζήτημα ασφάλειας (ενώ ΔΕΝ ήταν κυρίαρχα τέτοιο), πιο σημαντικό πχ από τις βόλτες του Ορούτς Ρέις ή το περιστατικό της Κάσου, και άλλα πολλά. Μητσοτάκη στήριξαν τόσο οι πολέμιοι της Συμφωνίας των Πρεσπών, όσο και (σιωπηροί) σημιτικοί υποστηρικτές της. Αλλά για αυτή την πριμοδότηση πιο αναλυτικά σε άλλη ευκαιρία. Δεν αφορά μόνο το παρελθόν.