Ποιες πόλεις και με πόσα πλοία συμμετείχαν στην εκστρατεία κατά της Τροίας

Επειδή ο ποιητής έχει επίγνωση πόσο υπεύθυνο, δύσκολο και κοπιαστικό είναι το εγχείρημά του, προστρέχει στη βοήθεια των Μουσών, οι οποίες είναι θεές πανταχού παρούσες και ως κόρες της Μνήμης (Μνημοσύνης) γνωρίζουν τα πάντα. Άρα είναι οι μόνες κατάλληλες να του αποκαλύψουν την αλήθεια, ώστε να μπορέσει να τη μεταφέρει στο κοινό του. Το όνομα κάθε στρατιώτη που έλαβε μέρος στην τρωική εκστρατεία αδυνατεί να πει ο ποιητής ακόμη και αν είχε δέκα στόματα ή γλώσσες, ακούραστη φωνή και ατσάλινη καρδιά. Αυτό που μπορεί να κάνει με τη δική του ανθρώπινη δύναμη και τη θεϊκή βοήθεια των Μουσών είναι να μνημονεύσει τους επικεφαλής των στρατιωτικών τμημάτων και τον αριθμό των πλοίων τους.

Έτσι, το εκστρατευτικό σώμα των Βοιωτών, αποτελούμενο από 6.000 πολεμιστές, έφτασε στην Τροία με 50 πλοία (κάθε πλοίο μετέφερε 120 άνδρες). Αρχηγοί τους ήταν ο Πηνέλεως, Λήιτος, Αρκεσίλαος, Προθοήνωρ και Κλονίος. Πολεμιστές από τον Μινύειο Ορχομενό και την Ασπληδόνα επάνδρωσαν 30 πλοία με επικεφαλής τον Ασκάλαφο και τον Ιάλμενο. Οι Φωκείς συμμετείχαν με 40 πλοία και επικεφαλής τον Σχεδίο και τον Επίστροφο. Ο Λοκροί έλαβαν μέρος με 40 πλοία και αρχηγό τον γοργοπόδαρο, μικρόσωμο Αίαντα που ήταν δεινός κονταρομάχος.

Το ευβοϊκό σώμα αποτελούσαν οι ορμητικοί και γενναίοι Άβαντες, έχοντας επανδρώσει 40 πλοία. Αρχηγός τους ήταν ο Ελεφήνωρ. Η Αθήνα συμμετείχε με 50 πλοία και επικεφαλής τον Μενεσθέα, ικανότατο να παρατάσσει στη μάχη ιππικό και πεζικό. Ο μεγαλόσωμος Αίας Τελαμώνιος, ο καλύτερος Αχαιός πολεμιστής μετά τον Αχιλλέα, ήταν αρχηγός 12 πλοίων από το βασίλειο της Σαλαμίνας. Οι Αργείοι με αρχηγό τον βροντόφωνο Διομήδη και υπαρχηγούς τον Σθένελο (γιο του ένδοξου Καπανέα) και τον ισόθεο Ευρύαλο, συμμετείχαν με 80 πλοία.

Το βασίλειο των Μυκηνών με αρχηγό τον Ατρείδη Αγαμέμνονα συμμετείχε με 100 πλοία επανδρωμένα με άριστους στρατιώτες. Ο Αγαμέμνων που έμοιαζε στο κεφάλι και τα μάτια με τον Δία, στο στέρνο με τον Ποσειδώνα και στην περιοχή της μέσης με τον Άρη, ήταν επιπλέον ο αρχιστράτηγος της εκστρατείας. Οι Λακεδαιμόνιοι με επικεφαλής τον βροντόφωνο Ατρείδη Μενέλαο, αδελφό του Αγαμέμνονα, συμμετείχαν με 60 πλοία.

Ανταποκρίνονταν στον ζήλο του αρχηγού τους να εκδικηθεί την αισχρή αρπαγή της γυναίκας του Ελένης από τον Τρώα Πάρη. Το βασίλειο της Πύλου με αρχηγό τον συνετό Νέστορα συμμετείχε με 90 πλοία. Οι Αρκάδες, γνώστες της πολεμικής τέχνης, έλαβαν μέρος στην εκστρατεία επανδρώνοντας 60 πλοία με επικεφαλής τον Αγαπήνορα. Ο Αγαμέμνων τους προσέφερε τα πλοία, επειδή οι ίδιοι δεν ανακατεύονταν με τη θάλασσα.

Ποιοι άλλοι έλαβαν μέρος στην εκστρατεία

Το εκστρατευτικό σώμα των Επειών συμμετείχε με 40 γρήγορα πλοία· αρχηγοί τους ήταν ο Αμφίμαχος, Θάλπιος, Διώρης και Πολύξενος. Το εκστρατευτικό σώμα του Δουλιχίου με επικεφαλής τον δεινό πολεμιστή Μέγη συμμετείχε με 40 πλοία. Το εκστρατευτικό σώμα των Κεφαλλήνων συμμετείχε με 12 ερυθροβαμμένα πλοία. Αρχηγός ήταν ο Οδυσσέας, ισότιμος με τον Δία στην ικανότητα να επινοεί σχέδια. Οι Αιτωλοί συμμετείχαν με 40 πλοία και αρχηγό τον Θόαντα.

Οι Κρήτες συμμετείχαν με 80 πλοία και επικεφαλής τον δεινό κονταρομάχο Ιδομενέα και τον ανδροφόνο Μηριόνη. Οι περήφανοι Ρόδιοι συμμετείχαν με 9 πλοία και αρχηγό τον ωραίο, μεγαλόσωμο και δεινό κονταρομάχο Τληπόλεμο, γιο του Ηρακλή. Η Σύμη συμμετείχε με 3 πλοία και επικεφαλής τον ωραιότατο Νιρέα. Το εκστρατευτικό σώμα της Κω έλαβε μέρος με 30 πλοία· αρχηγοί ήταν οι Φείδιππος και Άντιφος, των οποίων η γενιά κρατούσε από τον Ηρακλή. Οι Μυρμιδόνες και λοιποί Στερεοελλαδίτες με αρχηγό τον ημίθεο Αχιλλέα, καλύτερο πολεμιστή όλων των Αχαιών, συμμετείχαν με 50 πλοία.

Το βασίλειο του γενναίου Πρωτεσίλαου (γύρω από τον Παγασητικό κόλπο) έλαβε μέρος με 40 πλοία· μετά τον θάνατό του ανέλαβε την αρχηγία ο αδελφός του Ποδάρκης. Το βασίλειο των Φερών με επικεφαλής τον Εύμηλο, γιο του Άδμητου και της Άλκηστης, έλαβε μέρος με 11 πλοία. Οι φοράδες του Εύμηλου, μεγαλωμένες από τον Απόλλωνα, ήταν τα πιο γρήγορα άλογα του αχαϊκού στρατοπέδου. Το εκστρατευτικό σώμα του Φιλοκτήτη συμμετείχε με 7 πλοία· κάθε πλοίο μετέφερε 50 κωπηλάτες-τοξότες. Για όσο καιρό ο Φιλοκτήτης βρισκόταν άρρωστος και παρατημένος στη Λήμνο, χρέη αρχηγού εκτελούσε ο Μέδων. Η επικράτεια των Τρικκαίων (σημ. Τρίκαλα) με επικεφαλής τους γιους του Ασκληπιού, Ποδαλείριο και Μαχάονα, συμμετείχε με 30 πλοία.

Ο Ευρύπυλος, άρχοντας ενός μέρους του θεσσαλικού κάμπου, συμμετείχε με 40 πλοία. Οι ατρόμητοι Πολυποίτης και Λεοντεύς, άρχοντες στο βόρειο τμήμα του θεσσαλικού κάμπου (όπου η Ελασσόνα και μέχρι τους πρόποδες του Ολύμπου), έλαβαν μέρος με 40 πλοία. Ο Πολυποίτης ήταν εγγονός του Δία, γιος του Πειρίθου και της Ιπποδάμειας. Ο Γουνεύς ως αρχηγός των Ενιάνων και ατρόμητων Περαιβών που κατοικούσαν σε περιοχές κοντά στη Δωδώνη και τον ποταμό Τιταρησσό, συμμετείχε με 22 πλοία. Τέλος, οι Μάγνητες που κατοικούσαν κοντά στον Πηνειό και προς το Πήλιο με επικεφαλής τον ταχύ Πρόθοο, επάνδρωσαν 40 πλοία.

Τα χαρακτηριστικά των πλοίων του “Καταλόγου”

Τα περισσότερα πλοία χαρακτηρίζονται μαύρα ή βαθουλωτά. Η χωρητικότητά τους κυμαινόταν· π.χ. τα πλοία των Βοιωτών μετέφεραν 120 πολεμιστές ενώ του Φιλοκτήτη 50 (βλ. και σχόλιο από τον Θουκ. 1.10.4). Επομένως, ο συνολικός αριθμός πλοίων (1.186) με πλήρωμα κατά μέσον όρο 50 ανδρών παραπέμπει σε μία εκστρατευτική δύναμη περ. 60.000 ανδρών. Οι 180 περιοχές που μνημονεύονται, περιλαμβάνουν πόλεις, κώμες, όρη, ποταμούς, λίμνες, νησιά, κ.λπ.

Αρκετές συνοδεύονται από προσδιοριστικά επίθετα ή φράσεις (πετρώδης Αυλίδα, καλοχτισμένη Μεδεών, καλοχτισμένες Υποθήβες και Μυκήνες, ιερός Ογχηστός με το ωραίο άλσος του Ποσειδώνα, πολυστάφυλη Άρνη και Ιστιαία, πανίερη Νίσα και Κρίσα, θεϊκός Κηφισός, περιτειχισμένη Τίρυνθα, πλούσια Κόρινθος, πλατιά Ελίκη, Λακεδαίμων με τις πολλές χαράδρες, το ψηλό βουνό της Κυλλήνης, όμορφη Μαντίνεια, Ορχομενός [αρκαδικός] με τα πολλά πρόβατα, ανεμοδαρμένη Ενίσπη, ασπροχώματη Κάμειρος, Ελλάς [φθιωτική] με τις όμορφες γυναίκες, Πύρασος με τα πολλά λουλούδια, προβατομάνα Ίτων, παραθαλάσσια Αντρών, Πτελεός με το παχύ χορτάρι, τραχιά Ολιζών, απόκρημνη Ιθώμη [θεσσαλική], Δωδώνη με τους βαρείς χειμώνες, όμορφος Τιταρησσός, πυκνόφυλλο Πήλιο, κ.ά.).

Μεγάλη είναι η διαμάχη μεταξύ των μελετητών σχετικά με την πηγή και τη χρονική προέλευση του Καταλόγου, εάν δηλαδή συντάχθηκε την εποχή του τρωικού πολέμου ή λίγο μετά ή αντικατοπτρίζει την ελλαδική πολιτική κατάσταση του 7ου αι. π.Χ.· εάν προήλθε από κάποια βοιωτική σχολή καταλογικής ποίησης και κατά πόσον προσφέρει μία αξιόπιστη περιγραφή της μυκηναϊκής Ελλάδας. Πολύς ο προβληματισμός των μελετητών και ενδιαφέροντα τα εκατέρωθεν επιχειρήματα, αλλά δυστυχώς παραμένουν αναπόδεικτα.

Γεγονός είναι ότι ο εντυπωσιακός “Κατάλογος των Πλοίων” εναρμονίζεται στη γλώσσα και το ύφος με την υπόλοιπη Ιλιάδα· φτιάχτηκε για να γοητεύσει το κοινό τού ποιητή, να συγκινήσει και να γεμίσει με υπερηφάνεια τους Έλληνες της εποχής του στο άκουσμα ότι συντοπίτες πρόγονοί τους έλαβαν μέρος στη νικηφόρα τρωική εκστρατεία, πολεμώντας με πείσμα και γενναιότητα. Ο πολύμοχθος και μακροχρόνιος αγώνας των προγόνων τους στην Τροία δεν πήγε χαμένος, αλλά άνοιξε τον δρόμο στις επερχόμενες γενιές για τον ελληνικό αποικισμό της Μικράς Ασίας (βλ. Λυκόφρονος Αλεξάνδρα 1374-1396).