Τι σημαίνει για την αγορά πετρελαίου η αποχώρηση των ΗΑΕ από τον ΟΠΕΚ

Ειδικά η αποχώρηση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων από τον Οργανισμό, μπορεί ν’ αποδειχτεί καταλυτική για τα νέα δεδομένα της «επόμενης μέρας», δύσκολα – προς το παρόν – ανιχνεύσιμα, καθώς παραμένει αναπάντητο ένα κρίσιμο ερώτημα: Έρχεται το τέλος «εποχής» για τον ΟΠΕΚ;

Πριν, όμως, επιχειρήσουμε να διερευνήσουμε τις αλλαγές, που μπορεί να υπάρξουν στην παγκόσμια πετρελαϊκή αγορά, μετά το τέλος της κρίσης, θα δούμε ορισμένα ιστορικά στοιχεία για τη δημιουργία του ΟΠΕΚ και τις κρίσεις που αντιμετώπισε. Ο Οργανισμός Εξαγωγών Πετρελαιοπαραγωγών Χωρών, όπως είναι η πλήρης ονομασία του, (στα αγγλικά: Organization of the Petroleum Exporting Countries, OPEC) είναι ένα διακυβερνητικό καρτέλ που επιτρέπει τη συνεργασία κορυφαίων χωρών παραγωγής και εξαγωγής πετρελαίου, με σκοπό τη συλλογική επιρροή στην παγκόσμια αγορά πετρελαίου και τη μεγιστοποίηση του κέρδους των μελών του.

Ο Οργανισμός, ο οποίος μετά την αποχώρηση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων έχει 11 χώρες μέλη, αντιπροσωπεύει περίπου το 30- 35% της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου. Ιδρύθηκε, στις 14 Σεπτεμβρίου 1960, στη Βαγδάτη, από τα εξής κράτη: Ιράν, Ιράκ, Κουβέιτ, Σαουδική Αραβία και Βενεζουέλα. Ωστόσο, οι πρώτες διερευνητικές συζητήσεις για μια πιο τακτική επικοινωνία μεταξύ των χωρών που εξήγαγαν πετρέλαιο, είχαν ξεκινήσει μεταξύ αυτών των κρατών από το 1949.

Εκείνη την εποχή η παγκόσμια πετρελαϊκή αγορά κυριαρχούνταν από μια ομάδα πολυεθνικών εταιρειών, γνωστών ως «Επτά Αδελφές», πέντε από τις οποίες είχαν την έδρα τους στις ΗΠΑ, που είχαν τεράστια οικονομική και πολιτική δύναμη. Τα κράτη που παρήγαγαν πετρέλαιο λειτουργούσαν μεμονωμένα και πολλές φορές τιμωρούνταν όταν τροποποιούσαν τους κανονισμούς διαχείρισης της παραγωγής πετρελαίου.

Έτσι, εξαναγκάζονταν να “συμμορφωθούν”, είτε με στρατιωτικά μέσα, όπως έγινε το 1953 στον Ιράν – όπου οι ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο υποστήριξαν ένα πραξικόπημα εναντίον του Μοχάμεντ Μοσαντέκ, αφού η κυβέρνησή του εθνικοποίησε την παραγωγή πετρελαίου – είτε με οικονομικά μέσα, καθώς – για παράδειγμα – οι «Επτά Αδελφές» επιβράδυναν την παραγωγή πετρελαίου σε ένα μη συμμορφούμενο κράτος και αύξαναν την παραγωγή πετρελαίου αλλού.

Με δύο λόγια, ο απόλυτος έλεγχος της αγοράς πετρελαίου βρισκόταν στα χέρια των επτά πολυεθνικών εταιρειών και των κυβερνήσεων των ΗΠΑ και της Μεγάλης Βρετανίας. Την ίδια ώρα, οι χώρες παραγωγής είχαν ελάχιστο έλεγχο στην τιμολόγηση. Αυτό φάνηκε, ξεκάθαρα, τον Φεβρουάριο του 1959, όταν οι «Επτά Αδελφές» μείωσαν μονομερώς κατά 10% τις αναγραφόμενες τιμές τους για το αργό πετρέλαιο της Βενεζουέλας και της Μέσης Ανατολής.

H ίδρυση του ΟΠΕΚ

Μερικές εβδομάδες αργότερα, στο πρώτο Αραβικό Συνέδριο Πετρελαίου του Αραβικού Συνδέσμου, που συνήλθε στο Κάιρο της Αιγύπτου, η Αμερικανίδα δημοσιογράφος Wanda Jablonski, που την αποκαλούσαν «η πιο σημαντική δημοσιογράφος [θεμάτων] του πετρελαίου της εποχής της», έφερε σε επαφή τους εκπροσώπους της Σαουδικής Αραβίας, Abdullah Tariki και της Βενεζουέλας Juan Pablo Pérez Alfonzo, που συμμετείχε ως παρατηρητής. Ήταν τότε τα δύο μεγαλύτερα πετρελαιοπαραγωγικά έθνη, εκτός των Ηνωμένων Πολιτειών και της Σοβιετικής Ένωσης.

Αυτοί οι δύο πρότειναν και συμφωνήθηκε από όλους ότι ήταν αναγκαίο τα κράτη- παραγωγοί να ανακτήσουν την κυριαρχία τους στα έσοδα από το πετρέλαιο. Έτσι, οι συμμετέχοντες συμφώνησαν να συνυπογράψουν μια “Συμφωνία Κυρίων” για τη σύσταση μιας “Επιτροπής Διαβούλευσης Πετρελαίου” των χωρών εξαγωγής, στην οποία οι «Επτά Αδελφές» θα έπρεπε να παρουσιάζουν τα σχέδια αλλαγής τιμών.

Όμως, οι πανίσχυρες επτά πολυεθνικές με την αλαζονική υπερεξουσία τους αδιαφόρησαν και τον Αύγουστο του 1960 ανακοίνωσαν και πάλι μονομερώς σημαντικές μειώσεις στις αναγραφόμενες τιμές για το αργό (ακατέργαστο) πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής. Τον επόμενο μήνα, μεταξύ 10-14 Σεπτεμβρίου 1960, πραγματοποιήθηκε η Διάσκεψη της Βαγδάτης, όπου “σφραγίστηκε” η ίδρυση του ΟΠΕΚ.

Το εμπάργκο του ’73

Τα πρώτα χρόνια, ο ΟΠΕΚ αναπτύχθηκε γρήγορα και στις αρχές της δεκαετίας του 1970 τα μέλη του είχαν αυξηθεί σε 12, μετατρέποντας τον ΟΠΕΚ σε έναν ευρύ συνασπισμό παραγωγών σε όλη τη Μέση Ανατολή, την Αφρική, τη Λατινική Αμερική και τη Νοτιοανατολική Ασία.
Το εμπάργκο πετρελαίου του 1973 κατά τη διάρκεια του Πολέμου του Γιομ Κιπούρ ή αλλιώς Δ’ Αραβοϊσραηλινός Πόλεμος, που διεξήχθη τον Οκτώβριο του 1973, ανέδειξε το πετρέλαιο ως γεωπολιτικό όπλο. Οι τιμές αυξήθηκαν δραματικά και ο ΟΠΕΚ έδειξε ότι θα μπορούσε να κλονίσει την παγκόσμια οικονομία.

Στα τέλη της δεκαετία του 1970 ο ΟΠΕΚ βρισκόταν στην κορύφωση της ισχύος του. Όμως, τα πράγματα άλλαξαν τη δεκαετία του 1980. Οι υψηλές τιμές έκαναν τις χώρες να στραφούν σε εναλλακτικά καύσιμα (άνθρακας, πυρηνικό και φυσικό αέριο) και να αναπτύξουν εγχώριες προμήθειες (εκτός ΟΠΕΚ).

Οι ανακαλύψεις στην Αλάσκα, τη Βόρεια Θάλασσα και τη Σιβηρία άρχισαν να μειώνουν τον έλεγχο του ΟΠΕΚ στις αγορές πετρελαίου και ως αποτέλεσμα, το μερίδιο αγοράς του ΟΠΕΚ μειώθηκε από περίπου 50% το 1979 σε κάτω από 30% έως το 1985. Για την ενίσχυση της θέσης του, το καρτέλ άρχισε, σταδιακά, να συνεργάζεται με πετρελαιοπαραγωγά εκτός ΟΠΕΚ, σχηματίζοντας τελικά τον ΟΠΕΚ+ τον Δεκέμβριο του 2016.

Η κρίση “χτυπάει” τον ΟΠΕΚ

Αναλυτές επισημαίνουν ότι τα τελευταία 10-15 χρόνια η θέση του ΟΠΕΚ στην παγκόσμια πετρελαϊκή αγορά αποδυναμώθηκε, καθώς οι ΗΠΑ με την παραγωγή πετρελαίου από τον σχιστόλιθο έχουν καταστεί ο μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου στον κόσμο, ενώ και ο Καναδάς, η Βραζιλία και η Γουιάνα έχουν αυξήσει σημαντικά την παραγωγή τους.

Έτσι, ενώ πριν ακόμα ξεκινήσει ο πόλεμος μεταξύ των ΗΠΑ-Ισραήλ και Ιράν, ο ΟΠΕΚ είχε να αντιμετωπίσει την ενίσχυση του ανταγωνισμού και την επιβράδυνση της αύξηση της ζήτησης πετρελαίου, κυρίως λόγω του αντίκτυπου της ενεργειακής μετάβασης, Μετά την έναρξη δε του πολέμου στις δυσκολίες προστέθηκε το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ και η μείωση της παραγωγής αρκετών κρατών, μετά τις ιρανικές επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές.

Εκτιμάται, δε, ότι ακόμη και μετά το τέλος του πολέμου και εφόσον τα Στενά του Ορμούζ απελευθερωθούν πλήρως, θα χρειαστούν αρκετοί μήνες για να επανέλθει η κανονικότητα στις εξαγωγές και οι εξαγόμενες ποσότητες θα παραμείνουν πολύ λιγότερες από τα προ της σύγκρουσης επίπεδα. Σε ότι αφορά την “επόμενη μέρα” πολλά θα εξαρτηθούν από τις απαντήσεις σε δύο σημαντικές παραμέτρους:

1. Μήπως οι χώρες προσπαθήσουν να διαφοροποιήσουν τις πηγές εφοδιασμού τους με πετρέλαιο, ενώ ταυτόχρονα επιταχύνουν τη μετάβαση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας;
2. Πως θα επηρεάσει την παγκόσμια αγορά η αποχώρηση από τον ΟΠΕΚ των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, του τρίτου μεγαλύτερου παραγωγού του καρτέλ;

Η αποχώρηση των Εμιράτων

Αμερικανοί αναλυτές θεωρούν ότι βασική αιτία για την αποχώρηση των Εμιράτων από τον ΟΠΕΚ ήταν η αυξανόμενη ένταση με τη Σαουδική Αραβία, τη κορυφαία χώρα του Οργανισμού. Η ένταση μεταξύ των δύο κρατών φαίνεται να αυξήθηκε εξαιτίας των χειρισμών απέναντι στις επιθέσεις του Ιράν στα κράτη του Κόλπου, με τα Εμιράτα να διαμαρτύρονται για ασθενή πολιτική και στρατιωτική υποστήριξη από άλλα κράτη.

Όπως και να έχει η αποχώρηση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων από τον ΟΠΕΚ, αποδεσμεύει τη χώρα από τις συμφωνίες του “καρτέλ”, ώστε να αυξήσει την παραγωγή πετρελαίου πέραν των ορίων του ΟΠΕΚ, όπως έχει ανακοινωθεί επίσημα και να αυξήσει τις εξαγωγές. Αυτό θα αύξανε τον ανταγωνισμό στις παγκόσμιες αγορές πετρελαίου, ασκώντας πτωτική πίεση στις τιμές μεσοπρόθεσμα. Βέβαια, στο παρελθόν ο ΟΠΕΚ έχει δείξει μεγάλη προσαρμοστικότητα σε αλλαγές.

Όμως, τώρα τα μέλη του, που μεταξύ τους έχουν πολύ διαφορετικές δημοσιονομικές ανάγκες και πολιτικές ατζέντες, καλούνται να δείξουν εάν μπορούν να διατηρήσουν την εσωτερική συνοχή και να αποδεχθούν χαμηλότερο μερίδιο αγοράς και ταυτόχρονα εάν μπορούν να διατηρήσουν την επιρροή τους και να λειτουργήσουν ως σταθεροποιητής τιμών. Οι απαντήσεις δεν είναι εύκολες….