Πόλεμος στον Κόλπο: Δύο διαφορετικές επιχειρησιακές λογικές

Από τη δεκαετία του 1980, Αμερικανοί και Ισραηλινοί υιοθέτησαν την “Επανάσταση στις Στρατιωτικές Υποθέσεις” (Revolution in Military Affairs – RMA), δηλαδή την επιδίωξη μέγιστης αξιοποίησης των νέων τεχνολογιών, κυρίως στους τομείς της πληροφορικής, των επικοινωνιών και της δικτυοκεντρικής επιχειρησιακής δράσης. Παράλληλα, στρατοί και ένοπλες οργανώσεις της Μέσης Ανατολής αντέδρασαν αναπτύσσοντας αυτό που Ισραηλινοί αναλυτές χαρακτήρισαν “επανάσταση στις στρατιωτικές υποθέσεις των άλλων”.

Η ισραηλινή εισβολή στον Λίβανο το 1982, αποτέλεσε καμπή για την τεχνολογική υπεροχή του Ισραήλ. Στις 9/6/82, το Ισραήλ συνδύασε για πρώτη φορά με αποτελεσματικό τρόπο μη επανδρωμένα αεροσκάφη, συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου, όπλα αντιραντάρ και σχεδίαση επιχειρήσεων με τη βοήθεια υπολογιστών, καταστρέφοντας μέσα σε λίγες ώρες το μεγαλύτερο μέρος της συριακής αεράμυνας και ένα σημαντικό μέρος των μαχητικών αεροσκαφών της Συρίας, χωρίς να χάσει ούτε ένα αεροσκάφος. Έκτοτε, οι Ισραηλινοί εξασφάλισαν ουσιαστικά αεροπορική κυριαρχία, την οποία διατηρούν μέχρι σήμερα. 

Η εξέλιξη αυτή μετασχημάτισε ριζικά το επιχειρησιακό περιβάλλον. Ολόκληρο το βάθος μιας χώρας κατέστη προσβάσιμο σε αεροπορικά πλήγματα, ενώ οι μεγάλης κλίμακας χερσαίοι ελιγμοί έγιναν εξαιρετικά δυσχερείς απέναντι σε έναν αντίπαλο που διαθέτει κυριαρχία στον αέρα και ανώτερη τεχνολογική επίγνωση του πεδίου μάχης.

Η καταστροφή των συριακών τεθωρακισμένων δυνάμεων στην κοιλάδα Μπεκάα το 1982 υπήρξε προάγγελος όσων ακολούθησαν το 1991 στον Πόλεμο του Κόλπου, όταν ο ιρακινός στρατός συνετρίβη από τις αμερικανικές δυνάμεις. Έκτοτε, έγινε σαφές ότι κανένα κράτος δεν μπορεί πλέον να νικήσει τους Ισραηλινούς στην περιφέρεια τους και τους Αμερικανούς παγκοσμίως, προσπαθώντας να τους μιμηθεί. Έπρεπε να αναζητηθεί διαφορετικό μοντέλο πολέμου.

Η απάντηση των αντιπάλων στο πόλεμο 

Η Συρία και η νεοσύστατη τότε Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν υπήρξαν τα πρώτα κράτη που επιχείρησαν να προσαρμοστούν στη νέα πραγματικότητα. Το βασικό συμπέρασμα ήταν απλό: οτιδήποτε μπορούσε να εντοπιστεί και να πληγεί από αέρος έπρεπε να θαφτεί, να διασπαρεί, να καμουφλαριστεί ή να μεταφερθεί σε σύνθετα περιβάλλοντα, κυρίως αστικές και ορεινές περιοχές. Οι μεγάλες ναυτικές μονάδες και τα βαριά συστήματα αεράμυνας μεγάλου βεληνεκούς θεωρήθηκε ότι δύσκολα θα επιβίωναν. Αντιθέτως, μικρές και διεσπαρμένες μονάδες πυρός, χαμηλού ίχνους, μπορούσαν να συνεχίσουν να αποτελούν απειλή.

Παράλληλα, οι Άραβες στρατιωτικοί διαπίστωσαν ήδη από τις συγκρούσεις με το Ισραήλ στα τέλη της δεκαετίας του 1960 ότι οι πιο αποτελεσματικοί σχηματισμοί τους ήταν οι δυνάμεις καταδρομών, το επίλεκτο ελαφρό πεζικό. Οι μικρές, αποκεντρωμένες μονάδες μπορούσαν να επιχειρούν με μεγαλύτερη επιβιωσιμότητα απέναντι σε έναν τεχνολογικά ανώτερο αντίπαλο. Με το μικρό αποτύπωμα και τις δυνατότητες διείσδυσης, το ελαφρό πεζικό φαινόταν να είναι ένα οπλικό σύστημα κατάλληλο για άμυνα εναντίον δυνάμεων υψηλής τεχνολογίας.

Παρόμοια λογική φαίνεται να διέπει και την πρόσφατη απόφαση της Τουρκίας να αυξήσει κατά 15 τις ταξιαρχίες καταδρομών. Η λογική αυτή επηρέασε βαθιά τη στρατιωτική σκέψη της περιοχής. Η Συρία συγκρότησε τρεις μεραρχίες καταδρομών, ενσωματωμένες σε εκτεταμένα αμυντικά συστήματα. Μετά την ήττα του 1991, ακόμη και το Ιράκ του Σαντάμ Χουσεΐν επιχείρησε να αναδιοργανώσει μέρος των δυνάμεών του στη βάση αυτής της αντίληψης.

Ωστόσο, το Ιράν ήταν εκείνο που προχώρησε περισσότερο σε αυτό το μονοπάτι. Οι Φρουροί της Επανάστασης (IRGC) εξελίχθηκαν σε μια ιδιόμορφη δύναμη: ούτε συμβατικός στρατός ούτε παραστρατιωτική οργάνωση. Συνδύαζε χαρακτηριστικά τακτικού στρατού με λογική ανταρτοπολέμου, αξιοποιώντας αποκεντρωμένες δομές, δίκτυα συμμάχων και ένοπλες οργανώσεις-πληρεξουσίους σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή.

Η επιθετική διάσταση

Η άμυνα, ωστόσο, δεν αρκεί για τη διεξαγωγή πολέμου. Το κρίσιμο ερώτημα ήταν πώς μπορεί κάποιος να πλήξει έναν τεχνολογικά ανώτερο αντίπαλο, όταν δεν διαθέτει αεροπορική υπεροχή ούτε δυνατότητα συμβατικών χερσαίων επιχειρήσεων. Η πρώτη λύση ήταν επιδρομές με διείσδυση από καταδρομείς ή αντάρτες για να καταφέρουν πλήγμα στον εχθρό με δολιοφθορές, στοχευμένες δολοφονίες και τρομοκρατικές επιθέσεις. Η ανάπτυξη της λογικής του “πολέμου αυτοκτονίας” ενίσχυσε περαιτέρω αυτή τη μορφή δράσης, καθώς εξάλειφε το πρόβλημα της διαφυγής των επιτιθέμενων. 

Η δεύτερη και σημαντικότερη απάντηση ήταν η ανάπτυξη πυραυλικών δυνατοτήτων. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Σοβιετικοί ανέπτυξαν και διέδωσαν ένα ολόκληρο οπλοστάσιο όπλων κρούσης βασισμένο σε πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς, όπως ο Frog-7, και βαλλιστικούς πυραύλους όπως ο Scud-B, τους οποίους προμηθεύτηκαν ευρέως οι στρατοί της Μέσης Ανατολής. Παρότι οι πρώτοι αυτοί πύραυλοι είχαν περιορισμένη ακρίβεια, δημιουργούσαν ισχυρό ψυχολογικό και πολιτικό αποτέλεσμα.

Σταδιακά, όμως, εξελίχθηκαν σε όπλα με αυξανόμενη ακρίβεια και καταστροφικότητα. Οποιοδήποτε κράτος διέθετε Scud-B μπορούσε να εκτοξεύσει, χωρίς μεγάλη ακρίβεια αλλά και, επομένως, χωρίς κίνδυνο αναχαίτισης, ένα ωφέλιμο φορτίο αρκετών εκατοντάδων κιλών εκρηκτικών ή χημικών παραγόντων σε οποιαδήποτε εχθρική πόλη εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά. 

Σε αυτήν τη λύση προχώρησε πολύ ενεργά το Ιράν, σε στενή συνεργασία με τη Βόρεια Κορέα και, δευτερευόντως, με αραβικές χώρες όπως η Συρία και η Λιβύη, και με την υποστήριξη της Κίνας για την προμήθεια ηλεκτρονικών και χημικών εξαρτημάτων. Με αρκετές χιλιάδες πυραύλους, το Ιράν έχει αποκτήσει έτσι μια ικανότητα βολής περίπου δύο κιλοτόνων εκρηκτικών σε μικρή απόσταση (λιγότερο από 1.000 χλμ.) και ενός κιλοτόνου σε μεσαία απόσταση (1.000-3.000 χλμ.), η οποία συνολικά ισοδυναμεί με περίπου δέκα αμερικανικές τακτικές ατομικές βόμβες B61-3. Μπορεί κανείς να φανταστεί ποιες θα ήταν οι συνέπειες αν δεν υπήρχε σύστημα αντιπυραυλικής άμυνας για να το αντιμετωπίσει. 

Επιπλέον οι Ιρανοί έχουν επίσης γίνει άριστοι στην τέχνη των μη επανδρωμένων αεροσκαφών μεγάλης εμβέλειας, όπως του Shahed 136, ικανού να μεταφέρει, με σχετική ακρίβεια, αρκετές δεκάδες κιλά εκρηκτικών σε απόσταση 1.000 χλμ. Η λογική αυτή θυμίζει μορφή “εναέριου ανταρτοπολέμου”: φθηνά μέσα, μαζική χρήση, κορεσμός της αεράμυνας και συνεχής φθορά του αντιπάλου.

Σαράντα χρόνια αργότερα

Τελικά, μετά τη νίκη του Ισραήλ επί της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης στον Λίβανο, και επί του συριακού στρατού, ο ισραηλινός στρατός  δεν αντιμετώπισε άμεσα κανένα κράτος μέχρι το 2024, αλλά πολύ συχνά τις μεγάλες περιφερειακές ένοπλες οργανώσεις στον Λίβανο και στα κατεχόμενα εδάφη. Αντιμετώπισε δηλαδή ένοπλες ομάδες οργανωμένες σύμφωνα με τις προαναφερθείσες μεθόδους: ανταρτικό πεζικό, ολοένα και πιο ικανό και καλά εξοπλισμένο, οχυρωμένο στο έδαφος και τις πόλεις, διαφοροποιημένη δύναμη κρούσης, από τον μικρό πύραυλο μέχρι τον βαλλιστικό πύραυλο.

Οι Ισραηλινοί προσαρμόστηκαν δημιουργώντας ένα εξαιρετικά εξελιγμένο “Σύμπλεγμα αναγνώρισης-κρούσης” (Reconnaissance–Strike Complex – RSC) ικανό να εντοπίζει και να πλήττει στόχους σε πραγματικό χρόνο, από μεγάλες υποδομές μέχρι μεμονωμένα πρόσωπα. Παράλληλα, ανέπτυξαν πολυεπίπεδη αντιπυραυλική άμυνα, ισχυρές αεροχερσαίες δυνάμεις και αναβαθμισμένες τεθωρακισμένες μονάδες, τις οποίες χρησιμοποίησαν εκτεταμένα μετά τις επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου 2023.

Στον τρέχοντα πόλεμο κατά του Ιράν, χρησιμοποιούν την αντιβαλλιστική ασπίδα τους και το “Σύμπλεγμα αναγνώρισης-κρούσης” τους, μαζί με τα δύο πιο εξελιγμένα όργανά τους: τις ελαφρές δυνάμεις έτοιμες για να δράσουν σχεδόν παντού και τις δυνάμεις κρούσης στον Λίβανο. Είναι ένα ολοκληρωμένο μοντέλο, που περιορίζεται, φυσικά, από την πολιτική αδυναμία ανάπτυξης αυτής της δύναμης κρούσης απευθείας εναντίον του Ιράν.

Η αμερικανική εμπειρία είναι κάπως διαφορετική. Η αμερικανική ισχύς, το γιγάντιο “Σύμπλεγμα αναγνώρισης-κρούσης” της, η πανίσχυρη τεθωρακισμένη και μηχανοκίνητη δύναμή της, και οι αεροπορικές και επίγειες δυνάμεις της δεν αποθαρρύνθηκαν από το να επιτεθούν στο Ιράκ. Μάλιστα συνέτριψαν τον στρατό του δύο φορές και ανέτρεψαν το καθεστώς της Βαγδάτης το 2003. Ωστόσο, τόσο στο Ιράκ όσο και στο Αφγανιστάν, η στρατιωτική νίκη δεν μετατράπηκε σε σταθερό πολιτικό αποτέλεσμα. Οι ΗΠΑ βρέθηκαν αντιμέτωπες με μακροχρόνιο ανταρτοπόλεμο, για τον οποίο δεν ήταν προετοιμασμένες, καθώς οι Αμερικανοί δεν είχαν δείξει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την αραβοϊρανική μέθοδο πολέμου.

Η εμπειρία αυτή δημιούργησε στην αμερικανική στρατηγική κουλτούρα ένα σύνδρομο “ποτέ ξανά”, ανάλογο με εκείνο που ακολούθησε τον πόλεμο του Βιετνάμ. Σε αντίθεση με τους Ισραηλινούς, οι οποίοι έχουν αγκαλιάσει ξανά τη χερσαία μάχη, οι Αμερικανοί την έχουν απορρίψει. Χαρακτηριστική ήταν η δήλωση του τότε υπουργού Άμυνας Ρόμπερτ Γκέιτς το 2011, ότι οποιοσδήποτε υπουργός εισηγηθεί ξανά αποστολή μεγάλου αμερικανικού στρατού ξηράς στη Μέση Ανατολή «θα πρέπει να εξεταστεί από γιατρό»!

Οπότε οι σημερινοί Αμερικανοί ηγέτες αντιμετωπίζουν το Ιράν μόνο με το “Σύμπλεγμα αναγνώρισης-κρούσης” και ένα σύστημα βαλλιστικής και πυραυλικής άμυνας, αποκλείοντας οτιδήποτε άλλο, προκειμένου να αποφύγουν τη “διεξαγωγή πολέμου”. Ο αμερικανικός στρατός θαυμάζει τον εαυτό του και κάνει ό,τι θέλει ή ό,τι μπορεί για να διαχειριστεί τους τεράστιους πόρους και τα μεγαλοπρεπή προγράμματά του, αλλά εξακολουθεί να μην δείχνει μεγάλο ενδιαφέρον για το αραβοϊρανικό μοντέλο. Φυσικά, αυτό δεν ταιριάζει με την κατάσταση και περιμένουμε να δούμε την περαιτέρω εξέλιξη.

Συμπέρασμα

Ο σημερινός πόλεμος μεταξύ ΗΠΑ-Ισραήλ από τη μία πλευρά και Ιράν από την άλλη, αποτυπώνει τη σύγκρουση δύο διαφορετικών στρατηγικών και επιχειρησιακών αντιλήψεων. Από τη μία πλευρά βρίσκεται το δυτικό τεχνολογικό μοντέλο: αεροπορική κυριαρχία, δικτυοκεντρικός πόλεμος, πληροφοριακή υπεροχή και ακριβή πλήγματα μεγάλης εμβέλειας. Από την άλλη, το ιρανικό και γενικότερα “αραβοϊρανικό” μοντέλο: διασπορά δυνάμεων, ανθεκτικότητα, πόλεμος φθοράς, χρήση πυραύλων, drones και ένοπλων οργανώσεων-πληρεξουσίων.

Η τελική έκβαση της σύγκρουσης παραμένει αβέβαιη. Ωστόσο, είναι ήδη σαφές ότι ο πόλεμος αυτός δεν αφορά μόνο τη Μέση Ανατολή. Αποτελεί εργαστήριο για τις μορφές πολέμου του 21ου αιώνα και πεδίο δοκιμής των στρατηγικών αντιλήψεων που θα κυριαρχήσουν στο μέλλον.