Νομοθετώντας τη “Γαλάζια Πατρίδα” η Τουρκία κλείνει τον δρόμο σε συμφωνία

Η προτεινόμενη νομοθεσία αναμένεται να ενσωματώσει το δόγμα της “Γαλάζιας Πατρίδας” (Mavi Vatan) στο τουρκικό δίκαιο, θεσμοθετώντας τις διεκδικήσεις της Άγκυρας, που επικαλύπτουν τις ΑΟΖ Ελλάδας και Κύπρου. Η “Γαλάζια Πατρίδα” προβάλλει μια ερμηνεία των θαλάσσιων συνόρων της Τουρκίας, η οποία έρχεται σε αντίθεση με ό, τι προβλέπει το Δίκαιο της Θάλασσας. Σε τηλεοπτικούς σταθμούς, στον Τύπο και στα κοινωνικά δίκτυα, ανώτατοι στρατιωτικοί, κυβερνητικά στελέχη, καθώς και στελέχη της αντιπολίτευσης, δημοσιογράφοι και αναλυτές προβάλλουν χάρτες της “Γαλάζιας Πατρίδας”, οδηγώντας πολλούς Τούρκους να πιστεύουν πως αυτό το αναθεωρητικό δόγμα αποτελεί, ήδη, διεθνώς αποδεκτή πραγματικότητα.

Η νέα αυτή νομοθετική πρωτοβουλία αποτελεί μια συνειδητή και υπολογισμένη κίνηση κλιμάκωσης από την πλευρά της Άγκυρας. Στόχος της είναι να αμφισβητήσει την περιφερειακή τάξη στην Ανατολική Μεσόγειο, να ασκήσει πίεση στα γειτονικά κράτη και να τοποθετήσει την Τουρκία ως κυρίαρχη ναυτική δύναμη ανάμεσα στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Το χρονικό πλαίσιο αυτής της κίνησης επίσης δεν είναι τυχαίο.

Η Ανατολική Μεσόγειος είναι μία από τις πιο στρατιωτικοποιημένες και πολιτικά ασταθείς περιοχές της Ευρώπης. Η συνεχιζόμενη σύγκρουση στη Γάζα και τον Λίβανο, η αυξημένη ένταση μεταξύ Ισραήλ και Ιράν, η αστάθεια στη Συρία και ο ανταγωνισμός μεγάλων δυνάμεων, έχουν εντείνει τις περιφερειακές ανησυχίες. Με την προσπάθεια θεσμοθέτησης επεκτατικών θαλάσσιων διεκδικήσεων που συγκρούονται με το διεθνές δίκαιο, η Άγκυρα επιχειρεί να μετατρέψει παλιές διεκδικήσεις σε ενδεχόμενη αντιπαράθεση.

Η Τουρκία επιμένει στη “Γαλάζια Πατρίδα”

Στο κέντρο βρίσκεται η απόρριψη από την Τουρκία του σύγχρονου διεθνούς δικαίου. Η Άγκυρα δεν έχει υπογράψει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), το νομικό πλαίσιο που ρυθμίζει τα θαλάσσια δικαιώματα και τις ΑΟΖ (αποκλειστική οικονομική ζώνη). Η Τουρκία υποστηρίζει ότι τα ελληνικά νησιά δεν διαθέτουν θαλάσσια δικαιώματα (εκτός από χωρικά ύδατα). Αντίθετα, η Ελλάδα και η Κύπρος υποστηρίζουν ότι τα νησιά έχουν πλήρη θαλάσσια δικαιώματα, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο. Μπορεί οι τουρκικοί ισχυρισμοί να μην έχουν καμία νομική βάση, όμως η Άγκυρα τους προωθεί κυρίως μέσω της επιθετικής της ρητορικής και στρατιωτικών πιέσεων.

Τα τελευταία χρόνια, η Τουρκία έχει επανειλημμένα προχωρήσει σε ναυτικές αναπτύξεις, αποστολές σεισμογραφικών πλοίων συνοδεία ναυτικών μονάδων για να αμφισβητήσει ελληνικά και κυπριακά δικαιώματα. Το 2020, η αποστολή του ερευνητικού πλοίου Oruç Reis οδήγησε Ελλάδα και Τουρκία (δύο χώρες-μέλη του ΝΑΤΟ) στα πρόθυρα στρατιωτικής σύγκρουσης. Ο σημερινός κίνδυνος κλιμάκωσης είναι ίσως μεγαλύτερος από το παρελθόν. Σε αντίθεση με προηγούμενα περιστατικά, η Τουρκία τώρα επιδιώκει να “νομιμοποιήσει” αυτές τις αξιώσεις, μέσω της εθνικής της νομοθεσίας.

Αυτό είναι σημαντικό, διότι ουσιαστικά καταργεί την ευελιξία της Άγκυρας για συμβιβασμό και καθιστά σχεδόν αναπόφευκτη μία σύγκρουση. Εάν η Τουρκία περάσει αυτές τις διεκδικήσεις σε νόμο, μετά θα είναι πάρα πολύ πιο δύσκολο να κάνει πίσω. Στο εσωτερικό, ο Ερντογάν θα κατηγορηθεί ότι “υποχωρεί” ή “προδίδει” εθνικά συμφέροντα, αν αλλάξει στάση. Στο εξωτερικό, η Τουρκία θα παρουσιάζει αυτές τις θέσεις όχι απλώς ως πολιτική επιλογή, αλλά ως επίσημη κρατική νομική θέση, κάτι που κάνει κάθε συμβιβασμό πιο δύσκολο στις διαπραγματεύσεις.

Η παρέμβαση της Τουρκίας στη Λιβύη το 2019 αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η στρατιωτική στήριξη της Άγκυρας στην Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας της Τρίπολης δεν ήταν μόνο ιδεολογική ή γεωπολιτική. Σε αντάλλαγμα, η Τουρκία εξασφάλισε το περιβόητο Τουρκολιβυκό Μνημόνιο, τη συμφωνία θαλάσσιας οριοθέτησης με τη Λιβύη, η οποία διεύρυνε τις τουρκικές αξιώσεις στη Μεσόγειο, αγνοώντας τις ελληνικές θαλάσσιες ζώνες. Η ΕΕ και κράτη καταδίκασαν το εν λόγω Μνημόνιο ως νομικά άκυρο, που επιπλέον λειτουργεί αποσταθεροποιητικά. Επιπροσθέτως, η Τουρκία στηρίζει τις θαλάσσιες διεκδικήσεις της με στρατιωτική παρουσία, αναπτύσσοντας drones, ναυτικές δυνάμεις και πυραυλικά συστήματα στην Ανατολική Μεσόγειο.

Επικίνδυνος αναθεωρητισμός

Αυτός ο συνδυασμός νομικού αναθεωρητισμού και στρατιωτικής επίδειξης ισχύος, δημιουργεί πλέον σοβαρή ανησυχία. Ελλάδα και Τουρκία διατηρούν ισχυρές ένοπλες δυνάμεις, σε πολύ κοντινή απόσταση στο Αιγαίο. Παραβιάσεις εναέριου χώρου, ναυτικές παρενοχλήσεις και ανταγωνιστικές στρατιωτικές ασκήσεις, συμβαίνουν συχνά. Παράλληλα με το Αιγαίο, η ίδια δυναμική έντασης επεκτείνεται και στην Ανατολική Μεσόγειο, με την Κύπρο να αποτελεί ευαίσθητο σημείο ανάφλεξης.

Η Τουρκία είναι η μόνη χώρα που αναγνωρίζει το αυτοανακηρυγμένο ψευδοκράτος στα κατεχόμενα και διατηρεί δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες στο νησί. Η Άγκυρα συνδέει ολοένα περισσότερο τις μονομερείς θαλάσσιες διεκδικήσεις της με τις ενεργειακές έρευνες της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ασκεί μάλιστα, πίεση σε διεθνείς εταιρείες και κράτη που συνεργάζονται με τη διεθνώς αναγνωρισμένη Κυπριακή Δημοκρατία.

Η έννοια της “Γαλάζιας Πατρίδας” δεν αποτελεί αμυντική ναυτική στρατηγική. Αντανακλά μια ολοένα πιο εθνικιστική-επεκτατική κοσμοθεωρία, που προωθούν μεγάλα τμήματα του τουρκικού στρατιωτικού και πολιτικού κατεστημένου. Το δόγμα αυτό οραματίζεται την Τουρκία κυρίαρχη περιφερειακή δύναμη, με δικαίωμα προβολής ισχύος σε τεράστιες θαλάσσιες ζώνες, από τη Μαύρη Θάλασσα έως την Ανατολική Μεσόγειο. Η Τουρκία υποστηρίζει ότι υπερασπίζεται νόμιμα συμφέροντα της απέναντι σε προσπάθειες αποκλεισμού της από τα ενεργειακά σχήματα της Ανατολικής Μεσογείου, αλλά ο μόνος τρόπος για να συμμετάσχει σε τέτοια σχήματα είναι να αποδεχθεί το διεθνές δίκαιο.

Σε μια περίοδο που η Ανατολική Μεσόγειος χρειάζεται αποκλιμάκωση, ενεργειακό συντονισμό και συνεργασία στην ασφάλεια, η Άγκυρα φαίνεται να επιλέγει την κλιμάκωση, κατοχυρώνοντας με νόμο τις θαλάσσιες διεκδικήσεις της και ενισχύοντας παράλληλα τον εθνικισμό στο εσωτερικό της. Ο πρόεδρος Ερντογάν επιδιώκει να επανεκλεγεί για τέταρτη προεδρική θητεία και αναζητά τρόπους να προσελκύσει ψηφοφόρους που εμφανίζονται δυσαρεστημένοι από τη διαχείριση της οικονομίας. Σε αυτό το σκηνικό, η θεσμοθέτηση μέσω νόμου των επεκτατικών θαλάσσιων αξιώσεων κινδυνεύει να παγιώσει τις θέσεις της Τουρκίας για πολλά χρόνια, κλείνοντας τον δρόμο σε κάθε συμφωνία με την Ελλάδα και την Κύπρο.

Σε θεσμικό επίπεδο, η διαδικασία που ακολουθείται μέσω του ΟΗΕ, δεν μεταβάλλει την ουσία της αντιπαράθεσης, αλλά την καταγράφει. Η Τουρκία φαίνεται ότι θα θεσπίσει τον νόμο και θα ενημερώσει τον ΟΗΕ. Ο ΟΗΕ θα διαβιβάσει την κοινοποίηση της Τουρκίας στα κράτη-μέλη του. Η Ελλάδα, η Κύπρος και πιθανόν η Αίγυπτος θα υποβάλουν τις θέσεις τους στον ΟΗΕ. Οι τοποθετήσεις αυτές θα καταγραφούν επίσης. Ο νόμος και οι θέσεις των εμπλεκόμενων πλευρών θα παραμείνουν διαθέσιμα στο αρχείο του ΟΗΕ, αποτυπώνοντας γραπτώς μια ακόμη φάση μιας διένεξης, που αντί να αποκλιμακώνεται, παγιώνεται.