Ένας μακιαβελικός ηγεμόνας στο Λευκό Οίκο – Μία σύγκριση του Τραμπ με τον Καίσαρα Βοργία

Τελευταία, ο Τραμπ μπήκε στο στόχαστρο και ιστορικών που προσπαθούν να εντοπίσουν ιστορικά πρόσωπα που παρουσιάζουν ομοιότητες με τον Αμερικανό πρόεδρο ως προς την αμφιλεγόμενη ιδιοσυγκρασία του, αλλά και για τον τρόπο που κυβερνά. Αναφέρθηκαν ήδη ο Νέρωνας και ο Αύγουστος. Αυτός όμως που ταιριάζει περισσότερο του Τραμπ –όπως ισχυρίζεται ο ιστορικός Όλαφ Βίλλεττ– είναι ο Καίσαρας Βοργίας (1475-1507), νόθος γιος του διαβόητου για ακολασία, ανηθικότητα και νεποτισμό Πάπα Αλέξανδρου Στ΄ (1431-1503). 

Ο Καίσαρας Βοργίας είναι προσωπικότητα βγαλμένη από τον αισθησιακό κόσμο της Αναγέννησης, η οποία βρίσκεται μάλιστα στο κέντρο του “Ηγεμόνα” (Μακιαβέλι). Και μάλιστα ως «παράδειγμα άξιο μίμησης σ΄ όλους εκείνους που με την τύχη ή με τα όπλα των ανέβηκαν στην εξουσία». Ο Καίσαρας Βοργίας δεν ήταν απλά ένας δραστήριος  «βιρτουόζος της ζωής», όπως τον έβλεπε ο Νίτσε, και «μια αστραφτερή περιθωριακή προσωπικότητα στην ιστορία», που φέρθηκε στον Μακιαβέλι «με την απόλυτη ευγένεια», όπως ο ίδιος ο Φλωρεντίνος αποκάλυψε. Ήταν “ανωμαλία” της ιστορίας, όπως διαπίστωναν σύγχρονοί του και βεβαιώνουν σύγχρονοι ιστορικοί.

Ήταν μια “οριακή προσωπικότητα”, αδίστακτος, απρόβλεπτος, τολμηρός, δολοπλόκος, φιλόδοξος, άπληστος, επίμονος, κυνικός, φιλόφρων, άλλοτε ευέξαπτος κι άλλοτε με υπερβολική γοητεία. Όλα αυτά συνέθεταν μια ιδιαίτερα υπολογισμένη άσκηση εξουσίας όπου κυριαρχούσε η απόλυτη αβεβαιότητα για τις πραγματικές προθέσεις του ανδρός. Λέγεται πως όποιος τον συναντούσε δεν ήξερε ποτέ αν την επόμενη στιγμή θα αντιμετωπιστεί “με θυμό, κολακεία ή θανατηφόρα ψυχρότητα“. Τέτοιες ιδιότητες πολλοί τις αποδίδουν και στον Τραμπ.

Γνήσιο τέκνο της Αναγέννησης

Κανείς όμως από τους πολλούς επικριτές και λιγοστούς θαυμαστές του Καίσαρα δεν περιέγραψε τα ηγετικά του προσόντα με τόση νηφάλια αντικειμενικότητα όσο ο Μακιαβέλι, ο οποίος στην τρίμηνη διαμονή του στη Ρώμη το 1502 ως απεσταλμένος διαπραγματευτής της Φλωρεντινής Δημοκρατίας συνάντησε τον «ικανό και συνετό» Καίσαρα αρκετές φορές. Σε μια περίοδο μάλιστα που η κατακερματισμένη σε πόλεις-κράτη και βασίλεια Ιταλία ήταν έρμαιο στην κατακτητική βουλιμία Γάλλων, Ισπανών, Αραγονέζων και Γερμανών, ο Μακιαβέλλι αναζητούσε απεγνωσμένα τον ικανό Ιταλό ηγεμόνα που θα ένωνε τους Ιταλούς εναντίον των ξένων εισβολέων. 

Στον “Ηγεμόνα” το πρόσωπο του Καίσαρα απεικονίζεται ως «υπόδειγμα ηγέτη, που εκδηλώνεται με ποικίλες πολιτικές μεθόδους και τρόπους συμπεριφοράς και στην πιο καθαρή τους μορφή». Οι αξιομνημόνευτες “ανατρεπτικές” πολιτικές πρακτικές του και τα “όπλα” της εξουσίας του, όπως «η εγγύτητα ως παραπλάνηση» και «η εμπιστοσύνη ως παγίδα», που εντελώς λανθασμένα αργότερα ερμηνεύτηκαν ως μακιαβελική  «πρόσκληση για μίμηση», αποκάλυπταν «μια σκληρότητα που ακόμη και οι πιο σκληροτράχηλοι σύγχρονοί του θεωρούσαν σκανδαλώδη».

Η ηθική δεν κατείχε πολύ χώρο στην πολιτική του Καίσαρα όπου εμφιλοχωρούσε μόνο «η επιβολή της ίδιας βούλησης και η αδίστακτη επιδίωξη και η κατοχύρωση του πλεονεκτήματος». Στο πλαίσιο αυτό σφυρηλατούσε συμμαχίες με την ίδια ταχύτητα, με την οποία τις ακύρωνε. Οι σημερινοί φίλοι γίνονταν οι αυριανοί εχθροί, και αντιστρόφως. Εν τούτοις, όσο τέλεια κι αν ήταν σε θέση να χρησιμοποιεί την παραπλάνηση ως όπλο, ο Καίσαρας δεν άφηνε καμία αμφιβολία στους γύρω του για τις αληθινές του προθέσεις.

Άπαντες, εχθροί και φίλοι, γνώριζαν ότι η σκέψη του Καίσαρα δεν ήταν μόνο η ασφάλεια συγγενών και φίλων του και η εξόντωση των εχθρών του, αλλά και η μεγέθυνση-ισχυροποίηση του παπικού κράτους, ως κοσμικού πλέον, ει δυνατόν σε όλη την δοκιμαζόμενη Ιταλία. Ως προς αυτό ο Καίσαρας Βοργίας δεν αναγνώριζε «κανένα άλλο μέτρο εκτός από την αναγκαιότητα», σε μια εποχή μάλιστα που η ρήση “ο σκοπός αγιάζει τα μέσα” γίνονταν και πολιτική θεωρία.

Πανίσχυρο δίδυμο εξουσίας 

Παρά την κατακραυγή ο Καίσαρας “διορίστηκε” στα δεκαεπτά του από τον πατέρα του καρδινάλιος, χωρίς να έχει οποιαδήποτε σχέση με την Εκκλησία. Κατόπιν, αφού παραιτήθηκε –πρωτοφανές για την Παποσύνη– από καρδινάλιος, ο Αλέξανδρος Στ΄ του ανέθεσε αυτό που πραγματικά επιθυμούσε ο γιος του: την αρχιστρατηγία του παπικού στρατού, για  να αναδειχτεί τελικά και σε πανίσχυρο δούκα τoυ Valentinois – εξ ου και το λαϊκό προσωνύμιό του “il Valentino”. 

Για μερικά χρόνια, Πάπας και Καίσαρας Βοργίας αποτελούσαν ένα πανίσχυρο δίδυμο εξουσίας με αξιοθαύμαστα διακριτούς και συμπληρωματικούς μεταξύ τους ρόλους. Ο Καίσαρας αποτελούσε τον στρατιωτικό-πολιτικό βραχίονα της “πνευματικής” εξουσίας του πατέρα του και του κερδοφόρου “παπικού αλάθητου”. Εκπροσωπούσε την απόλυτη κοσμική εξουσία υπό την προστασία και στήριξη ενός αμφιλεγόμενου “εκπροσώπου του Θεού”. Για πολλούς εκείνος ο Πάπας ήταν η «προσωποποίηση του διαβόλου», σύμφωνα με τον διάδοχό του Ιούλιο Β’ κι αφού μεσολάβησε η σύντομη θητεία των 28 ημερών του Πάπα Πίου Γ’ σαν μια συμφιλιωτική προσπάθεια ανάμεσα στις αλληλομισούμενες οικογένειες των Βοργία και των Ρόβερε.

Ο  ξαφνικός θάνατος του Πάπα Αλέξανδρου ΣΤ’ το 1503 (από ελονοσία ή δηλητηρίαση), όπως και η δική του αρρώστια την ίδια περίοδο, συνέτριψαν τα σχέδια του Καίσαρα, στερώντας του όχι μόνο τον σημαντικότερο ευεργέτη του αλλά και τα απαραίτητα εφόδια. Ξεμένοντας από οικονομικές πηγές, κυρίως από την πώληση θέσεων καρδιναλίων στην Κουρία και την υφαρπαγή ξένων περιουσιών, η διατήρηση του στρατού και η υπεράσπιση των κτήσεων του Καίσαρα ήταν πλέον αδύνατη. 

Δεδομένου ότι η Αγία Έδρα είχε μετατραπεί  σε όργανο δυναστικών ερίδων η καταστροφή των Βοργία συνέπεσε με την εκλογή του Τζουλιάνο ντέλλα Ρόβερε στη θέση του Πάπα και μάλιστα με την καθοριστική βοήθεια, κατόπιν συμφωνίας του ίδιου του Καίσαρα. Με αυτόν τον τρόπο ο δούκας διέπραξε το μεγαλύτερο σφάλμα του, εμπιστευόμενος έναν εξίσου αδίστακτο άνθρωπο και θανάσιμο εχθρό των Βοργία, ο οποίος αθέτησε αμέσως όλες τις υποσχέσεις του, ακολουθώντας κατά γράμμα τις πρακτικές του Καίσαρα. Μετά την πτώση του ο Καίσαρας οδηγήθηκε σε ισπανικές φυλακές, δραπέτευσε, αλλά χωρίς να καταφέρει ποτέ να επανέλθει στα ιταλικά πράγματα. Το 1507 δολοφονήθηκε σε ηλικία 32 ετών, όντας απλός μισθοφόρος στην υπηρεσία του κουνιάδου του βασιλιά της Ναβάρας Ιωάννη Γ’.

Δηλώσεις του Αμερικανού προέδρου ακούγονται σαν απόμακρη ηχώ των ανήθικων πολιτικών πρακτικών του Καίσαρα. Χωρίς να τηρούνται ούτε καν τα προσχήματα, ο Τραμπ διακηρύσσει κυνικά πως δεν χρειάζεται το διεθνές δίκαιο, δεν αποδέχεται καμιά ανώτερη αρχή και δεσμευτικούς κανόνες της διπλωματίας. Σημασία για τον ίδιο έχει ο δικός του κώδικας ηθικής και η κρίση του, γιατί μόνο αυτή, όπως ισχυρίζεται, μπορεί να τον σταματήσει. 

Όσοι του ασκούν δριμύτατη κριτική συμφωνούν ότι στον Τραμπ «η φιλικότητα και η επιθετικότητα είναι άρρηκτα συνδεδεμένες. Ποιος είναι σύμμαχος και ποιος αντίπαλος μπορεί κυριολεκτικά να αλλάζει από tweet σε tweet».  Η επαγγελματική σταδιοδρομία του Τραμπ ήταν πολύ διαφορετική από αυτήν του Καίσαρα, αλλά και στους δύο οι διαφορετικοί ρόλοι που αναλάμβαναν άλλαζαν ανάλογα με το αν ήταν χρήσιμοι ή γίνονταν εμπόδιο στα σχέδιά τους. Κάθε φορά η προσωπική “ταυτότητα” εκλαμβανόταν σαν “εργαλείο” και όχι ως ταυτοτικό στοιχείο ιδιοπροσωπίας. Και στους δυο η μεταφορά αρχών της “επιχειρηματικής επιτυχίας” τους έκανε την πολιτική τους “ανατρεπτική” όπου «η παραβίαση των κανόνων λειτουργούσε ως επιταχυντής και ως στρατηγική και η ταχύτητα ως παράγοντας ισχύος».

Περιφρόνηση κανόνων

Οι ιστορικοί ηγέτες αναδεικνύονται στην παγκόσμια σκηνή σε συγκεκριμένες συνθήκες κατανομής ισχύος. Για την όποια  σύγκριση ηγετών σε διαφορετικές εποχές δεν αρκούν οι ιδιοσυγκρασίες προσώπων και ο τρόπος άσκησης της εξουσίας αλλά και το ιστορικό πλαίσιο που τις διαμόρφωσε. Η δράση του Καίσαρα συμβαδίζει με την έναρξη της νεωτερικότητας, η οποία βρήκε την σπαρασσόμενη από πολέμους Ιταλία σε ρευστή φάση μετάβασης. Με τη διάδοση της  τυπογραφίας ως πρωτόγνωρο επικοινωνιακό μέσο «η αλήθεια αμφισβητήθηκε, η εξουσία κατακερματίστηκε και οι παλιοί θεματοφύλακες έχασαν την εξουσία τους».

Η ηθική και θρησκευτική τάξη έμειναν ξαφνικά μετέωρες, η αυθεντία της Καθολικής Εκκλησίας ήταν σε υποχώρηση, ενώ πολύ διαδομένες ήταν οι φαντασιώσεις για το επερχόμενο “τέλος του κόσμου”. Η Αγία Έδρα έχασε το μονοπώλιό της στην ερμηνεία των Γραφών, οι κοσμικοί άρχοντες απομακρύνονταν από την παπική επιρροή και η λουθηριανή Μεταρρύθμιση ήταν προ των πυλών.  Σε μια τέτοια ιστορική φάση χωρίς αξιόπιστους κοσμικούς θεσμούς για τον έλεγχο των αυθαιρεσιών της εξουσίας, η Ιταλία της εποχής ήταν το “ιδανικό έδαφος για νεόκοπους”, όπως ο Καίσαρας Βοργίας, που ενεργούσαν αδιαφορώντας για τις συνέπειες. 

Σήμερα η ανθρωπότητα ζει ξανά καιρούς επιταχυνόμενου μετασχηματισμού και μετάβασης σε νέα γεωπολιτική τάξη. Η “βασισμένη σε κανόνες μεταπολεμική Τάξη Πραγμάτων” πνέει τα λοίσθια, παρότι για πολλές δεκαετίες είχε γενική αποδοχή ως παράγοντας διευθέτησης διενέξεων. Σήμερα, διεθνές δίκαιο, διεθνής διπλωματία και διεθνείς θεσμοί υπονομεύονται συστηματικά κι όχι μόνο από τον Τραμπ. Μοιάζουν όλο και περισσότερο με μια αυταπάτη. Παράλληλα, η δημοσιογραφία εκτοπίζεται από πανίσχυρες ψηφιακές πλατφόρμες και σταδιακά παύει να αποτελεί τον “κεντρικό διαμεσολαβητή της δημόσιας αλήθειας” σε μια “δημόσια σφαίρα που είναι πλέον κατακερματισμένη”.    

Όπως κάποτε ο νεόκοπος Καίσαρας Βοργίας, έτσι και ο Τραμπ θεωρεί πως έχει το ιδανικό έδαφος να περιφρονεί ανοιχτά όλους τους μεταπολεμικούς κανόνες και θεσμούς, θεωρώντας τους όχι μόνο αναποτελεσματικούς αλλά και εμπόδιο στις επιδιώξεις του. Εμφανίζεται, μάλιστα, σαν “αυθεντικός”, “ισχυρός” και “ρεαλιστής” πολιτικός, που –κατά τον ίδιο– “λέει πάντα την αλήθεια”! Τελικά, το βασισμένο στον εκφοβισμό, την υποταγή και σε δυναστικές σχέσεις σύστημα εξουσίας πάνω στη μικρή επικράτεια του Καίσαρα Βοργία απέτυχε όχι λόγω έλλειψης σκληρότητας, αλλά επειδή σπατάλησε το πιο σημαντικό ατού για διαρκή πολιτική επιρροή: την εμπιστοσύνη.

Τραμπ και Καίσαρας Βοργίας

Η ιστορία βέβαια δεν επαναλαμβάνεται ποτέ μηχανικά και η περίπτωση του Τραμπ είναι σαφώς πιο περίπλοκη από αυτή του Καίσαρα. Παρά τα φαινόμενα παρακμής, οι ΗΠΑ είναι μια σύγχρονη υπερδύναμη με θεσμικό βάθος, οικονομική ισχύ, παγκόσμια εμβέλεια και παρουσία στα μέσα ενημέρωσης. Οι πόροι που μπορεί να μεταχειριστεί ο Τραμπ είναι πιο πολύμορφοι, πιο ισχυροί και πολύ λιγότερο ευάλωτοι στο ενδεχόμενο ξαφνικής κατάρρευσης όπως στην περίπτωση του Καίσαρα. Εντούτοις, και στον Τραμπ εντοπίζεται ένα παρόμοιο με τον Καίσαρα “προφίλ κινδύνου” που σχετίζεται με το έλλειμμα εμπιστοσύνης που εκπέμπει στην προσπάθειά του να ελίσσεται, ανοιχτά και παρασκηνιακά, μεταξύ αλήθειας και ψέματος, παραβιάζοντας θεσμοθετημένους κανόνες.

Η ανακόλουθη συμπεριφορά του, με αυθαιρεσίες και αλλοπρόσαλλες αποφάσεις προκαλούν δυσαρέσκεια, νευρικότητα, καχυποψία κι ανασφάλεια στους νατοϊκούς συμμάχους του, στις αγορές, στους βασικούς ανταγωνιστές των ΗΠΑ, αλλά και στο αμερικανικό πολιτικό σύστημα. Οι εδώ και δεκαετίες εντάσεις και ανισότητες στην αμερικανική κοινωνία «κλιμακώνονται επειδή οι διαδικασίες δεν γίνονται πλέον αποδεκτές ως ουδέτεροι κανόνες του παιχνιδιού, αλλά μάλλον ως τακτικά εμπόδια ή όπλα στην πάλη για την εξουσία. Η εμπιστοσύνη δίνει τη θέση της στην προσοχή, η προσοχή υποχωρεί μπροστά στην ασφάλεια και η ασφάλεια δημιουργεί τριβές».

Η ταύτιση των οικογενειακών συμφερόντων με τις κρατικές υποθέσεις, τα “φαινόμενα Επστάιν” και “οι γιορτές στον κήπο” δεν είναι οι μοναδικές ομοειδείς πρακτικές των δύο. Όπως ο Καίσαρας έτσι και ο Τραμπ δείχνει να βασίζεται “στην παραβίαση των κανόνων ως επιταχυντή” και “στην μη αποδοχή ορίων εκτός από τους δικούς του στόχους”. Με τη διαφορά ότι ενώ η εξουσία του Καίσαρα κατέρρευσε εξαιτίας της περατότητας των πόρων του, το πρόβλημα του Τραμπ είναι πως σήμερα –όπως φάνηκε στον πόλεμο κατά του Ιράν και στην επίσκεψή του στην Κίνα– «τα άυλα θεμέλια της παγκόσμιας ηγεμονικής θέσης των ΗΠΑ απειλούνται σταδιακά με αποσύνθεση». Και αυτός που πριονίζει το κλαδί της εξουσίας του αλλά και αυτό των διαδόχων του είναι ο ίδιος ο Τραμπ.

Αυτό που συνέβη από την εποχή του Καίσαρα Βοργία και του Μακιαβέλλι είναι ότι δημιουργήθηκαν διεθνείς θεσμοί και διεθνές δίκαιο. Όλα σαν «απαντήσεις ακριβώς στην εμπειρία που τόσο πρωτότυπα ενσάρκωσε ο Καίσαρας Βοργίας: ότι η εξουσία χωρίς κανόνες γίνεται με την πάροδο ασταθής και η αστάθεια λειτουργεί καταστροφικά». Σε αντίθεση μ΄ εκείνη την εποχή σήμερα η ανθρωπότητα διαθέτει μηχανισμούς ειρηνικής διευθέτησης αντιπαραθέσεων. Όσο ατελή θεωρούνται τα μέσα αυτά, είναι «άμεσα διαθέσιμα – ιστορικά θεμελιωμένα, θεσμικά καθιερωμένα και πολιτικά προσβάσιμα».

Το αν θα χρησιμοποιηθούν είναι ζήτημα πολιτικής απόφασης από ηγέτες, όπως ο Τραμπ. Το σημαντικό ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να ανακαλύψουμε στον Αμερικανό πρόεδρο μια μετενσάρκωση του Καίσαρα Βοργία και να μαντέψουμε το τέλος του. Είναι αν είμαστε διατεθειμένοι να αναγνωρίσουμε ότι στην πολιτική κονίστρα για κάθε ανατρεπτική πράξη χωρίς κανόνες διαμορφώνεται και μια αντιθετική πράξη που τελικά θα εμφανιστεί κάποια στιγμή και που μπορεί να μην είναι για το καλό της ανθρωπότητας.