Γεωπολιτική κατάρρευση, κρίση της ενέργειας και επιστροφή της γεωγραφίας

Η αποσύνθεση της μεταψυχροπολεμικής τάξης δεν ανακοινώθηκε επίσημα, δεν σηματοδοτήθηκε από κάποια ιστορικά σαφή ρήξη, δεν συνοδεύτηκε από την κατάρρευση κάποιου τείχους ή από μια γεωπολιτική συνθήκη που κλείνει μια εποχή και ανοίγει μιαν άλλη. Αντίθετα, εκδηλώνεται μέσα από σωρευτικές παρεκκλίσεις από τους κανόνες που κάποτε θεωρούνταν αμετάκλητα εδραιωμένοι, μέσα από εξαιρέσεις που σταδιακά μετατρέπονται σε κανόνες, μέσα από θεσμικές διατάξεις που επεκτείνονται αέναα επειδή δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν τις συνθήκες για τις οποίες δεν σχεδιάστηκαν.

Η δυτική ανάλυση, ιδιαίτερα η αγγλοσαξονική σχολή γεωπολιτικής σκέψης που κυριάρχησε στον δημόσιο διάλογο των τελευταίων δεκαετιών, εξακολουθεί να ερμηνεύει αυτήν τη μετατόπιση μέσα από τα αντανακλαστικά του Ψυχρού Πολέμου. Μιλά για αντιπαράθεση δύο μπλοκ, για νέα διπολικότητα, για έναν αγώνα μεταξύ δημοκρατίας και αυταρχισμού που θα κριθεί σε κάποιο μελλοντικό πεδίο μάχης — στρατιωτικό, τεχνολογικό ή χρηματοπιστωτικό. Αυτή η ερμηνευτική προσέγγιση δεν είναι απλώς ανεπαρκής. Είναι παραπλανητική σε βαθμό που καθίσταται από μόνη της ένας παράγοντας αποσταθεροποίησης, επειδή επιτρέπει στις κυβερνήσεις να σχεδιάζουν πολιτική βασισμένες σε ένα μοντέλο κόσμου που δεν αντιστοιχεί πλέον στη δομική πραγματικότητα.

Ο κόσμος περιφερειοποιείται, δεν διχοτομείται

Σε ένα διπολικό σύστημα υπάρχει αρχιτεκτονική: σαφείς γραμμές επιρροής, προβλέψιμα μπλοκ, θεσμοί που λειτουργούν ως μηχανισμοί σταθεροποίησης εντός κάθε σφαίρας. Η ψυχροπολεμική τάξη, παρά τις τεράστιες ανθρώπινες και ηθικές αδυναμίες της, διέθετε λογική εσωτερική συνοχή. Οι κανόνες ήταν γνωστοί, τα όρια σεβαστά έστω και υπό συνθήκες διαρκούς τριβής, και η διπολικότητα παρείχε μια βάση για στρατηγική πρόβλεψη. Αντίθετα, αυτό που αναδύεται σήμερα δεν διαθέτει αρχιτεκτονική. Είναι ένα πλέγμα περιφερειακών κέντρων ισχύος που παραμένουν οικονομικά αλληλοεξαρτώμενα αλλά στρατηγικά ολοένα και πιο καχύποπτα μεταξύ τους, ένας κόσμος όπου η οικονομική ολοκλήρωση και η γεωπολιτική δυσπιστία συνυπάρχουν όχι ως παράδοξο αλλά ως δομική κατάσταση.

Αυτή η συνύπαρξη είναι ακριβώς αυτό που καθιστά το σύγχρονο σύστημα ιδιαίτερα επικίνδυνο. Ένας κόσμος που αποσυνδέεται οικονομικά είναι δυνητικά σταθερός — το κόστος της σύγκρουσης μειώνεται μαζί με την αλληλεξάρτηση. Ένας κόσμος που παραμένει αλληλοεξαρτημένος αλλά αμοιβαία καχύποπτος γεννά συνεχώς κίνητρα για επικράτηση ενώ ταυτόχρονα αυξάνει το κόστος της. Κάθε αλυσίδα εφοδιασμού μετατρέπεται σε δυνητικό μοχλό πίεσης. Κάθε τεχνολογική εξάρτηση καθίσταται ευπάθεια. Κάθε χρηματοπιστωτικός δεσμός αποκτά γεωπολιτική διάσταση.

Η Κίνα γνωρίζει ότι η θαλάσσια εξάρτησή της αποτελεί υπαρξιακή αδυναμία. Πάνω από το ογδόντα τοις εκατό των εισαγωγών της σε πετρέλαιο διέρχεται μέσα από θαλάσσιους διαδρόμους που ελέγχονται στρατηγικά από δυνάμεις που, σε περίπτωση σύγκρουσης, θα μπορούσαν να τους αποκόψουν χωρίς να απαιτηθεί άμεση στρατιωτική αντιπαράθεση. Αυτή η γνώση καθορίζει τη λογική της κινεζικής στρατηγικής περισσότερο από οποιαδήποτε ιδεολογική εξήγηση. Η επένδυση σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας δεν είναι πρωτίστως περιβαλλοντική επιλογή — είναι ασφάλεια εφοδιασμού.

Η Πρωτοβουλία “Ζώνης και Δρόμου” δεν είναι πρωτίστως οικονομική επέκταση — είναι ανάπτυξη χερσαίων εναλλακτικών διαδρόμων που δεν θα μπορούν να αποκλειστούν από ναυτικές δυνάμεις. Η επέκταση σε λιμάνια από την Ανατολική Αφρική ως τον Ατλαντικό δεν αποτελεί εμπορική φιλοδοξία — είναι δημιουργία βάσεων ναυτικής παρουσίας σε ένα σύστημα που αντικαθιστά αργά αλλά συστηματικά την αμερικανική ναυτική κυριαρχία με μια πιο διαχεόμενη, πολυκεντρική ισορροπία.

Η Ρωσία, παρά ή ίσως ακριβώς εξαιτίας της γεωπολιτικής της απομόνωσης, αναδεικνύει με ανεπιθύμητη διαύγεια κάτι που η μεταψυχροπολεμική παγκοσμιοποίηση είχε καταφέρει να καλύψει: ότι οι πρώτες ύλες και η ενεργειακή παραγωγή παραμένουν θεμελιακές συνιστώσες γεωπολιτικής ισχύος. Η δυτική επιβολή κυρώσεων δεν έχει επιτύχει τους στόχους που αρχικά είχαν ανακοινωθεί — δεν έχει καταρρεύσει η ρωσική οικονομία, δεν έχει εξαλειφθεί η δυνατότητα χρηματοδότησης της πολεμικής μηχανής, δεν έχει απομονωθεί πλήρως η Ρωσία από τα παγκόσμια χρηματοπιστωτικά δίκτυα. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι κυρώσεις είναι αναποτελεσματικές per se. Σημαίνει ότι ένα κράτος που ελέγχει σημαντικό μέρος των παγκόσμιων αποθεμάτων υδρογονανθράκων, σιταριού, λιπασμάτων, νικελίου, παλαδίου, τιτανίου και ουρανίου δεν μπορεί να αποκλειστεί από τον κόσμο χωρίς αντίκτυπο που ξεπερνά κατά πολύ τον ίδιο τον αποκλειόμενο.

Γεωπολιτική της ενέργειας

Είναι στο πλαίσιο αυτής της διαπίστωσης που η Μέση Ανατολή επανακτά τη θέση της ως ο πυρήνας γύρω από τον οποίο περιστρέφεται η παγκόσμια σταθερότητα — όχι για συναισθηματικούς ή ιστορικούς λόγους, αλλά για καθαρά δομικούς. Τα Στενά του Ορμούζ δεν αποτελούν έναν ακόμη γεωπολιτικό κόμβο. Αποτελούν τη φαρυγγική αρτηρία μέσα από την οποία διέρχεται η κυκλοφορία του παγκόσμιου οικονομικού οργανισμού.

Γύρω στο είκοσι τοις εκατό του πετρελαίου που καταναλώνεται παγκοσμίως διέρχεται από αυτήν τη θαλάσσια οδό. Οποιαδήποτε διατάραξη — είτε σε μορφή στρατιωτικής κλιμάκωσης, είτε ασυμμετρικής ανάληψης δράσης, είτε ακόμη και παρατεταμένης διπλωματικής αβεβαιότητας — δεν μεταφράζεται απλώς σε αύξηση τιμών πετρελαίου. Ενεργοποιεί έναν καταρράκτη δευτερογενών και τριτογενών επιπτώσεων που διαχέεται σε ολόκληρο το παγκόσμιο σύστημα με ταχύτητα που η συνήθης οικονομική ανάλυση αδυνατεί να προβλέψει με ακρίβεια.

Η αύξηση των ναυτιλιακών ασφαλίστρων λόγω αβεβαιότητας στη διέλευση του Κόλπου αυξάνει το κόστος μεταφοράς εμπορευμάτων που δεν σχετίζονται άμεσα με το πετρέλαιο. Αυτό επηρεάζει το κόστος παραγωγής αγαθών σε βιομηχανίες που εξαρτώνται από παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού. Η αύξηση του κόστους φυσικού αερίου επηρεάζει την παραγωγή αμμωνίας, η οποία αποτελεί τη βάση των βιομηχανικών λιπασμάτων, η οποία με τη σειρά της καθορίζει το κόστος αγροτικής παραγωγής, η οποία τελικά επηρεάζει τις τιμές τροφίμων σε αγορές που βρίσκονται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από το Στενό. Αυτή η αλυσίδα δεν είναι θεωρητική κατασκευή. Εκδηλώθηκε με σαφήνεια κατά τη διάρκεια της ενεργειακής κρίσης του 2021-2022, όταν η διατάραξη της αγοράς φυσικού αερίου στην Ευρώπη οδήγησε σε κρίση παραγωγής λιπασμάτων, η οποία συνέβαλε στην επισιτιστική αστάθεια σε αγορές της Αφρικής και της Νότιας Ασίας.

Ο πληθωρισμός που επανενεργοποιείται λόγω ενεργειακής αβεβαιότητας διατηρεί τα επιτόκια σε υψηλά επίπεδα. Τα υψηλά επιτόκια αυξάνουν το κόστος εξυπηρέτησης δημόσιου χρέους που έχει διογκωθεί μετά από δεκαετίες νομισματικής χαλάρωσης και πανδημικής δημοσιονομικής επέκτασης. Η αύξηση του κόστους χρέους συμπιέζει τις δυνατότητες δημοσιονομικής δράσης των κυβερνήσεων. Η μείωση της δημοσιονομικής ευελιξίας δυσκολεύει τη διαχείριση των κοινωνικών επιπτώσεων της ενεργειακής ακρίβειας.

Η κοινωνική πίεση μετατρέπεται σε πολιτική αποσταθεροποίηση. Η πολιτική αποσταθεροποίηση διαβρώνει τη νομιμοποίηση των θεσμών που είναι αρμόδιοι για τη διαχείριση της κρίσης. Αυτός ο κύκλος δεν είναι σενάριο καταστροφολογίας. Είναι η λογική λειτουργία αλληλοεξαρτώμενων συστημάτων υπό συνθήκες σωρευτικής πίεσης.

Ο ρόλος της τεχνητής νοημοσύνης

Σε αυτήν τη συγκυρία, η τεχνολογία — και ειδικά η τεχνητή νοημοσύνη — δεν λειτουργεί ως μηχανισμός χειραφέτησης από τη βιομηχανική πραγματικότητα, αλλά ως μηχανισμός εντατικοποίησης της εξάρτησης από αυτήν. Αυτή είναι ίσως η πιο παρεξηγημένη διάσταση της τεχνολογικής επανάστασης που διανύουμε. Η τεχνητή νοημοσύνη παρουσιάζεται συχνά στον δημόσιο διάλογο ως μια άυλη, σχεδόν αφηρημένη ανάπτυξη — αλγόριθμοι, μοντέλα, δεδομένα — που λειτουργεί σε ένα χώρο αποσπασμένο από τους φυσικούς περιορισμούς της υλικής οικονομίας. Η πραγματικότητα είναι αντίστροφη.

Κάθε μεγάλο γλωσσικό μοντέλο που εκπαιδεύεται καταναλώνει ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας που αντιστοιχούν σε αυτές που χρειάζονται για να τροφοδοτήσει μεσαίου μεγέθους πόλη για ημέρες ή εβδομάδες. Κάθε κέντρο δεδομένων που φιλοξενεί υπολογιστικές υποδομές τεχνητής νοημοσύνης απαιτεί σταθερή τροφοδοσία ισχύος σε επίπεδα που καθιστούν τις μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες ανταγωνιστές των εθνικών δικτύων μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας.

Η Microsoft, η Google, η Amazon Web Services δεν διαπραγματεύονται πλέον μόνο με προμηθευτές υπολογιστικής ισχύος — διαπραγματεύονται με κυβερνήσεις για πρόσβαση σε δίκτυα ηλεκτρισμού, σε εδάφη κατάλληλα για κατασκευή νέων σταθμών παραγωγής, σε πυρηνικές άδειες λειτουργίας που είχαν ανακληθεί εδώ και δεκαετίες. Η επαναφορά του πυρηνικού στον κεντρικό ενεργειακό σχεδιασμό στις Ηνωμένες Πολιτείες, στο Ηνωμένο Βασίλειο, στη Γαλλία και ολοένα και περισσότερο σε χώρες της Ασίας, δεν οφείλεται πρωτίστως σε κλιματικές ανησυχίες. Οφείλεται στη συνειδητοποίηση ότι η επόμενη φάση της οικονομίας απαιτεί βεβαιότητα τροφοδοσίας που οι διακοπτόμενες ανανεώσιμες πηγές από μόνες τους δεν μπορούν να παρέχουν.

Και πίσω από κάθε υπολογιστική μονάδα τεχνητής νοημοσύνης βρίσκονται τα μικροκυκλώματα — το στοιχείο που μετέτρεψε την Ταϊβάν από περιφερειακή γεωπολιτική αφορμή σε έναν από τους πιο κρίσιμους κόμβους του παγκόσμιου συστήματος. Η Taiwan Semiconductor Manufacturing Company παράγει το μεγαλύτερο μέρος των πιο προηγμένων μικροκυκλωμάτων παγκοσμίως. Αυτά τα μικροκυκλώματα δεν είναι πλέον εμπορικά προϊόντα — είναι η θεμελιακή υποδομή πάνω στην οποία λειτουργούν τα σύγχρονα οπλικά συστήματα, τα δίκτυα επικοινωνιών, οι χρηματαγορές, οι βιομηχανικοί αυτοματισμοί και τα ίδια τα συστήματα ελέγχου που διαχειρίζονται τη ροή ενέργειας στα εθνικά δίκτυα.

Η ευπάθεια αυτής της αλυσίδας εφοδιασμού είναι μοναδική στην ιστορία: ποτέ άλλοτε τόσο κρίσιμη τεχνολογική υποδομή δεν ήταν τόσο γεωγραφικά συγκεντρωμένη, τόσο εξαρτημένη από έναν μόνο κόμβο παραγωγής, και ταυτόχρονα τόσο ενσωματωμένη στις αμυντικές ικανότητες ανταγωνιστικών δυνάμεων.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η TSMC κατασκευάζει παραγωγικές εγκαταστάσεις στην Αριζόνα και στη Γερμανία. Όχι επειδή αυτές οι τοποθεσίες είναι οικονομικά βέλτιστες — δεν είναι. Αλλά επειδή η γεωγραφική αποκέντρωση παραγωγής μετατρέπεται σε γεωπολιτική ανάγκη. Και αυτή η αποκέντρωση αυξάνει κατακόρυφα το κόστος παραγωγής, το οποίο μεταφέρεται σε ολόκληρη την αλυσίδα αξίας, τροφοδοτώντας εκ νέου τις πληθωριστικές πιέσεις που οι κεντρικές τράπεζες χρησιμοποιούν ως επιχείρημα για τη διατήρηση υψηλών επιτοκίων.

---

Η Χαρετίνα Κουκούρη είναι διαμεσολαβήτρια χρηματοοικονομικών προϊόντων και αναλύτρια γεωπολιτικής και κεφαλαιακής στρατηγικής. Με σπουδές σε Διοίκηση Τουριστικών Επιχειρήσεων, Εγκληματολογία και MBA στα Χρηματοοικονομικά, η επαγγελματική της πορεία εκτείνεται σε τρεις διακριτούς τομείς: τουρισμό και επιχειρήσεις, ασφάλεια και εγκληματολογία, και χρηματοοικονομικά. Έχει εργαστεί σε πέντε χώρες και μιλά πέντε γλώσσες.