Τώρα τι θα απογίνουμε χωρίς τελάληδες!

Μια τέτοια αίσθηση ένιωσα, όταν, κάποτε, συνάντησα στην Σαντορίνη έναν τελάλη. Τον άκουσα να ενημερώνει τον κόσμο, με τη δυνατή και σταθερή φωνή του, για κάτι που είχε χαθεί. Στεκόταν με το κεφάλι ψηλά και τις παλάμες γύρω από το στόμα σαν χωνί κι έλεγε: «Ακούστε με, ακούστε με! Κάποιος κύριος έχασε τα κλειδιά τού αυτοκινήτου του κοντά στο Μουσείο. Όποιος τα βρει, ας τα παραδώσει στο κεντρικό Καφενείο»… Τα κλειδιά βρέθηκαν πολύ γρήγορα.

Οι τελευταίοι τελάληδες, πριν κάποιες δεκαετίες, δεν άφησαν διαδόχους… Τα ΜΜΕ της εποχής μας και οι αφίσες, αφαίρεσαν τον “αέρα” που έδινε ζωή στα πνευμόνια τους. Αυτών, που κοινοποιούσαν τα μικρά και τα μεγάλα γεγονότα. Μάλιστα, όταν υπήρχε ανάγκη, στέκονταν σε διασταυρώσεις δρόμων, σε πλατείες ή γύριζαν και σε σοκάκια, σχεδόν από πόρτα σε πόρτα, για να ανακοινώσουν το σοβαρό μήνυμα. Πού να τους προλάβει, τότε, η αφίσα ή η χειρόγραφη ανακοίνωση ή και η εφημερίδα; Ο τελάλης ήταν παρών, στο πιτς φυτίλι.

Η απουσία τελάλη έγινε ιδιαίτερα αισθητή, στα απομονωμένα χωριά, μακριά από τον πολιτισμό, αλλά και στα νησιά. Ως παράδειγμα αναφέρω, ότι τοπικοί παράγοντες στο νησί Ίος, είχαν τονίσει σε τηλεοπτική εκπομπή (δεκαετία 1980;) το μεγάλο κενό που δημιουργήθηκε, από τότε που πέθανε ο τελευταίος τελάλης. Κάποτε, η κοινωνική αναγκαιότητα των υπηρεσιών των τελάληδων, φαινόταν από το γεγονός ότι σε νησιά με υψηλή τουριστική κίνηση και διεθνή προβολή, υπήρχαν τελάληδες! Για παράδειγμα, το 1980; στη Μύκονο υπήρχε ένας τελάλης, ενώ στην Πάτμο, τρεις.

Πηγαίνοντας πίσω στο χρόνο, βρίσκουμε ότι οι Έλληνες “τελάληδες”, κατάγονταν από τους “κήρυκες” της αρχαιότητας. Αλλά οι απλοί μας τελάληδες, δεν γνώριζαν τις ρίζες τους. Δεν ήξεραν ότι η εργασία τους ξεκίνησε στις μυθικές εποχές με τον Ερμή και την Ίριδα και συνεχίστηκε με τους “κήρυκες” της αρχαιότητας, για να περάσει στη συνέχεια στους βυζαντινούς δημόσιους κήρυκες, αλλά και να επιβιώσει κατά την τουρκική δουλεία. Η μνήμη των κηρύκων-τελάληδων, είναι γεμάτη δυστυχία και περιφρόνηση. Κάποιοι εργάστηκαν ως τελάληδες λόγω οικογενειακής παράδοσης, από παππού σε πατέρα κ.ο.κ. Άλλοι ήταν νεοεισερχόμενοι στο επάγγελμα και κάποιοι ευκαιριακοί. Η εργασία των τελάληδων είχε διπλό σκοπό: αφενός να αποτελούν τη σύνδεση μεταξύ των αρχών και του λαού (και έναν τέτοιο ρόλο είχαν οι κήρυκες στην αρχαία Ελλάδα) και αφετέρου να εκτελούν με συνέπεια τις παραγγελίες κάθε ιδιώτη.

Από που βγήκαν οι τελάληδες;

Το όνομα “τελάλης”, προέρχεται από την αρχαία λέξη “τῆλε”, που σημαίνει “μακριά στον χώρο”, και η οποία είναι το γνωστό πρόθεμα, σε λέξεις όπως τηλέφωνο, τηλεόραση, τηλεγράφημα,  τηλεφακός, τηλεπάθεια, τηλεσκόπιο, τηλεμπανιστήρι κ.ο.κ. Στο “τῆλε”, προστέθηκε η λέξη “φωνή”. Έτσι, “Τηλέφωνο”, σημαίνει το “μέσο που μεταφέρει τη φωνή μακριά”. Το ίδιο σημαίνει και ο “τελάλης”, ο άνθρωπος που μεταφέρει τον λόγο ώστε να ακουστεί μακριά. Σημειωτέον, ότι “teleal” στα αραβικά,  σημαίνει “διαμεσολαβητής”.

Στην Ελλάδα, υπήρχαν περίπου δέκα διαφορετικοί τύποι τελάλη. Ένας τύπος “τελάλη”, μπορεί να θεωρηθεί (και σήμερα) ο μοναχός, που χτυπάει το σήμαντρο, σημάδι ότι η Ακολουθία αρχίζει. Τελάληδες (χωρίς να μιλάνε) ήταν και οι λαϊκοί μουσικοί, που περπατούσαν κι έπαιζαν για να ανακοινώσουν ότι η μεγάλη λαϊκή γιορτή ξεκινάει σύντομα. Επίσης κάποιοι μερακλήδες γερο-ψαράδες, που με τις σφυρίχτρες των σκαφών τους, ενίσχυαν την χαρούμενη ατμόσφαιρα, τα μεσάνυχτα της Ανάστασης και της Πρωτοχρονιάς. Αλλά δεν πρέπει να ξεχάσουμε τα κοκόρια! Ναι, σωστά διαβάσατε, όλα τα κοκόρια, που νωρίς το πρωί, αναγγέλλουν την αυγή της ημέρας και ξυπνάγανε ακόμα και τον …Θανάση Βέγγο.

Προσόντα τελάλη και Στέντωρ

Για να εκτιμηθεί ένας τελάλης, έπρεπε, σύμφωνα με μια πολύ παλιά έκφραση, “να έχει δυνατή και ευχάριστη φωνή”. Πολλοί τελάληδες καυχιόντουσαν ότι έχουν φωνή σαν “καμπάνα εκκλησίας” ή “μεταλλική” ή “μελωδική” ή “φωνή που ακούγεται χιλιόμετρα μακριά” ή “σκληρή και ξερή φωνή” ή και “φωνή Στεντόρεια”. Ο Στέντορας ήταν Αχαιός, που συμμετείχε στον Τρωικό Πόλεμο. Ο Όμηρος τον αποκαλεί χαλκέντερο, γιατί είχε εξαιρετικά δυνατή φωνή. (Ιλιάδα, Ραψωδία Ε’, στχ. 785). Λέγεται, ότι η φωνή του ήταν τόσο δυνατή, όσο οι φωνές πενήντα ανδρών που φωνάζουν ταυτόχρονα! Ο Στέντορας πέθανε, τωόντι, κατά την εκτέλεση του έργου του, όταν μια φορά προσπάθησε να ανταγωνιστεί τον αγγελιοφόρο των θεών, τον μέγα Ερμή. Οι πνεύμονές του (πραγματικά) έσπασαν από την τεράστια προσπάθειά του.

Συχνά οι τελάληδες χρησιμοποιούσαν διάφορα ηχητικά αντικείμενα για να τραβήξουν την προσοχή του κόσμου. Στην αρχαιότητα, στον Μεσαίωνα και στη Βυζαντινή εποχή χρησιμοποιούνταν τρομπέτες, σάλπιγγες και καμπάνες. Αν το μήνυμα ήταν πολύ σημαντικό, μερικοί τελάληδες ανέβαιναν στο καμπαναριό και το φώναζαν από ‘κεί. Οι τελάληδες που έπαιζαν κάποιο δυνατό όργανο, όπως γκάιντα, συνήθιζαν να παίζουν μια μικρή μελωδία πριν αρχίσουν να ανακοινώνουν. Πολλοί, είχαν ένα “ραβδί” και αυτό θυμίζει το “κηρύκειο” του Ερμού και της Ίριδος. Κάποιοι τελάληδες είχαν σφυρίχτρα, που χρησιμοποιούνταν όταν ερχόταν έμπορος στο χωριό, π.χ. ψαράς, πωλητής υφασμάτων, κοσμημάτων κ.ο.κ. Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο τελάλης περπατούσε σφυρίζοντας, χωρίς να λέει τίποτα! Και οι χωρικοί καταλάβαιναν ότι το χωριό έχει δεχτεί εμπορική επίσκεψη.

Τα χωνιά της Γερμανικής Κατοχής

Κατά την περίοδο της Γερμανικής Κατοχής στην Ελλάδα και επειδή το ραδιόφωνο και οι εφημερίδες ήταν υπό έλεγχο, οι αντιστασιακές ομάδες ανακοίνωναν τις ήττες των Γερμανών, αλλά και διάφορα τρέχοντα νέα, μέσω τελάληδων που χρησιμοποιούσαν μεγάλα χωνιά και κυκλοφορούσαν κρυφά. Πραγματικά, ρίσκαραν τη ζωή τους, κάθε φορά που έβγαιναν να ανακοινώσουν, αλλά οι υπηρεσίες τους ήταν μεγάλες. Το χωνί τους, ήταν μια φωτεινή ελπίδα για τους κατακτημένους ανθρώπους, από τα …πολιτισμένα τέρατα! Το βράδυ, και οπωσδήποτε αφού έπεφτε το σκοτάδι, στεκόταν κανείς στην πόρτα ή στο παράθυρο και περίμενε το “χωνί”. Η έκφραση “το χωνί είπε” ήταν πολύ συνηθισμένη στο στόμα των Ελλήνων, στις αρχές της δεκαετίας του ’40.

(Ακόμα και σήμερα βλέπει κανείς συχνά ένα Datsun; ή Toyota;, μ’ ένα μεγάφωνο στην οροφή και φορτωμένο με πατάτες ή καρπούζια ή λαχανικά κ.λ.π.) Οι τελάληδες, επέλεγαν προσεκτικά τα σημεία της εργασίας τους. Τα πιο συνηθισμένα ήταν εκείνα που μάζευαν πολύ κόσμο, όπως οι μεγάλες πλατείες. Οι διασταυρώσεις δρόμων ήταν επίσης εξαιρετικά σημεία για να στέκεται κανείς και να φωνάζει, γιατί εκεί συγκλίνουν συχνά όλοι οι άνεμοι, οι οποίοι μεταφέρουν τα “νέα” και τα διαδίδουν μέσα από τα στενά δρομάκια προς όλες τις κατευθύνσεις. Αλλά, όπως είπαμε, οι τελάληδες περπατούσαν, στα πέριξ… Οι περισσότεροι, πράγματι περπατούσαν, αλλά υπήρχαν και κάποιοι που φώναζαν καθισμένοι σε γάιδαρο, μουλάρι ή άλογο. Ένας Άγγλος τουρίστας, που είχε επισκεφθεί την Ελλάδα το 1669 και που είχε μείνει μερικές ημέρες στη Λάρισα, είχε γράψει μεταξύ άλλων τα εξής: «Και όσον αφορά αγαθά που δεν υπάρχουν στα καταστήματα, υπάρχει πάντα ένας τελάλης επάνω σε ένα άλογο που γυρνάει γύρω και ενημερώνει τον κόσμο, πού υπάρχουν τα αγαθά και πόσο κοστίζουν.»

Μερικές φορές, όταν ένας τελάλης επρόκειτο να ενημερώσει για κάποιο προϊόν, έπαιρνε μαζί του ένα δείγμα, ώστε ο κόσμος να δει με τα μάτια του, τι θα αγόραζε. Δεδομένου ότι οι τελάληδες ήταν συνήθως άνθρωποι χωρίς εκπαίδευση, δεν γνώριζαν ούτε γραμματική ούτε σύνταξη. Το αποτέλεσμα, ήταν, να λένε συχνά τέτοια λάθη, ώστε όλο το χωριό να γελάει για αρκετές ημέρες και επιπλέον τα πιο αστεία από αυτά, να διατηρούνται στο τοπικό “χιουμοριστικό θησαυρό”. Αλλά υπήρχαν επίσης και τελάληδες πειραχτήρια (με “βλακ” χιούμορ), που σκόπιμα παραποιούσαν το κείμενο της ανακοίνωσης και με διάφορες εκφραστικές “κωμικότητες”, ντελαλούσαν …μοναδικές διακηρύξεις. Οι τελάληδες δυσκολεύονταν να επιβιώσουν με τα χαμηλά και προσωρινά εισοδήματα που είχαν. Γι’ αυτό είχαν πάντα κι ένα δεύτερο επάγγελμα. Τα πιο συνηθισμένα, δεύτερα επαγγέλματα, ήταν: πωλητής καπνού, πωλητής λαχείων, κουρέας, εφημεριδοπώλης, νυχτοφύλακας, νεκροθάφτης, ψάλτης, βαρκάρης κ.ά. Πολλοί τελάληδες είχαν κάποιο αναπηρικό πρόβλημα.

Όσον αφορά την αμοιβή τους, φυσικά, δεν υπήρχε σταθερή τιμή. Με 10-15 δραχμές (ίδια αξία, σε ευρώ, σήμερα) μπορούσε ένας τελάλης να ανακοινώσει ό,τι του ζητούσαν. Η τιμή καθοριζόταν, πάντα, από το πόσες φορές έπρεπε να γυρίσει στο χωριό και πόσες φορές έπρεπε να φωνάξει. Συχνά η τιμή καθοριζόταν και από τη διάθεση του παραγγέλλοντος, αλλά εξαρτάτο επίσης, από την προσωπικότητα του τελάλη. Υπήρχαν ντελάληδες που πληρώνονταν ετησίως, από έναν Δήμο ή έναν Συνεταιρισμό. 600 δραχμές το χρόνο, έπαιρνε ένας τελάλης σ’ ένα χωριό στη νότια Πελοπόννησο. Παλαιότερα, πληρώνονταν με τα αγαθά για τα οποία φώναζαν. Για κάτι που βρέθηκε, ο τελάλης έπαιρνε εύρετρα. Όσοι τελάληδες συμμετείχαν σε διάφορες δοσοληψίες (και ήταν πολλοί αυτοί) έπαιρναν την προμήθειά τους. Όταν μιλάμε για τελάληδες, δεν πρέπει να ξεχάσουμε όλους τους ιδιοκτήτες καταστημάτων που στέκονται στην πόρτα του καταστήματός τους και επαινούν τα ψάρια τους, τις κότες τους ή τα φρούτα τους. Επίσης, και σήμερα, για τον κόσμο που περπατάει στο πεζοδρόμιο, αλλά και για εκείνους που περνάνε έξω από εστιατόρια, κυρίως σε τουριστικά μέρη, κάποιος στέκεται στην πόρτα και επαινεί το φαγητό και την ορχήστρα.

Ο Χατζηαβάτης, τελάλης στον Καραγκιόζη

Στην Ελλάδα έχουμε το Θέατρο Σκιών, με άλλα λόγια τον Καραγκιόζη, που για πολλές γενιές διασκέδαζε (και διασκεδάζει), νέους, αλλά και ηλικιωμένους. Ένας από τους βασικούς χαρακτήρες ονομάζεται Χατζηαβάτης. Είναι γραμματέας του πασά, αλλά και τελάλης. Ως προσωπικότητα και χαρακτήρα, ο Χατζηαβάτης ήταν: κόλακας (γλείφτης), υποτακτικός, πονηρός, φοβητσιάρης, δουλοπρεπής,  ευγενικός από φόβο και …καρπαζοεισπράκτορας του Καραγκιόζη! Ο Χατζηαβάτης ήταν ντυμένος με τούρκικη φορεσιά και με σκούφια. Σ’ όλες της φιγούρες του, εμφανίζεται να κρατάει το γενάκι του, κάτι που εκτιμάται ως ανασφάλεια, αλλά και γλειψιματικός …σεβασμός.

Το 1979, στη Στοκχόλμη και στο πλαίσιο των εορτών του “Ελληνικού μήνα”, προσκλήθηκε ο κορυφαίος καραγκιοζοπαίχτης Ευγένιος Σπαθάρης. Επειδή σε κάποια παράστασή του βοήθησα στη διερμηνεία, μερικά Σουηδάκια  που παρακολουθούσαν, ο Ευγένιος με ευχαρίστησε μετά και με κέρασε έναν καφέ. Είπαμε πολλά και κάποια στιγμή ρώτησα τη γνώμη του για τον  Χατζηαβάτη. Και μου είπε το …τρομακτικό, ότι «η προσωπικότητα του Χατζηαβάτη, είναι ακριβώς η προσωπικότητα του μέσου Έλληνα».

Σας προτείνω το  “Τελάλημα” του Χατζηαβάτη, σε δύο εκτελέσεις. Με τον Γιώργο Μούτσιο και με την Νανά Μούσχουρη. Απολαυστικότατες!

Υ.Γ. Και ο Αγαμέμνων, είχε κήρυκες, ως βασιλιάς και ως αρχιστράτηγος στην Τροία! Προσέξτε την επόμενη κάρτα. Το ελληνικό αγγείο δεξιά, ονομάζεται πελίκη. Είναι από το 500; π.Χ. και τώρα …ησυχάζει στο Kunsthistorisches Museum, της Βιέννης, πλάι στους θησαυρούς της δυναστείας των Αψβούργων.