Αντιφατική η στάση της Ευρώπης απέναντι στην Τουρκία

Ισχύουν αμφότερα, αναλόγως ποιος μιλάει! Αυτή η αντίφαση δεν είναι επικοινωνιακό λάθος· είναι πρόβλημα που μαρτυράει στρατηγική σύγχυση. Πρόσφατα, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν εξίσωσε την Τουρκία με τη Ρωσία και την Κίνα. Η πρόεδρος της Κομισιόν χαρακτήρισε την Τουρκία μέρος ενός «κακόβουλου άξονα» μαζί με την Κίνα και τη Ρωσία. Υποστήριξε ότι η οικοδόμηση της Ευρώπης πρέπει να ολοκληρωθεί ώστε «να μην πέσει υπό ρωσική, τουρκική ή κινεζική επιρροή». Πρόσθεσε επίσης ότι «πρέπει να σκεφτούμε πιο μεγάλα και πιο γεωπολιτικά», υπονοώντας ότι η Άγκυρα είναι γεωπολιτικός αντίπαλος.

Αντιθέτως, η επίτροπος διεύρυνσης Μάρτα Κος, σε ομιλία της στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, δήλωσε ότι «χρειαζόμαστε την Τουρκία υπό το πρίσμα των μεταβαλλόμενων γεωπολιτικών πραγματικοτήτων στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή». Τόνισε επίσης τη σημασία της Άγκυρας ως εμπορικού και αμυντικού εταίρου.

Με τέτοιες αντικρουόμενες δηλώσεις από τα πιο επίσημα χείλη, πώς μπορεί η ΕΕ να ισχυρίζεται ότι είναι γεωπολιτική δύναμη; Στην εξωτερική πολιτική, η μακροπρόθεσμη ικανότητα ενός δρώντα να διαμορφώνει τις διμερείς του σχέσεις εξαρτάται από την αξιοπιστία του. Με τόσο αντιφατικές δηλώσεις, όμως, δεν υπάρχει αξιοπιστία και κατ’ επέκταση ούτε αποτελεσματική ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική.

Η αντίφαση αυτή δεν είναι τυχαία· συχνά αντανακλά τις εσωτερικές διαφοροποιήσεις των κρατών-μελών και την προσπάθεια της ΕΕ να ισορροπήσει μεταξύ αντικρουόμενων θέσεων. Η εποικοδομητική ασάφεια έχει τη θέση της στη διεθνή διπλωματία, όμως τα προαναφερθέντα υπερβαίνουν κατά πολύ την εποικοδομητική ασάφεια, αναδεικνύοντας  την έλλειψη στρατηγικής.

Η αντίφαση με φόντο την Τουρκία

Η αμφιθυμία της ΕΕ απέναντι στην Τουρκία είναι διαχρονική. Για πολλά χρόνια, η βασική διαφωνία αφορούσε την προοπτική ένταξης. Παρότι η Τουρκία είναι υποψήφια χώρα εδώ και αρκετές δεκαετίες με τις επίσημες ενταξιακές διαπραγματεύσεις να έχουν ξεκινήσει το 2005, η προοπτική ένταξης παραμένει αμφιλεγόμενη. Το 2007, ο πρώην πρόεδρος της Γαλλίας Νικολά Σαρκοζί είχε απορρίψει τη δέσμευση ότι η πόρτα της ΕΕ ήταν ανοιχτή για την Τουρκία, δηλώνοντας ότι «η Τουρκία δεν έχει θέση στην Ευρώπη».

Τα τελευταία χρόνια, η συζήτηση έχει μετατοπιστεί. Με τη δημοκρατική οπισθοδρόμηση στην Τουρκία και την άνοδο όσων στην ΕΕ τάσσονται εναντίον νέας διεύρυνσης, η ένταξη έχει γίνει πλέον δευτερεύον ζήτημα. Η συζήτηση αφορά σήμερα το εάν και πώς η Τουρκία μπορεί να λειτουργήσει ως στρατηγικός εταίρος της ΕΕ. Ο πόλεμος στην Ουκρανία και το ρήγμα με την κυβέρνηση Τραμπ ώθησαν την Ευρώπη να ξαναδεί τις σχέσεις της με διεθνείς και περιφερειακούς παίκτες. Γι’ αυτό και επαναπροσέγγισε το Ηνωμένο Βασίλειο.

Οι δηλώσεις της φον ντερ Λάιεν ερμηνεύτηκαν στην Άγκυρα ως ένδειξη ότι η ΕΕ λειτουργεί ως γεωπολιτικός αντίπαλος της Τουρκίας. Αυτό ενισχύει την άποψη της κυβέρνησης Ερντογάν ότι η τουρκική εξωτερική πολιτική δεν μπορεί να βασιστεί σε σταθερή συνεργασία με τις Βρυξέλλες. Αντίθετα, την οδηγεί σε μια στρατηγική αντιστάθμισης και συγκεκριμένα σε στροφή προς άλλες δυνάμεις, όπως η Κίνα και η Ρωσία. Αυτό πρακτικά σημαίνει την ωθεί σε ανταγωνιστική στάση σε περιφερειακά ζητήματα.

Το πραγματικό δίλημμα της ΕΕ δεν είναι αν θα πρέπει να υιοθετήσει μία συνεκτική στρατηγική. Προφανώς, πρέπει. Στο πλαίσιο αυτό, οφείλει να διαμορφώσει μια στρατηγική και απέναντι στην Τουρκία. Η γεωπολιτική αξία της Ευρώπη δεν θα κριθεί από δηλώσεις, αλλά πρέπει να αποφασίσει τι θέλει, έστω κι αν οι επιλογές της είναι πραγματικά δύσκολες.