Το αποτύπωμα των σχέσεων Τουρκίας-Πακιστάν σε Κυπριακό και ελληνοτουρκικά

Από την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου μέχρι τη σύγχρονη της αστάθειας στο Αφγανιστάν, η συνεργασία τους εξελίχθηκε, αλλά δεν έπαψε ποτέ να αποτελεί σημαντικό στοιχείο της εξωτερικής πολιτικής και των δύο κρατών. Οι βάσεις αυτής της συνεργασίας τέθηκαν τη δεκαετία του 1950, όταν Τουρκία και Πακιστάν βρέθηκαν στην ίδια πλευρά του Ψυχρού Πολέμου. Και οι δύο χώρες αντιλαμβάνονταν την εξάπλωση του κομμουνισμού ως απειλή για την ασφάλεια και τη σταθερότητά τους.

Το 1951 υπέγραψαν τη Συνθήκη Αιώνιας Φιλίας, η οποία αποτέλεσε το θεμέλιο των μετέπειτα σχέσεων τους στον τομέα της άμυνας και της ασφάλειας. Η Τουρκία είχε ήδη επιλέξει τη στενή συνεργασία με τη Δύση, συμμετέχοντας ενεργά στον Πόλεμο της Κορέας και εντασσόμενη το 1952 στο ΝΑΤΟ. Η ένταξη αυτή προσέφερε στην Άγκυρα ένα θεσμικό πλαίσιο μέσω του οποίου μπορούσε να συνδέσει την εξωτερική και αμυντική πολιτική της, με τα στρατηγικά συμφέροντα της Δύσης.

Το Πακιστάν ακολούθησε παρόμοια πορεία. Από το 1954 άρχισε να λαμβάνει σημαντική-αμερικανική στρατιωτική βοήθεια, ενώ την ίδια χρονιά υπεγράφη συμφωνία φιλίας και συνεργασίας με την Τουρκία. Η Άγκυρα επιδίωξε να παρουσιάσει τη συμφωνία ως παράγοντα σταθερότητας για τη Νότια Ασία, αποφεύγοντας να προκαλέσει ανησυχίες στην Ινδία. Παράλληλα, η Τουρκία προσπάθησε να διαδραματίσει ρόλο διαμεσολαβητή στις σχέσεις του Πακιστάν με το Αφγανιστάν, αναγνωρίζοντας ήδη από τότε την σημασία της περιοχής.

Η σύμπραξη Τουρκίας-Πακιστάν-Ιράν

Κατά τη δεκαετία του 1960, τόσο η Τουρκία, όσο και το Πακιστάν, άρχισαν να αντιμετωπίζουν δυσκολίες στις σχέσεις τους με τις ΗΠΑ. Η Τουρκία δυσαρεστήθηκε από τη στάση των δυτικών συμμάχων της στο Κυπριακό, ιδιαίτερα μετά την επιστολή του Αμερικανού προέδρου Λίντον Τζόνσον προς τον πρωθυπουργό Ισμέτ Ινονού το 1964, η οποία θεωρήθηκε έντονα επικριτική απέναντι στην Άγκυρα. Το γεγονός αυτό ώθησε την Τουρκία να αναζητήσει πιο ισορροπημένες σχέσεις με τον σοσιαλιστικό κόσμο και τις χώρες του λεγόμενου Τρίτου Κόσμου.

Αντίστοιχα, το Πακιστάν ένιωσε προδομένο όταν οι ΗΠΑ επέβαλαν εμπάργκο όπλων – τόσο στο ίδιο, όσο και στην Ινδία – κατά τον πόλεμο του 1965. Ως αποτέλεσμα, η Ισλαμαμπάντ στράφηκε σταδιακά προς την Κίνα, η οποία μπορούσε να καλύψει τις στρατιωτικές της ανάγκες. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, Τουρκία, Πακιστάν και Ιράν ίδρυσαν το 1965 τον Οργανισμό Περιφερειακής Συνεργασίας για την Ανάπτυξη (RCD), επιδιώκοντας μεγαλύτερη αυτονομία και προώθηση των κοινών τους συμφερόντων. Η απογοήτευση από ορισμένες αμερικανικές πολιτικές ώθησε και τις δύο χώρες να αναπτύξουν μια πιο ανεξάρτητη στρατηγική ατζέντα.

Η δεκαετία του 1970 χαρακτηρίστηκε από αμοιβαία πολιτική και στρατιωτική υποστήριξη. Η Τουρκία στάθηκε στο πλευρό του Πακιστάν, κατά τη διαδικασία ανεξαρτητοποίησης του Μπανγκλαντές, παρέχοντας διπλωματική και στρατιωτική στήριξη και καθυστερώντας την αναγνώριση του νέου κράτους – αναμένοντας το Ισλαμαμπάντ. Από την άλλη πλευρά, το Πακιστάν υποστήριξε την Τουρκία κατά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, παρέχοντας της στρατιωτική και υλικοτεχνική βοήθεια. Ο τότε πρωθυπουργός του Μπούτο είχε στείλει επιστολή αλληλεγγύης στον Ετσεβίτ.

Το 1979 αποτέλεσε σημείο καμπής. Η Ιρανική Επανάσταση και η σοβιετική εισβολή στο Αφγανιστάν δημιούργησαν νέες ανησυχίες ασφαλείας και για τις δύο χώρες. Η Τουρκία και το Πακιστάν θεώρησαν τις εξελίξεις αυτές απειλή για τη σταθερότητα της περιοχής και ανανέωσαν τη συνεργασία τους με τις ΗΠΑ, στο πλαίσιο της αντιμετώπισης της σοβιετικής επιρροής. Έτσι, η στρατηγική τους σύμπλευση απέκτησε νέο περιεχόμενο, προσαρμοσμένο στις ανάγκες της εποχής.

Από το 1990 στη νέα χιλιετία

Κατά τη δεκαετία του 1990 οι σχέσεις των δύο χωρών παρέμειναν φιλικές, αλλά η δυναμική τους μειώθηκε. Η Τουρκία επικέντρωσε το ενδιαφέρον της στις νέες Δημοκρατίες που προέκυψαν από τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και της Γιουγκοσλαβίας, ενώ το Πακιστάν αφιέρωσε μεγάλο μέρος της προσοχής του στις εξελίξεις στο Αφγανιστάν, μετά την αποχώρηση των Σοβιετικών. Πάντως, παρά τη σχετική υποχώρηση της συνεργασίας τους, οι δεσμοί εμπιστοσύνης παρέμειναν ισχυροί.

Η νέα χιλιετία έφερε μια διαφορετική πρόκληση: Την καταπολέμηση της διεθνούς τρομοκρατίας. Μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 και την επέμβαση του ΝΑΤΟ στο Αφγανιστάν, η σταθερότητα της περιοχής αναδείχθηκε σε κορυφαία προτεραιότητα. Η Τουρκία επιχείρησε να διαδραματίσει ρόλο γέφυρας ανάμεσα στο Αφγανιστάν και το Πακιστάν, οργανώνοντας συναντήσεις κορυφής και ενθαρρύνοντας τον διάλογο.

Το 2007, οι ηγέτες των τριών χωρών υπέγραψαν τη Διακήρυξη της Άγκυρας, η οποία προωθούσε τη συνεργασία, τον σεβασμό της εδαφικής ακεραιότητας και τη μη ανάμειξη στις εσωτερικές υποθέσεις των γειτόνων. Η Τουρκία προσπάθησε να μειώσει τις εντάσεις μεταξύ Καμπούλ και Ισλαμαμπάντ και να συμβάλει στη δημιουργία κοινού μετώπου απέναντι στους Ταλιμπάν, χωρίς επιτυχία, για έναν βασικό λόγο: Ουδέποτε έλλειψε η παρασκηνιακή στήριξη των Ταλιμπάν από το Πακιστάν, παρά την αμερικανική-νατοϊκή κατοχή του Αφγανιστάν!

Την ίδια περίοδο, οι σχέσεις διευρύνθηκαν και σε άλλους τομείς. Άγκυρα και Ισλαμαμπάντ υπέγραψαν συμφωνίες για την «καταπολέμηση της τρομοκρατίας και του οργανωμένου εγκλήματος», ενώ η Τουρκία παρείχε σημαντική ανθρωπιστική βοήθεια στο Πακιστάν, μετά από καταστροφικούς σεισμούς και πλημμύρες. Παράλληλα, οι δύο χώρες συνέχισαν να στηρίζουν η μία την άλλη σε ειδικά ζητήματα, όπως το Κυπριακό για την Τουρκία και το Κασμίρ για το Πακιστάν.

Τα πακιστανικά F-16

Η αμυντική συνεργασία ενισχύθηκε περαιτέρω το 2009, όταν συμφωνήθηκε η αναβάθμιση των πακιστανικών μαχητικών αεροσκαφών F-16 από την Turkish Aerospace Industries. Η Τουρκία ανέλαβε επίσης πρωτοβουλίες για τη βελτίωση των σχέσεων του Πακιστάν με χώρες της Κεντρικής Ασίας και προσπάθησε να διατηρήσει ανοιχτούς τους διαύλους επικοινωνίας ανάμεσα στο Ισλαμαμπάντ και το ΝΑΤΟ, ιδιαίτερα σε περιόδους έντασης που προκαλούσαν οι αμερικανικές επιθέσεις με μη επανδρωμένα αεροσκάφη.

Οι τριμερείς σύνοδοι Τουρκίας, Πακιστάν και Αφγανιστάν μεταξύ 2007 και 2012 δεν έλυσαν όλα τα προβλήματα της περιοχής, αλλά διατήρησαν έναν σημαντικό μηχανισμό διαλόγου. Παράλληλα, προωθήθηκαν σχέδια για σιδηροδρομικές συνδέσεις, ενεργειακή συνεργασία και ανάπτυξη τηλεπικοινωνιακών δικτύων, αποδεικνύοντας ότι η ασφάλεια και η οικονομική ανάπτυξη θεωρούνταν αλληλένδετοι στόχοι.

Συνολικά, η ιστορία των σχέσεων Τουρκίας και Πακιστάν δείχνει ότι οι κοινές αντιλήψεις περί ασφάλειας υπήρξαν ο βασικός συνεκτικός παράγοντας της συνεργασίας τους. Από την αντιμετώπιση του κομμουνισμού στον Ψυχρό Πόλεμο, μέχρι την επιδίωξη της σταθερότητας στο Αφγανιστάν, οι δύο χώρες προσαρμόστηκαν στις μεταβαλλόμενες διεθνείς συνθήκες, χωρίς να εγκαταλείψουν τη στρατηγική τους σχέση.

Όσον αφορά τα ελληνοτουρκικά, παρά τις κατά καιρούς διαφοροποιήσεις στις προτεραιότητές τους, η αμυντική και πολιτική συνεργασία μεταξύ Άγκυρας και Ισλαμαμπάντ παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο σταθερά γεωπολιτικά σχήματα της ευρύτερης περιοχής της Ευρασίας. Το Πακιστάν υπήρξε γενικά ένας από τους πιο συνεπείς διπλωματικούς υποστηρικτές της Τουρκίας σε ζητήματα που αφορούν Ελλάδα και Τουρκία, αν και η θέση του συνήθως εκφράζεται πολιτικά-διπλωματικά, χωρίς άμεση εμπλοκή.

Κύπρος-Αιγαίο-Μεσόγειος

Θα εξετάσουμε ειδικότερα την στάση του Πακιστάν στα πεδία της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης, με πρώτο την Κύπρο. Το Πακιστάν παραδοσιακά υποστηρίζει τη θέση της Τουρκίας στο Κυπριακό. Δεν έχει αναγνωρίσει την διεθνώς αναγνωρισμένη Κυπριακή Δημοκρατία ως τον μοναδικό εκπρόσωπο του νησιού. Το Ισλαμαμπάντ διατηρεί στενές επαφές με το ψευδοκράτος της αυτοανακηρυγμένης “Τουρκικής Δημοκρατίας Βόρειας Κύπρου” και ζητά να ληφθούν υπόψιν «τα δικαιώματα των Τουρκοκυπρίων» σε κάθε προσπάθεια επίλυσης του Κυπριακού.

Μια έτερη σημαντική πτυχή των τουρκο-πακιστανικών σχέσεων είναι και η διπλωματική αμοιβαιότητα. Η Τουρκία υποστηρίζει σθεναρά τη θέση του Πακιστάν στην διαφιλονικούμενη περιοχή του Κασμίρ, ενώ το Πακιστάν υποστηρίζει την Τουρκία στην Κύπρο. Αυτή η αμοιβαία υποστήριξη έχει γίνει ένα μακροχρόνιο χαρακτηριστικό της εξωτερικής τους πολιτικής. Να σημειωθεί ότι το Πακιστάν, στον αντίποδα της Τουρκίας, δεν αναγνωρίζει ως ανεξάρτητο κράτος ούτε την Αρμενία, στηρίζοντας παγίως το Αζερμπαϊτζάν.

Σε θέματα όπως οι θαλάσσιες ζώνες, οι διαφορές στον εναέριο χώρο και οι ενεργειακές έρευνες στην Ανατολική Μεσόγειο, το Πακιστάν γενικά αποφεύγει λεπτομερείς-ειδικευμένες νομικές θέσεις. Ωστόσο, εκφράζει συστηματικά την αλληλεγγύη του στην Τουρκία και υποστηρίζει ο ελληνοτουρκικός διάλογος να γίνεται στην βάση των «νόμιμων τουρκικών συμφερόντων».

Όταν κλιμακώθηκε η ελληνοτουρκική ένταση το 2020 για την εξερεύνηση υδρογονανθράκων, το Πακιστάν υποστήριξε δημόσια την έκκληση της Τουρκίας για διαπραγματεύσεις και επέκρινε αυτό που θεώρησε ως προσπάθεια «απομόνωσης της Άγκυρας σε περιφερειακό επίπεδο».

Πακιστάν και Τουρκία έχουν αναπτύξει μια σημαντική αμυντική συνεργασία τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Η συνεργασία περιλαμβάνει τον τουρκικό εκσυγχρονισμό του πακιστανικού στρατιωτικού εξοπλισμού, ναυτική συνεργασία, κοινές στρατιωτικές ασκήσεις και συνεργασία αμυντικής-βιομηχανικής συνεργασίας. Λόγω αυτής της στρατηγικής σχέσης, η πολιτική ηγεσία του Πακιστάν συχνά διστάζει να επικρίνει την Τουρκία σε περιφερειακά ζητήματα.

Πακιστάν και Ελλάδα

Σε γενικές γραμμές το Πακιστάν δεν μας βλέπει ως αντιπάλους. Το Πακιστάν δεν έχει άμεση εδαφική, ή ιστορική διαφορά με την Ελλάδα. Οι διπλωματικές σχέσεις μεταξύ Πακιστάν και Ελλάδας είναι φυσιολογικές και υπάρχουν οικονομικές και πολιτικές επαφές. Ωστόσο, όταν προκύπτει ελληνοτουρκική ένταση, οι δηλώσεις του Πακιστάν συνήθως κλίνουν σαφώς προς την τουρκική πλευρά, επειδή η Άγκυρα θεωρείται ένας από τους στενότερους στρατηγικούς εταίρους του Ισλαμαμπάντ.

Υπό τον Ερντογάν, οι σχέσεις Τουρκίας-Πακιστάν έχουν γίνει ακόμη πιο στενές, περιλαμβάνοντας την άμυνα, τη διπλωματία, το εμπόριο και τους διεθνείς οργανισμούς. Ως αποτέλεσμα, το Πακιστάν είναι πιθανό να συνεχίσει να υποστηρίζει πολιτικά την Τουρκία σε μελλοντικές ελληνοτουρκικές διαμάχες, ειδικά σε θέματα Κύπρου και Ανατολικής Μεσογείου, αποφεύγοντας παράλληλα την άμεση αντιπαράθεση με την ίδια την Ελλάδα.

Να σημειωθεί πως το Πακιστάν (το οποίο θυμίζουμε πως κατέχει πυρηνικά όπλα) έχει ενεργότερο ρόλο στην Μέση Ανατολή, υπογράφοντας αμυντικό σύμφωνα με το βασίλειο της Σαουδικής Αραβίας. Στα πλαίσια αυτού του Συμφώνου, το Πακιστάν (σύμφωνα με το Reuters) ανέπτυξε μοίρα αεροσκαφών και χιλιάδες στρατιώτες στη Σαουδική Αραβία, κατά τη διάρκεια του πολέμου με το Ιράν – όπου το Πακιστάν λειτουργεί ταυτόχρονα ως μεσολαβητής για την επίλυση της αντιπαράθεσης. Να σημειωθεί πως και η Τουρκία επεδίωξε να ενταχθεί στο προαναφερόμενο σύμφωνο, αλλά δεν κατάφερε, κυρίως λόγω των ενστάσεων του Ριάντ, που επιθυμούσε η συμφωνία να μείνει αυστηρά διμερής.