Πώς το λιλιπούτειο Κατάρ έγινε παγκόσμιος παίκτης

Ο Χαμάντ, που κυβέρνησε το Κατάρ από το 1995 έως την παραίτησή του το 2013, διαμόρφωσε τη σύγχρονη εικόνα ενός μικρού αλλά εξαιρετικά πλούσιου σε ενεργειακούς πόρους κράτους του Κόλπου με παγκόσμια επιρροή. Χωρίς τη ριψοκίνδυνη και συχνά αμφιλεγόμενη γεωπολιτική στρατηγική του, η Μέση Ανατολή και, ίσως ολόκληρος ο κόσμος, θα ήταν πολύ διαφορετικοί σήμερα.

Ο Χαμάντ πίστευε ότι ο τεράστιος πλούτος από τα κοιτάσματα πετρελαίου και φυσικού αερίου του Κατάρ μπορούσε να αξιοποιηθεί όχι μόνο για την ευημερία των πολιτών, αλλά και ως εργαλείο διεθνούς ισχύος. Και αντιλήφθηκε ότι αυτό δεν απαιτούσε απλώς την αγορά πανάκριβων οπλικών συστημάτων. Θεώρησε ότι η χώρα μπορούσε να αποκτήσει δυσανάλογη επιρροή επενδύοντας στην ήπια ισχύ (soft power): Στα μέσα ενημέρωσης, στη διπλωματία, στον αθλητισμό, στον πολιτισμό και σε στοχευμένες φιλανθρωπικές δωρεές. Έτσι κατάφερε να μετατρέψει το Κατάρ, με πληθυσμό λίγο πάνω από 3 εκατομμύρια ανθρώπους, εκ των οποίων περίπου το 90% είναι αλλοδαποί εργαζόμενοι – σε έναν απρόσμενο παγκόσμιο παίκτη.

Το αναίμακτο πραξικόπημα

Κατά τη διάρκεια αυτής της πορείας δεν δίστασε να αναλάβει εξαιρετικά ριψοκίνδυνες πρωτοβουλίες. Γεννημένος το 1952, ορίστηκε διάδοχος του θρόνου στα 25 του χρόνια. Ωστόσο κουράστηκε να περιμένει τη διαδοχή. Το 1995, ενώ ο πατέρας του βρισκόταν στο εξωτερικό, τον ανέτρεψε με αναίμακτο πραξικόπημα στο Παλάτι και έγινε απόλυτος ηγεμόνας του εμιράτου. «Δεν είμαι ευτυχής για όσα συνέβησαν, αλλά έπρεπε να γίνουν και έπρεπε να τα κάνω», είχε δηλώσει τότε σε τηλεοπτικό διάγγελμα.

Λίγα χρόνια νωρίτερα, το Κατάρ είχε αρχίσει την υπεράκτια εκμετάλλευση του μεγαλύτερου κοιτάσματος φυσικού αερίου στον κόσμο, το οποίο μοιράζεται με το Ιράν. Ο Χαμάντ ήταν αποφασισμένος να αξιοποιήσει τα τεράστια έσοδα. Από τη μία πλευρά καθιέρωσε επιδοτήσεις και κοινωνικές παροχές που βελτίωσαν σημαντικά το βιοτικό επίπεδο των Καταριανών. Από την άλλη, έστρεψε το βλέμμα του πέρα από τα σύνορα της χώρας.

Η ίδρυση του Al Jazeera

Το 1996 ίδρυσε το Al Jazeera, το τηλεοπτικό δίκτυο που χάρισε στη Ντόχα τεράστια επιρροή, αλλά εξόργισε πολλές γειτονικές χώρες.
Το Al Jazeera μπήκε γρήγορα σε εκατομμύρια σπίτια, προσφέροντας κάτι που τα κρατικά μέσα ενημέρωσης του αραβικού κόσμου απέφευγαν: Kριτική κάλυψη των καθεστώτων της περιοχής, συμπεριλαμβανομένων βασιλέων και δικτατόρων. Ωστόσο, η κάλυψη του ίδιου του Κατάρ παρέμενε ευνοϊκή, ενώ η γενικότερη γραμμή του δικτύου εξυπηρετούσε τις επιδιώξεις του Κατάρ και του ίδιου του Χαμάντ.

Την ίδια χρονιά ξεκίνησε και η κατασκευή της τεράστιας αμερικανικής αεροπορικής βάσης Al Udeid, η οποία εξελίχθηκε αργότερα στη μεγαλύτερη στρατιωτική βάση των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή και στην έδρα της Κεντρικής Διοίκησης (CENTCOM).

Σχέσεις με όλους

Στην περιφερειακή πολιτική, ο Χαμάντ υιοθέτησε μια εξαιρετικά λεπτή ισορροπία: Διατήρησε σχέσεις με όλες σχεδόν τις πλευρές, ακόμη και στις πιο εκρηκτικές συγκρούσεις. Συμμάχησε στενά με τις ΗΠΑ, αλλά ταυτόχρονα καλλιέργησε στενούς δεσμούς τόσο με το Ιράν όσο και με το Ισραήλ, ανοίγοντας αμοιβαία εμπορικά γραφεία με το τελευταίο το 1996.

Κατά την Αραβική Άνοιξη στις αρχές της δεκαετίας του 2010, συνέχισε να στηρίζει τη Μουσουλμανική Αδελφότητα, ακόμη και όταν αυτή επιδίωκε να ανατρέψει μοναρχίες και αυταρχικά καθεστώτα της περιοχής. Παράλληλα υπήρξε σημαντικός χρηματοδότης της Χαμάς, η οποία αποτελεί παρακλάδι της Μουσουλμανικής Αδελφότητας. Το 2012 έγινε ο πρώτος αρχηγός κράτους που επισκέφθηκε τη Γάζα, η οποία τότε βρισκόταν υπό τον de facto έλεγχο της Χαμάς, μετά τη βίαιη εκδίωξη της Φάταχ. Η Χαμάς έχει χαρακτηριστεί τρομοκρατική οργάνωση από τις ΗΠΑ από το 1997, καθώς και από πολλές άλλες χώρες.

Η οικειοθελής αποχώρηση

Το 2013, δεκαοκτώ χρόνια μετά την ανατροπή του πατέρα του, ο Χαμάντ προκάλεσε νέο σοκ στην περιοχή, ανακοινώνοντας ότι παραιτείται από τον θρόνο υπέρ του γιου του, Ταμίμ. Επέλεξε να μην επαναλάβει το λάθος του πατέρα του και να μην αφήσει τον διάδοχό του να περιμένει υπερβολικά.

Λίγο πριν αποχωρήσει, επέτρεψε στους Ταλιμπάν να ανοίξουν πολιτικό γραφείο στη Ντόχα, παρότι εκείνη την εποχή πολεμούσαν τις ΗΠΑ. Είχε προβλέψει ότι αργά ή γρήγορα θα ξεκινούσαν διαπραγματεύσεις μεταξύ των δύο πλευρών και ήθελε η Ντόχα να αποτελέσει το επίκεντρό τους.

Η κρίση του 2017

Ο Ταμίμ συνέχισε την πολιτική του πατέρα του. Το 2014, καθώς τα ισλαμιστικά κόμματα έχαναν έδαφος μετά την υποχώρηση της Αραβικής Άνοιξης, το Κατάρ συνέχισε να στηρίζει τη Μουσουλμανική Αδελφότητα. Η επιλογή αυτή οδήγησε στη μεγαλύτερη κρίση της σύγχρονης ιστορίας του Κατάρ.

Τα υπόλοιπα μέλη του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου απαίτησαν από τη Ντόχα να εγκαταλείψει την υποστήριξη προς τη Μουσουλμανική Αδελφότητα. Όταν αρνήθηκε, η Σαουδική Αραβία, μαζί με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, την Αίγυπτο και το Μπαχρέιν, επέβαλαν το 2017 αποκλεισμό στο Κατάρ και διέκοψαν τις διπλωματικές σχέσεις.

Ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ τάχθηκε αρχικά στο πλευρό του Ριάντ, ενώ ο πρίγκιπας διάδοχος Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν απαίτησε από τη Ντόχα να αλλάξει πορεία. Το Κατάρ όμως δεν υποχώρησε. Με τη στήριξη συμμάχων, όπως η Τουρκία, άντεξε τον αποκλεισμό διάρκειας 43 μηνών.

Καθ’ όλη τη διάρκεια της ανόδου του, το Κατάρ δέχθηκε έντονη κριτική τόσο από τη Δύση όσο και από τον αραβικό κόσμο για τις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τις κατηγορίες περί υποστήριξης τρομοκρατικών οργανώσεων. Παρ’ όλα αυτά, ο Ταμίμ συνέχισε πιστά τη στρατηγική του πατέρα του.

Η πολιτική αυτή απέδωσε καρπούς

Οι σχέσεις με τις ΗΠΑ ενισχύθηκαν περισσότερο, ενώ ο πρόεδρος Τζο Μπάιντεν αναγνώρισε επίσημα το Κατάρ ως σημαντικό σύμμαχο εκτός ΝΑΤΟ (Major Non-NATO Ally). Η Ντόχα αξιοποίησε τις σχέσεις της με διαφορετικά στρατόπεδα ώστε να εξελιχθεί σε διαμεσολαβητή σε κρίσεις όπως αυτές της Ουκρανίας, του Ιράν, του Αφγανιστάν και της Γάζας.

Μέχρι τότε, το Κατάρ είχε αυξήσει σημαντικά την επιρροή του και στις ΗΠΑ. Έγινε ο μεγαλύτερος ξένος χρηματοδότης αμερικανικών πανεπιστημίων και σημαντικός δωρητής δεξαμενών σκέψης (think tanks), με επικριτές να υποστηρίζουν ότι οι δωρεές αυτές επηρέαζαν τις θέσεις που διατύπωναν οι οργανισμοί που τις λάμβαναν.

Παρά τις εξαιρετικά υψηλές θερμοκρασίες, η Ντόχα φιλοξένησε το Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου του 2022, εν μέσω καταγγελιών ότι η ανάθεση εξασφαλίστηκε μέσω δωροδοκιών. Παράλληλα, χιλιάδες μετανάστες εργάτες φέρονται να έχασαν τη ζωή τους κατά την κατασκευή των έργων, εργαζόμενοι υπό ιδιαίτερα επικίνδυνες συνθήκες.

Το Κατάρ απέκτησε επίσης κορυφαίους αθλητικούς συλλόγους, καθώς και ιστορικές επιχειρήσεις πολυτελείας όπως το Harrods.
Το κρατικό επενδυτικό του ταμείο χρησιμοποιήθηκε πολλές φορές και ως εργαλείο πολιτικής επιρροής. Πρόσφατα, Καταριανοί μέτοχοι εμπόδισαν συμφωνία της Volkswagen με ισραηλινή αμυντική εταιρεία για την ανάπτυξη οχημάτων που θα υποστήριζαν το αντιπυραυλικό σύστημα Iron Dome.

Πριν από τον Χαμάντ, μια τόσο εκτεταμένη γεωπολιτική επιρροή φαινόταν αδιανόητη για μια χώρα του μεγέθους του Κατάρ. Εκείνος όμως βρήκε τον τρόπο να μετατρέψει ένα μικρό, αλλά εξαιρετικά πλούσιο κράτος, σε σημαντικό παγκόσμιο παράγοντα, αλλάζοντας τις ισορροπίες στη Μέση Ανατολή και επηρεάζοντας τις διεθνείς εξελίξεις πολύ πέρα από τα σύνορα του εμιράτου.