“Η μπανιέρα” από τον Ρόζα Τίποτα

Την ανακαλύπτει στο πρόσωπο μιας ξεπεσμένης τραγουδίστριας (στο ρόλο η Δέσπω Διαμαντίδου). Κι εκεί που αποφασίζει ν’ αλλάξει ζωή, εκείνη του αποκαλύπτει πως δεν είναι η πραγματική του μάνα. Σ’ αυτή τη σκηνή την ταρακουνάει από τους ώμους ουρλιάζοντας: «Πώς σε λένε;» «Ρόζα», του απαντάει. «Ρόζα τι;» Και έρχεται η μνημειώδης ατάκα: «Ρόζα Τίποτα».

Αν αναρωτηθήκατε τι δουλειά έχει η εξιστόρηση μιας ταινίας με την παρουσίαση ενός βιβλίου, νομίζω πως η απάντηση έχει ήδη δοθεί: από τον διάλογο Δέσπως Διαμαντίδου-Νίκου Κούρκουλου, γεννήθηκε ο Ρόζα Τίποτα, κατά κόσμον Θανάσης Κούρτης, γύρω στο 2007. Και επιμένει σ’ αυτό το (ας πούμε) non-binary ψευδώνυμο, που υιοθέτησε πριν ωστόσο ακόμη επινοηθεί το non-binary.

Κάθε φορά που τον διαβάζω από εκεί ξεκινάω: απ’ το ψευδώνυμο. Ο Ρόζα Τίποτα πρωτοεμφανίστηκε στη λογοτεχνία με την ποιητική συλλογή “Στα ωραία μέσα ερείπια” (εκδ. Ενδυμίων, 2012) ως “Ούτις”, ως ο “Κανένας”, ένας Κανένας που δεν κρύβει κάποιο ηρωικό έπος στο παρελθόν του, μόνο τραυματισμένα γόνατα από τα ξερά γήπεδα της Ελευθερούπολης, στην Καβάλα, μια ψυχή Παοκτζίδικη και μια μέση ταλαιπωρημένη από τη βιοπάλη στη Θεσσαλονίκη. Αυτές οι δύο πόλεις είναι οι συντεταγμένες του έργου του.

Τοπία του Τίποτα

Κι αν στο προηγούμενο βιβλίο του, το “Βολ πλανέ σε ξερό” (εκδ. Τυφλόμυγα, 2020) η υπόθεση εξελισσόταν αποκλειστικά στη Θεσσαλονίκη, σ’ αυτή τη συλλογή διηγημάτων έχουμε ένα διαρκές πήγαιν’-έλα ανάμεσα στα δύο σύνορα. Οι ιστορίες είναι απλές, μπορεί να υποθέσει κανείς αυτοβιογραφικές ή έστω με ένα έντονο αυτοβιογραφικό υπόστρωμα. Είναι γραμμένες επίσης απλά, χωρίς προσπάθεια εκζήτησης ή επιτήδευσης.

Χωρίς τερτίπια και φιοριτούρες. Με μια υποφώσκουσα ευαισθησία (κληρονομιά από τον Τάσο Λειβαδίτη υποπτεύομαι) που δεν εκβιάζει τη συγκίνηση. Έχω την εντύπωση πως ο ίδιος τείνει να κατακτήσει μια έξοχη ισορροπία ανάμεσα στο ρεαλισμό και το λυρισμό, καθώς αυτά που θα μπορούσε να αφηγηθεί τα περιγράφει, φλερτάροντας κάποτε με το ρόλο του αφηγητή-κάμερα. Δεν εξομολογείται‧ δείχνει, δίνοντας συχνά στις εικόνες του δραματουργικό ρόλο.

Ειρωνική διάβρωση του λυρισμού

Σχεδόν τυχαία διαλέγω το παρακάτω απόσπασμα από το έξοχο διήγημα “Η Μπανιέρα” που έδωσε και τον τίτλο της συλλογής: «Ο Θερμαϊκός, μάλιστα! Μοιάζει σαν μια μεγάλη, επίπεδη μπανιέρα. Αλλά κι η κατηφόρα της Αριστοτέλους, μια λευκή πίστα, σχεδόν τσουλήθρα, προς τη θάλασσα. Ο κόλπος θαρρείς αχνίζει στις πρώτες ζέστες της Άνοιξης, στο βάθος σαλεύουν κάνα δυο καράβια και μερικά λευκά θαλασσοπούλια, σαν καρτ-ποστάλ με κινούμενα στοιχεία. Κι ο άνθρωπός μας κατεβαίνει με βήμα ταχύ, αφήνει το γλιστερό μάρμαρο της πλατείας να τον παρασύρει, ώσπου αρχίζει να τρέχει κανονικά, να τρέχει προς τη θάλασσα, να τρέχει προσπερνώντας την περιέργεια και την έκπληξη του κόσμου…».

Η διάβρωση του λυρισμού πιστεύω πως επιτυγχάνεται και με έναν τρόπο ακόμη: Ο Ρόζα Τίποτα δεν αντιμετωπίζει με αφελή σοβαροφάνεια τα προβλήματα και τα συναισθήματα των ηρώων του ούτε ο ίδιος επιδιώκει να μετατραπεί σε απλοϊκό πρωταγωνιστή των διηγημάτων του. Οι ιστορίες του πάντα ή σχεδόν πάντα ολοκληρώνονται, αν ολοκληρώνονται, με ένα είδος ειρωνικής αντιδήλωσης, που τον προστατεύει από το μελό και μετατρέπει τις λέξεις του σ’ αυτό που επιδιώκουν να είναι: στιγμιότυπα από τα παιχνίδια που στήνει η ζωή σ’ ένα ανοιγοκλείσιμο των βλεφάρων.

Το αποτέλεσμα είναι πως, όταν τελειώνει η ανάγνωση, δεν αποφασίζουμε εύκολα αν κερδίσαμε ή αν χάσαμε, αν ο ήρωας πέτυχε ή απέτυχε. Η μαγεία στην οποία πιστεύουν τα παιδιά -αναφέρομαι στο διήγημα “Πού πάνε οι μάγισσες όταν καίγονται”- αποδεικνύεται οφθαλμαπάτη, αλλά εξακολουθούμε να μένουμε γοητευμένοι από την αθωότητα των παιδιών να πιστεύουν στη μαγεία.

Συγκρότηση ταυτότητας και προοπτικές

Να τον εκτιμάτε τον Ρόζα Τίποτα, ειδικά οι Θεσσαλονικείς κι ακόμη πιο ειδικά οι Παοκτζήδες. Για εσάς γράφει. Για τα παιδιά της γενιάς του ακόμη, μεγαλωμένα στην επαρχία της επαρχίας, που πέρασαν απαρατήρητα από τη “βαριά” αθηναϊκή διανόηση και τις διαγωνίους της. Από τον ίδιο περιμένω εδώ και καιρό να τολμήσει. Μπορεί να αφηγηθεί εξαιρετικά φτιάχνοντας ένα σύμπαν με παρηγορητικά παραμύθια για ενήλικες. Ας αποφασίσει κάποια στιγμή και να τα διαλύσει όλα, πλοκές και γλώσσα εννοώ. Να προχωρήσει, χωρίς να διστάζει, στην κατεύθυνση του μαγικού ρεαλισμού.

Μέχρι τότε ας συνεχίσει να επιβεβαιώνει ότι τελικά κίνητρο για να γράψει έχει ο άνθρωπος που ξεκινάει ως “Κανένας” και προσπαθεί να συγκροτήσει την ταυτότητά του μέσω των λέξεων και των ιστοριών. Αν ήτανε και αμυντικό χαφ στον Ορφέα Ελευθερούπολης, ακόμη καλύτερα. Πάντα προτιμούσα, από τις παρουσιάσεις βιβλίων, τις εξέδρες των τοπικών κατηγοριών.

---

 

Το βιβλίο του Ρόζα Τίποτα “Η μπανιέρα και άλλες εσωτερικές διαρροές” κυκλοφορεί σε μια ιδιαίτερα προσεγμένη και καλαίσθητη έκδοση από τον εκδ. οίκο Γραφή με έδρα τα Τρίκαλα.

Ρόζα Tίποτα, βιβλία

“Στα ωραία μέσα ερείπια”, εκδ. Ενδυμίων, 2012, ποίηση
“Βολ πλανέ σε ξερό”, εκδ. Τυφλομυγα, 2020, μυθιστόρημα
“Η Μπανιέρα και άλλες εσωτερικές διαρροές”, εκδ. Γραφή, 2026, διηγήματα