Το μακρύ χέρι της τουρκικής προπαγάνδας στο εξωτερικό

Η απάντηση είναι ανησυχητικά απλή: Η Άγκυρα αγόρασε χρόνο και εξάρτηση, τα δύο πράγματα που κανένα τανκ δεν προσφέρει. Ένα οπλικό σύστημα σκουριάζει σε είκοσι χρόνια. Ένας μαθητής που διαμορφώθηκε στα δώδεκα, ψηφίζει, κηρύττει και κυβερνά για πενήντα. Τα μεγέθη φανερώνουν την πρόθεση. Σύμφωνα με έκθεση της βελγικής οργάνωσης Solidarity with Others, το κρατικά χρηματοδοτούμενο ίδρυμα Maarif εκπαιδεύει περίπου 30.000 μαθητές σε 34 χώρες, με κρατική στήριξη που φέρεται να ξεπερνά τα 27,7 δισεκατομμύρια λίρες, περίπου 900 εκατομμύρια δολάρια.

Κανένα κράτος δεν διαθέτει τέτοιο ποσό για να μάθει παιδιά ανάγνωση. Το διαθέτει για να ορίσει ποια θα γίνουν αυτά τα παιδιά. Και το χρήμα δεν κινείται σε μία γραμμή προϋπολογισμού, αλλά μέσα από ένα ολόκληρο παράλληλο δίκτυο χρηματοδότησης: Κρατικά κονδύλια, η θρησκευτική αρχή Diyanet με προϋπολογισμό μεγαλύτερο από ολόκληρα υπουργεία, τα τουρκικά χρηματοδοτικά ιδρύματα, και οι μεγάλες κατασκευαστικές που ακολουθούν πίσω από κάθε σχολείο και κάθε τζαμί. Για την Άγκυρα, το σχολείο είναι η βιτρίνα. Από πίσω κινείται μια μηχανή επιρροής που τρέχει σε χρήμα.

Ο τρόπος με τον οποίο, πάντα κατά την έκθεση, αποκτήθηκε το δίκτυο αποκαλύπτει τη μέθοδο. Από το 2016, η Άγκυρα φέρεται να ενεπλάκη στο κλείσιμο, την κατάσχεση ή την υποχρεωτική μεταβίβαση 162 σχολείων σε 29 χώρες, με τα 131 να περνούν στον έλεγχο της Maarif και περίπου 7.800 εκπαιδευτικούς να χάνουν τη θέση τους, να διώκονται ή να απελαύνονται. Η Τουρκία σπάνια έχτισε από το μηδέν. Πίεσε αδύναμες κυβερνήσεις σε Αφγανιστάν, Μάλι, Νίγηρα, Σουδάν, Βενεζουέλα, με συμφωνίες ασφαλείας, διπλωματικό εκβιασμό, εφόδους και κατασχέσεις, και πήρε έτοιμα σχολεία που ανήκαν στον εσωτερικό της αντίπαλο, το κίνημα Γκιουλέν. Δεν κέρδισε την αγορά με ανταγωνισμό. Την εξαγόρασε με κρατική βία, μια εχθρική εξαγορά όπου τη θέση του κεφαλαίου πήρε η πίεση του κράτους.

Η Άγκυρα χαράσσει εκπαιδευτική στρατηγική

Δείτε το σαν επιχειρηματικό μοντέλο, γιατί ακριβώς έτσι σχεδιάστηκε. Στοχεύει φτωχές χώρες όπου το κόστος εισόδου είναι χαμηλό και ο κρατικός έλεγχος αδύναμος. Προσφέρει δωρεάν ή βαθιά επιδοτούμενη εκπαίδευση που κανένας ιδιώτης δεν μπορεί να συναγωνιστεί, και έτσι πετυχαίνει αυτό που κάθε εταιρεία ονειρεύεται και σχεδόν καμία δεν φτάνει: αρνητικό κόστος απόκτησης πελάτη. Οι οικογένειες προσέρχονται μόνες τους, ευγνώμονες.

Και η Άγκυρα δεν αντιμετωπίζει αυτό το ένα δισεκατομμύριο ως έξοδο, αλλά ως περιουσιακό στοιχείο με μακροπρόθεσμη απόδοση, ένα asset που πληρώνεται σήμερα και αποδίδει σε είκοσι χρόνια σε ψήφους, σε καθεστώτα, σε υπουργούς που κάποτε κάθονταν στα θρανία της. Εδώ κρύβεται η ανατροπή. Το προϊόν είναι δωρεάν επειδή ο μαθητής δεν είναι ο πελάτης. Ο μαθητής είναι το προϊόν. Ο αγοραστής είναι το τουρκικό κράτος, και αυτό που αγοράζει είναι μια μόνιμη θέση μέσα στο μυαλό της μελλοντικής ελίτ αυτών των χωρών.

Αυτό μας οδηγεί στο ψυχολογικό επίπεδο, που είναι και το βαθύτερο, γιατί εκεί το χρήμα μετατρέπεται σε κάτι που δεν αγοράζεται πουθενά αλλού. Το σχολείο δεν είναι απλός χώρος επιρροής, είναι το εργαστήριο όπου κατασκευάζονται ταυτότητες. Όποιος ορίζει τι μαθαίνει ένα παιδί στα δέκα, ορίζει τι θα υπερασπίζεται στα σαράντα. Και εδώ βρίσκεται το πιο επικίνδυνο σημείο όλης της επιχείρησης: Το πραγματικό όπλο δεν είναι η προπαγάνδα, είναι η ευγνωμοσύνη. Το θύμα δεν μισεί αυτόν που το διαμορφώνει, τον αγαπά, τον ευχαριστεί, τον θυμάται ως τον ευεργέτη που του έδωσε μόρφωση.

Καμία προπαγάνδα δεν είναι τόσο ισχυρή όσο η πίστη που δίνεται με τη θέληση αυτού που την προσφέρει. Και η επένδυση αποδίδει με σύνθετο τόκο: κάθε γενιά που περνά από αυτά τα θρανία διαμορφώνει την επόμενη μόνη της, χωρίς νέο κόστος για την Άγκυρα. Ο στρατός κατακτά έδαφος που κάποια στιγμή θα χαθεί. Η εκπαίδευση κατακτά συνειδήσεις που δεν επιστρέφουν, και οι συνειδήσεις, σε αντίθεση με το έδαφος, αναπαράγονται μόνες τους. Αυτή είναι η τελειότερη ψυχολογική επιχείρηση που υπάρχει, γιατί δεν μοιάζει με επιχείρηση. Μοιάζει με δώρο.

Το ίδιο μοτίβο τρέχει και στα όπλα, και η σύνδεση δεν είναι τυχαία. Η Τουρκία αναδείχθηκε σε έναν από τους ταχύτερα ανερχόμενους εξαγωγείς όπλων στον κόσμο, με τα drones της να κρίνουν πολέμους από την Ουκρανία μέχρι τον Καύκασο, και προτείνει στην Αίγυπτο συμπαραγωγή και συμμετοχή στο μαχητικό KAAN. Είναι η ίδια οικονομική φιλοσοφία: Δεν πουλάς ένα προϊόν, δημιουργείς μια εξάρτηση. Ανταλλακτικά, αναβαθμίσεις, εκπαίδευση, τεχνογνωσία, ένα νήμα που δένει τον πελάτη για δεκαετίες. Το σχολείο και το εργοστάσιο όπλων είναι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, δύο τρόποι να καταστείς αναντικατάστατος μέσα σε μια χώρα χωρίς να ρίξεις ούτε μία σφαίρα.

Προσοχή στη Θράκη!

Και δεν πρέπει να το θεωρήσουμε μακρινό, γιατί το ίδιο παιχνίδι παίζεται μέσα στην Ελλάδα, στη Θράκη, όπου η Άγκυρα επιχειρεί να μετατρέψει ένα εκπαιδευτικό και δημογραφικό ζήτημα σε πολιτικό μοχλό, μέσα από το προξενείο, τους μη αναγνωρισμένους μουφτήδες και το μήνυμα ότι οι μουσουλμάνοι της περιοχής δεν θα μείνουν ποτέ μόνοι. Ούτε είναι μόνη της σε αυτό. Το Ιράν και το Κατάρ χρηματοδοτούν εδώ και χρόνια τα δικά τους παράλληλα δίκτυα σχολείων, τζαμιών και ιδρυμάτων στην Ευρώπη, κάτι που δείχνει ότι δεν πρόκειται για μεμονωμένο περιστατικό, αλλά για μια ολόκληρη σχολή σκέψης: Αγόρασε την επόμενη γενιά, και θα ελέγχεις τη χώρα χωρίς ποτέ να την εισβάλεις.

Το συμπέρασμα είναι απλό όσο και δυσάρεστο. Η ισχύς μετακόμισε από εκεί που όλοι κοιτούν σε εκεί που κανείς δεν προσέχει. Όχι στο τανκ, αλλά στο θρανίο. Όχι στον στρατό, αλλά στον ισολογισμό πίσω από το βιβλίο. Η Άγκυρα δεν ξοδεύει ένα δισεκατομμύριο δολάρια από ιδεολογική εμμονή, το επενδύει ψυχρά, περιμένοντας απόδοση σε επιρροή, σε ψήφους, σε καθεστώτα που αύριο θα της χρωστούν. Και όσο η Δύση μετρά αεροσκάφη και φρεγάτες, η Τουρκία μετρά μαθητές, γιατί έχει καταλάβει αυτό που η υπόλοιπη ήπειρος ξέχασε: πως τους πολέμους του αύριο τους κερδίζει εκείνος που πλήρωσε, και έγραψε το μάθημα του σήμερα.