Η αγωνία του Οδυσσέα, Τι να θυμηθεί και τι να ξεχάσει

Καθώς ο Οδυσσέας του Christopher Nolan προσδένεται στο κατάρτι, ένα σκεύος με κερί περνάει από σύντροφο σε σύντροφο ώσπου καταλήγει στα χέρια του Ευρύλοχου που κι αυτός βουλώνει με το κερί τ’ αυτιά του — και των θεατών. Τα πάντα είναι πνιχτά κι απόμακρα, σκεπασμένα από κάτι απόκοσμα πνευστά. Ό,τι χαϊδεύει πρώτα, κι έπειτα τρυπά τ’ αυτιά του Οδυσσέα, μας είναι απλησίαστο.

Μόνον αργότερα ακούμε από τα χείλη του το τρίτον από της αληθείας, τι του τραγούδησαν οι Σειρήνες: «[Ήταν] ό,τι ήθελες. Κι ό,τι θα ’θελες να μην είχες ποτέ σου θελήσει. Η γλυκιά φαγούρα που πας να ξύσεις, που ’ναι κάτω από το δέρμα και δεν την φτάνεις. Και τότε αυτή η γλυκιά φαγούρα γίνεται αφόρητη. Σου έλεγε [το τραγούδι] ότι αυτό που θέλεις από τα πάντα πιο πολύ, είναι αυτό που πιο πολύ δεν μπορείς να ’χεις. Κι αυτό — κάτι που είχες ήδη κι έχασες».

Τότε συνειδητοποιεί ότι δεν επιθυμεί τον νόστο, γιατί δεν είναι άνδρας αντάξιος της επιστροφής, του αληθινού επιτεύγματος. Η Τροία δεν διαφέρει από τον ορίζοντα γεγονότων της μαύρης τρύπας του Interstellar· και τα δύο λειτουργούν ως σημεία (ψυχικά ή φυσικά) μη επιστροφής. Όπως ακριβώς λειτουργεί κι ο θάνατος του Πάτροκλου για τον Αχιλλέα — είναι το πένθος και όχι το αιώνιο κλέος που τον υποχρεώνει να μείνει στις ακτές της Τροίας.

Βαρβαρότητα και πολιτισμός

Κάθε μη κυκλοτερής εξιστόρηση, κι η πιο “πεζή” ακόμα, έχει την δική της εκδοχή του ανεπίστροφου. Εδώ, η θεία γνώση των ομηρικών Σειρήνων μετατρέπεται στην απλή φρικαλεότητα της επίγνωσης ενός ανθρώπου που μηχανεύτηκε την καταστροφή —μια επίγνωση όχι αλλιώτικη από εκείνη του Oppenheimer— κι ο Δούρειος Ίππος θυμίζει πως «Δεν υπάρχει τεκμήριο πολιτισμού που να μην είναι και τεκμήριο βαρβαρότητας», όπως έγραψε υπό άλλες συνθήκες κατά νου ο Μπένγιαμιν το 1940.

Εντούτοις, η φύση του προϊόντος του Nolan, προορισμένου για μαζική κατανάλωση, δεν επέτρεπε (;) να καταδείξει τις κτηνωδίες που προξένησαν μετατραυματικό στρες στον Οδυσσέα. Οι Τρώες φορώντας τα κράνη τους απεκδύονται τα πρόσωπά τους κι είναι για τον θεατή ήδη νεκροί μες στην ανωνυμία τους προτού καν εισβάλουν οι Αχαιοί από την πύλη.

Οι θάνατοί τους, παρότι όχι εξωραϊσμένοι όπως στις χορογραφίες της Τροίας (2004) του Brad Pitt, δεν στοιχίζουν. Οι μόνοι πράγματι άσχημοι θάνατοι λαμβάνουν χώρα στην κοιλιά του αλόγου, όταν μέρες πλαγιασμένος ο Δούρειος Ίππος στην ακρογιαλιά μπάζει νερά που πνίγουν όσους Αχαιούς είναι στα χαμηλά μπροστά στα μάτια των υπολοίπων. Τα τεκταινόμενα της άλωσης αφηγείται ο Μενέλαος στον Τηλέμαχο ενώ ο Οδυσσέας πλησιάζει στο τέλος της παραμονής του στο νησί της Καλυψώς.

Μνήμη ίσον ευθύνη

Το επεισόδιο της Καλυψώς έχει απορροφήσει εκείνα των Φαιάκων και των Λωτοφάγων, αφού στο νησί της ο Οδυσσέας πασχίζει αφηγούμενος να ανασυγκροτήσει όσα του συνέβησαν, αλλά καταφέρνει ν’ ανασύρει μόνον θραύσματα κάθε φορά, επειδή εκείνη τον ταΐζει άνθη λωτών, τα οποία διευκολύνουν την ποθητή καταπίεση των αναμνήσεών του.

Όμως, αυτό θα σημάνει πως απομένει χωρίς θύμηση του Τηλεμάχου και της Πηνελόπης, των συντρόφων του, θα έχει μονάχα μια σχεδόν μυική μνήμη και κάθε μέρα θα μαζεύει ξεβρασμένα ξύλα απ’ το καράβι του, κατασκευάζοντας ασυναίσθητα τη σχεδία που θα χρησιμοποιήσει όταν θα είναι πια πρόθυμος θυμηθεί την Ιθάκη και άρα να επιστρέψει σε αυτήν.

Μνήμη εν προκειμένω, θα πει ευθύνη. Η ίδια η Καλυψώ ωστόσο δεν υπερβαίνει τον ρόλο μιας ψυχαναλύτριας ερωτευμένης με τον αναλυόμενό της. Τα αισθήματά της, μάλιστα, μοιάζουν δραματικά βεβιασμένα για όποιον δεν είναι ήδη έστω ελαφρώς εξοικειωμένος με το πρωτότυπο κείμενο. Και είναι κρίμα διότι η ταινία σχεδόν υπαινίσσεται εδώ μια σπαταλημένη δυνατότητά της. Η θέληση για λήθη είναι μια γόνιμη προσέγγιση αφού απαλλάσσει τον χαρακτήρα του Οδυσσέα από τη βούληση των θεών και την πλήρη του εξάρτηση από μια Καλυψώ που τον έχει απλώς φυλακίσει..

Η μνήμη Οδυσσέα και θεατή

Μια τέτοια οδός όμως ανοίγει και καινούργιες παρόδους που θα μπορούσε ο Nolan να είχε περιδιαβεί μα δεν το έκανε: μιαν άλλη Καλυψώ που την αγαπά ο Οδυσσέας επειδή τον ναρκώνει, επειδή του χαρίζει έναν κόσμο μακριά από τις φρικωδίες των ανθρώπων και τη δική του ντροπή, έναν κόσμο έξω από τον κόσμο, όπου απαλλάσσεται από την ίδια την ταυτότητά του μες στο παραμύθι (ψεύδος και παραμυθία).

Του χαρίζει έναν κόσμο έξω από τον κόσμο των θρυλούμενων «ανθρώπων απ’ τη θάλασσα», των αποκτηνωμένων ανδρών που δεν σέβονται τα ήθη και τα έθιμα και σπέρνουν ένα βάρβαρο είδος καταστροφής στο διάβα τους για το οποίο προετοιμάζονται κατά τη διάρκεια της ταινίας οι πολιτισμένοι λαοί της Σπάρτης και της Ιθάκης — αντί για την απλή καταστροφή που τους είναι οικεία κατά τα φαινόμενα.

Αυτοί, φυσικά, οι άνδρες δεν είναι τελικά άλλοι από τους Αχαιούς και τον ίδιο τον Οδυσσέα. Ένας ωραίος αφηγηματικός φιόγκος, όμως ο Nolan, για να στήσει αυτό το αφηγηματικό στρώμα, προβαίνει σε δεκάδες αναφορές στον περίφημο Νόμο του Δία περί φιλοξενίας (ένα πρόπλασμα του χριστιανικού «πάντα ὅσα ἂν θέλητε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, καὶ ὑμεῖς ποιεῖτε αὐτοῖς») αντιμετωπίζοντας τη μνήμη του θεατή σαν αντίστοιχη με του Οδυσσέα.

Η εμμονή του Νόλαν

Αυτή του η εμμονή στην πλήρη διασαφήνιση κάθε μηνύματος διατρέχει όλα του τα έργα και η Οδύσσεια δεν ξεφεύγει από αυτήν την τύχη. Πάντοτε σχεδόν καταλήγει σε μια διακήρυξη της βασικής ιδέας, η οποία είναι λεκιασμένη από μελοδραματικότητα και προσπαθεί να είναι ποιητική, αλλά αποτυγχάνοντας.

Στο Dark Knight: «Γιατί είναι ο ήρωας που η Γκόθαμ αξίζει, αλλά όχι εκείνος που τώρα χρειάζεται. Οπότε θα τον κυνηγήσουμε. Γιατί θα το αντέξει. Γιατί δεν είναι ο ήρωάς μας. Είναι ένας σιωπηλός φρουρός, ένας άγρυπνος προστάτης. Ένας σκοτεινός ιππότης». Στο Interstellar: «Η αγάπη είναι το ένα πράγμα που είμαστε ικανοί να αντιληφθούμε και υπερβαίνει τις διαστάσεις του χρόνου και του χώρου». Στην Οδύσσεια: «Ο πολιτισμός θα υπάρξει και πάλι. Μια νέα αυγή θα χαράξει πάνω απ’ τον σκοτεινιασμένο κόσμο». Στη σκηνή των Σειρήνων βρίσκεται μια από τις ευτυχέστερες εκφάνσεις αυτού του μοτίβου και ο Nolan εγγίζει τον στόχο του. Εκεί διατηρείται μια ερμηνευτική ανοιχτωσιά που αγγίζει την επιθυμία, την απόλαυση, την έλλειψη αλλά και τη μετάνοια.