Από την αμερικανική μονοκρατορία στη χρηματοπιστωτική παγκοσμιοποίηση

Αυτό έδωσε στις ΗΠΑ μια μορφή ισχύος που καμία προηγούμενη αυτοκρατορία δεν διέθετε στην ίδια κλίμακα. Μπορούσαν να επηρεάζουν μια χώρα χωρίς να την κατακτούν. Το κρίσιμο ερώτημα είναι: πώς ακριβώς λειτουργούσε αυτός ο μηχανισμός; Το πρώτο όπλο ήταν το δολάριο. Το δολάριο δεν έγινε παγκόσμιο νόμισμα το 1991. Η προνομιακή θέση του είχε οικοδομηθεί μεταπολεμικά και επέζησε ακόμη και μετά την κατάργηση της μετατρεψιμότητάς του σε χρυσό το 1971.

Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, όμως, δεν υπήρχε πλέον αντίπαλο οικονομικό και γεωπολιτικό σύστημα αντίστοιχου μεγέθους. Το πετρέλαιο και μεγάλο μέρος των πρώτων υλών τιμολογούνταν σε δολάρια. Οι κεντρικές τράπεζες διατηρούσαν μεγάλο μέρος των συναλλαγματικών τους αποθεμάτων σε δολάρια. Οι διεθνείς επιχειρήσεις χρησιμοποιούσαν δολάρια για συναλλαγές που πολλές φορές δεν είχαν καμία άμεση σχέση με τις ΗΠΑ.

Αυτό δημιουργούσε ένα τεράστιο πλεονέκτημα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούσαν να δανείζονται στο δικό τους νόμισμα, ενώ μεγάλο μέρος του υπόλοιπου κόσμου χρειαζόταν το αμερικανικό νόμισμα για να εμπορεύεται, να αποταμιεύει και να εξυπηρετεί χρέη. Με απλά λόγια: η Αμερική εξέδιδε ένα νόμισμα που χρειαζόταν ολόκληρος ο κόσμος.

Το δολάριο δεν είχε αντίπαλο

Το δεύτερο όπλο ήταν το αμερικανικό χρέος. Η κυριαρχία του δολαρίου δημιούργησε ένα ακόμη παράδοξο. Όσο περισσότερο αναπτυσσόταν η παγκόσμια οικονομία, τόσο περισσότερα ασφαλή περιουσιακά στοιχεία σε δολάρια χρειαζόταν. Και ένα από τα σημαντικότερα τέτοια περιουσιακά στοιχεία ήταν τα ομόλογα του αμερικανικού Δημοσίου. Έτσι, χώρες που συσσώρευαν τεράστια εμπορικά πλεονάσματα —χαρακτηριστικό παράδειγμα αργότερα η Κίνα— επένδυαν μεγάλο μέρος των αποθεμάτων τους σε αμερικανικούς τίτλους.

Δημιουργήθηκε επομένως ένας ιδιόμορφος κύκλος. Οι ΗΠΑ αγόραζαν προϊόντα από τον υπόλοιπο κόσμο. Τα δολάρια που έφευγαν από τις ΗΠΑ επέστρεφαν σε σημαντικό βαθμό στις αμερικανικές χρηματοπιστωτικές αγορές. Το εμπορικό έλλειμμα, που για μια συνηθισμένη χώρα θα μπορούσε να αποτελέσει σοβαρό περιορισμό, ήταν πολύ ευκολότερο να χρηματοδοτηθεί από τη χώρα που εξέδιδε το κυρίαρχο διεθνές νόμισμα.

Το τρίτο όπλο ήταν η Wall Street. Τη δεκαετία του 1990 απελευθερώθηκαν σε μεγάλο βαθμό οι διεθνείς κινήσεις κεφαλαίων. Τεράστια ποσά μπορούσαν πλέον να εισέρχονται και να εξέρχονται από χώρες με ταχύτητα αδιανόητη μερικές δεκαετίες νωρίτερα. Αυτό είχε πραγματικά οφέλη. Μια αναπτυσσόμενη οικονομία μπορούσε να προσελκύσει ξένα κεφάλαια, να χρηματοδοτήσει επιχειρήσεις και υποδομές και να αναπτυχθεί ταχύτερα.

Το ΔΝΤ και ο έλεγχος κυβερνήσεων

Όταν οι επενδυτές έχαναν την εμπιστοσύνη τους, τα ίδια κεφάλαια μπορούσαν να φύγουν απότομα. Η ασιατική χρηματοπιστωτική κρίση του 1997 έδειξε πόσο καταστροφικός μπορούσε να γίνει αυτός ο μηχανισμός. Νομίσματα κατέρρευσαν, επιχειρήσεις και τράπεζες βρέθηκαν σε κρίση και κυβερνήσεις χρειάστηκαν διεθνή χρηματοδοτική στήριξη.

Ξαφνικά γινόταν φανερό ότι η ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων δεν σήμαινε μόνο ελευθερία των κρατών να προσελκύουν χρήμα. Σήμαινε και ελευθερία του χρήματος να εγκαταλείπει τα κράτη. Και τότε εμφανιζόταν το ΔΝΤ. Όταν μια χώρα έχανε την πρόσβαση στις αγορές και δεν μπορούσε πλέον να χρηματοδοτήσει τις ανάγκες της, συχνά κατέφευγε στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Η χρηματοδότηση συνοδευόταν από όρους. Δημοσιονομική προσαρμογή, μεταρρυθμίσεις, ιδιωτικοποιήσεις, αλλαγές στο τραπεζικό σύστημα, απελευθέρωση αγορών.

Δεν χρειάζεται να θεωρήσει κανείς ότι όλες αυτές οι πολιτικές ήταν λανθασμένες για να αντιληφθεί την πολιτική σημασία του μηχανισμού. Μια κυβέρνηση μπορούσε να έχει εκλεγεί με ένα οικονομικό πρόγραμμα και να ανακαλύψει, όταν έμενε χωρίς χρηματοδότηση και ότι οι πραγματικές διαθέσιμες επιλογές της ήταν πολύ λιγότερες. Η οικονομική κυριαρχία ενός κράτους δεν καταργούνταν νομικά. Περιοριζόταν πρακτικά από την ανάγκη χρηματοδότησής του. Αυτό ήταν το μεγάλο μάθημα της εποχής.

Η περίπτωση της ΕΣΣΔ

Ίσως πουθενά η νέα αντίληψη δεν εμφανίστηκε τόσο καθαρά όσο στη μετασοβιετική Ρωσία. Μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, η χώρα πέρασε με εξαιρετικά μεγάλη ταχύτητα από τη σχεδιασμένη οικονομία, στην αγορά. Απελευθέρωση τιμών, ιδιωτικοποιήσεις και μεταφορά κρατικής περιουσίας στον ιδιωτικό τομέα άλλαξαν μέσα σε λίγα χρόνια ολόκληρη την οικονομική δομή της χώρας.

Το αποτέλεσμα δεν ήταν απλώς η “δημιουργία καπιταλισμού”. Ήταν η εμφάνιση των ολιγαρχών, η τεράστια συγκέντρωση πλούτου, η κοινωνική αναστάτωση και τελικά η ρωσική χρηματοπιστωτική κρίση του 1998. Για ένα μεγάλο μέρος της ρωσικής κοινωνίας, η δεκαετία του 1990 ταυτίστηκε έτσι, όχι με την υπόσχεση της φιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης αλλά με την απώλεια κρατικής ισχύος και κοινωνικής ασφάλειας. Η εμπειρία αυτή έχει σημασία ακόμη και για να κατανοήσουμε τη μεταγενέστερη άνοδο του Πούτιν.

Η διαφορετική Κίνα

Η Κίνα αποτελεί ίσως το πιο ενδιαφέρον παράδειγμα, επειδή δεν ακολούθησε πλήρως τη συνταγή. Άνοιξε την οικονομία της στο διεθνές εμπόριο και στις ξένες επενδύσεις, αλλά δεν παρέδωσε με τον ίδιο τρόπο τον έλεγχο του χρηματοπιστωτικού της συστήματος. Διατήρησε ισχυρό κρατικό έλεγχο στις τράπεζες, στο νόμισμα και στις κινήσεις κεφαλαίων. Προσέλκυσε δυτικές επιχειρήσεις, τεχνολογία και επενδύσεις, αλλά δεν εγκατέλειψε τον πολιτικό έλεγχο της οικονομίας.

Και εδώ βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες ιστορικές ειρωνείες της παγκοσμιοποίησης. Η Δύση πίστεψε ότι η ενσωμάτωση της Κίνας στην παγκόσμια αγορά θα έκανε σταδιακά την Κίνα περισσότερο όμοια με τη Δύση. Συνέβη και το αντίστροφο. Η Κίνα χρησιμοποίησε το δυτικό παγκόσμιο οικονομικό σύστημα για να οικοδομήσει τη δική της βιομηχανική ισχύ.

Η γεωπολιτική σημασία

Η πραγματική γεωπολιτική σημασία αυτού του συστήματος έγινε ακόμη καθαρότερη αργότερα. Όσο περισσότερες διεθνείς συναλλαγές πραγματοποιούνταν σε δολάρια και περνούσαν από τράπεζες συνδεδεμένες με το αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα, τόσο μεγαλύτερη δυνατότητα αποκτούσαν οι ΗΠΑ να χρησιμοποιούν οικονομικές κυρώσεις. Τράπεζες, επιχειρήσεις και ολόκληρα κράτη μπορούσαν να αντιμετωπίσουν περιορισμούς στην πρόσβασή τους στο διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Το Ιράν αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της ισχύος των χρηματοπιστωτικών κυρώσεων. Μετά το 2022, όμως, η υπόθεση της Ρωσίας έδειξε το εύρος που μπορούσε να αποκτήσει το εργαλείο: κυρώσεις σε τράπεζες, περιορισμοί συναλλαγών και πάγωμα μεγάλου μέρους των συναλλαγματικών αποθεμάτων της ρωσικής κεντρικής τράπεζας που βρίσκονταν σε δικαιοδοσίες των χωρών που επέβαλαν τις κυρώσεις.

Εκεί έγινε απολύτως σαφές κάτι που το 1991 δεν ήταν ακόμη ορατό: το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα δεν ήταν μόνο “αγορά”. Ήταν και υποδομή γεωπολιτικής ισχύος. Το σύστημα, εντούτοις, είχε ένα θεμελιώδες πρόβλημα. Η τεράστια ανάπτυξη του χρηματοπιστωτικού τομέα δημιούργησε μόχλευση, σύνθετα χρηματοοικονομικά προϊόντα και επίπεδα αλληλεξάρτησης που μπορούσαν να μεταφέρουν μια κρίση από μια αγορά σε ολόκληρο τον κόσμο. Το 2008 η κατάρρευση της Lehman Brothers αποκάλυψε αυτή την αδυναμία.

Κράτη, αγορές και παγκοσμιοποίηση

Επί χρόνια είχε υποστηριχθεί ότι οι αγορές έπρεπε να απελευθερωθούν από το κράτος. Όταν όμως το χρηματοπιστωτικό σύστημα έφτασε στα πρόθυρα της κατάρρευσης, ήταν οι κυβερνήσεις και οι κεντρικές τράπεζες που χρειάστηκε να το διασώσουν. Η αγορά δεν έσωσε το κράτος. Το κράτος έσωσε την αγορά. Η αυτοκρατορία άρχισε να δημιουργεί τους αντιπάλους της. Από εκεί και πέρα αρχίζει η σημερινή ιστορία.

Η Κίνα επιδιώκει να περιορίσει την εξάρτησή της από το δολάριο. Η Ρωσία, ιδιαίτερα μετά τις κυρώσεις, επιτάχυνε τη μετατόπιση μέρους των συναλλαγών της προς άλλα νομίσματα. Οι BRICS συζητούν τρόπους μεγαλύτερης χρήσης εθνικών νομισμάτων. Κεντρικές τράπεζες αυξάνουν τα αποθέματά τους σε χρυσό.

Τίποτε από αυτά δεν σημαίνει ότι το δολάριο πρόκειται αύριο να χάσει την πρωτοκαθεδρία του. Σημαίνει όμως κάτι πολιτικά σημαντικότερο. Για πρώτη φορά μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, σημαντικές δυνάμεις θεωρούν στρατηγικό στόχο να μειώσουν την εξάρτησή τους από το χρηματοπιστωτικό σύστημα που οικοδομήθηκε υπό αμερικανική ηγεσία.

Η μεγάλη ειρωνεία με το δολάριο

Όσο περισσότερο οι ΗΠΑ ανακάλυπταν ότι η θέση του δολαρίου μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης, τόσο περισσότερο έδιναν στους αντιπάλους τους κίνητρο να αναζητήσουν εναλλακτικές. Η χρηματοπιστωτική ισχύς είναι αποτελεσματική ακριβώς επειδή όλοι συμμετέχουν στο ίδιο σύστημα.

Αν όμως η χρήση της ως όπλου οδηγήσει αρκετούς παίκτες στην προσπάθεια δημιουργίας παράλληλων συστημάτων, τότε η ίδια η άσκηση της ισχύος μπορεί μακροπρόθεσμα να περιορίσει την πηγή της. Αυτό είναι το πραγματικό ερώτημα της εποχής μας: Αν το σύστημα που δημιουργήθηκε μετά το 1991 μπορεί να παραμείνει αμερικανοκεντρικό σε έναν κόσμο που δεν είναι πλέον μονοπολικός.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες βρέθηκαν μετά τον Ψυχρό Πόλεμο στο κέντρο του συστήματος μέσα στο οποίο ο υπόλοιπος κόσμος αγόραζε, πουλούσε, δανειζόταν και πλήρωνε. Αυτό υπήρξε αποτέλεσμα της αμερικανικής μονοκρατορίας, όχι η αιτία της. Και καθώς η μονοκρατορία υποχωρεί και ο κόσμος γίνεται ξανά πολυπολικός, είναι η νέα κατανομή της παγκόσμιας ισχύος που θα καθορίσει τελικά αν το χρηματοπιστωτικό σύστημα του 21ου αιώνα θα εξακολουθήσει να έχει ως κέντρο την Αμερική ή αν θα γίνει και αυτό πολυπολικό.