Από τον ιδεολογισμό στην πράξη

Πήραμε αποστάσεις από τον ιδεολογισμό, παραμένοντας συγχρόνως μέσα στο αξεπέραστο πλαίσιο της κριτικής της ιδεολογίας του Μαρξ της “Γερμανικής ιδεολογίας”, αλλά χωρίς να υποχωρούμε ποσώς στο διάχυτο τότε νεοσυντηρητικό και αντιμοντέρνο (μεταμοντέρνο) ρεύμα. Αντίθετα μάλιστα.

Έτσι επιβαλλόταν μια ριζική, ριζοσπαστική ιδεολογική και συνάμα αντι-ιδεολογική ανασυγκρότηση-αναδόμηση του μοντέλου. Και όχι μόνον αυτό. Ήταν ανάγκη να διερευνηθεί και να συλληφθεί το νέο περιεχόμενο της πράξης, σύμφωνα με τις παραδόσεις του κινήματος. Δύσκολες, έντονες, κρίσιμες νέες καταστάσεις μέσα ή απέναντι σε ένα όλο και πιο αλλοτριωμένο και αλλοτριωτικό πραγματικστικό και ακόμη χειρότερα σύστημα.

Βέβαια το ζητούμενο ήταν πάντα να διατηρηθούν ζωντανά τα υψηλά ιστορικά και νεώτερα ανθρωπιστικά προτάγματα. Επίσης η έρευνα μην διαβρωθεί από το σύστημα και σε κάθε περίπτωση να μην αποκοπεί από το ιστορικό και νεότερο κίνημα. Ήταν δηλαδή αδιαπραγμάτευτος αυτός ο σκοπός-παραδοχή, αν και δεν ήταν ευρύτερα προφανής, λαμβάνοντας υπόψη τον όλο και πιο τοξικό σύγχρονο περίγυρο.

Παρόλα αυτά πάντα υπήρχαν ή εμφανίζονταν ευκαιρίες διαλογικών συζητήσεων, ερευνών, κριτικών-αντιλογικών παρεμβάσεων. Η αλλοτρίωση είχε μπει παντού και διάβρωνε όλο και περισσότερο τα πάντα και τους πάντες. Αλλά πάντοτε ήταν παρών ο Αντονιόνι και  η μοναδική κριτική του της σύγχρονης αλλοτρίωσης.

Ο Πουλαντζάς

Και όλα αυτά εκ των πραγμάτων μέσα στο σύστημα (πανεπιστήμιο), αλλά και ενάντιά του. Διαφορετική πράξη, αλλά πράξη: σύστημα-αντισύστημα. Το αντισύστημα, όμως, όχι μόνο δεν διευρυνόταν, ιδίως από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, όπως πίστεψε σε μια περίοδο ισχυρού τότε κινήματος (δεκαετία 1970) ο Πουλαντζάς, αλλά αντίθετα όλο και περιοριζόταν, με τάσεις μάλιστα εξαφάνισης.

Έτσι περιοριζόταν εξίσου -με τάσεις ακόμη και εξαφάνισης εννοείται- και η αναγκαία όσο και κρίσιμη αυτονομία, τη σημασία της οποίας είχε επισημάνει και μάλιστα εμφατικά ο Πουλαντζάς, από όταν χειραφετήθηκε από τον δογματικό αλτουσερισμό. Σήμερα, δυστυχώς, είμαστε πλέον πολύ μακριά από τη ριζική αλλαγή, ή τουλάχιστον τον πλήρη περιορισμό, και ακόμη μακρύτερα από  την εξάλειψη του συστήματος. Παρόλα αυτά, πράξη. Αυτή ήταν  η παρακαταθήκη και του μεγάλου Παβέζε.

Επί χούντας, εκτός από όποια βιβλία του Μαρξ και σημαντικών μαρξιστών θεωρητικών, υπήρχαν και τα κείμενα που είχε δημοσιεύσει ο “Αγώνας”, το περιοδικό του πουλαντζικού “Ρήγα” στο Παρίσι, μερικά από τα οποία ήταν και του Πουλαντζά, δημοσιευμένα με ψευδώνυμο. Αυτά τα θεωρητικά κείμενα σε έφερναν σε επαφή με τα σημαντικά προβλήματα του κινήματος τότε, και κυρίως τα ιδεολογικά και τα πολιτικά.

Το πρόβλημα της κοινωνικής δομής δεν το προσέγγιζαν συστηματικά, αλλά με διάφορους, κυρίως έμμεσους τρόπους. Από τότε διαμορφώθηκε ένα πλαίσιο θεωρητικοποίησης του κινήματος -για το κίνημα. Δηλαδή της πράξης και “για την πράξη”. Αργότερα δημοσιεύθηκαν και τα έργα του Πουλαντζά και του Γκράμσι, ενώ το κρίσιμο έργο του Γκράμσι, “Ιστορικός υλισμός και η φιλοσοφία του Μπ. Κρότσε” κυκλοφόρησε το 1975, και η μελέτη του καθόρισε πλέον για πάντα (όπως και των άλλων κειμένων του) την ιδέα της φιλοσοφίας της πράξης, αλλά και γενικότερα  την πράξη ως θέμα.

Η πράξη

Έτσι πλέον θεωρία, κίνημα και πράξη είναι ένα. Κείμενα καθηγητίστικα από καθέδρας, φορμαλιστικά κ.τ.λ. δεν είχαν μεγάλη σημασία. Κείμενα συγκεκριμένα για το κίνημα, όπως ήθελε και ο Κόζικ, την ιστορία, την πράξη και βέβαια πρωταρχικά για την αλλοτρίωση, την κριτική της αλλοτρίωσης, ιδίως στη συνέχεια των κειμένων του νεαρού Μαρξ, του Μεσάρος, του Μαρκούζε κ.α., που είναι η αφετηρία της Κριτικής Θεωρίας: αυτά ήταν τα κρίσιμα, ακόμη και τα καθοριστικά.

Έκτοτε διαμορφώθηκε το όλο κριτικό μοντέλο, θεωρητικό και πρακτικό, η ιδέα, όπως θα έλεγε και ο Μαρκούζε, της Νέας Κριτικής Θεωρίας και Πράξης, υπό την επήρεια και τη μελέτη όποιων κειμένων φρανκφουρτιανών και φρανκφουρτιανολόγων που υπήρχαν ήδη στα ελληνικά, του νεαρού Λούκατς, του Γκολντμάν, του Μαρκούζε, του Λεφέβρ κ.α.

Βέβαια, για το δυτικό πανεπιστημιακό μαρξισμό, όπως τον αποκαλεί ο P. Anderson, η πράξη ήταν απόμακρη, ακόμη και απούσα. Για έναν αγωνιστή όμως ποτέ. Αντίθετα μάλιστα! Ήταν πάντα παρούσα. Έτσι όλα τα θέματα συλλαμβάνονταν και διερευνούνταν μόνο και μόνο για το κίνημα και την πράξη, σύμφωνα με τις ανάγκες του κινήματος και της πράξης, αλλά και σύμφωνα με τις κατακτήσεις του κινήματος, την  ιστορία, των θεωρητικών επεξεργασιών του και των ιστορικών-ανθρωπιστικών προταγμάτων του.