Είναι εφικτή μία εθνική πολιτική αντί για ουρά της Δύσης;

Όταν ένα κράτος εκχωρεί εκ των προτέρων όλες τις επιλογές του σε ένα συμμαχικό πλαίσιο, παύει να θεωρείται αυτοτελής παράγοντας του διεθνούς συστήματος και μετατρέπεται σε δεδομένη επικράτεια, σε γεωπολιτικό μέγεθος που προσφέρει διευκολύνσεις, αλλά δεν παράγει δική του στρατηγική. Σε χώρο και όχι σε χώρα.

Προκύπτει δηλαδή αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε “γεωπολιτική του φαντάσματος”. Δηλαδή, η χώρα εξακολουθεί να υπάρχει μεν, να διαθέτει κυβέρνηση, ένοπλες δυνάμεις και διεθνή εκπροσώπηση, αλλά απουσιάζει ως αυτόνομο στρατηγικό μέγεθος. Δεν δημιουργεί πρωτοβουλίες, δεν προκαλεί κόστος και φόβο στους αντιπάλους του, δεν προσφέρει ιδιαίτερη αξία στους συμμάχους του και, κατά συνέπεια, δεν είναι πραγματικά αναγκαία σε κανέναν, παρόλη την άσπιλη “μονογαμικότητά” της.

Η πολιτική αυτή στηρίζεται σε μια λανθασμένη ανάγνωση του σύγχρονου κόσμου, η οποία αντιλαμβάνεται το διεθνές σύστημα ως ένα άθροισμα στεγανών στρατοπέδων, τα μέλη των οποίων δεν μπορούν να αναπτύσσουν σχέσεις με το αντίπαλο στρατόπεδο. Όμως ο πολυπολικός κόσμος δεν λειτουργεί έτσι. Ούτε καν ο διπολικός κόσμος ήταν έτσι.

Για την ακρίβεια, ποτέ δεν υπήρξε αυτή η απόλυτη στεγανότητα, ούτε καν μεταξύ εχθρών. Σε όλο το μήκος της Ιστορίας και πολύ περισσότερο σε πολυπολικά διεθνή συστήματα και ακόμη περισσότερο σε εποχές ρευστής πολυπολικότητας όπως η σημερινή, οι σχέσεις μεταξύ των κρατών ήταν, είναι και θα είναι μεικτές.

Δηλαδή περιλαμβάνουν, ταυτοχρόνως, συνέργειες, ανταγωνισμούς, εξαρτήσεις και συγκρούσεις. Κράτη που αντιπαρατίθενται στρατιωτικά, μπορεί να συνεργάζονται ενεργειακά. Χώρες που συγκρούονται εμπορικά μπορεί να εξαρτώνται τεχνολογικά η μία από την άλλη. Σύμμαχοι στο πλαίσιο ενός οργανισμού μπορεί να είναι αντίπαλοι σε ένα συγκεκριμένο γεωγραφικό, ή οικονομικό πεδίο.

Η Τουρκία έχει κατανοήσει πλήρως αυτό το χαρακτηριστικό του διεθνούς συστήματος. Έτσι, παραμένει μέλος του ΝΑΤΟ, συνεργάζεται στρατιωτικά με την Ουκρανία, διατηρεί όμως σοβαρές ενεργειακές και οικονομικές σχέσεις με τη Ρωσία. Συνδέεται τελωνειακά με την Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ ταυτοχρόνως επιδιώκει στενότερες σχέσεις με την Κίνα, τους BRICS και τον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης. Ανταγωνίζεται τη Ρωσία σε ορισμένες περιοχές και συνεργάζεται μαζί της σε άλλες. Η στρατηγική αυτή δεν αποτελεί ένδειξη σύγχυσης, αλλά μέθοδο “παραγωγής αυτονομίας”.

Η γεωπολιτικά αδρανής Ελλάδα

Η Ελλάδα, αντιθέτως, συχνά θεωρεί ότι αρκεί να “καθίσει στη γωνιά της”, να μην ενοχλεί κανέναν και να ακολουθεί το εκάστοτε κυρίαρχο ρεύμα. Έτσι περιορίζει ή μηδενίζει τις σχέσεις της με τη Ρωσία και, κυρίως, με την Κίνα, όχι μετά από συγκεκριμένο υπολογισμό κόστους και οφέλους, αλλά επειδή πιστεύει ότι αυτό επιβάλλει η συμμετοχή της στη Δύση και ότι αν δεν το πράξει, θα τιμωρηθεί.

Οι σύμμαχοί της, όμως, έχουν ήδη λάβει όσα χρειάζονται: Γεωγραφικές διευκολύνσεις, βάσεις, πολιτική υποστήριξη και διπλωματική ευθυγράμμιση. Άρα, δεν έχουν ισχυρό λόγο να προωθήσουν τα ιδιαίτερα ελληνικά συμφέροντα έναντι της Τουρκίας, ή οποιασδήποτε άλλης δύναμης, αφού γνωρίζουν ότι η ελληνική υποστήριξη θα παραμείνει δεδομένη.

Όσο περισσότερο μια χώρα προσπαθεί να αποδείξει ότι είναι ο πιο προβλέψιμος σύμμαχος, τόσο κινδυνεύει να μειώνει την οριακή της αξία. Συνακόλουθα, η Ελλάδα πρέπει να παραμείνει αξιόπιστη, χωρίς όμως να είναι δεδομένη. Σταθερή, χωρίς να είναι αδρανής. Δυτική, χωρίς όμως να μετατρέπεται σε απόφυση της Δύσης, που θα κινδυνεύει και μετατραπεί σε σκωληκοειδή απόφυση…

Γεωπολιτική των αλπικών κορυφών

Αντί λοιπόν για μια “γεωπολιτική του φαντάσματος” μπορεί να εφαρμόσει μια γεωπολιτική των αλπικών κορυφών. Αντί για μια επίπεδη πολιτική “ήπιων λόφων”, όπου όλες οι σχέσεις κινούνται σε χαμηλή ένταση και η χώρα αποφεύγει κάθε ευδιάκριτη θέση, η Ελλάδα μπορεί και πρέπει να επιλέγει συγκεκριμένα ζητήματα στα οποία τα συμφέροντά της συμπίπτουν έντονα με τα συμφέροντα άλλων κρατών. Σε αυτά τα πεδία οφείλει να επενδύει πολιτικό κεφάλαιο, στρατιωτικές ικανότητες, διπλωματική ενέργεια και διανοητική παραγωγή, εξασφαλίζοντας έτσι πολυτιμότητα.

Οι κορυφές αυτές δεν χρειάζεται να ανήκουν όλες στην ίδια γεωπολιτική οροσειρά. Σε ένα ζήτημα η Ελλάδα μπορεί να βρίσκεται πολύ κοντά στη Γαλλία, την Πολωνία, τις Βαλτικές χώρες, σε ένα άλλο να βρίσκεται κοντά στην Ινδία και την Αίγυπτο και σε ένα τρίτο να αναπτύσσει παραγωγική συνεργασία με την Κίνα.

Η συνέπεια δεν προκύπτει από την ταύτιση με μία δύναμη, αλλά από την υπηρεσία μιας σταθερής ελληνικής στρατηγικής. Και μόνον έτσι κερδίζεις τον σεβασμό και μετατρέπεσαι, από απόφυση, σε πολύτιμο συνεργάτη. Και όταν είσαι πολύτιμος συνεργάτης σε έναν τομέα έχεις την πολυτέλεια να δράσεις σε κάποιον άλλον, όπως επιβάλλουν τα συμφέροντά σου, χωρίς να νοιάζεσαι αν ο συνεργάτης σου θα σε μαλώσει…

Περί “Γαλάζιας Πατρίδας”

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η αντιμετώπιση της τουρκικής “Γαλάζιας Πατρίδας”. Η ελληνική αντίθεση προς αυτήν δεν πρέπει να εμφανίζεται ως μια στενή ελληνοτουρκική διαφορά. Η προσπάθεια μετατροπής μεγάλων θαλάσσιων εκτάσεων σε αποκλειστικό “γαλάζιο έδαφος” απειλεί την ελευθερία των θαλάσσιων επικοινωνιών, τη γεωπολιτική πολυφωνία της Ανατολικής Μεσογείου και ζωτικά συμφέροντα των ναυτικών χωρών, όπως ο γράφων έχει τονίσει σε άλλα κείμενά του στο SLpress.

Έτσι, η Ελλάδα μπορεί, επομένως, να επιδιώξει ευρείες συγκλίσεις με τη Γαλλία, την Αίγυπτο, το Ισραήλ, την Ινδία και κυρίως με τις μεγάλες ναυτικές δυνάμεις του πλανήτη που δεν επιθυμούν την “επιχωμάτωση” των εγγύς θαλασσών από τις χερσαίες Δυνάμεις. Ακόμη και απέναντι στην Κίνα μπορεί να αναπτυχθεί ένα συγκεκριμένο ελληνικό επιχείρημα.

Δυνητικές σχέσεις με Κίνα

Η υπέρμετρη ενίσχυση της Τουρκίας δεν μετατρέπει απλώς την Άγκυρα σε δυνητικό ηγεμόνα της Ανατολικής Μεσογείου, αλλά της επιτρέπει να διεκδικήσει ρόλο γεωπολιτικού θηροφύλακα ανάμεσα στην ανατολική και τη δυτική Ευρασία. Η συγκέντρωση των χερσαίων και θαλάσσιων διαδρομών του κινεζικού εμπορίου γύρω από έναν τουρκικό διάδρομο θα δημιουργούσε για το Πεκίνο μια νέα στρατηγική εξάρτηση. Η Ελλάδα μπορεί να προσφέρει μια εναλλακτική ευρωπαϊκή πύλη, βασισμένη στη ναυτιλία, στους λιμένες, στις βαλκανικές διασυνδέσεις και στη θεσμική σταθερότητα της ΕΕ.

Με άλλα λόγια δεν πρέπει να ζητάμε από την Κίνα να επιλέξει την Ελλάδα αντί της Τουρκίας. Ούτε φυσικά να θεωρούμε πως, αν υπερασπίσουμε τον εαυτό μας απέναντι στην τουρκική επεκτατικότητα, μετατρεπόμαστε σε εχθρό της! Πρέπει να της προσφέρουμε τη δυνατότητα να μην είναι αναγκαίο να υποκύπτει στους τουρκικούς εκβιασμούς.

Παράλληλα, μπορούμε να επισημαίνουμε διακριτικά τις μακροπρόθεσμες αντιφάσεις ανάμεσα στον κινεζικό σχεδιασμό και στις παντουρκικές φιλοδοξίες της Άγκυρας στην Κεντρική Ασία, στο Σινγιάνγκ και ευρύτερα στον ευρασιατικό χώρο. Η Κίνα, φυσικά, δεν θα συγκρουστεί με την Τουρκία, μπορεί όμως να έχει κάθε λόγο να ενισχύσει ένα ελληνικό αντίβαρο.

Ευρωπαϊκή πυρηνική αποτροπή

Αντίστοιχη “κορυφή” μπορεί να αποτελέσει η ανάπτυξη μιας αυτόνομης ευρωπαϊκής πυρηνικής αποτροπής. Η Ελλάδα θα μπορούσε να βρεθεί στον πυρήνα της συζήτησης για την ασφάλεια της Ευρώπης. Με τον τρόπο αυτό θα αναδεικνυόταν σε σοβαρό εταίρο της Γαλλίας, της Πολωνίας, των Βαλτικών χωρών και της Φινλανδίας, δηλαδή κρατών που αντιμετωπίζουν τη ρωσική απειλή με όρους στρατηγικής και όχι επικοινωνιακής διαχείρισης.

Μια αξιόπιστη ευρωπαϊκή αποτροπή, εφόσον συνδεθεί με αυστηρό καθεστώς μη διάδοσης, μπορεί ταυτοχρόνως να αυξήσει το κόστος μιας μελλοντικής τουρκικής πυρηνικής επιλογής. Η Ελλάδα θα συνέδεε έτσι τη συμβολή της στην άμυνα της Ευρώπης με ένα ζωτικό δικό της συμφέρον, χωρίς να εμφανίζεται ως αντιρωσική.

Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να παρουσιαζόμαστε στη Δύση ως ακραία αντικινεζική δύναμη και στην Κίνα ως αφοσιωμένοι φίλοι του Πεκίνου. Μια τέτοια πολιτική θα συνιστούσε διπροσωπία και αργά ή γρήγορα θα κατέρρεε. Η Ελλάδα μπορεί να δηλώνει καθαρά ότι ανήκει θεσμικά και πολιτικά στη Δύση, αλλά δεν αποδέχεται την πλήρη αποσύνδεση των οικονομιών και των πολιτισμών.

Μπορεί να συνεργάζεται με την Κίνα σε επενδύσεις, μεταφορές, ηλεκτροκίνηση, ναυτιλία, πολιτισμό και τεχνολογία, περιορίζοντας ταυτοχρόνως τις εξαρτήσεις σε κρίσιμες υποδομές. Η αξιοπιστία δεν απαιτεί αποκλειστικότητα. Απαιτεί να υπάρχει συνέπεια ανάμεσα στις διακηρυγμένες αρχές και στις επιμέρους επιλογές.

Διπλωματία αλά Μπίσμαρκ

Η μέθοδος αυτή παραπέμπει στη διπλωματία του Μπίσμαρκ. Η επιτυχία του “Σιδηρού Καγκελάριου” δεν βασιζόταν στη δημιουργία μόνιμων φίλων και εχθρών, αλλά στη διαμόρφωση ενός πλέγματος μέσα στο οποίο όλες οι μεγάλες δυνάμεις είχαν κάποιο λόγο να διατηρούν σχέση με τη Γερμανία. Το δίδαγμα για την Ελλάδα δεν είναι ότι μπορεί να αντιγράψει τη θέση της γερμανικής αυτοκρατορίας. Μπορεί, όμως, να διδαχθεί τη μέθοδο των πολλαπλών σχέσεων, της σύνδεσης διαφορετικών ζητημάτων και της αποτροπής ενός εχθρικού συνασπισμού.

Οι επιμέρους “αλπικές κορυφές”, βέβαια, πρέπει να συνδέονται και να σχηματίζουν μια ενιαία οροσειρά. Η αρχή που μπορεί να τις ενώσει είναι η Ελλάδα ως δύναμη ανάσχεσης των περιφερειακών μονοπωλίων και διατήρησης των ανοικτών συστημάτων. Ανοικτές θάλασσες αντί “Γαλάζιων Πατρίδων”, πολλαπλοί ευρασιατικοί διάδρομοι αντί τουρκικού μονοπωλίου, ευρωπαϊκή αποτροπή χωρίς ανεξέλεγκτο πυρηνικό ντόμινο, συνεργασία με την Κίνα χωρίς γεωπολιτική ταύτιση μαζί της και ενίσχυση της γεωπολιτικής αυτάρκειας της Ευρώπης με εν παραλλήλω ενίσχυση της ελληνικής ελευθερίας δράσης.

Η ελληνική συμβολή

Με άλλα λόγια δεν εννοούμε να γίνει Ελλάδα ουδέτερη. Χρειάζεται όμως να γίνει αναγκαία, πολύτιμη ή έστω χρήσιμη σε όσους το δυνατόν περισσότερους. Να μην αναζητεί μόνο “προστάτες” (με όλες τις συνδηλώσεις που έχει αυτός ο όρος), αλλά να δημιουργεί λόγους για τους οποίους διαφορετικά κέντρα ισχύος θα επιθυμούν τη συνεργασία μαζί της.

Να είναι σταθερός σύμμαχος μεν, αλλά όχι δεδομένος. Να είναι ανοικτή προς όλους, χωρίς να είναι εξαρτημένη από κανέναν. Να είναι χρήσιμη σε πολλούς και αναλώσιμη για κανέναν. Αυτή είναι η ουσία της γεωπολιτικής των αλπικών κορυφών. Δηλαδή, η μετατροπή της Ελλάδας από παθητικό γεωγραφικό χώρο σε ενεργό δημιουργό διεθνών συσχετισμών.

Η γεωπολιτική των αλπικών κορυφών αποσκοπεί, επομένως, στο να καταστήσει την Ελλάδα τόσο πολύτιμη συνεργάτιδα στους τομείς που επιλέγει, ώστε οι εταίροι της να έχουν συμφέρον να επιδεικνύουν μια ορισμένη “ανοχή” απέναντι σε άλλες ελληνικές επιλογές, οι οποίες ενδέχεται να μη συμπίπτουν πλήρως με τις δικές τους.

Προϋποθέτει, συγχρόνως, τη λειτουργική στεγανοποίηση των διαφορετικών πεδίων συνεργασίας και ανταγωνισμού, ώστε η σύγκλιση σε έναν τομέα να μην εκλαμβάνεται ως καθολική γεωπολιτική ταύτιση. Η οικονομική, τεχνολογική ή πολιτισμική συνεργασία με την Κίνα, για παράδειγμα, πρέπει να αντιμετωπίζεται ακριβώς ως τέτοια και όχι ως ένταξη της Ελλάδας στην κινεζική σφαίρα επιρροής.

Αντιστρόφως, η Αθήνα μπορεί να αντιτίθεται με μεγάλη ένταση στη μετατροπή των θαλασσών σε περίκλειστα “γαλάζια εδάφη” και να αντιμάχεται εμπράκτως αυτή τη λογική μέσω της αντίδρασής της στη “Γαλάζια Πατρίδα” της Τουρκίας, ακόμη και αν κατ’ αυτόν τον τρόπο συγκρούεται εμμέσως με ευρύτερες κινεζικές αντιλήψεις περί θαλάσσιας κυριαρχίας.

Η πολύτιμη ελληνική συμβολή σε άλλα πεδία θα καθιστά αυτή τη διαφωνία διαχειρίσιμη. Αυτό δεν είναι διπροσωπία ούτε απαίτηση παροχής λευκής επιταγής, αλλά συνειδητή οργάνωση μεικτών σχέσεων. Δηλαδή, συνεργασία όπου υπάρχει σύμπτωση συμφερόντων, αντίσταση όπου υπάρχει σύγκρουση και αμοιβαία ανοχή, ώστε η μία διάσταση να μην καταστρέφει μηχανιστικά όλες τις υπόλοιπες.